. uult autem scriptura diuina non solum auribus doceri populum, sed et oculis; magis enim, ut iam diximus, mente retinetur, quod uisu quam quod auditu ad animum peruenit. tolle. inquit. lagunculam - siue doliolum testeum — et de senioribus: populi ac sacerdotum et egredere ad uallem filii Ennom, de qua supra diximus, ubi erat delubrum Bahal et nemus ac lucus Siloae fontibus irrigatus. \\'ipsa autem,\\' inquit, \\'uallis iuxta portam est.\\' quae Hebraeo sermone \\'Harsith\\', hoc est \\'fictilis\\', appellatur. \\'et praedicabis — uel leges — ibi uerba. quae ego loquar tecum, ut ibi audiantur 4. 5 Hier. 19, 2 7 Hier. 19, 1 S *Hier. 19, 1 9 *Hier. 19, 2 10. 12 *Hier. 19. 2 15 cf. p. 223, 24 16 Hier. 19, *1. 2 17 *Hier. 19, 1 19 cf. p. 29. 16. 105, 16 21 *Hier. 19, 2 22 Hier. 19, 2 *Hier. 19, 2 23 *Hter. 19, 2 .1 et eras. A, om. Vult!. dej a Vulg. ac] et v cum rulg. 2 de] a Vulg. 3 ennonP,Ap.c. instaMa.c. 4 charsit MA V carsitP 5 loquor MVP,Aa.c. 6 Iuda v cum Vulg. 7 langula V 8 ebraicaeJf bodioc P LXXta _A 9 simmaehns P 10 harsit P 11 asperatione Ma.c. beth r 12 harsith LMA charsith V halsilit P Arsith v ebron P 13 pr. hieBIBO MAP hiericho V diuina scriptura V 14 docere P,Mp.e. 15 enim om. V uisum Ma.r. 16 quam s. u. V auditur P inquit (quit s. u. M lagu- culam V 17 et eras. A 18 fili V 19 ennon MAP ubi] in qua v 20 ac ac L ∗ae M locus P siluae Ma.c. siloe VPo inrigaturP 21 hebreo AVP Hebraice. sermone om. v 22 est] aũt add. P 23 ego—quae om. V ubi P quae dicturus sum: ideo autem, ut iam diximus, et \\'praedicabis\\' et \\'clamabis\\' et \\'leges\\' ponitur, quia uerbum Hebraicum \\'carath\\' tria significat. uultque, quae dicturus est, et reges luda audire et habitatores Hierusalem, id est et stirpis regiae et omnem populum, ut inexcusabiles sint. qui audire noluerint. 19,8 b-5 Haec dicit dominus exercituum deus Israhel: ecce ego inducam a fflictionem — siue mala — super locum istum, ita ut omnis, qui audierit illam - siue illa —, tinniant aures eius eo, quod dereliquerint me et alienum fecerint locum istum et libauerint in eo dis alienis, quos nescierunt ipsi et patres eorum et reges luda; et repleuerunt locum istum sanguine innocentium et aedificauerunt excelsa Bahalim ad comburendos filios suos igne in holocaustum Bahalim, quae non praecepi - siue cogitaui — nec locutus sum nec ascenderunt in cor meum. Et hunc locum stulte quidam ad caelestem referunt Hierusalem. quod ne semper ammoneam, tantum hoc dixisse sufficiat uitandam istiusmodi explanationem. immo heresim, quae manifesta subuertit et praestigias quasdam ecclesiis Christi conatur inducere. nulli autem dubium, quin in templo dei Bahal idolum posuerint siue in delubro, quod erat in ualle filii Ennom, ubi et lucus Bahal et ara eius fuit, super quam immolauerunt et incenderunt filios suos. quae dominus nec cogitauit nec locutus est nec ascenderunt in cor eius, 1 cf. p. 44, 18 Hier. 19, 2 2 *Hier. 19, 2 5 cf. Rom. 1, 20 7. 9 *Rier. 19, 3 15 Hier. 19, 5 2 uerbum] de add. P, eras. LMA hebraicu (sic) Jlp.r. hebraico P 3 triaj haec add. v uult V dicitaras Ma.r. 4 stirpes P stirpem v regiam v 5 ut om. r inexcussabiles P 9 deliquerint Ma.c.m2 dereliqaerit P 10 fecerit Pa.c. libauerunt P cum Vulg. 11 diis AVP.La.r.Mp.c. cum Vulg. 12 alt. et eras. A 13 innocentum v cum Yulg. 14 igni (ex ignem) M cum Vulg. 18 nec MP,LAa.r. admoneamus c hoc tantum v 19 uitandum LMAa.c. uitanda V explanatioaem] esse add. v 20 praeatrigias LMAa.r. quaedam V 21 xp̃ο P coaantur P qui Ma.e.. in s. u. L 23 fili P pr. et om. M locua P 25 pr. nec] ne V corde L. non quo deus futura nescierit, sed quo indigna sua notitia ignorare se dicat iuxta illud euangelicum: recedite a m e, operariiiniquitatis, nesciouos! nouit enim dominus eos, qui sui sunt, et qui ignorat, ignorabitur. uel certe ἀνϑρωποπαϑω̃ς et haec de deo accipienda sicut et alia. omnis autem bereticus derelinquit deum et alienum facit locum habitatione dei, quem sua fraude polluerit, et libat dis alienis, quos nec ipse nouerat nec patres eius, apostoli uidelicet et apostolici uiri; reges autem luda, hoc est hereticorum patriarchae, implent locum quondam dei sanguine deceptorum et innocentium — nisi enim stultus et simplex fuerit, non cito subuertitur — et aedificant excelsa Bahalim, dum de sublimibus disputare se dicunt, et comburunt filios suos idolo, quos in heresi genuerint. quae omnia dominus ignorare se dicit nec umquam ascendisse in cogitationem suam. 19,6 Propterea ecce dies ueniunt, dicit dominus, etnonuocu.br:trcrlocusi.steamplius To feth et uallis et non uocabitur locus iste amplius Tofeth et uallis filii Ennom. sed uallis occisionis. LXX: idcirco ecce dies ueniunt, dicit dominus, et non uocabitur locus iste amplius ruina et πολάνδριον filii Ennom, sed πολο άνδριον occisionis. Quae sit uailis filii 2 *Luc. 13, 27. cf. Matth. 7, 23 3 *II Tim. 2, 19 4 *I Cor. 14. 38 19 *Hier. 19, 6 21 Pr. quod AVP.Ma.r. alt. quod V..Ap.c.,v digna suam notitiam P 2 sed V iuita L ut (a eras.) M. (est post at add. s. u. m2) A ut VP euu̇angelicum L discedite v 4 pr. que Pa.c. 5 aΝΘpιτωΠaΘωC (antritapatos in mg.) M, (antropopatos s. u.) A aNOpΠWΠaOWC V aNE pμaΘWC P haec om. M hoc Va.c. aliam L 7 habitationis P quam P g diis AVP.La.r., (pr. i uel e s. u. eras.) M,v 10 patrisrcae La.c. 13 de s. u. M conburent FP 14 heresim V genuerunt r s ignorare se dicit dominus v 18 amplios locus iste Vulg- tofeth V (et alibi semper fereL uel primitus uel p.c.) thofeth cet. Topheth v cum Vulg. semper) ualles La.c. 21 L ΠΟΔΥaNApιΟΝ (poliandrum s. u.) M, (poliandrion s. u.) A ΠѠΔUa NapιѠC V ΠΟaya- NapιΟΝ P (idem P lin. 22) 22 sed om. P ITOLYaΝΔpiON (poliandrum s. u.) ΜΠΟLΙΔΝΔΡΙΟΝ (poliandrion s.u.) A ΔuaΝΔpιѠN l fili M Ennom, quae Hebraice dicitur \\'gehennom.\\' unde et \\'gehennam\\' appellatam putant, supra diximus. miror autem, quid sibi uoluerint LXX pro \\'Tofeth\\' διάπτωσv, hoc est \\'ruinam\\', ponere et pro \\'ualle\\' πολυάvδιοv, quod significat \\'uirorum multitudinem,\\' nisi forte ex eo, quod ibi populus corruerit et caesa sit hominum multitudo uel spiritaliter in errore idololatriae uel iuxta litteram a Babylonio exercitu, quod in consequentibus manifestius legitur. 19, 7 9 Et dissipabo consilium Iudae et Hierusalem in loco isto ei subuertam eos gladio in conspectu inimicorum I suorum et in manu quaerentium animas eorum et dabo cadauera eorum escam uolatilibus caeli et bestiis terrae et ponam ciuitatem hanc in stuporem et in sibilum; omnis, qui praeterit per eam, obstupescet et sibilabit super uniuersa plaga eius. et cibabo eos carnibus filiorum suorum et carnibus filiarum suarum et unusquisque carnem amici sui comedet in obsidione et in angustia, in qua concludent eos inimici eorum et, qui quaerunt animas eorum. Quamquam haec et in Babylonia captiuitate accidisse populo nouerimus, tamen plenius referuntur ad tempora saluatoris, quando obsessi sunt 2 cf. p. 106, 2. 20 3. 4 *Hier. 19, 6 7 cf. Hier. 19, 7-9 1 ennon Aa.c. enom M quod V hebreicae M pr. gehennon Ap.c. geennom v 2 pntam A 3 thofeth codd. (pr. h exp. D aιaΠΤΟCINP, (aiaptosim s. u.) M ΔιaNTOCIN (diantosin s. u ) A ΔιΔΠΘѠCIN V 4_ΠΟaΥaΝΔpι (poliandri s. u.) M ΠΟaΥΝΑΡΙΟΝ (poliandrion s. u.) A IIO AUaNapιѠN V ΠΟΑyANapION P significatur P multitudine Pp.r. 5 cesa M excesa V ceşsa P 6 spiritualiter Ap.c. idolatriae codd. (corr. L) 7 exercitum L 9 Inda Vulg. 10 censpectuj omnium add. P 11 suorum s. u. M req (= require) add. s. U. m3 A et—pr. eorum in mg. M querentium V 12 escas VP 13 besteis Aa.c. 14 sibilium Ma.r. praeteriet P,La.e. praeterierit V cum Vulg.. (alt. ri s. u. m2) MA 15 obstupeacit Pa.c. sibilauit Pa.c. uniuersas plagas M 21 et s. u. L babyloniea Pp.c. tam V 22 obbressi (ob s. u. m. rec.; r ex a) M sd; (virgula s. M. paene cuanuit) L a Uespasiano et Tito et ciuitas eorum Hadriani temporibus in aeternos cineres conlapsa est, ut, qui optulerant filios suos idolis, ipsi eos postea famis necessitate conpulsi in ciborum usum uerterent carnesque omnium darentur uolatilibus caeli et bestiis terrae, ut, qui dei muneribus abusi fuerant in impietatem et propria uiscera idolis immolarant, uentres suos sepulchra facerent liberorum. 19, 10. 11 a XV Et conteres lagunculam in oculis uirorum, qui ibunt — uel egredientur — tecum, et dices ad eos: haec dicit dominus exercituum: sic conteram populum istum et ciuitatem hanc, sicut conteritur uas figuli, quod non potest ultra instaurari. Perspicue non de Babylonia, sed de Romana dicitur captiuitate: post Babylonios quippe et urbs instaurata et populus reductus in Iudaeam et abundantiae pristinae restitutus est. post captiuitatem autem, quae sub Uespasiano et Tito et postea accidit sub Hadriano, usque ad consummationem saeculi ruinae Hierusalem permansurae sunt, quamquam sibi Iudaei auream atque gemmatam Hierusalem restituendam putent rursumque uictimas et sacrificia et coniugia sanctorum et regnum in terris domini saluatoris. quae licet non sequamur, tamen damnare non possumus, quia multi ecclesiasticorum uirorum et martyres ista dixerunt, ut unusquisque in suo sensu abundet et 9 *Hier. 19,10 22 cf. Iren. c. heres. V 35, 2. Tert. adn. Marc. III 24. Lact. Inst. VII 24. 26. lust. Mart. Dial. cum Trypb. 80. Hieron. in Ezech. 36. 1-15 p. 422. in Esai. XVIII praef. p. 767—768 23 Rom. 14. 5 1 ciuitates V eorum] de add. AVP,LMa.c. adriani MAVP 2 aeterno cinere P 3 eoa om. V posteaj potest ea V 5 qui di L qui dñi Yv qui diu M quid in P, (d eras.; t uod s. uid m3) A abosu P fuerat Pa.c. in s. u. P 6 immolarent YP sepnlcrha P 7 fecerunt V 8 conterens P,Aa.c. languculam Fx 11 hane] istam Vulg. conteretur Ma.c. 13 romani P 14 pr. et om. Y urbis MP.Aa.r. instaurate Mp.c. staurata V populis (o s. i) M reductos Mp.c. 15 habundantiae YP 16 uaspasiano Va.c. aeceditM 17 adriano MA YP comsnmmationem L consnmationem P 20 sacrificium P 21 quaereseruentur (p. 236,1) eras. m2 (1) L sequamns P 22 nirorum s. u. V 23 iste P ista direrunt] statuerunt Mp.c. ut] et v habundet YP I domini cuncta iudicio reseruentur. quomodo autem uas fictile et testeum, si fractum fuerit, in antiquam speciem non potest reformari, sic et populus Iudaeorum et Hierusalem subuersa statum pristinum non habebunt. denique cassum nomen est ipsius hodie ciuitatis et ab Aelio Hadriano Aelia dicitur et cum habitatione pristina pristinum quoque nomen amisit ad decutiendam superbiam habitatorum eius. sanctae autem crucis et resurrectionis uocabula non urbem significant, sed locum, nec diuitiarum quondam magnitudinem, per quam periit populus Iudaeorum, sed gloriam sanctitatis, quam nostra paupercula possidet Bethleem non habens aurum et gemmas, sed panem, qui in ea natus est. 19,11b 13a Et in Tofeth sepelientur — uel sepelient — eo, quod non sit alius locus ad sepeliendum. sic faciam loco huic, ait dominus, et habitatoribus eius, ut ponam ciuitatem istam sicut Tofeth —siue ut ruinam —. et erunt domus Hierusalem et domus regum Iuda sicut locus Tofeth siue ruinae. quod autem in LXX infertur: omnes domus regum Iuda sient locus Tofeth, in Hebraico non habetur. Et sequitur: 19, 13 b Immundae m u ndae omnes do m us, in quarum domatibus — siue tectis—sacrificauerunt omni militiae caeli et libauerunt libamina dis alienis. Quod supra dixerat non uocabitur locusiste amplius Tofeth et uallis filii Ennom, sed uallis occisionis, nunc ; 1 cf. II Petro 2, 4 10 cf. Mich. 5. 2 12 ci\\'. Ioh. 6, 35. 48. 51 ! 13 *Hier. 19, 11 17 *Hier. 19, 12 18. 19 *Hier. 19, 13 22 *Hier. ; 19, 13 24 *Hier. 19, 6. cf. 7, 32 4est hodie nomen ipsius v 5 haelio Ap.c. alio FP adriano A VP,Ma.c. he∗lia M haelia A helia P et helia V 7 descutiendam A discutiendam P 8 nanj in P urbe V 11 bethlehem P 12 panes V 13 thofeth MP,La.c. tbopheth A sepellientur M (semper) uel] sine v 16 ut L et AVPv cum Vulg., om. M thofeth MAP,La.c. (= lin. 20. 24. p. 237, 4.11) sine ut] sicot M 17 domos P domos P 18 thofeth MAP 19 fertur V omnis L πάvτες LXX sec. cad. Marchal. (in mg.) domos Pp.c. 20 lotns Ma.c. ebraico VPa.c. 21 omnis Mp.c. domos P dogmatibus P 23 diis AVP,La.r.Mp.c.,v cum Vulg. (=p. 237,10) 24 dixer̄ P 25 ennom M ponit manifestius, quod tanta in ipso loco futura sit caedes, ut ibi aceruatim populus sepeliatur et locus quondam religionis fiat tumulus mortuorum, ipsa quoque ciuitas, quae huic imminet loco; fiat sicut Tofeth — pro quo LXX \\'ruinam\\' transtulerunt—, domus quoque Hierusalem regumque palatia in ruinas similes conuertantur. causaque redditur eo, quod immundae fuerint ei idololatriae pollutae scelere pro eo, quod in domatibus et tectis earum soli et lunae et stellis caeli immolauerint et tura incenderint nec hoc fuerint errore contenti, sed immolauerint daemonibus et liba fuderint dis alienis. 19,14.15 Uenit autem Hieremias de Tofeth - quo miserat eum dominus ad prophetandum, et stetit in atrio domus us domini et dixit ad omnem populum: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: ecce ego inducam super ciuitatem hanc et super omnes urbes eius uniuersa mala, quae locutus sum aduersum eam, quoniam indurauerunt ceruicem suam, ut non audirent sermones meos. Postquam m Tofeth praesentibus populi senioribus, quos duxerat secum Hieremias, confregit lagunculam siue dolium et prophetauit uerbis domini ad conterendum populum et ciuitatem Hierusalem, reuertitur et stat in atrio domus domini et uniuersae loquitur multitudini, quae ad locum Tofeth ire noluerat, quod inducturus sit 2 cf. Hier. 19. 11 3 cf. Hier. 19, 12 4 *Hier. 19, 12 5 cf. Hier. 19, 13 18 cf. Hier. 19, 10—13 1 caedis P 2 acerbatim Pa.c. sepelliatur M lucus v relegionis La.c. 3 tumultus n 4 ruina La.c. 5 domos P palatias V in ruinas om. V 6 fuerit La.c. 7 idolatriae MAVP eo s. u. P domibus P 8 stillis La.c. caeli s. u. V 9 thura Ap.c.,v ne Ma.c. 10 demonibus M libamina Pp.c.m2,v funderint L fuerint (f eras.) MA 11 autem om. V quo—dn̄s in mg. L, om. cd. ubi fuerat add. s. u. m3 M 13 omne V 16 loquntus M adnersus P 18 meos] SUOS V thofeth MAP La.c. thofet V 20 confrigit La.c. doliolum v 21 conterrendum Ap.c.m3 22 atrium V,MAa.c. uniuaersa V 23 Tofeth] thofeth LMAP thofet F; cf. p. 233. 18. 236, 16 etc. nolnern (sic; alt. n a. u.) M dominus super ciuitatem Hierusalem et super omnes urbes eius mala, quae locutus sit aduersum eam. et ne putemus crudelem esse sententiam, reddit causas, cur inducturus sit mala: \\'quoniam,\\' inquit, \\'indurauerunt ceruicem suam, ut non audirent sermones meos ne post multas quidem impietates uolentes agere paenitentiam.\\' 20,1.2 Et audiuit Phassur, filius Emmer, sacerdos, qui constitutus erat princeps in domo domini, Hieremiam prophetantem sermones istos. et percussit Phassur Hieremiam prophetam et misit eum in neruum, quod erat in porta Beniamin superiore in domo domini. Pro \\'Phassur\\' LXX transtulerunt \\'Phaschor\\', qui interpretatur \\'oris nigredo\\', et pro \\'neruo\\', quem nos diximus, LXX et Theodotio uertere \\'cataracten\\', Symmachus βασαvιστήριοv siue στρεβλωτήριοv, quod utrumque tormenta\\' significat; nos autem \\'neruum\\' diximus more uulgari, quod tormenti genus etiam in Actibus apostolorum legimus, quando apostoli Paulus et Silas in custodiam carceris dati sunt. iste autem erat pontifex templi et data sibi sacerdotii dignitate in peruersum abutitur, non ut doceat et sermone corripiat, sed ut cruciatibus terreat. unde et saluator et 4 Hier. 19, 15 12 Hier. 20, 1 13 *Hier. 20, 1 Hier. 20, 2 14. 15 *Hier. 20, 2 16 Hier. 20, 2 18 cf. Act. 16, 23. 24 21 cf. lob. 19, 1. Act. 16, 22 2 eius. (iu s. u.) L uniuersa add. v sit] est v 3 red dedit (sic) P quur 3f 5 nec VP 7 (= 10) phasur MV.Aa.c.,v 10 prophetam Ieremiam v 11 nerbum Pa.c. (semper) beniamen La.c., in add. VP 12 superiori MAVP,La.c.,v cum Vulg.; cf. p. 205, 19 phasur MVv 13 paschor r phascor Pv Πασχώρ LXX 14 uetere LMAa c. uetetre Pa..r. caracten A V,La.c. caracterem (ex caractem) Mp.c.m.rec. caractem (m ex n) P 15 Ba BaC- (baganisterions. u.) M BaCaΝιCιΗpION y basanisterion s. uocem Graecam AP siue om. P -ΒΔѠ ѠT- L CpeBaѠTHpION (ehebaoterion s. u.) M &* (p eras.) peBaѠTHpION (rebaotetion s. u.) A & peBaѠΘpιѠN V, om. P utrumqae LV, (atq; s. que m2) P durumque M durum atq; (at s. u. m2) A tormentaq. Mp.c m2 16 dimua (sic) V uulgi P 18 custodia V dati] traditi Ap.c.m3 19 datS P 20 digaitatem P sermo V apostolus Paulus iussione pontificis uerberantur. nec mirum, si hodieque serui dei caedantur a Phaschor, mittantur in carcerem, horribili custodia reseruentur; datur enim haec potestas a deo, ut prophetarum ostendatur fides. nec tamen maior est ille, qui caedit, sed fortior iste, qui caeditur. et patienter propheta suscipit iudicium dei nec reclamat ad uerbera, sed considerat imperantem. \\'Emmer\\' \\'uerbum\\' sonat. de ouo saepe \\'nigredo\\' generatur, non parentis uitio, sed scelere degenerantis. tormentum\\' autem, quo cruciatur propheta, uidetur in parte dextera\\', quod interpretatur \\'Beniamin\\', et in porta \\'sublimi,\\' quae non ueritatem indicat, sed iniustam pontificis potestatem- 20,3 Cumque inluxisset in crastinum, eduxit Phassur Hieremiam de neruo et dixit ad eum Hieremias: non Phassur uocauit dominus nomen tuum, sed pauorem undique. Et hic tam nomen ponti- Scis quam tormenti genus similiter omnes ut supra interpretati sunt. mutatur autem nomen pontificis, ut ex nomine futurorum supplicium demonstretur. \\'nequaauam,\\' inquit, \\'habebis oris nigredinem et iniquae imperium potestatis, sed captiuus duceris Babylonem — hoc enim significat \\'pauor undique\\' siue per circuitum\\' —, \\'ut tremens et propriae salutis incertus huc illucque circumspicias et uenientes contra te aduersario reformides! pro \\'pauore\\', quod in Hebraico scriptum est magur, 7 Hier. 20, 1 10 Hier. 20, 2 cf. Gen. 35, 18 17 cf. P- 238, 12 21 Hier. 20, 3 22 *Hier. 20, 3 24 Hier. 20, 3 2 odieqae V,Ma.c. hodie v occidantur v paschor V phascori P et add. s. u. m3 A mittanturque v carcere P et add. (in ras.) Mv 3 reseraantur Aa.c. enim s. u. A 4 maior est] maiorem V 5 cedit VP ceditur VP 8 nigrido P,Ma.c. generantis Va.c. 9 quod P 10 dextra « portas a.r. 13 luxisset Y 14 (= 15) phasur Vv (semper) hieremia* (m s. ∗) L 15 heremias Ma.c. dūs om. r 16 tam nomen] tamen P 18 ex om. V 19 futurum M,Ap.r. 20 mgn- dinem P,La.c. iniquū (a in ras.) M iniq. Y potestates Aa.c. 21 duceres Pa.c. in add. s. U. A 22 proprie La.c. hu∗c V 23 de- formides V 24 quodj quod add., sed eras. LMA hebraicum La c. LXX et Theodotio μέτϰοv, id est \\'migrantem\\', Aquilae secunda editio \\'peregrinum\\', prima \\'circumspicientem\\', Symmachus \\'ablatum\\' sine (congregatum) et \\'coactum\\' interpretati sunt. 20,4-6 Quia haec dicit dominus: ecce ego dabo te in pauorem et omnes amicos tuos et corruent gladio inimicorum suorum et oculi tui uidebunt; et omnem Iudam dabo in manu regis Babylonis et traducet eos in Babylonem et percutiet eos gladio. et dabo uniuersam substantiam — sine fortitudinem —ciuitatis huius et omnem laborem eius omneque pretium — siue gloriam — et cunctos thesauros regum Inda dabo in manu inimicorum eorum et diripient eos et tollent et ducent in Babylonem. tu autem, Phassur, et omnes habitatores domus tuae ibit in captiuitatem et in Babylonem uenies et ibi morieris ibique sepelieris et omnes amici tui, quibus prophetasti mendacium. Iuxta superiorem interpretationem, qua \\'Phassur\\' nomen fuerat inmntatum, ut appellaretur \\'Magur,\\' omnes similiter transtulerunt, ut significarent uel \\'pauorem\\' uel \\'peregrinationem\\' uel \\'sublationem) et \\'transiationem\\' et \\'commigrationem\\'. comminaturque eum cum amicis suis iam iamque capiendum tradendumque hostium manibus et cunctum populum tribus Iudae Babylonii 1. 2. 3 *Hier. \\'20, 3 10. 11 Hier. 20. 5 17 cf. p. 239, 18. 24 20. 21 *Hier. 20, 4 1 teedotio (0 s. alt. e) P MeτΟΙRON M Ɔ-CΗΘѠ:KON F MeTOKON P aquila P & add. P 3 congregatum ł creta s. gregatuin m3) A 5 pauoreml te add. Aa.c.,VP cum Vulg. alt. et om. V 7 manus V manum v cum Yulg. 8 pr. eos om. V 11 omnemque P 12 dabo eras. A in manu om. P 13 meorum F deripient M 14 babilonem A 16 sepellieria M,Aa.r. tu add. (s. u. m2) MA,v cum Vulg. 18 superiore La.c. 19 appelleretur P transtullerunt 31 20 pelegnntionem Ma.c.m2 uel sublationem—commigrationem in mg. L ~21 cGmmigrationem L congregationem (-e V) cet. v 22 cum eam Ma.c. , iam om. VP capiendum] dum add., sed eras. M 23 ostiam .P tribum P iudeae V regis manibus optinendum aliosque interficiendos gladio et alios ducendos in captiuitatem et uniuersas diuitias tam urbis quam thesaurorum regiorum ab inimicis esse capiendas ipsumque Phassur cum omni cognatione sua et familia ducendum in captiuitatem et in Babylone esse moriturum eo. quod populum suo mendacio deceperit nequaquam illi uera et tristia. sed per mendacium prospera pollicendo. simulque animaduertenda prophetae patientia atque prndentia, quod missus in carcerem tacet et silentio uincit iniuriam nec tamen dissimulat, quod scit esse uenturum, ut saltem sic pseudopropheta pontifex peccare desistat et dei clementiam deprecetur. 30,7.sa Seduxisti me. dom , et seductussum— siue decepisti me, domine, et deceptussum —; fortior me fuisti et inualuisti — siue optinuisti et potuisti-; factus sum in derisum tota die. omnes subsannant me. quia iam olim loquor uociferans iniquitatem et uastitatem clamito siue quia amaro uerbo meo ridebo, praeuaricationem et miseriam inuocabo. Dicit se propheta a domino esse deceptum, quia in principio audiens: prophetam gentibus dedi te et iterum: ecce constitui te hodie super gentes et super regna. ut euellas et destruas et disperdas et dissipes et aedifices et plantes. arbitratus sit nihil se contra populum Iudaeorum. sed contra diuersas in circuitu nationes esse dicturum, unde et prophetiam libenter assumserit: et euenisse contrario. ut captiuitatem Hierusalem praedicans persecutiones 13. 14 *Hier. 20, 7 17 *Hier. 20. 8 20 *Hier. 1,5 Hier. 1, 10 63 quas P capiendos La-c. 5 captiaitate VP populom Ma.c. 6 suum AV.Mp.c..v tristitia VP,MAa.r. 8 patientia] sapieatia V adque P (passim) 10 scis Pa-c. saltam VP Aa.c.m2 15 derisu V die] et add. V 16 qui V 20 prophetam] in add. M sed cf. p. 7. 3. 15 21 et om. V regnas V & add., sed eras. V 22 distruas P 25 aaaumserit (sic semper fere Lp.c.)] as(d)sumpserit codd. 26 contrario] contritio MV,La.c.Aa.c.m3 contritionem P,Ap.c.m2 LIX HierOD. in Hierem. 16 et angustias sustineret. quodque intulit: factus sum in derisum tota die, omnes subsannant me, eo, quod aestiment illum uniuersa mentitam et cuncta, quae praedixerit esse uentura, mendacia fuerint; et propheta enim putauerat statim futuram, quod dominus minabatur, et populus aestimabat nequaquam ultra uenturum, quod statim non uenerat. atque uociferor uastitatem Babyloniam et iniquitatem hostium, per quam opprimendus sit populus meus\\', sin autem sequimur LXX in eo, quod dixere: quia amaro uerbo meo ridebo. praeuaricationem et miseriam inuocabo, hic sensus est: scio praesentem tristitiam futuro gaudio commutandam iuxta illud, quod scriptum est: beati flentes. quoniam ipsi ridebunt, et idcirco miseriam et iniquitatem afflictionemque libenter sustineo, ita ut cupiam et iuuocem eas et breuitatem iniuriae felicitatis aeternitate compensem: 20, 8b 10a Quia factus est mihi sermo domini in opprobrium et in derisum tota die. et dixi: non recordabor eius — siue non nominabo dominum — nec loquar ultra in nomine illius. et factus est in corde meo quasi ignis exaestuans claususque in ossibus meis et defeci — siue dissolutus sum — ferre non sustinens; audiui enim contumelias — siue uituperationem — multorum um et terrorem in circuitu — siue congregatorum undique —: persequimini et persequamur eum! \\'CIamante me atque 1 Hier. 20, 7 9 *Hier. 20, 8 12 *Luc. 6. 21. cf. Matth. 5. 5 18. 21 Hier. 20, 9 23. 24 *Hier. 20, 10 25 cf. Hier. 20. s 3 uniuersam V uniuersũ Pa.c. praedixerat AP praedixerint V,La.r. 4 prophetam P statim putauerat v 5 statim] in add. V 6 uenturam Åa.c. 7 uocifero V iniquitate La-c. ostium P 8 oprimendus F 9 in om. P aerba mea P 14 susteneo L eam P 15 aetenutatem L aeternitati M 16 quia] et MAp.c. cum Vulg. di Y 19 neque Vulg. ipsias e 20 exestnas V 21 et om. P siue] an siue <undique> scribendum coli. LXX πἀντοϑν et p. 243. 9 ? 22 stinens (sic) V 23 errorem VP,LMAa.c. 24 eongregatoreui Pa.c. 25 clamantem P dicente, quod iam Babylonius ueniret exercitus et omnia hostilis gladius praedaretur, uersus est mihi sermo domini in opprobrium atque derisum, dum tarditatem prophetiae putant \\'esse mendacium: quamobrem in mea mente decreui, ut ultra ad populum dei uerbis non loquerer nec nomen illius nominarem. quod cum pudore superatus uerecunde quidem, sed stulte constituissem. factus est,\\' inquit, \\'in corde meo quasi ignis exaestuans claususque in ossibus meis (et defeci) siue undique dissolutus sum, ita ut ferre non possim. \\' conceptus enim animo sermo diuinus nec ore prolatus ardet in pectore: unde et Paulus loquitur: si euangelizauero. non est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit; uae enim mihi est, si non euangelizauero. si enim uolens hoc ago, mercedem habeo: si autem inuitus, dispensatio mihi credita est. et in Athenis uidens idololatriae deditam ciuitatem incitabatur spiritu et tota mente feruebat; et post modicum in eodem uolumine legimus: cum uenissent autem de Macedonia Silas et Timotheus. instabat uerbo Panlus testificans Iudaeis esse Christum Iesum. sed et plerique doctorum usque hodie in ecclesia similia sustinent audientes uituperationem multorum congregatorum adnersum se in circuitu atque dicentium: persequimini et persequamur eos! ,..7 Hier. 20, 9 9 *Hier. 20, 9 11 I Cor. 9, 16. 1716 cf. Act. 17, 16 18 Act. 18. r, 23 Hier. 20, 10 1 dicentem P 2 ostilis P praederetur (sic) Pp.c. 3 atque M derisu Y, om. M tarditate V 4 in om. V 6 aerecundia (ex -Iae) M uerecundae Aa.r. uerecandiae VP 7 stoltae M.Aa.r. m om. V .8 claususquej & defeci add. s.u.m2 A 9 et defeci ez Vul- (cf. p. 242, 21) hic suppleui. om. codd. v undique s. u. m3 A 10 possem MAVv, (e ex u) P conceptus est  13 incubuit Ma.c. si non] nisi v 15 dispenstiatio La.c. tradita L 16 idolatriae eodd. (corr. L) 18 uenisset Pa.c. 19 sileas LVP,Ma.r.; sed cf. p. 238, 18 thimotheus V 21 in ecclesia usque hodie v sustinent] student V >16* 20,10b. 11 a Omnes uiri, qui erant pacifici mihi et custodientes latus meum: si quo modo decipiatur et praeualeamus aduersum eum et consequamur ultionem ex eo! dominus autem mecum est quasi bellator fortis. Cum aduersarii surrexerint et amici quondam atque pacifici fuerint ad bella conuersi uoluerintque nobis insidias tendere, non magnopere curemus, sed optemus hoc dicere. quod et propheta loquitur: dominus autem mecum est quasi bellator fortis. 20, 11 b Idcirco, qui persequuntur me, cadent et infirmi erunt — siue ideo persecuti sunt et intellegere non potuerunt —, con fundentur uehementer, quia non intellexerunt opprobrium siue ignominiam sempiternam, quae numquam delebitur. Quia persecuti sunt, ideo propheticum non potuerunt intellegere sermonem et ignorantiam confusio uehemens consecuta est nec intellexerunt ignominiam sempiternam, quae optinebit eos et nulla obliuione delebitur. dicant igitur, quod uolunt, uin quondam pacifici et, qui custodiebant latus meum, et decipere cupiant. dummodo iustum uirum atque doctorem ecclesiae post persecutionem tanta uindicta tantaque praemia consequantur. 20, 12 Et tu, domine exercituum, probatoriusti — siue qui probas iusta —, qui uides renes et cor, uideam, quaeso, ultionem tuam ex eis! tibi enim reuelaui causam meam. Solus est dominus, qui nouerit 8 Rier. 20, 11 11. 13 *Hier. 20, 11 18 cf. Hier. 20, 10 24 *Нier. 20, 12 1 omnia La.c. ab omnibus Vulg. uiris Vulg. mei VΡυ cum Vulg. 3 adnersas Vulg. 7 magno opere L 8 et om. υ 10 persecuntur MV,La.c. me persequantnr 9 11 sunt] me add. in ras. A et s. u. m3 A 12 confundantur Pa.c.,υ 14 sempiternam quod v cum Vulg. 17 sempiternem L optineuit Ms.c. 19 meas La.c. 20 cupiebant P,Mp.c.Ap.c.m3 cupiunt Ap.c.m2 dummodom L 23 probator LPac. 24 uide.s P 26 nooit FP probare iustitiam. quomodo solus est, qui cordis interna conspiciat; unde et Iesus sciens cogitationes hominum non ex profectu, ut quidam putant, sed natura deus est. tale quid et in psalmis sonat: non iustificabitur in conspectu tuo omnis uiuens. si uiuens uirtutibus non iustificatur, quanto magis, qui peccatis mortuus est! cumque se sciat iustus habere propugnatorem deum, tamen inpatientia fragilitatis humanae, quod nouit esse uenturum. iam nunc uidere desiderat. cui et reuelauit causam suam, qui dicit in alio loco: mihi uindictam, ego retribuam, dicit dominus. felix autem conscientia, cuius causa domino reuelatur dicente apostolo: omne. quod manifestatur. lux est. 20,13 Cantate domino, laudate dominum, quia liberauit animant pauperis de manu pessimorum! Qui pauper est spiritu nec habet diuitias, quae receperunt in isto saeculo consolationem suam et de quibus Paulus loquitur: tantum ut pauperum memores essemus, cum fueiit uindictam a domino consecutus, dominum laudat in spiritu et se de manu pessimorum erutum gloriatur. hoc autem totum fit non nostro merito, sed eius gratia, qui pauperem liberauit nec habet diuitias superbiae corruentis, sed humilitatem pauperis liberati 20,14-18 Maledicta dies, in qua natus sum, dies, in qua peperit me mater mea, non sit benedicta maledieius uir — siue homo —, qui annuntiauit patri meo dicens: natus est tibi filius masculus, 2 cf. Lac. 6, 8 4 Ps. 142, 2 10 *Bom. 12, 19. *Hebr. 10, 30 12 *Eph. 5, 13 15 cf. Matth. 5, 3 cf. Lac. 6, 24 17 Gal. 2, 10 25 *Hier. 20, 15 1 intemaj in aeterna V 5 iostificabitur v 6 qui] pro add. Erasmus v sciant V 7 propugnatorem habere v 8 nunc] non Ma.e. 10 uindictamj et add. VΡυ 11 releoatnx L 14 pessimorumj malorum Vulg. 15 quia P,Ma.r. paupEr estj paapere P .16 de quibus et c 17 pauperes V fuerint Ma.r. 19 autemJ enim F 25 maledietos P filius] puer Vulg. et quasi gaudio laetificauit cum! sit homo ille, ut sunt ciuitates, quas subuertit dominus et non paenituit eum ! eum. diat clamorem mane et ululatum in tempore meridiano, qui — siue quia - non me interfecit a uulua, ut fierei mihi mater mea sepulchrum et uulua eius conceptus aeternus. quare de uulua egressus sum, ut uiderem laborem et dolorem et consumerentur in confusione dies mei? Qui putant animas fuisse in caelestibus et de meliore in peiorem statum praecipitatas, hoc et huiuscemodi utuntur testimoniis, quod scilicet melius fuerit in caelestibus quam in terrenis commorari et corpus humilitatis assumere, noua quaedam, immo iam uetera hereseos suae argumenta quaerentes. nos uero legentes illud beati Iob: maledicta dies, in qua natus sum, et nox illa, in qua dixerunt: ecce masculus, et: maledictus homo. qui annuntiauit patri meo dicens: natus tibi est puer, huic testimonio coaptamus, quod scilicet melius sit non esse quam uiuere in suppliciis iuxta illud, quod scriptum est: mors uiro requies, cui elusit deus uiam suam, et iterum: quare data est misero lux et uita his. qui in amaritudine animae- sunt? et in euangelio simpliciter dictum legimus: melius ei fuerat. si natus non esset, non quo sit, qui natus non fuerit, sed quo melius sit non esse quam male esse; aliud est enim omnino non esse, aliud! cum sit, absque ulla intermissione cruciari, quomodo mortem quietam uitae 4 *Hier. 20, 17 9 qui] scil. Origenistae 12 cf. Phil. 3, 21 14 *Hiob 3. 3 16 *Нier. 20. 15 19 *Hiob 3. 23 20 *Hiob 3, 20 23 *Matth. 26, 24 4 meridianum La.c. qui om. P,Mp.r. aiae quia om. υ 5 interfecit me v al in Ap.c.m2 6 sepulcram La.c. 9 meliori codd. (corr. L; cJ. p. 238, 12) 13 sua V 17 est tibi AVΡυ 18 quod] ut 20 clausit ΑΡυ 22 euangelium Ma.c. similiter P 23 esset] fuisset v quod Ap.c.m2,υ 24 quod VP,Ap.c.m2,υ 25 omninoJ omai Aa.em2 homini Ap.c.m3 miserae praeferimus. unde et Amos diem appellat tenebrarum diem afflictionis et Iacob eo, quod uiierit in labore et angustia. dies uitae suae paruos et pessimos uocat et Paulus apostolus dicit: ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam et iterum: redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. Hebraei quintum mensem. quo capta Hierusalem templumque subuersum est, natiuitatis Hieremiae supputant inextricabilibus quibusdam et incredibilibus argumentis. quod si probare potuerint: quomodo testimonium Iob ualeant interpretari, nescio; nisi forte et illum diem quadam praefiguratione et uaticinio futurorum subuersionis templi autument. quodque inprecatur similitudinem subuersarum ciuitatum, de Sodoma et Gomorra dici arbitror. et omne tempus in luctu. ut mane sit clamor et ululatus meridie. quod autem infert: qui me non interfecit in uulua, deum significari putant. \\'ut esset mihi: inquit \\'conceptus aeternus;\\' quae omnia dicuntur hyperbolice. denique exponit causas, cur mortem praeferat uitae et omnino non esse quam male esse, subiungens: quare de uulua egressus sum. ut uiderem laborem et dolorem ut consumerentur confusione dies mei? 21,1.2 Uerbum, quod factum est ad Hieremiam a domino, quando misit ad eum rex Sedecias-_ Phassur, filium Melchiae, et Sophoniam, filium Maasiae. sacerdotem dicens: interroga pro nobis dominum, quia Nabuchodonosor, rex Babylonis, 1 cf. Am. 5, 18 2 cf. Gen. 47, 9 4 Gal. 1, 4 5 Epb. 5, 16 9 cf. t 246, 14 12 of. Gen. 19, 25 14 *Hier. 20, 17 15 *Hier. - .17 18 Hier. 20, 18 1 misere P miseriae υ 3 prauos Ap.c.m2 6 hebrei M aebraei f captam p 7 est a P natiuitati v inextricalibus P 8 quo LMAa.c. 9 ualeat V interpretari ualeant υ 11 quoque M a.c. 12 similitudine La.c. de om. V 13 lactam P I* et] ut Y interficit P,Ma.c. 15 ut om. V essent P inquit mihi 0 16 mquit] in add., sed exp. L 17 exponet La.c. 18 quam male esse om. V 20 consummerentar V 22 sedechias MAVP (semper fere) 23 meleiae P sofoniam P 25 nabncod. P.La.c. (semper) proeliatur aduersum nos, si forte faciat dominus nobis sicut omnia mirabilia sua et recedat a nobis. Supra pontifex Phassur siue Phaschor, qui percussit Hieremiam. patrem habuit Emmer, hic autem Phassur filius est Melchiae: hoc idcirco, ne quis eundem putet. mittit autem Sedecias rex ad prophetam nolens uel populum scire uel principes. ut occulto per legatos nuntio recognoscat, quam dominus super urbe Hierusalem et populo Iudaeorum habeat sententiam. quodque infert: quia Nabuchodonosor, rex Babylonis, proeliatur aduersum nos, ostendit iam obsessa Hierusalem hoc a propheta sciscitari Sedeciam. et notandum, quod in prophetis, maximeque in Hiezecihele et Hieremia, nequaquam regum et temporum ordo seruetur, sed praepostere. quod iuxta historiam postea factum sit, prius referri et. quod prius gestum sit, postea; aliud est enim historiam, aliud prophetiam scribere, ut in praesenti loco Sedecias, qui cum urbe Hierusalem captus est, mittens scribitur ad Hieremiam et eo tempore, quo obsidebatur Hierusalem. et postea narratur historia Ioiacim fratris eius, qui ante eum rex fuit, et Ioiachin. id est Iechoniae, qui fuit filius Ioiacim, super quibus dicetur in consequentibus. 21, 3-6 Et dixit Hieremias ad eos: sic dicetis Sedeciae: haec dicit it dominus deus Israhel h c I: ecce ego 3 cf. Hier. 20, 1. 2 9 Hier. 21, 2 20 cf. p. 259. 9. 261. 16. 264, 8. 266, 16 1 praeliatur AP 2 nobis sicut] nobiscam secundum MAp.c.m2.υ cum Yvlg. 3 phascor A pascor VP 4 abuit M emer P 5 rex Sedecias v 6 utj & Pa.c. 7 nuntios V 8 urbem MAVv populum VPMAp.e.m2.v 10 obsessam MAVP hierusalem] & add. 8. v. m2 d 11 ad Maj\\'. a propheta hoc c 12 propheta: V ezechiele M lezechiele (pr. i s. w.) A hiezechiele P hezechielem V et] in add. P hieremiam VP.Ma.r. 13 quod] ut P 17 est om. V scribetur Ma.c et eras. A 18 quod Va.T. obsedebatur P 19 ioacim P,La.c.,υ ioachim MV, (h s. u.) A ioacbin МAV,La.c.,υ ioacim P 20 hiechoniae M iechonia A ioaehim MAV, La.c. ioacim Ρυ dicitur VP,La.c. 21 sequentibus υ I conuertam uasa belli — siue arma bellica —, quae sunt in manibus uestris et quibus pugnatis aduersum regem Babylonis et Chaldaeos, qui obsident uos in circuitu murorum, et congregabo ea — siue eos- — in medio ciuitatis huius et debellabo uos in manu extenta et bracchio forti — siue excelso — et in furore et in indignatione et in ira grandi et percutiam habitatores ciuitatis huius; homines et iumenta pestilentia magna morientur. \\'Frustra,\\' inquit, \\'repugnare uultis Chaldaeis obsidentibus et arma bellica praeparatis, quorum in media tantum urbe usum habebitis, ut armati esse uideamini. ceterum illis obsidentibus ego uos debellabo in manu extenta et bracchio forti meoque furore et indignatione percutiam, ut et uos et omne, quod spirat, fame et pestilentia in media urbe moriatur.\\' quod quidem et factum legimus; absque ulla enim corona strepituque pugnantium urbs tantum obsidione capta est, ut,. quos uincerent, non haberent, sed quos tantum caperent; meliores, ait. fuerunt uulnerati gladio quam occisi fame. 21,7 Et post haec. ait dominus, dabo Sedeciam, regem Iudae, et seruos eius et populum eius et, qui derelicti sunt in ciuitate hac a peste et gladio et fame, in manu Nabuchodonosor, regis Babylonis, et in manu in imicorum eorum et in manu quaerentium animam eorum et percutiet eos in ore 1. 5 *Hier. 21. 4 6 *Hier. 21, 5 13 *Hier. 21, 5 18 *Thren. 4, 9 1 bellica] belli ea A bella V 2 sant post nestris tr. Yvlg. quibus] nos add. Vulg. 3 chaldeos LA V obsedent La.e. obsidnnt P 4 nos] eos P eos sine ea v 5 debellabo] ego add. Vulg. 6 etj in add. Vulg. brachio AVP (= lin. 13) 7 tert. in s. u. M 9 iumenta] bestiae Vulg. 10 nultus Va.c. chaldeis AV,La.c. 11 urbe] tantum add. MAP 14 tert. et s. u. LMA. 15 sperat La.c. pistilentia L 16 quidem et] qd ea P ollo V enimj incursu add. V 17 arbes M tantum] Amlm3 tanta Ap.c.m2,v captae M est] sunt (nt s. u.) M 19 gladio uulnerati v 22 Iuda Yulg. pr. eius om. V 24 regi Y gladii et non flectetur neque parcet nec miserebitur. Hoc. quod nos transtulimus: in manu Nabuchodonosor, regis Babylonis, et in manu inimicorum eorum, in LXX non habetur et pro eo, quod diximus: non flectetur neque parcet nec miserebitur, LXX transtulerunt: non parcam nec miserebor. meliusque est iuxta Hebraicum, ut crudelis sententia et inflexibilis magis regis Babylonii quam domini esse uideatur. primum autem de uniuersa urbe prophetatum est; nunc proprie Sedeciae praedicitur et populo eius, qui residui fuerint post pestem, gladium et famem, quod a Nabuchodonosor, Babylonio rege, capiendus sit interficiendusque cum amicis suis gladio nec ullam eius speret misericordiam, cuius foedus et necessitudinem periurio deseruit. 21,8 10 Et ad populum hanc dices: haec dicit dominus: ecce ego do coram uobis uiam uitae et uiam mortis. qui habitauerit urbe hac, morietur gladio et fame et peste; qui autem egressus fuerit et transfugerit ad Chaldaeos, qui obsident uos, uiuet et erit ei anima sua quasi spolium; posui enim faciem meam super ciuitatem hanc in malum et non in bonum, ait dominus; in manu regis Babylonis dabitur et exuret eam igni. His, qui a rege missi sunt et ad prophetam uenerant deprecandum. ut interrogaret pro eis dominum, superiora responderat et, quae 2 Hier. 21, 7 4 *Hier. 21, 7 Hier. 21, 7 6 *Hier. 21, 7 8 cf. Hier. 21, 3-6 23 cf. Hitr. 21, 1. 2 25 cf. Hier. 21, 3-7 1 (= 5) flectitur P,La.c. parcent Ma.r. 2 transtullimus M nabuchodoaor (sic) M; de cet. cf. p. 247, 25 4 quod] nos add. v 6 parcar (alt. r ex t) P est om. V 7 ebraicum P 8 babylouis P prima .Ap.c. uniueraam urbem Aa.r. 11 nabocod. Aa.c.m2 nabughod. Ap.c.m3; de eet. cf. p. 247. 25 rege Babylonio v 12 suis] eius V misericordiam speret v 16 do om. YP,LMa.c. pono Aa.c. 19 et transfugerit om. MV ad] a V chaldeoa L obsedent La.c. 20 spolia V 21 meam om. V 22 manus F 23 ea La.c. ignij sed alibi (cf. P. 105, 12. 106, 6. 232, 14 efe.) L ceterique codd. fere omnes igne his] liii nero P 24 interrogarent V 25 referent MAa.c. referrent regi Sedeciae; nunc hortatur, ut respondeant populo, datque consilium. ut transfugiant ad Chaldaeos contra regiam uoluntatem; quod periculosum fuisse prophetae nullus ignorat. unde et mortem sibi inprecatur et dicit: maledicta dies, in qua natus sum, et: quare de uulua egressus sum, ut uiderem laborem et dolorem?, non quo leue sit necdum captis dare consilium se ultro tradere captiuitati, quasi si passuris naufragium imperetur. ut ante naufragium et dissipatam nauem remos tabulasque corripiant et se undis tradant, sed quo tolerabilius sit utcumque captos uiuere quam gladio, fame et peste consumi. sunt. qui hunc locum secundum tropologiam sic edisserant melius esse saecularibus se tradere disciplinis, et maxime philosophiae, quam in illa permanere ecclesia, in qua famis sit sermonis dei et cunctus populus hereticorum gladio doctrinaeque paenuria et heretica peste moriatur. 21, 11. 12 Et domui regis Iuda: audite uerbum domini,. domus Dauid! haec dicit dominus: indico mane iudicium et eruite ui oppressum de manu calumniantis, ue forte egrediatur — siue ut non egrediatur — quasi ignis indignatio mea et succendatur et non sit, qui extinguat; quodque sequitur: propter malitiam studiorum uestrorum, in LXX non habetur. Quia supra dixerat: et ad populum hunc 4 Hier. 20, 14 5 Hier. 20, 18 20 *Hier, 21, 12 23 *Hier. 21. 12 24 Hier. 21, 8 1 regis r ortatur V.Aa.c.m2 ut] & Pa.c. 2 chaldeos V.La.c. 6 quod MP,Ap.c. m2,v 7 se 8. u. M 8 passnri nanfragio F nt] quod P 9 nauim Apx. taboiasque .Aa.c. et tabulas v 10 quod P.Ap.c.m2,v tollerabilius P captus P 11 gladioj et add. P consnmmi V 12 trophologiam Aa.r. edisserunt v 13 phylosophyae P in s.u.L 14 fames Ap.e.,v 15 paenuria M et alibi (cf. p. 175, 12. 176, 4 etc.) uel prtmitus uel p.c. L penuria eel. .19 eruete La.c. ui om. v 20 calumniantes La.c. egrediantur V.Ma.r. nt s. u. P 21 quasi] ut Vulg. ignis] indignis LMAa.r. 22 extinguatur P,Aa.r. propter malitiam studiorum uestrorum add. r quod v 24 dices hunc P dices: haec dicit dominus, consequenter nunc infert: et domui regis Iuda, ut subaudiatur: \\'dices: haec dicit dominus\\'; άπὸ ϰοινοῡ enim et superiora et inferiora iunguntur. ut sit sensus: et ad populum hunc dices: haec dicit dominus, (et domui regis Iuda dices: haec dicit dominus\\'〉. proprie autem sermo fit ad domum regiam, ob cuius maxime culpam ciuitas obsidetur. ut emendet errorem paenitudine et clementiam domini consequatur. \\'iudicate,\\' inquit. \\'mane iudicium\\' — non in tenebris iniquitatis. sed in luce iustitiae — \\'et eruite ui oppressum de manu calumniatoris. ut non accipiatis personam in iudicio, sed diuitibus pauperes opprimentibus magis apud uos dei imperium ualeat quam potentia persequentis! et si\\', inquit, \\'hoc feceritis, nequaquam succendetur in uobis ignis furoris mei nec inueniet materiam, quam consumat.\\' incredibilisque in hoc loco dei clementia demonstratur, ut, de quibus supra dixerat: posui enim faciem meam super ciuitatem hanc in malum et non in bonum: in manu regis Babylonis tradetur et exuret eam ignis, iam domini ingruente sententia eos prouocet ad salutem, non quo ignoret urbem Hierusalem esse capiendam, sed quo liberum homini seruetur arbitrium, ut 1 Hier. 21, 11 4. 5 Hier. 21, 8. 11 8 Hier. 21, 12 10 *Hier. 21, 12 11 cf. Dent. 1. 17. 16, 19. Leu. 19, 15 Iac. 2, 6 16 *Hier. 21, 10 1 cousequenter—dñs (lin 2) in mg. m2 M et om. V 2 dices] dicens P.Mp.c. 3 aIIѠKѠINѠN V AHOROINOS P enim eras. A pr. et alt. et] ad add. s. u. m2 A iungitur Ap c. iuguntur V 5 et—dominus Buppleui, om. codd. e 6 sit P et add. V regis V 7 obsedetur La.c. erroremJ p add. P paenitudine P 10 et s. u. M 12 opprementibus La.c. aput M 13 potentiam P 14 suceenditur P,LMAa.e. inneniat F 15 consummat V incredibilis a in om. M 16 clementiam V 19 igni Mp.r.,v dn̄s _ MA incruente Ma.c. sentia M 20 quod Ap.c.m2.c in uerbis urbem hierusalem desinit pars prior L 21 quod APv liberi Ya.c. non ignorantia futuri, sed uoluntate propria perire uideantur: quomodo et saluator sciebat populum negaturum et se esse 5 crucifigendum, quippe qui hoc apostolis saepe praedixerat, et nihilominus commonebat nolens eos corrigere ad paenitentiam, ut, quicquid postea sustinuerunt, suo uitio eis acciderit. non duritia comminantis. 21, 13. 14 Ecce ego ad te, habitatricem uallis solidae atque campestris, ait dominus, qui dicitis: quis. percutiet — siue terrebit — nos et quis ingredietur domos nostras? et uisitabo super nos; quodque sequitur: iuxta fructum studiorum uestrorum dicit dominus, in LXX non habetur. et succendam. inquit, ignem in saltu eius et deuorabit omnia in circuitu eius. Pro \\'habitatrice uallis solidae atque campestris\\' LXX transtulerunt: ecce ego ad te, qui habitas in ualle Sor campestri, pro quo Symmachus \\'petram\\', Theodotio \\'obsessam\\' interpretati sunt. Aquilae prima editio \\'solidam\\', secunda \\'Tyrum\\'; \\'Sor\\' enim siue \\'Sur\\' lingua Hebraea et \\'Tyrum\\' et silicem et \\'coartatam\\' sonat. loquitur autem contra Hierusalem, quae obsidione uallata est siue in similitudinem Tyri quasi mari grandi ita Babylonio exercitu cingitur et euadere non potest aut certe, quae se instar petrae durissimae inexpugnabilem putat atque robustam pro soliditate murorum et magnitudine et dicit: \\'quis terrere nos poterit et quis ingredietur domos nostras?\\', cum e contrario 2 cf. Matth. 16. 21. 17, 21. 22. 20, 17- 19. 26, 2. Marc. 10, 32—34. Lnc. 18, 31-33 9 *Hier. 21, 13 12 *Hier. 21, 14 14 Hier. 21. 13 15. 16. 17. 18 *Hier. 21. 13 25 Hier. 21. 13 1 aperire (a s. u., sed eras.) M uideantnr perire r 2 populam] apostolam v 3 qui om. R 4 nihilhominns TM 5 sustinerent VP 10 donias TV,Aa.c.,v 13 et V, om. OTBDP,MAa.c. deuoranit VP.Mp.c.Aa.c. omnia om. V 14 habitatricem A atque] eim cdd. OBD 16 uallem Va.r. 17 aquila et (t s. u., sed eras.) M aquila P solida VP 18 hebraica B 19 tirum V cohortata OTD quo artata V antern] hoc V 21 grandiq; Mp.c. ita om. M 24 magnitudinem P dicat F potuerit Aa.r. 25 ingreditur P domus OTRV,Ap.c.,v loquatur deus: ego uisitabo uos. meum euadere oculum non poteritis. nisitabo autem uos in perniciem et reddam uobis fructum malitiae uestrae et ego succendam ignem in saltu uestro, non Babylonius, ut putatis, non rex Chaldaeorum. sed mea haec omnia ira perficiet). \\'saltum\\' autem uocat Hierusalem et omnem circa regionem, quae frugiferas arbores bonorum operum non habet, quod sit incendio praeparatus. pulchreque \\'uallem\\' appellat \\'campestrem\\', quod peruia sit hostibus, et non \\'montem excelsum\\', qui difficulter ascendi potest, iuxta quod et in Isaia dicitur: uisio uallis Sion. quicquid ad domum regiam et ad urbem metropolim prophetatur, referamus ad ecclesiasticum ordinem et principes ecclesiarum, eos dumtaxat, qui se superbiae et diuitiis lasciuiaeque tradiderint. nec statim quia domus regia est, ab interitu liberabitur, quomodo et, qui de stirpe fuere Dauid, pauci admodum sunt inuenti. qui placuerint domino, ut ipse Dauid. Ezechias et losias, magnaque pars principum et stirpis regiae in uniuersum populum iram domini prouocauit. 22, 1 5 Haec dicit dominus: descende in domum regis Iuda et loqueris ibi uerbum hoc et dices : audi uerbum domini, rex Iuda, qui sedes super solium Dauid, tu et serui tui et populus tuus, qui ingredimini per portas istas! haec dicit dominus: facite indicium et iustitiam et liberate ui oppressum de manu calumniatorum et aduenam et pupillum et uiduam nolite contristare neque opprimatis inique — siue impie — et sanguinem inno- 9 cf. Eaai. 40, 9 10 *Esai. 22, 1 15 cf. Echi. 48. 22 (25). 49, 4 (5) 27 *Hier. 22, 3 .1 loquitur Aa.c. dijs R 3 nrae V 4 babillonias T babylonios Aa.c. chaldeorum codd. 5 ira] ita V 6 omneml quae add. M circa] e add. s. u. M 10 et om. DVP eaaia MVP,Dp.c.Aa.c. syon DV 12 etj ad add. v 13 qui} in add., sed eras. A 14 liberatur A 15 de om. D atyrpe Pp.c. sunt] & add. T 16 ut u in ras. м ait P ezecias O,Ma.c.m2 20 uerbum] et add. V alt. et om. T dieena Tp.c. 21 sedis P,Aa.c. 26 contristari Bp c. centem ae effundatis in loco isto! si enim facientes feceritis uerbum istud, ingredientur per portas domus huius reges sedentes de genere Dauid super thronum eius et ascendentes currus et equos, ipsi et serui et populus eorum. quodsi non audieritis uerba haec. per memet ipsum iuraui. dicit dominus. quia in solitudinem erit domus haec. Haec uisio. immo hic sermo domini. uel ante iit ad prophetam. quam Sedecias ad eum nuntios mitteret, uel certe postquam nuntiis praecepit, quid regi referre deberent, praecipitur Hieremiae, ut nequaquam per nuntios loquatur ad regem, sed ipse uadat ad palatium et ibi loquatur ei. simulque animaduertamus diuinam sapientiam, quod per nuntios iubet tristia nuntiari mixtis et prosperis, si agere uoluerit rex paenitentiam. hic uero, quia ipsi imperatur, ut pergat, non tristia nuntiat et captiuitatem - iam iamque uenturam, sed monet, quid facere debeat, ut uitet inpendentem sententiam dei. regum autem proprium est facere iudicium atque iustitiam et liberare de manu calumniatorum ui oppressos et peregrino pupilloque et uiduae, qui facilius opprimuntur a potentibus. praebere auxilium. et ut curam eis praeceptorum dei maiorem iniceret, intulit: \\'nolite contristare, ut non solum eripiatis, sed ne patiamini quidem per uestram coniuentiam ab aliis contristari, et sanguinem innocentem non effundatis in loco isto!\\' homicidas enim et sacrilegos et uenenarios punire non est effusio H cf. Hier. 21, 1 cf. Hier. 21. 3-; 21 Hier. 22. 3 23 *Hier. 22,3 1 effandetis P -4 trano (v s. alt. o). M throno Aa.c. carros MAa.c. 6 per] in Vulg. ipso Vulg. iurauit R S di T 9 sedechias DP,Aa.c. nuntios ad eum v 10 rei R referri F,Ta.c.m2 refferreA praecipiturq; Mp.c. 12 eis P 13 tristitia TRMAVa.c. tristitiS FP 15 tristitia V,Aa.r. tristitia FP 16 iam om. V aentara P 17 regnuni Pa.r. 18 atque] et De de manu om. V calumniatorem RPa.c. 19 pr. et om. M 20 oppraemantur Ma.c. eis post dei tr. D 21 maiore M inicirent P contristari Rp.c. id add. s. w. n3 A 22 solum] non add. a patimini V 23 conbibentiam OTB conibentiam F eohibentiam DV conuentiam P 24 innoctem M non om. M sanguinis, sed legum ministerium. \\'si,\\' inquit, haec feceritis, o reges Iuda, tenebitis pristinam potestatem et cum ambitione ingrediemini portas Hierusalem; sin autem facere nolueritis, o domus regia, non tam domini erit crudelitatis quam tuae uoluntatis, ut omnis ciuitas redigatur in solitudinem . quicquid regiae domui dictum est. intellegant episcopi sociique eorum, presbyteri atque diaconi, et omnis ordo ecclesiasticus, quod, si fecerint, quae praecepta sunt, et inter cetera innocentem sanguinem non fuderint scandalizantes minimos quosque et percutientes conscientias singulorum, optineant traditam sibi a domino dignitatem: sin autem facere noluerint atque contemserint, ipsi redigant ecclesiam in solitudinem. ingrediuntur autem de genere Dauid per portas Hierusalem et sedent super thronum eius, qui interpretatur fortis manu\\', et ascendunt currus et equos, quando refrenant et suas et populi perturbationes et conposito in ecclesia ingrediuntur gradu et multarum uirtutum choro sibique ex omni parte concinentium. et ut hoc uerum esse credamus, iurat per se, qui iuxta apostolum maiorem alium. per quem iurare possit, non habet 22, 6 9 Quia haec dici dominus super domum — siue ad domum — regis Iuda: Galaad tu mihi, caput — siue principium — Libani, si non posuero te in solitudinem, urbes inhabitabiles. et 9 cf. Matth. 18, 6. Marc. 9, 41. Luc. 17, 2 cf. I Cor. 8, 12 14 cf. II Reg. 17, 10 16 cf. Esai. 3, 16 19 cf. Hebr. 6, 13 21. 22 *Hier. 22. 6 1 ministeriom P 2 ambitime Ma.r. 3 ingredimini TD.Op-c.Ma.c. ai T,Pa.e. nolueris facere P nolueris MAVP 4 tam] tantum P erndelitas OTa.c. quam tuae uoluntatis om. M 5 ciuitas] hec add. s. u, m2 A xeddigatur (g ex c) M 7 presb(p)iteri RD(P) 9 quo- . que P.MAa.c m2 10 obteneant P 11 si T contemserint (sic semper fere Lp.c.)] contempserint codd. 12 eccl. siam] dei add. e 15 curros P pr. et eras. T perturbatione V 16 ecclesiam P gratu R gradum P 17 uirtutum] coacerbant add. s. u. m3 M cboros ibique MVF, (que erat.) T continentium B 18 uerũ hoc D quia Ma.r.,v 19 posset F possintu 22 principum V 23 in om. Yulg. inhabitabilis P sanctificabo super te interficientem uirum et arma eius et succident electas cedros tuas et praecipitabunt — siue mittent — in ignem. et pertransibunt gentes multae per ciuitatem hanc et dicet unusqusque proximo suo: quare fecit dominus sic ciuitati huic magnae? et respondebunt ebu ut: eo. quod reliquerint pactum domini dei sui et adorauerint deos alienos et seruierint e.is. Galaad, quam possedit dimidia tribus Manasse. trans Iordanen scriptura commemorat: in quo monte Laban fugientem consecutus est lacob et mons iuxta Genesin nomen accepit ο̄ωρός, id est tumulus testimonii>. eo, quod ibi Iacob Labanque iurauerint in aceruum lapidibus congregatis. est autem caput sine principium Libani. montis excelsi. qui uniuersus cedris consitus est iuxta illud Dauid canentis: et commonebit dominus cedros Libani et alibi: uidi impium exaltatum et eleuatum sicut cedros Libani; et in Zacharia legimus: aperi, Libane, portae tuas et comedat ignis cedros tuas! igitur praesenti loco. quia ad domum regiam loquebatur, per μεταϕορὰν loquitur ad templum siue ad domum stirpis Iuda, quod ipsa sit in excelso siue quod de templo atque sacrario omnium peccatorum remedia poscebantur; unde et 93 *Hier. 22, 7 8 cf. Deut. 3, 13. los. 13; 29. 31. I Par. 27. 21 9 cf. Num. 32, 29 10 cf. Gen. 31, 23 11 cf. Gen. 31, 46 (48)-48 12 cf. Gen. 31, 46 (48)—54 (53) 13 cf. Gen. 31, 45. 46 15 *Ps. 28, 5 16 *Ps. 36, 35 18 Zach. 11. 1 2 succidentem P electos Ap.c. lectas P tuos Pa.c. 3 sine respondebunt (lin. 6) om. Remittent A in] te add. m mg. *3 M 5 dicit P,TMa.c. 6 magna Aa.c.m2 grandi Vulg. 7 dereliquerint D,OAp.c. cum Vulg. dereliquerunt p di om. T,Pa.c. adorauerunt Pv 8 seruierunt v quam TRFMVP quem A,Op.c.Da.c.m2 9 Iordanem r 11 iacob] a quo add. 8. u. m3 M mons] mox P genesim Ap.c.,v CѠpc R CѠpѠC V COpaC P 12 testimoniu P ibi] sibi laban (sic) V 13 in aceruum om. V 14 labani V uniuerais Bp.c. eonstitutos Tar. 15 commedit Ta.c.m2 16 cedro P impium] & add. T soperexaltatum Dv 17 zaccharia M 18 commedat V 19 igitur] in add. s. u. m3 M loquebantur R 20 ΜΗΘΛΦѠpAN A CΗθaΦѠpaN V MeeaΦѠpaN P metafora DF metaphoram v strippis P 22 sacro T pascebantur P LIX. Bieron. iu Hierem. ..17 hic idem propheta commemorat: numquid resina non est in Galaad aut medicus non est ibi? quare non ascendit curatio filiae populi mei? comminatur igitur regiae domui et urbi Hierusalem et templo, quod uocat caput Libani. quod redigendum sit in solitudinem cum uniuersis urbibus suis non potentia regis Babylonii. sed domini iussione, qui dicit: sanctificabo super te interficientem. \\'sanctus\\' autem uocaturNabuchodonosor et omnis eius exercitus, quia exsequitur sententiam dei. \\'et succident\\'. inquit, (electas cedros tuas\\' — potentes quosque et principes ciuitatis — \\'et mittent in ignem, ut omnia deuorans flamma consumat. cumque deleta fuerint uniuersa, transibunt gentes multae per ciuitatem et templum, quod eis prius ingredi non licebat. et unusquisque loquetur proximo suo, quare fecerit dominus ciuitati inclytae et magnae tam subitam et tam grandem euersionem. respondebuntque\\', inquit, \\'qui interrogati fuerint, et exponent causas ruinarum dicentes: quia reliquerunt pactum domini dei sui et pro deo idola uenerati sunt\\'. audiat hoc et nostrae urbis domus regia et principes eius et cedri, quae eleuant usque ad nubes uerticem suum et per superbiam loquuntur: <quis nos non uidebit ?\\', quod cito flamma domini consumantur, si noluerint illius praeceptis adquiescere. alia autem est sanctificatio interfectoris et armorum eius, alia sacerdotum et eorum. qui ministrant domino. 1 *Hier. 8, 22 7. 9 Hier. 22, 7 11 *Hier. 22, 7 1S *Hier. 22, 9 1 regyna V 4 urbe P 5 quo TR,0p.c.m2 rediendum RP 7 interficiente V 8 nabucod. P 9 quia] que P exequitnr MP.Ma.c. auecedent Aa.c. sucscendent (sic) V succidet P 10 qaoque T 11 in om. MAVP 12 consumant JB 14 loquitur P,Aa.c. 15 inelytxe ODA -cli- cet. 17 exponant TP 18 requirunt O requerunt R,Ta.c.m2 relmquerunt V dereliquerunt v 20 eius om. Y caeli (dn s. li m3) M lenant T nubem M 21 nos non scripsi nos om. RDu non om. OTMAVP nos (ex non) F 22 consumentar Ap..c. consummantur F 22,10-12 Nolite flere mortuum neque lugeatis super eum.\\' fletu plangite eum, qui egreditur, quia non reuertetur ultra nec uidebit terram natiuitatis suae! quia haec dicit dominus ad Sellum filium Iosiae, regem Iuda, qui regnauit pro Iosia patre suo, qui egressus est de loco isto: non reuertetur huc amplius, sed in loco, ad quem transtuli eum, ibi morietur et terram istam non uidebit am p lius. Iosias. rex iustus, tres filios habuit. Ioachaz et Ioiacim et Sedeciam, quorum primum rex Aegypti Pharao Nechao captinum duxit in Aegyptum ibique mortuus est et constituit pro eo regem fratrem eius Eliacim (uertitque nomen eius Ioiacim). quo mortuo regnauit filius eius Iechonias, qui a Nabuchodonosor, rege Babylonio, cum matre et principiis ductus est in captiuitatem, pro quo patruus eius regnauit Sedecias, qui capta Hierusalem ductus est in Babylonem. quaeritur itaque, qui sit iste, qui fleri non debeat ducendusque sit in captiuitatem et ultra non reuersurus, cum tres capti sint atque transducti. Hebraei putant hoc omnibus conuenire, id est et Ioachaz et lechoniae et Sedeciae, appellarique omnes filios Iosiae \\'Sellem\\' siue \\'Sellum\\', quod interpretatur \\'consummatio\\' uel \\'conpletio\\' eo, quod regnum Iuda in ipsis finitum sit. mihi autem proprie hoc dici uidetur de Sedecia, 10 cf. IV Reg. 23, 33. 34. II Par. 36, 3. 4 13 cf. IV Reg. 24, 6. 12. 14. 15. 17 16 cf. IV Reg. 25, 1. 6 21 *Hier. 22, 11 Hier. 22, 11 1 mortuorum P 2 fletu P plangite fleta v alt. eum s. u. m2 M egrediftur 0 5 inde Pa.c. 7 at M 9 (= 20) ioachat R ioacaz P 10 ioiacim (sic semper fere Lp.c. uelprimitus)] ioaciin TBP ioachim DFA V (h s. u.) OM Iacim v sedetiam R sedechiam D,OAp.c. (sic semper fere) aegipti M farao R faraone chao P 11 dixit Ma.c. 12 Eliacim fratrem eius v eliacim MP eliachim VF,Rp.c. eljachim D ioachim (h s. u.) O,Ap.c.m2, (ex eliaehim) m2T nertitque nomen eius Ioiacim suppleui coll. IV Beg. 23, 34 13 ieconias P (semper) 14 nabacod. P 16 babylone P 17 pr. quis V que (is s. e) M flere Da.c. 18 reuersurum P tres om. Oa.c. 19 sunt M 20 et sedeciae om. M 21 SellemJ sollem B qui Np.c. 22 consomatio P {= p. 260, 4) uel] siue Dv conplectio OP 17* de quo et praesentis et praeteriti capituli prophetia est. in quo uere regnum Iuda finitum est. sub quo et urbs capta est ductusque in Babylonem ibi mortuus scribitur. iste est \\'Sellum,\\' id est \\'consummatio\\' atque \\'conpletio\\'. filius Iosiae, rex Iuda, qui regnauit pro Iosia patre suo. lechonias autem non fuit filius. sed nepos Iosiae, filius Ioiacim, ut a principio uisionis, quando misit ad Hieremiam rex Sedecias Phassur. filium Melchiae. et Sophoniam. filium Maasiae, sacerdotem, usque ad istud capitulum omnia ad regem et de rege Sedecia dici intellegamus. 22,13-17 Uae, qui aedificat domum suam in iniustitia et cenacula sua non in iudicio, amicum suum opprimit frustra et mercedem eius non reddit t ei; qui dicit: aedi ficabo mihi domum latam et cenacula spatiosa, qui aperit sibi fenestras et facit laquearia cedrina pingitque sinopide! numquid regnabis, quoniam confers te cedro. pater tuus nonne comedit et bibit et fecit iudicium et iustitiam tunc, cum bene erat ei? iudicauit causam pauperis et egeni in bonum suum; n numquid non ideo, quia cognouit me?, dicit dominus. tui uero oculi et cor ad auaritiam et ad sanguinem innocentem fundendum et ad calumniam et ad cursum mali operis. LXX: 0 qui aedi ficas domum 2 cf. IV Reg. 25, 4—7 3. 5 Hier. 22, 11 7 Hier. 21, 1 24 *Hier. 22. 13-17 2 urbis Mo.r. 3 babylone P ibiq; Mp.c.m3 4 complectio V reI OTP regis F,Ra.e. regis rei D ex V.MAa.c. 6 ioiacim B ioiachim Op.c. ioacim TMP ioachim DF A V (sic semper) 7 faasur A hasur FV fasur T 8 helchiae (pr. h eras.) M elchiae T 8 sofoniam P 9 regeml poplm g- regem m2 A reges P et de rege ODF (regie) R sed isie) de rege eras. T et ad rege M et ad regem VP,m1A uel de rege m3A 10 sede- cia TF sedechia D.Op.c.,Am3 sedecii MP aedechia (h s. v.) mlA sedecise R sedechiae V 11 in om. V 12 in om. Ta.c.m2 13 oppmit P opprimet Vulg. reddet P,Aa.c. cum Vulg. 14 domum mihi P 15 apperii DV 18 nonnel numquid non Vulg. 22 auria P aU. ad om. TP 2B pro ad om. P 24 quia edificas OB tuam non cum iustitia et cenacula tua non indicio. apud eum pro:rimus operatur gratis et mercedem ei non reddet. aedificasti tibi domum paruulam, cenacula perflatilia, distincta. fenestris et contignata cedro et lita sinopide. numquid regnabis, quia tu contendis contra Acha v, patrem tuum? non comedent et non bibent; melius erat tibi facere indicium et iustitiam bonum. non cognouerunt, non iudicauerunt indicium humili que iudicium pauperis. nonne hoc est ignorare te me?. dicit dominus. ecce non sunt oculi tui recti nec cor tuam bonum, sed ad auaritiam tuam et, ut sanguinem innocentem effundas. et adiniquitatem et homicidium, ut facias ea. Utramque editionem ex integro posui. ut et Hebraica ueritas et difficultas uulgatae editionis facilius cognoscatur. est autem sermo contra Ioiacim. filium Iosiae, regem ludae. de quo supra diximus, quem constituit Nechao Pharao, rex Aegypti, pro Ioachaz, fratre suo. quem uinctum duxit in Aegyptum. legimus autem et tam Kegum quam Paralipomenon narrat historia undecim annis regnasse in Hierusalem Ioiacim, filium losiae. et regnasse crudeliter et exstitisse impium et postea mortuum; nec tamen eius sepultura narratur banc habente scriptura sancta consuetudinem, ut omnes reges et mortuos referat et sepultos. hunc 17 cf. p. 259.10 cf. IV Beg. 23, 33. 34 20 ef. IV Reg. 23, 36. 37. 24, 6 (5). II Par. 36, 5 24 cf. I Reg. 25, 1. 31. 6. 13. III Reg 2. 10 etc. 2 eum) que ex cd m2A 3 reddet VP, (is s. et) m2A reddit OTB,Mp.c.,v redit D 5 caedro OM (semper) litas inopide P 6 acaz P 7 commedent TV tibi erat v 8 iostiam 0 bona V 9 hnmilis Da.r..v 10 ignora P te ignorare v , 12 ad om. T.RPa.c. 14 et] ad add. P 14 facies P,Aa.e. 15 et ut R pro et om. MP 17 regem Engelbrecht regia codd ; cf. p. 259, 5. 260, 4. 264,2. 8 18 farao P achaz Vaeaz P 19 legemus Ma.c. et om. MAp.c. ut P 20 regnum МRa.c. in regnorum Mp.c.Ap.c.m3 20 quam1 i add. Ap.c.m3 narrat M narrante Ap.c.m3 20 paralipemenon M 22 extitisse DFV, (pr. i ex e) M extisse T extetisse P impiom] amplum T 23 habentes Ma.r.Aa.c.m3 habens (ex habentes) m2 A sacra v consuetudine Pp.r. 24 pr. et om. T hanc Ra.c.m2 autem proprie narrat mortuum et non sepultum, de quo dicemus in posterioribus. plaugit itaque supra dictum regem, quod confidat in iniustitia et putet esse perpetuam regiam dignitatem faciatque sibi cenacula et amicos opprimat operantibusque non reddat mercedem suam et aeternam palatii sui aedificationem arbitretur. \\'numquid.\\' ait sermo diuinus. regnare poteris in perpetuum. quoniam conferre te cupis cedro excelsae, patri tuo Iosiae uidelicet, regi iusto? pater,\\' inquit, *tuus et comedit et bibit et fruitus est opibus regiis; nec tamen in eo offendit deum. quod habuit diuitias, sed in eo placuit. quod fecit iudicium atque iustitiam, et idcirco tam in praesenti saeculo quam in futuro bene ei fuit et erit. iudicauit,\\' inquit, \\'causam pauperis et egeni et in eorum refrigerium. quos audiuit, et proprie in bonum suum. haec autem omnia euenerunt ei prospera, quia me cognouit, dicit dominus. tui uero, o loiacim. oculi declinant ad auaritiam et, ut innocentem sanguinem fundas. ad calumniam et ad cursum mali operis! iuxta LXX uero quem sensum habeant, intellegere non possum: cum enim cetera sibi aliqua ei parte consentiant, illud. quod infertur: numquid regnabis. quoniam tu contendis in Achaz patre tuo?, pro quo in Hebraeo scriptum est \\'araz\\'. et hic sermo \\'cedrum\\' significet. manifestum est. quod nullum sensum habeat, illudque, quod sequitur: non comedent et non bibent et cetera. quae ita inter se dissipata 1 cf. p. 264, 13 cf. p. 261, 16 13. 14 Hier. 22. 16 15 *Hier. 2\\'2. 16 21 *Hier. 22, 15 24 *Hier. 22, 15 1 autem torr. m3A ex? dicimus P 3 confidet P in om. AV patet Ma.c. 5 reddet Da.c. reddeat V mercedem suam non reddat P et om. r 6 dininis MAa.c. 7 im T excelso Op.c.Ma.c. 8 rege Ma c. 10 diuitiis Ma.c. 12 ei] egit R 14 quas Ta.c. quod F 15 omnia autem T eis V 16 o om. P 17 fundene Ap.c.m3 19 sensus V habeat Va.c. possunt P 20 ceteras M 21 num Pp.r. ta om. P 22 acaz P suo V ebreo F 23 et] ut Engelbrecht 24 illud Y illud quoque r 25 que R ita| secnntur V sunt atque confusa. ut absque ueritate Hebraicae lectionis nullam intellegentiam habeant. possumus antem hunc locum iuxta άναγωγήν contra hereticos accipere. qui aedificant sibi domum non magnam et ecclesiae ubertate latissimam. sed paruulam. aedificant autem non cum iustitia atque iudicio aliena diripere cupientes: unde dicitur: aedificasti tibi domum paruulam, cenacula perflatilia, quae circumferuntur omni uento doctrinae, et distincta fenestris; non enim habent perpetuum aedificium nec solidam firmitatem. et contignata, inquit, cedro: uidentur quidem contignationem habere pulcherrimam, sed ad imbres et perse-cutionum tempestatem cito putrescunt et corruunt. litaque sinopide: et ipsi enim passionem domini et sanguinem pollicentur, sed in perpetuum non regnant, quia contendunt et ad iracundiam prouocant \\'araz\\'. id est \\'cedrum\\', patrem suum. omnis enim hereticus nascitur in ecclesia, sed de ecclesia proicitur et contendit et pugnat contra parentem. quodque infert: non comedent et non bibent, subauditur \\'corpus et sanguinem saluatoris\\'; ceteraque his similia. erroremque omnem dicit inde descendere, quod ignorauerint deum nec habeant rectos oculos, sed cor eorum pronum sit ad auaritiam. ut aliena diripiant et deceptorum sanguinem fundant; hoc est enim facere homicidium. obscura latius disserenda sunt. 6 *Hier. 22, 14 7 cf. Eph. 4, 14 8. 10. 12 *Hier. 22, 14 18 *Hier. 22. 15 2 autem exp. M. om. F 3 aNaτƜΓΗΝ TM aNaTƜTHN R ANA- ΓΟΓΗΝ F aNaΓΓƜιΥιm (anagogen s. u.) A aNalWTeN P anagogen Dv heredicos M ereticos P quis edificant B aedificat P 4 et om. P ubertatem P 6 aedificas A tibi om. P 7 circnmferant P 8 fenestras V 9 habet P 10 contignata-quidem om. V 11 pnlchaerimani (sic) A pulcerrimam P ad] ab V imbre. (m eras.) V 12 tempestate VP litaque] § add. s. u. M 13 enl s. u. A quidem r 16 sed de ecclesia s. u. M de om. ab add. s, u. B 17 contra] su6 add. in mg. m3 M quoque Aa.c.m2 19 is T & roremque (sic) V errorem quem P 20 dum P 21 erectos F 22 deripiant P 23 latas (sic) P 22, 18. 19 Propterea haec dicit dominus ad Ioiacim, filium Iosiae, regem Iudae: non plangent eum : uae frater et uae soror! non concrepabunt ei: uae domine e t uae inclyte! sed sepultura asiui sepelietur putrefactus et proiectus extra portas Hierusalem . Hoc, quod nos de Hebraico posuimus: non plangent eum: uae frater et uae soror, in LXX non habetur. proprieque dicitur contra Ioiacim, regem Iuda, et aperitur aenigma, quod prius uidebatur occultum. et inter tres fratres ambiguum soluitur. ut non sit sermo de Ioachaz neque de 10 Sedecia, sed proprie de Ioiacim. quem interfectum a latrunculis Chaldaeorum. Syriae, Ammanitarum et Moabitarum Hebraea narrat historia; unde et in Malachim mortuus scribitur et sepultus tacetur. in libro Dierum legimus uinctum catenis et ductum in Babylonem nec ultra quid refertur de eo. 15 pulchreque \\'sepultura asini\\' dicit eum sepeliendum, ut aliis uerbis significet insepultum, hoc est a bestiis auibusque lacerandum. haec est enim asini sepultura. 22,20 23 Ascende Libanum et clama et in Basan da uocem tuam et clama ad transeuntes, quia contriti 20 sunt omnes amatores tui! locutus sum ad te, in abundantia tua dixisti: non audiam ! haec est uia t ua ab ad ulescentia. quia non audisti uocem meam. 6 Hier. 22, 18 7 *Hier. 22, 18 9 cf. p. 259, 17 11 cf. IV Reg. 24, 2 13 in Malachim] i. e. in libris Regum: cf. IV Reg. 24, 6(5) 14 cf. II Par. 36, 6 2 regis (i ex e) T iuda TF.Ap.r. cum Vulg. 4 inclyte 0, (-ae) MA indite cet. sed om. D,Op.c.,v eum Vulg. et LXX sepellietav M 5 et] est P portae ORDA portatu TMVP 8 aperietur M 9 aenigma VP enigama (pr. a eras.) A enigma cet. tres om. P 10 soluitur om. v ioachaz OTDF, (z ex ti JR, (o s. u. m2) MA achaz V acaz P 12 chaldaeorum OFMJP chaldeorum cet. siriae DP siri ae V amanitarum FYP amminatarom (o s. j) A ammonitaram Dv mohab. T hebraica (e* s. u. m2 ) M 13 in (s. u. m2) RA, om. cet. malacim P ioachim D verba mortuus—huius (p. 267,20) desunt in T 14 tactetur P cathenis M,Aa.r 16 sepulchreque V aepultaramP 17 besteiaP 19uasanP 22 habundantia VP,Oa.r. (saepius) tua] et add. Vuig. uita DYa.r. 23 ab om. V adulescentia] tua add. s. u. m2 M cum Vulg. omne.., pastores — siue amatores — tuos pascet uentus et amatores — siue amici — tui in captiuitatem ibunt; et tunc confunderis et erubesces ab omni malitia tua. quae sedes in Libano ei nidificas in cedris, quomodo congemuisti. cum uenissent tibi dolores quasi dolores parturientis! Per μεταϕοράν Libani et Basan. regionum et montium trans Iordanen. ad Hierusalem sermo dirigitur. quod frustra in Aegypto sit confisa, siue ad ipsum Ioiacim. qui eo tempore regnabat in Hierusalem et ab Aegyptiis rex fuerat constitutus, quod frustra Aegyptiorum speret auxilium et quod ipsi quoque a Babylonio rege superandi sint et ducendi in captiuitatem. quodque ait: locutus sum ad te\\' — hoc est ipse deus per prophetas - siue: \\'locuti sunt ad te\\' — ut subandiatur \\'prophetae mei\\' - et tu in abundantia tua dixisti: non audiam.) arguit eam superbiae et, quod diuitiarum magnitudine abusa sit in contemtum dei, et narrat, quod non solum hoc tempore, sed et ab initio, quando educta sit de Aegypto, non audierit uocem dei: unde et omnes pastores eius et principes huc illucque dispersi sint et captiuitati Babyloniae colla summiserint quodque infert: quae sedes in Libano et nidificas in cedris, adrogantiam suggillat. quae de omnium rerum creuerat abundantia, et quod instar mulieris puerperae repentinus ei dolor et subita ueniat captiuitas. quod autem nos diximus: clama ad transeuntes et in Hebraico scriptum est \\'meabarim\\'. LXX Theodotioque uerterunt \\'trans mare\\', Symmachus 1. 2 *Hier. 22, 22 10 cf. IV Reg. 23, 34. II Par. 36. 4 13 Hier. 22. 21 14 *Hier. 22, 21 sec. LXX codd. Sin., Alex., Marchal. 15 *Нier. 22. 21 21 Hier. 22. 23 25 Hier. 22, 20 26 *Hier. 22, 20 3 erubescis P 4 sedens P 7 Meia- M MHTa- A ⊃-⊂ΗΘaΦƜpaN r metaforam D, (-an) F metaphoram v lordanem v 8 adj ab P,Ma.c. 10 constitus V 12 s P 13 perj pro Pa.c.m2 16 argaitj enim add. D itaq; add. s. u. m3 M aaperbia P et om. M 17 contemtum (sic semper fere Lp.c.)] contemptum cadd. (-u P) dõi P 18 et ORDP, om. eet. v eductus Aa.c. m3 20 captioitate P,Aa.cm3 babylonia Aa.em3 sabmisserint V 21 nidifices P 22 sugillat ODP: cf. p. 204. 3 23 paerpera P 25 mea BaRiɱ M \\'de contra\\', ut significent. quod uox prophetae de Hierusalem usque ad montem Libanum et Basan debeat peruenire. 22,24- 27 [Uiuo ego, dicit dominus: quia, si fuerit Iechonias, filius Ioiacim, regis Iuda. anulus in manu dextera mea, inde auellam eum — siue te — et dabo te in manu quaerentium animam tuam et in manu, quorum tu formidas faciem, et in manu Nabuchodonosor, regis Babylonis, — quod in LXX non habetur — et in manu Chaldaeorum. et mittam te — siue proiciam te — et matrem tuam, quae genuit te, in terram alienam, in qua nati non estis, ibique moriemini; in terram m autem, ad quam ipsi leuant ant animam suam, ut reuertantur, illuc non reuertentur. Supra dixerat: \\'domui regis Iuda haec loqueris\\' et deinde: descende in domum regis Iuda et iterum: haec dicit dominus super domum regis Iuda et praepostero ordine, postquam locutus est de Sedecia, qui ultimus regum fuit in Hierusalem, reuertitur ad Ioiacim, fratrem eius, qui ante eum regnauit. qua uaticinatione conpleta nunc loquitur ad filium Ioiacim. nepotem Iosiae, regem Hierusalem, Iechoniam. qui et alio nomine appellatur Ioiachin, qui captus a Nabuchodonosor cum matre sua principibusque et artificibus et multis nobilibus ductus est in Chaldaeam ibique mortuus. hoc igitur dicitur: 1 *Hier. 22, 20 5 *Hier. 22, 24 7 *Hier. 22, 25 9 *Hier. 22, 26 13 Hier. 21,11 14 Hier. 22,1 15 Hier. 22, 6 21 cf. IV Reg. 24,12—16 3 ieeonias P Chonias v 4 anullus OMa.r. 5 dextra M euellam DV,Op.c.,v cum Vulg. aaellem P; cf. p. 267,2. 268,8. 269,8 7 formides P nabachod. M nabutod. (sic semper) P 9 siue] et Ra.c. proieciam M 11 moiiemini] et add. Oa.c.m2,v cum Vulg. 12 autem om. Oa.c.m2.v cum Vulg. ipse P lebant Ma.c. 18 reuertuntur P 14 discende P 15 et om. v et iterum-inda om. V,0a.c.m2 16 iudae A 17 de ml et m3A ad Ap.c.m2 sedechiã* (sic) Aa.c.m3 20 iochim V regem] rege in P ieconiam P ioaehim V 21 ioiachin (sic Lp.c.; cf. p. 248,19] ioachin FA. (n s. m.) M icac∗|n (n in mg.) D ioiaeim OR ioachim V ioacim P 22 principibus v artibus V 23 inductu Rp.c.m2 est s. u. Å, om. DF chaldea P mortuus] est add. D,Mp.c.m3 igitur om. Y itaque D si dicitur tr. M sie dicitur (pr. e s. u. m2) Ir. Å (si. quomodo anulus non recedit de manu portantis et de digito difficulter elabitur. sit in manu mea Iechonias, tamen auellam eum et tradam regi Babylonio ibique cum matre et omnibus sociis suis morietur et ultra terram Indaeam. quam desiderat. non uidebit\\'. miserabilis Grunnius. qui ad calumniandos sanctos uiros aperuit os suum linguamque suam docuit mendacium, Sexti Pythagorei, hominis gentilissimi. unum librum interpretatus est in Latinum diuisitque eum in duo uolumina et sub nomine sancti martyris Xysti, Romanae urbis episcopi. ausus est edere. in quibus nulla Christi, nulla spiritus sancti. nulla dei patris, nulla patriarcharum et prophetarum et apostolorum fit mentio, et hunc librum solita temeritate et insania \\'Anulum\\' nominauit. qui per multas prouincias legitur. et maxime ab his, qui ὰπάϑειαν et inpeccantiam praedicant. quomodo igitur dominus Iechoniam instar anuli de manu sua et digito proiecturum se comminatur. ita lectorem obsecro. ut nefarium librum abiciat legatque. si noluerit, ut ceteros philosophorum libros, non ut uolumen ecclesiasticum. soleo in commentariis et explanationibus. quorum mos est diuersas interpretum sententias ponere. huiuscemodi miscere sermonem: \\'quidam hoc dicunt, alii hoc autumant, nonnulli sic sentiunt! quod et ipse 5 Grunnius] scil. Rofinns; cf. p. 221, 4 6 cf. Iudd. 11, 35 etc. cf. Hier. 9, 5 7. 8. 12 cf. Rufini sent. Sext. praef. 9 Xysti] scil. papae Sini (Xysti) II 13 ab his] scII. ab Origentstis: cf. p. 221, 4 1 si in ras. m2R anullus Ma.r. 2 elanitur Aa.c.m3 auellitur m2A eleuabitur V sit1 sic D sic si sit (si sit postea add.) M si sit A sic ait Erasmusv ieconias P(=lin.15) euellam DV 4 iudeā ORD oquiaAa.r. 6 Iinguaque sna V 7 sixti Ap.c.m3 phjthagoraei (h s. u.) Opythagorae R pytagorei D pithagora k P 8 est om. V 9 xysti MA xisti ORVP syxti D Yromanae AD.Mp.c. romani cet. urbis Romanae v 11 patriarcarum MP pro et om. v profetarum V 12 fit non V sit A solita temeritatej soliditate merita Ma.c. soliditate erit a te Aa.c.m3 pro soliditate Ap.c.m2 k insania ml et mBA insaniae Ap.c.m2 anullum Aa r. milium P 14 allaӨIaN MP atlaOTaN (apaten s. u.) A AIIӨΑΟᾹΝ F et om. P inpeccantia V inpeccantium Pa.c. 15 se proiecturum υ 16 comminatus R comminaturū Ma.r. 17 filosofforum P 18 uolnmen] & add. P 19 sententias ponere interpretum υ 20 a verbis -cemodi miscere rursus incipit T sermone P 21 et om. T ipsi V mirabiiis Oa.c.m2 miserabilis Grunnius et post multos annos discipulus Iouiniani et illius calumniati sunt et calumniantur me sub alienis nominibus proprias sententias ponere, quod ego causa beniuolentiae facio, ne aliquem certo nomine uidear lacerare. quia igitur benignitas uersa est in calumniam, nunc dico et illi, qui mortuus est. et isti, qui uiuit et heresin illius instaurare conatur, magistrum eorum Origenem hunc locum referre ad Christum, quod de manu dei patris instar anuli auulsus sit et missus in terram captiuitatis, in uallem lacrimarum. crucique traditus, matrem quoque eius — hau dubium quin synagogam — captam atque proiectam. et non pertimescit ista commemorans hoc. quod sequitur: terra, terra. terra, audi uerbum domini! haec dicit dominus: scribe uirum istum abominatum siue sterilem. et reliqua intellegere de domino maiestatis. scribit autem hoc, ne discipuli eius negare audeant, in quinto Stromatum Iibro. 22, 28 Numquid uas fictile atque contritum uir iste Chonias? numquid uas absque omni uoluptate —- siue utilitate-? quare abiecti sunt ipse et semen eius et protecti in terram, quam ignorabant? Pro eo. quod nos diximus: numquid uas fictile atque contritum, Symmachus transtulit: numquid purgamentum siue 1 Grunnius] cf. p. 267, 5 discipulus—illius] Pelagium dicere uidetur; cf. lin. 6 5 illi] seil. Rufino 6 istil scil. Pelagio; cf. p. 151. 13 9 cf. Ps. 83, 7 11 *Hier. 22. 29. 30 13 Hier. 22, 30 18 *Hier- 22, 28 20 Hier. 22, 28 21 *Hier. 22, 28 1 discipulos P discipuli v eius add. s. u. m3M iouinianus Mp.c.m3 2 illius) nnnlU alii in ras. m3M me a. u. m2M 4 certo nomine om. T å calumnia V ille P illi qui) aliqui 0 alii qui Da.c. est om. Y 6 istius (s s. ụṣ m3) M iste P uiuunt Mp.c.m3 heresin T heres in ODn.c. heresim HVP heresis ι̣ṇ M, (i sim s. sis m3) A haeresim v 7 originem P,TMa.c. 8 patris in mg. m2T missus j sit add. D, exp. R 9 tra- ■litur P 10 han (sic semper fere ante dubium Lp.c. uel primitus; cf: p. 88, 4. 211, 9 etc.)] haud OBD haut (ex aut) TA V aut MP qui Ma.c.m2 sinagogam OTBVP 11 loquitur T 12 tert. terra om. M 13 abhominatam Âp.e. 14 de s. u. M dni Mp.c. maiestate M scribo Bp.c.m2 15 audiant P 16 uictile P 17 chonias B iechonias TDMAV,Oa.c. cum Vulg. ieconias P; tf. p. 209, 12 18 sint P ipsi V 19 terra P ^ purgat uentum V quisquiliae uiles] quisqailibiles P quiliae uiles atque proiectae?, pro quo in LXX nihil habetur, sed hoc tantum interpretati sunt: inhonoratus est Iechonias quasi uas, in quo nulla est utilitas. et cum hoc de Iechonia dicatur. filio Ioiacim. audet quispiam ad typum referre Christi et ex eo, quod apostolus dicat dominum saluatorem imaginem esse dei inuisibilis, primogenitum omnis creaturae. id est sapientiam, uerbum, ueritatem, uitam atque iustitiam, eum appellari anulum. qui proiciatur uel auellatur de manu domini et regi tradatur Nabuchodonosor? abiecti sunt, inquit, ipse et semen eius et proiecti in terram. quam ignorabant, quod de Iechonia factum nemo dubitat. \\'Iechonias\\' interpretatur \\'domini praeparatio\\'. cui in praesenti loco prima syllaba, id est domini nomen, aufertur et dicitur \\'Chonias\\', ut subaudiatur \\'perditioni et interitu praeparatus\\'. 22,29.30 Terra. terra, terra. audi sermonem domini! haec dicit dominus: scribe utrum istum sterilem, utrum, qui in diebus suis non prosperabitur; nec enim erit de semine eius uir, qui sedeat super solium Dauid et potestatem habeat ultra in Iuda. Si uoluero per loca notare singula, quanta LXX uel praetermiserint uel mutauerint, longum fiet, praesertim cum possit diligens lector ex utraque editione considerare, quid mutatum, quid additum, quid subtractum sit. pro \\'sterili\\' in Hebraeo scriptum est \\'ariri\\', quod Aquilae prima editio \\'sterilem\\'. secunda ὰναύξητον,id est 2 *Hier. 22, 28 5 cf. Col. 1, 15 7 cf. Ioh. 14, 6 8 cf. Hier. 22. 24. 25 9 *Hier. 22, 28 14 *Hier. 22, 28 23. 24 Hier. 22, 30 24 *Hier. 22, 30 1 proicetae F in s. u. A 3 ieconias (sempe-r) P utilitatis Oa.c. uilitas Ta.c.m2 4 dicitur v audeat Ap.c.mS referre ad tvpom P 5 et om. V dicit Ap.c. dñm in ras. M, om. V 6 inuisibilem M 7 sapientia P uitam in mg. m2T, exp. Y atque uitam et r 8 eum om. T 9 traditur P nabucod. MP 10 ipsi codd. (corr. M) 11 dubitet P,Mp.c. 12 in om. F 13 sillaba BDFV 14 iechonias TV, (iec eras.) M ieconiaa P interitui D,Ap c.m2,υ 19 haba Ta.c.m2 iudea V 20 per] pro V 21 possint Ma.r. 22 auditum (d ex t) V 23 quidue Mp.c.m3 qd T hebraico M 24 aquila et O,Ma.r. -eTON (e in ras.) 0 ZHTON T, (anauzetoD & u.) A -NTONa (a add. m2) B -HYON fanaizeion s. u. m3) M .ѠrѠN V -IНТON P \\'non crescentem\\', Symmachus \\'uacuum\\', LXX et Theodotio \\'abominabilem\\' et \\'abdicatum\\' interpretati sunt. et oritur quaestio, quomodo possit stare prophetia de stirpe eius nullum esse generatum, qui sederit super thronum Dauid nec princeps fuerit ultra in Iuda, cum dominus atque saluator de huius natus sit semine, super cuius ortu loquitur Gabrihel ad Mariam: ecce concipies in utero et paries filium et uocabis nomen eius Iesum. ipse erit magnus et filius altissimi uocabitur et dabit ei dominus deus sedem Dauid patris sui et regnabit super domum Iacob in aeternum et regni eius non erit finis. possumus ergo hoc dicere, quoniam illud, quod deest in LXX, uidelicet in diebus eius non prosperabitur siue non crescet. ignorantibus fecerit quaestionem. LXX enim transtulerunt: scribe uirum istum abdicatum hominem, quia non crescet de semine eius uir, qui sedeat super thronum Dauid, princeps ultra in Iuda, quod in Hebraico bis positum est; quod putantes, qui ab initio scripserunt, in Graecis libris additum subtraxerunt. respondeamus igitur. quod in diebus lecboniae non successerit ei uir, qui sederit super thronum eius, sed multo post tempore de semine eius natus sit, qui solium eius optinuerit. potest autem et sic solui: non sedebit quidem super thronum Dauid uir et homo, sed sedebit deus regnumque eius non erit terrenum et breue, ut fuit Dauid, sed perpetuum atque caeleste dicente scriptura: regnabit super domum Iacob in aeternum et regni I. 2 *Hier. 22, 30 7 Luc. 1, 31.*32. 33 12. 13. 15 *Hier. 22, 30 26 Luc. 1, *32. 33 1 simmachus A 2 abhominabilem DV,Ap.c. 3 stare possit r propbeta P 4 principes Ha.c. 5 iudea Va.c. 6 super] ṣụο̣ p̣ṛο̣ M suo per P ,.Aa.r. hortu V ortum P gabriel TR 7 concipiens M 8 ipse- rit T,Ra.c. 9 uacabitur M dauit Ma.c. ei] illi F 10 patri V sui] eiaa F regnauit MVP (— Im. 26) reg (sic) F super] in F domo F 12 ergo om. P haec T 13 eius] suis Ap.c.m2 crescit P 14 fuerit 0 15 addicatum V 16 crescit P 17 «ebraico D 19 grecis T,Mp.r. crecis P .20 qUia Ma.r.21 poatempore P 22 solium] sem*** A optinuemnt O sic] ita F 23 sed s. u. M eius non erit finis. natus est ergo de Ioiacim Iechonias. de Iechonia Salathiel, de Salathiel Zorobabel et per ordinem uenitur ad Christum. sed in diebus Ioiachin non successit ei rex filius, quomodo patri ipse successerat, sed fuit in captiuitate et Salathiel et Zorobabel et usque ad Christum nullus regiam optinuit potestatem. hoc autem idcirco, quia in Hebraico scriptum est: in diebus eius et in tempore ipso. quo ille fuit, non erit uir, qui sedeat super solium Dauid. omnes enim fuere captiui et de stirpe Dauid nullus deinceps in terra Iudaea tenuit principatum. unde et Iosephus refert de sacerdotali genere ac tribu Leui fuisse principes, quibus successerit Herodes. Antipatri proselyti filius, et postea sub Uespasiano regnum huius generis, immo imaginem imperii. penitus fuisse deletam. 22.14 Uae pastoribus, qui disperdunt et lacerant gregem pascuae meae — sine o pastores, qui disperditis et dissipatis oues pascuae meae —, dicit dominus. ideo haec dicit dominus deus Israhel ad pastores, qui pascunt populum meum: uos dispersistis gregem meum, eiecistis eos et non uisitastis; ecce ego uisitabo super uos malitiam studiorum uestrorum. ait dominus. et ego congregabo retiquias gregis 2 cf. Matth. 1, 12—16 8 Hier. 22. 30 10 cf. IQseph. Antiq. Iud. XIV 490. 491. XX 249-251 16 *Hier. 23, 1 1 est om. T 2 et ante pr. et alt. de adl. F iechonia] ieconiae P salathiel RAV et alibi Kcf. p. 46, 12) L salathihel OTDFM salatiel P zerobabel V (= lin. 5) 3 Ioiachin scripsi ioiachim R, (alt. i eras.) O ioachim DFMAV ioacim TPv; (cf. p. 248, 19. 266, 21. 270, 20 4 quomodo] sicut v pate (ri s. e) V ipse patri v ipse-captinitate om. V 5 salatihel P I cet. ut lin. 2) 6 haebraeico M ebraieo V,Dp.c. hebreo T 7 eius om. V ipso] sno v quoḍ T iliej ipse v 8 soliarn] thronum P 9 ture (sic) V faer P nullus deinceps de st. Dauid a 10 iudea OTD iuJae (e s. u.) B iosepphos P 11 sacerdotale RAa.c. qui Ma.e.m3 12 antip|*atri B anthipatri MAV antepatri P proseliti DVP subues pasiano 0 sub nes passiano R 14 penitus] funditua v 15 dilaceraut MAp.c.m2 cum Vvlg. 16 meae] dic̃ dns add. D. (in mg. m2) 0 o oa. Vat P 20 meumj et add. P cum Vulg. uisitutis] eos add. Vulg. ego ecce R 22 dominusj d P etj &͂c P mei de omnibus terris, ad quas eiecero eos illuc, et conuertam eos ad rura sua — siue restituam illos ad pascua sua — et crescent et multiplicabuntur.et suscitabo super eos pastores et pastores eos: non formidabunt ultra et non pauebunt et nullus quaeretur ex numero, dicit dominus. Ad pastores sine de pastoribus propheticus sermo est et. quia de Iechonia, paenultimo rege Iudaeae, qui fuit de stirpe Dauid, legimus scriptum: terra. terra. terra. audi sermones domini! scribe uirum istum abdicatum — siue sterilem — et non erit de semine eius uir. qui sedeat super solium Dauid. omnisque spes regni Iudaici fuerat amputata, transit ad principes ecclesiae et synagoga cum suis pastoribus derelicta atque damnata ad apostolos sermo fit. de quibus dicitur: et suscitabo super eos pastores et pascent eos; non formidabunt ultra et non pauebunt et nullus quaeretur ex numero. dicit dominus. apostoli enim confidenter et absque ullo timore pascent ecclesiasticum gregem et reliquiae populi Israbel saluabuntur de omnibus terris et conuertentur ad rura sine ad pascua sua et crescent et multiplicabuntur. super malos autem pastores, scribas et Pharisaeos, uisitabit dominus propter malitiam studiorum ipsorum. possumus hoc iuxta tropologiam et de ecclesiae principibus intellegere, qui tamen non digne regunt oues domini. quod illis 2 *Hier. 23, 3 9 *Hier. 22, 29. 30 10 Hier. 22, 30 15 Hier. 23, 4 21 cf. Matth. 23, 2. 14. 15 etc. 1 eiecerim (ex eicere) Rm2 eieceram v 5 queretur BM queritur P 6 de s. u. M 7 qui M ieconia RP paenultimo TRF (et alibi L) pae(e)ne ultimo DMAVP,Oa.r. 8 iudeae TD indae VP 9 sermonesj uerbum P 12 dauit P omnesque Ma.c. amputatum P 13 sinagogra ORFVP 14 fuit Ma.r. ait SP 16 alt. et om. V 17 quaereretur Ma.r. queretur R quaeritur P 18 eclesiasticum M \\'19 saluabunt Ra.c.m2 20 comuertentur M. 21 pharisaeos AP -eos cet.: cf. p. 111, 1 \\'22 uisitauit P,Ma.c. auτ̃ add, P propterj sup V possumus] aBtem add. e 23 trophologiam B principibus] sic adeL P abiectis atque damnatis saluetur populus aliis traditus, qui digni exstiterint. et reliquiae saluae fiant. perdunt oues pastores, qui docent heresim: lacerant et dissipant, qui schismata faciunt; eiciunt eas, qui contra iustitiam de ecclesia separant: non uisitaut, qui paenitentibus contrahunt manum. quorum omnium miserebitur dominus reddens eis pristina pascua et malos pastores auferens. 23,5.6 (6 a) Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et suscitabo Dauid germen iustum — siue orientem iustum — et regnabit rex et sapiens erit — siue intelleget — et faciet indicium et iustitiam in terra. in diebus illis saluabitur Iudas et Israhel habitabit confidenter et hoc est nomen, quo uocabunt eum — siue uocabit eum -: dominus iustus noster siue iustitia nostra, quod Hebraice dicitur \\'sadecenu\\'. Hoc. quod in LXX male additum est: in prophetis, penitus amputandum; aliud enim capitulum sequitur, quod ab eis praetermissum est, quo finito titulus est: ad prophetas siue contra prophetas. de quo in suo dicemus loco. abiectis ergo pastoribus synagogae. scribis uidelicet et Pharisaeis. et saluatis reliquiis ex Israhel apostolisque euangelii in locum priorum principum constitutis 5 cf. Dent. 15, 7 9. 10 *Hier. 23, 5 13. 14. 16 *Hier. 23, 6 17 *Hier. 23, 7. 8 13 Hier. 23, 9 aHier. 23, 9 ct. p. 275, 16 19 ct. Hier. 23,2 cf. Matth. 23,2 sec. Vulg. etc. 20 cf. Hler. 23, 3. Iudd. 5,13 etc. 1 alius P traditur V traditis Rp.c. 2 digne P extiterint TDMAV.Ra.c. exstiterit P 3 heresem M quis chismata mlOB quin scismata m2OR,DMAVP.Tp.r. 4 eiecinnt Oa.r. eos Mp.c. ecclesiam Ma.r. seperant P,Ra.c. 5 contra hunc V quarum Ap.c m3 6 dominus] & add. P pristinS pascui A. et om. A,Tp.r. 8 uenient Op.c.Da.c. 9 germen] regem MP,Aa.c.m2 10 regnauit P.MAa.c. intellegit P 12 saluantur Mp.c. saluabuntur Aa.c. iudas TM iuda RDVP.OAp.r.,v cum Vulg. habitauit VP,Ma.c. 13 qao ORMA quod DYP,Tp.c.m2 cum Vulg. ___alt. cocaait P siae u. eam post noster tr. P 15 aebraice P sadec«. M sadet-eno (v S. O) A sadecenii V 16 penitus] e add. s. u. M 18 siae] uel D in om. v 19 dicimaa P ainagogae TVP sina goge R scribe P 20 phariaeis RD. farisaeis P reliquis Ma.c. 21 principium R LIX. Hieron. in Hierem. 18 inducitur pastor pastorum et princeps principum et rex regum et dominus dominantium. Christus uidelicet saluator noster. qui proprie est \\'germen iustum\\' siue \\'oriens iustus\\', de quo legimus: orietur in diebus eius iustitia et in alio loco: ecce uir, oriens nomen eius et subter eum orietur et aedificabit templum domino, ut, quomodo in Isaia (Emmanuhel\\' appellatur, hoc est \\'nobiscum deus\\', sic in Hieremia nomen accipiat \\'iustitia nostra\\'; unde et apostolus loquitur: qui factus est sapientia nobis a deo et iustitia et sanctificatio et redemtio. cui contrarius Antichristus et habitator eius diabolus in Zacharia \\'stultus pastor\\' dicitur. et faciet, inquit. iudicium et iustitiam in terra; non enim pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit filio. in diebus illis et duae et decem tribus, ludas et Israhel, pariter saluabuntur et de duabus uirgis iuxta Hiezechiel una uirga fiet nomenque eius, si iuxta LXX uocauerit eum dominus, appellabitur Iosedec, id est dominus iustus; si secundum Hebraicum, qui dixerunt: nomen eius uocabunt, dicetur: dominus iustitia nostra; hoc enim significat adonai sadecenu, pro quo Symmachus uertit: domine. iustifica nos! 1 cf. I Tim. 6, 15. Apoc. 17, 14. 19, 16 4 Ps. 71, 7 5 Zach. 6, 12 6 cf. Esai. 7. 14 7 cf. Matth. 1, 23 8 *Hier. 23. 6 9 *I Cor. 1, 30 11 cf. Zach. 11, 15 12 Hier. 23, 5 13 Ioh. 5, 22 15 cf. Eaech. 37, 17. 19 17 *Hier. 23, 6 Hier. 23, 6 ltf. 19. 20 *Hier. 23, 6 1 regx R 2 uidelicet] & add. s. u. M 6 aedificauit VP,Ma.c. aedificabitur (b ex u) A esaia MVP,DAp.c. emmannel BP enim manahel V 8 nostra] a ctrario (in ras.) M, om., sed 6 fere litt. eras. A 10 scifitio (sic) P redemtio mlO redemptio cet. anthichristus M anty- A anticr. TDP est add. P 11 eius habitator v zaccharia (h g. u.) M 13 pater om. T omnem Ma.r. 14 iuda VPv 15) de om. D, Ra.c. 16 Mezechiel RV hiezechihel OTM, (hi eras.) D iezechiel (pr. \\'i s. u.) A ezechiel P si] siue JRMV uoearit T uocabit Ap.c.m2 17 iosedec ODV iosedech TM, (-sae-) P iosedee Ma.c. iosedesin Ap.c. 18 sij aiue Mp.c., 23, 7.8 Propter hoc ecce dies ueniant, dicit dominus, et non dicent ultra: uiuit dominus, qui eduxit filios Israhel de terra Aegypti, sed: uiuit dominus, qui eduxit et adduxit semen domus Israhel de terra aquilonis et de cunctis terris. ad quas eieceram eos illuc, et habitabunt in terra sua. Hoc omne capitulum in LXX s o non habetur; cuius hic sensus est, quod nequaquam per Mosen populus dei de Aegypto liberetur, sed per Iesum Christum de omni orbe terrarum, in quem dispersus fuerat. quod ex parte et nunc completur in mundo et ex toto complebitur, quando de oriente et occidente, septentrione et meridie uenient et discumbent cum Abraham, Isaac et Iacob, ut. postquam subintrauerit plenitudo gentium. tunc omnis Israhel saluus fiat. 23,9a (6b) Ad prophetas siue in prophetis uel contra prophetas. Hic titulus, ut supra diximus, in editione LXX finis anterioris capituli positus est, ubi scriptum legimus: et hoc est nomen, quod appellabit eum dominus Iosedec in prophetis. quod plerique ignorantes uaria explanationis deliramenta confingunt: multoque melius fuerat simpliciter inscientiam confiteri quam imperitiae suae alios heredes facere. est autem sermo contra prophetas, immo pseudoprophetas Hierusalem et Samariae, quos nunc communi et uulgato nomine \\'prophetas\\' uocat, de quibus scriptum est in 6 *Hier. 23, 7. 8 11 ef. Matth. 8, 11 13 cf. Rom. 11, 25. 26 15 *Hier. 23 9 16 cf. p. 273, 15 17 *Hier. 23, 6 22 *Hier. 23, 9 1 nenient DJ)p.c m2 dicit dns ante ecce tr. P 2 quia M 5 ei- ceram P,Op.r.Va c. 6 habitabitur T 7 quod om. 07Da.c.m2 8 mosen O moysen cet. v de] die R 9 xpm om. V orbi OD orbe Va.c.; cf. p. 228, 2 quo Ap.c. 11 de om. P septen trione Oa.r. 12 habraham TRP.Oa.c., & add. P isac M 13 intraaerit T 14 fiet DVa.c. 15 adj a R in om. MAVP 16 LXXta in aedition̄ P 17 anterioribus Ra.r. ubi om. M adscriptum M 18 quod OD quo cet. υ appellanit codd. (corr. MA) eum om. T,Pa.c. iosedech TRVP 20 delerementa P fuerit V 21 inscitiam Av 22 pseudo] seudo (ex spe a dd) M ipse ad. (ex spe a do) A 23 hierusalemexp., et om. R 18* consequentibus: et in prophetis Samariae uidi iniquitatem statimque: et in prophetis Hierusalem uidi horribilia. quando autem ponit coniunctionem \\'et\\', ostendit superiora de prophetis dicta domini, qui et ipsi pseudoprophetarum similes exstiterunt. 23,9b (9) Contritum est cor meum in medio mei— siue in me —, contremuerunt — siue commota sunt — omnia ossa mea; factus sum quasi uir ebrius et quasi homo madidus — siue superatus — uino a facie domini et a facie uerborum sanctorum eius siue et a facie decoris gloriae eius. Considerato uultu omnipotentis dei, hoc est patris, et considerato uultu filii. qui iuxta apostolum \\'splendor gloriae\\' illius appellatur et \\'forma substantiae dei\\', propheta et animo et corpore perhorrescit et intellegit esse se nihili, secundum quod et in alio loco dicitur: ut iumentum factus sum apud te, siue uictimam conscientiae et humilitatis suae offert deo iuxta illud. quod in psalmis scribitur: sacrificium deo spiritus contribulatus; cor contritum et humiliatum deus non spernit. ossa autem. quae contremuerunt siue commota sunt, illa intellegamus, de quibus idem Dauid canit: omnia ossa mea dicent: domine, quis similis tui? factus est quasi ebrius et quasi homo madidus — siue superatus—uino nullam habens intellegentiam nullamque sapientiam; dominus enim nouit cogitationes hominum. quoniam uanae sunt. si autem hoc ita est, ubi sunt, qui perfectam in homine iustitiam praedicant? 1 *Hier. 23, 13 2 *Hier. 23. 14 7. 9. 11 *Hier. 23, 9 13 cf. Hebr. 1, 3 16 Ps. 72, 22 (23) 18 *Ps. 50, 19 21 *Ps. 34, 10 22 Hier. 23, 9 23 *Hier. 23, 9 24 *Ps. 93, 11 26 praedicant] scii. Pelagiani 1 et om. V 3 orribilia RP.Ma.c. et eras. M 5 extiterunt TDMA VP 8 ebreaa R ebrioaua P 9 (= 23) soporatus υ a ante uino add. Tp.c.m2 an Vulg. 11 et om. TV a om. υ eonsiderate B 13 illius gloriae υ 14 perorrescit V, M Aa.c. 15 se om. T nihil MAP 18 scributur] legitur v 21 item Ma.c. 22 tni] tibi MAVP pr. quasi] uir add. s. u. m2A 23 superatur P 24 enim oa. T 26 hominem P,Ma.c. quodsi responderint de sanctis se hoc dicere, non de semet ipsis, certe nullum puto sanctiorem esse Hieremia, qui uirgo, propheta sanctificatusque in utero ipso nomine praefigurat dominum saluatorem. Hieremias enim interpretatur \\'domini excelsus). 23,10 Quia adulteris repleta est terra, quia a facie maledictionis — sine iuramenti — luxit terra. arefacta sunt arua — sine pascua — deserti; factus est cursus eorum malus et fortitudo eorum dissimilis. Hoc, quod nos de Hebraico posuimus: quia adulteris repleta est terra, in LXX non habetur, qui iuramentum\\' dixere pro \\'maledictione\\'. redditque causas, quod propter adulteria et maledicta siue superfluum iuramentum, immo periuria, frugum sterilitas consecuta sit. quicquid de terra Iudaea iuxta litteram intellegis, refer ad congregationem credentium, quoniam propter adulteria et mendacia siue periuria uirtutum et donationum dei sterilitas in ecclesiis sit. 23, 11. 12 Propheta namque et sacerdos polluti sunt et in domo mea inueni malum eorum, ait dominus. idcirco uia eorum erit quasi lubricum in tenebris; inpellentur et corruent in ea, quia afferam — sine inferam — super eos mala, annum uisitationis eorum, ait dominus. Quando in ecclesia dei, et maxime in principibus eius, inueniuntur mala, sciamus esse conpletum: propheta et sacerdos polluti sunt; in domo mea inueni mala eorum. ait dominus. domus autem Christi \\' 2 cf. Hier. 16. 2 3 cf. Hier. 1. 5. 7. 8 *Hier. 23,10 10 Hier. 23. 10 11. 12 *Hier. 23, 10 12 Hier. 23, 10 22 *Hier. 23, 12 25 *Hier. 23,11 1 hoc se v semet] se v 2 nullo V hierenjiam P 6 pr. qua MAa.c. adalteriis D,OMAp.c. 8 arefacte P deserti] et add. v 9 currus V 10 ebraico P,Dp.c. possoimus M poasnmns P 11 adolteriis MP,DAp.c.m2 12 dicere P 14 periuriū Ap.c.m3 15 indea THD refert VP,MAa.r. 16 adnlteriam Pa.r. 17 dominationum M,Oa.c. donationem P 19 domū mea P mala v att] dicit T 20 lubricum] labri sine inferi cum P 21 implentur V enim add. D, OMAp.c.m2 cum Yulg. 21 quia afferamJ afferam enim Vulg. 24 inueuiunt TP sciemus T 25 sont] k add. s. u. m2A domum meam P 26 mala] macalam r ecclesia est, de qua et Paulus scribit ad Timotheum: ut scias. quomodo oporteat te in domo dei conuersari, quae est ecclesia dei uiui. columna et firmamentum ueritatis. in propheta doctorem accipe, in sacerdote ministerii dignitatem; qui si praua mente consenserint, erit uia eorum in lubricum et in tenebris nec habebunt dominum loquentem: ego lux in mundum ueni. ut omnis, qui credit in me, in tenebris non maneat. unde sanctus loquitur omnes tenebras fugiens: signatum est supernos lumen uultus tui, domine; dedisti laetitiam in corde meo. cum autem fuerint in tenebris et in uia lubrica, errore uidelicet heretico, ad omnem motum inpellentur et corruent. et infert super eos dominus mala. non quo mala sint. ut dominus mala inferat, sed mala his, qui sustinent supplicia; alioquin eadem et mala et bona sunt: mala iuxta eos, quos cruciant. bona iuxta eos, quos emendant. et hoc notandum, quod annus uisitationis domini correctio peccantium dicatur atque cruciatus iuxta illud, quod scriptum est: uisitabo in uirga iniquitates eorum et in uerberibus peccata eorum; misericordiam autem meam non dispergam ab eo. 23, 13 Et in prophetis Samariae uidi stultitiam — siue iniquitatem —; prophetabant in Bahal et decipiebant populum meum Israhel . Ego prophetas Samariae iuxta mysticos intellectus proprie hereticos dici puto et omnes, 1 I Tim. 3, 15 7 Ioh. 12. 46 9 Ps. 4. 7. 8(7) 18 Ps. 88, 33. 34 22 *Hier. 23, 13 1 Paulus] apostolus v adj a V thimoteum M 2 quo P te oporteat v 4 sacerdotem P 5 prauam mentem V erint P 8 nom P 11 cor meum APe 12 hereticorum P 13 inferet V.Dp.c.Ap.c.m2 eum P 14 sunt T ut] ant Mp.c. 15 alt. et om. I P sunt et bona Dv 16 pr. quos-eos in mg. MV inmendent P 18 cruciatur 0,Da.c. 19 alt. in om. V,Ma.c. 20 pecca M 22 stultitiaml fatuitatem Vulg. 23 prophetant Ma.c. baal TBVP (semper) et decipiebant m ba(h)al add. VP.MAa.e. 24 propheta Ma.c.m2 25 misticos RFV mixticos P intellectoa DMAa.c. omnis TD qui iactant falsi nominis scientiam. quomodo autem prophetae Samariae, quicquid loquebantur, prophetabant in Bahal, idolo uidelicet daemonibus consecrato, sic heretici, quicquid loquuntur in ecclesia siue extra ecclesiam. ut supplantent populum Israhel. qui prius cernebat deum, loquuntur in daemonibus; unde et significanter ait: et in prophetis Samariae uidi stultitiam; non enim habent eum, de quo dicitur: \\'Christus dei uirtus et dei sapientia\\'. 23, 14 Et in prophetis Hierusalem uidi similitudinem — siue horribilia —, adulterium et iter mendacii; et confortauerunt manus pessimorum, ut non conuerteretur unusquisque a malitia sua — siue a uia sua pessima —; facti sunt mihi omnes Sodoma et habitatores eius quasi Gomorra. ‛Non soium, inquit, ‛in hereticorum conciliabulis haec reperta sunt. sed in prophetis quoque Hierusalem, id est doctoribus ecclesiae, uidi similia siue horribilia adulterantium uerbum dei et ingredientium per uiam mendacii, ut hereticorum fallaciis adquiescerent et confortarent manus pessimorum eorumque mala suis sceleribus adiungerent et, quos corrigere debuerant, ducerent in interitum. qui hoc fecerint, non se aestiment inpunitos! erunt enim et ipsi et hi, quibus fauent, quasi Sodoma omnesque, qui habitant cum eis nec recedunt a talibus, quasi Gomorra’. exultet igitur, quantum uult, doctrina pessima et glorientur prophetae Hierusalem, quod optinuerint per 6 *Hier. 23, 13 8 cf. I Cor. 21 10. 13 *Hier. 23. 14 1 aut P 3 locuntur TF h primus M cernebant VP tenebat R iocuntur FMV 6 aigriificantur FP 7 stultitia P habet P 10 orribilia RMVP adulterantium Ap.c.m2 cum Yulg. et om. T ite V 11 comfortauerunt A 12 uti & T non om. 0,Da.c.m2 conuerterentur Pa r. conuertetur T 13 omnis T nt postea add. A cum Vulg. quasi add. Erasmus v: cf. lin. 22 et p. 280, 2 14 eius et V gomurra TR 13 repperta A 17 orribilia RFMP 20 debaerent Ma.c. 21 in om. Ma.c.m2 haec Va.c. 22 hii OP,Dp.c. 23 habitantur a recedent v 24 gomorrae P 25 glorientur] n s. u., sed eras. M giorietur Aa.c.m2 op(b)tinuerunt V(O),Da.c. mendacium et confortauerint manus pessimorum, finis eorum erit quasi Sodoma et Gomorra. 23, 15 Propterea haec dicit dominus exercituum ad prophetas: ecce ego cibabo eos absinthio — siue doloribus et iuxta Symmachum amaritudine — et potabo eos felle — siue aqua amara —. quia a prophetis Hierusalem est egressa pollutio in omnem terram. Utamur hoc testimonio aduersum eos, qui epistulas plenas mendaciorum et fraudulentiae atque periurii in orbem dirigunt, ut et aures polluant audientum et existimationem simplicium laedant, quod impleatur in eis hoc. quod scriptum est: a prophetis Hierusalem est egressa pollutio in omnem terram; non enim eis sufficit iniquitatem propriam deuorare et proximos laedere, sed, quos semel oderunt, per uniuersum orbem infamare conantur et ubique seminare blasphemias. 23, 16.17 Haec dicit dominus exercituum: nolite audire uerba prophetarum, qui prophetant uobis et decipiunt uos! uisionem cordis sui loquuntur et non de ore domini. dicunt his, qui blasphemant me — siue abiciunt uerbum meum —: locutus est dominus: pax erit uobis; et omni, qui ambulat in prauitate cordis sui, dixerunt: non uenient super uos mala. Ne putaret se populus alienum esse a culpa, si peruersis adquiesceret doctoribus, ‛nolite’, inquit, ‛audire uerba prophetarum, qui uobis prophetant mendacium et decipiunt uos’, — par enim erit poena et magistro et 5. 6. 12 *Hier. 2:3, 15 21 *Hier. 23, 17 25 *Hier. 23, 16 1 confortaaernnt Pa.c. 2 gomarra T 4 uos D absenthio P,Va.c- 6 quia a prophetis] a prophetis enim Vulg. 7 est om. V egressa est Vulg. v, ante a prophetis tr. v in] super Vulg. 8 testimoniū F,pa.c eas T 9 urbem Ma.c.Aa.c.m1 et p.c.m3 10 ut] quod P pr. et om. M aadientum OT A -ium cet. v estimationem V 12 est eras. R 13 iniquitatem propria M 15 uniuersa P 16 blasphemiam V 18 nobis] mendatifi add, P 19 locuntur V,Op.c.Aa.c.m2 et eras. A, om. Vulg. 20 plasphe- mant P (= p. 281, 2) 21 loquu∗tus P 22 ambulant V,JRa.c 23 neniant Ra.c. ueniet Vulg. 24 malum Vulg. se s. u. m3A 26 mendatio T discipulo — (non loquuntur ex ore domini, sed ea. quae in suo corde simularunt. dicunt his, qui blasphemant me\\' — hereticis uidelicet atque peruersis — ‛siue qui abiciunt sermonem meum. quid dicunt?: locutus est dominus: pax erit uobis; ne timeatis dura supplicia nec uanis comminationibus terreamini; pax erit uobis atque tranquillitas et, quicquid dicimus et annuntiamus uobis, locutus est dominus: nec ueniet super uos malum, quod timetis pro mala conscientia, sed bonum, quod uobis locutus est dominus.\\' 23, 18 10 Quis enim affuit in consilio domini et uidit et audiuit sermonem eius? quis considerauit uerbum illius et audiuit? Ubi nos interpretati sumus \\'in consilio domini> et in Hebraico scriptum est ‛bassod’, Aquila \\'secretum\\'. Symmachus \\'sermonem\\', LXX et Theodotio \\'substantiam\\' siue \\'subsistentiam\\' interpretati sunt. et est sensus: \\'nolite credere, o uulgus indoctum, prophetis uobis falsa annuntiantibus, qui dicunt haec: locutus est dominus: pax erit uobis; non ueniet super uos malum! unde enim possunt dei nosse secreta aut quo annuntiate domini didicere consilium? quomodo ad eos diuinae dispositionis sermo peruenit?\\' quidam nostrorum in hoc loco se repperisse putant, ubi dei scribatur substantia. 19. 20 Ecce turbo — siue tempestas et commotio — dominicae indignationis egreditur et tempestas erumpens super caput impiorum ueniet et non 2 Hier. 23, 17 3 *Hier. 23, 17 4. 6. 7. 8 Hier. 23. 17 12 Hier. 23, 18 14. 15 *Hier. 23, 18 17 Hier. 23, 17 23 *Hier. 23, 19 1 ea quae] eaq. F 4 qui codd. (eorr. m2A) 5 nee] ne P 6 quic- quid] qui V 7 necj non P 9 nobis Ap.c. Iocutus est uobis V 10 in om. P consilio MAVP concilio OTJRD (— lin. 13); cf. p. 282. 20. 283, 21 uida Ma.c. 13 domini om. c ebraico P basod v 14 symachus P substantia T 15 subsistentiāẹ T 19 noscere M,Ap.c.m3 quo—consilium om. B dno P dei v dedicere P 20 eosj qai add. R dispensationis Ap.c.m3 dispersionia V 21 reperisse se r reperisse TVP 22 describatur p sabstantiam Oa.r. 24 egredietur r eum Yulg. 25 et om. Vulg. reuertetur furor domini, usque dum faciat et usque dum compleat cogitationem cordis sui; in nouissimis diebus intellegetis consilium eius. Qui supra dixerat: ‛locutus est nobis dominus: pax erit uobis’ et quos corripuerat. quod non possent uentura cognoscere nec dei nosse sententiam. nunc ostendit per contraria eos omnino nescire: pro pace enim et securitate tempestatem uenire Babyloniam et uenire non super quoslibet, sed super capita impiorum uel uniuersi populi uel eorum. qui falsa populo nuntiabant. nec sicut in praeteritis temporibus dei iram furoremque placandum, sed, quod praedixit et saepissime comminatus est. opere complendum et cogitationem illius atque sententiam impiorum suppliciis conprobandam. <cum\\'. inquit. \\'extremum captiuitatis tempus aduenerit et optinuerit uos uictor exultans et manus stridore uinxerit catenarum, tunc intellegetis consilium eius, quod uos frustra nunc scire iactatis\\'. 23, 21. 22 Non m mittebam prophetas, et ipsi currebant an t: non loquebar ad eos. et ipsi prophetabant. si stetissent in consilio meo et nota fecissent uerba mea populo meo, auertissem utique eos a uia sua mala et pessimis cogitationibus suis. Hunc sensum et apostolus explicat ad Romanos: et sicut non probauerunt deum habere in notitia, tradidit eos deus in reprobum sensum, ut faciant, quae non conueniunt. 4 Hier. 23, 17 5 cf. Hier. 23, 18 16 Hier. 23. 20 23 *Rom. 1. 28. 29 1 renertitur P 2 cogitationes v 3 intellegetis T V intellegitis P.RDMAa.c.Op.c. quae A 4 dixerant Erasmus v cst] in add. A. 5 possant T possint P 7 secnritates Ma.r. 8 babiloniam R 11 praediierit MAp.c. praedixi P 13 conprobandam P 14 tempus captiuitatis M,Da.c. obstinuerit Ma.r. 15 nos MVP.Aa.c. manusl ex add- T tridore Ta.c.m2 uincxerint M eathenarum MA 16 in- tellegitis P,TAa.c. qaodj quos V,Ta.c.m2 22 et] a add. DMAP,Op.c.,v cum Vulg., om. TRV pessimis post suis tr. Vulg. 24 habere dm̃ P notitiam TMAP ;25 conueniant P repletos omni iniquitate, malitia. fornicatione, nequitia, auaritia et ceteris. cum enim semel se tradiderint falsi doctores mendaciis atque periuriis et mortibus deceptorum, non pedetemptim nec considerato gradu, sed praecipites currunt ad interitum et suum et eorum. quos deceperint. nec loquitur eis dominus, sed ipsi loquuntur quasi ex ore domini, de quibus et dicitur: \\'si stetissent in consilio meo — hoc est: si meae uoluissent adquiescere uoluntati — et nota fecissent uerba mea populo meo non blandientes eis et adulatione perdentes, ut dicerent: non habetis peccata, perfectam iustitiam possidetis: sanctitas et pudicitia atque iustitia in uobis tantummodo repperitur, et ego non tradidissem eos in inmunditiam et ignominiam. ut facerent, quae non conueniunt, et sequerentur cogitationes suas pessimas\\'. contemplemur hereticos, quomodo semel desperantes salutem gulae se tradant et deliciis, uescantur carnibus. frequentes adeant balneas, musco fraglent. unguentis uariis delibuti quaerant corporum pulchritudinem. semel enim futura non sperant nec credunt in resurrectionem. quod cum sermone non pandant, ostendunt operibus: si enim crederent. ista non facerent. et in hoc loco. ubi scriptum est: si stetissent in consilio meo, Aquila, Symmachus et Theodotio et LXX ut supra similiter transtulerunt. 7. 9. Hier. 23, 22 17 cf. Ain. 6, 6 21 Hier. 23, 22 22 cf. p. 281,13 1 repletus P 2 cetera JIp.c. uitiis (mali) add. in mg. m. rec M(R) traderint V 4 pedetempti FV pedetimtim P 5 corruunt P 6 alt. lo- qunnt Ma.c.m2 locuntur AV 7 et om. F inj hii M 8 me P 10 eos F etj nec D dicennt Jfa.c. 11 pudititia R V 12 atq. iustitia s. u. V, om. I tantumodo Ix reperiuntur c non om. M 13 inmundicitiam V 15 conteniplemus P 16 tradant F & disperantes salatem add. P frequentes TRP,0a.e.m2 frequenter DFMAV; cf. p. 35, 19. 38, 10 17 balnea F,Mp.r. ballneas Pa.c. musto Mp.e. fraglent m2A frag*rent (ex fragient ?) V fragrent (ex fiagrent) R fiagrent eet. ungentis RMV,Ap.c. delibati P,MAa.e. 18 quer P 19 nonj nec r nec] neque t in om. V, exp. A sermone V 20 pendant T crederiut A.a.c. crediderent (ex credederint) M 21 hocj alio V ubi om. Y 22 Aquilaj et add. t 23, 23. 24 Numquid deus e uicino ego sum, dicit dominus, et non deus de longe? si occultabitur uir in absconditis, et ego non uidebo eum?, dicit dominus; numquid non caelum et terram ego impleo?, ait dominus. LXX: deus appropinquans ego, dicit dominus. et non deus de longe. si abscondetur homo in a absconditis, et ego non uidebo eum?, dicit dominus; numquid non caelum et terram ego impleo?, dicit dominus. Aquila et Symmachus similiter interpretati sunt: numquid deus de propinquo — siue uicino — ego sum et non deus de longe? LXX uero et Theodotio sensu uertere contrario, ut dicerent: deus appropinquans ego. dicit dominus, et non deus de longe, quod scilicet superiores asserant deum non tantum uicina, sed et ea, quae longe sunt, cognoscere nec praesentia, sed futura conspicere; isti uero ubique deum aestiment esse praesentem nec aliquem esse locum, ubi non assit deus. omnibus enim et praecipue sanctis appropinquat deus, quomodo si uestimentum adhaereat cuti; peccatores autem longe recedentes ab eo peribunt. hunc sensum et in psalmis legimus: quo ibo ab spiritu tuo et a facie tua quo fugiam? si ascendero in caelum, tu illic es; si descendero in infernum, tu ades; si sumsero pinnas meas diluculo et habitauero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me et tenebit me dextera tua. 5 Hier. 23, 23. 24 10. 11. 12 *Hier. 23, 23 21 Ps. 138, *7. *3. 9. 10 1 nũqui ORa.c. putasne Vulg. aicinio V 4 (= 8) implebo V 5 ait OTR dicit DMAVP v cum Vulg. 6 absconditar OTP,Da.c m2 7 absconditos Pa.c. absconditi V 9 simmachua Pa.c. 10 siue] e add. s. u. M de add. v 12 sensum VD 14 dum R uicina] e uicino Mp.c. 16 aesti- ment AV aestimant M,Ra.c.Tp.c.,v aestimantes D, (antes in ras.) 0 ex- stiment (sic) P 17 nec] ne P absit P 18 adpropinquant Ma.r. 19 ue- stimenta M adhaereat OV adbereat TDA,Ra.c. adhereant Mp.c. adereatP 21 pr. ab O, (ex ad) T,Ma.r. a eel. v alt.quo om. V 22 es] et add. DVJfp.c. ascendero P 23 in] ad Da.c.m2,v tu ORMA, om. TDFVP sumsero T,Ra.e. -ps- cet. pinnas OTP pennas RDFMV,Ap.c. meas om. D delucalo P,Ma.c. 25 deducit P alt. tua] mea Ra.c. Amos quoque in haec uerba consentit dicens: si descenderint usque ad infernum, inde manus mea educet eos, et si ascenderint usque in caelum, inde detraham eos; et si absconditi fuerint in uertice Carmeli, inde scrutans auferam eos. et si celauerint se ab oculis meis in profundo maris. ibi mandabo serpenti et mordebit eos. rursumque in superiore psalmo: quia tenebrae. ait. non obscurabuntur a te et nox sicut dies inluminabitur; sicut tenebrae eius, ita et lumen eius. quod autem in prophetis crebro dicitur: \\'haec dicit dominus\\', propterea semper infertur, ne contemnantur quasi uerba prophetarum. sed ammoneantur iugiter dei sermones esse, quos loquuntur. 23, 25—27 Audiui, quae dixerunt prophetae prophetantes in nomine meo mendacium atque dicentes: somniaui, somniaui—siue uidi somnium—. usquequo istud i n corde est prophetarum uaticinantium mendacium et prophetantium seductiones — sine uoluntate-s — cordis sui? qui uolunt — siue cogitant — facere, ut obliuiscatur populus meus nominis mei propter somnia eorum, quae narrat unusquisque ad proximum suum, sicut obliti sunt patres eorum nominis mei propter Bahal siue in Bahal. Quia superior titulus contra prophetas est sine ad prophetas, quos perspicue pseudoprophetas intellegimus — 1 Am. 9. 2. 3 8 Ps. 138, 12 16 *Hier. 23, 25 19 *Hier. 23, 26 19. 23 *Hier. 23, 27 24 *Hier. 23. 9 Hier. 23, 9 1 discenderant P 2 meae ducet 0,Ba.c. 3 descenderint Ta.c.m2 in] ad v traham V 6 profundum T 8 superiore OTR superiori DAVP. Mp.c.v; cf. p. 238, 12 psalmo] ait add. s. u. M ait om. V,Mp.r. 12 nrc BMa.c. 13 esse sermones b loqaantur V 16 alt. somniaui add. s. u. m2 D, om. cet. v (cf. 286, 12) uide Ma.c. 17 est in corde v cum Vulg. uatiginantium Ma.c.m2 (= p. 286, 14) 18 seductiong (- add. m2) T 19 uolnptates P siue] seque (qae s. u. m2) T 20 utj k\\' P 21 narrant V.Dm2,MAa.r. 25 speudepr. T sunt autem multa genera prophetandi. quorum unum est somniorum, quale fuit in Danihel —, idcirco et ad eos prophetalis sermo dirigitur, qui credunt somniis et omnia, quae cernunt, putant reuelationem esse diuiuam. quae proprie sanctis et seruis dei aperitur. quodsi legimus Pharao et Nabuchodonosor impios reges uidisse somnia, quae uera fuerint. non eorum fuit meriti. qui uiderunt. sed ut per occasionem eorum sancti uiri Ioseph Danihelque clarescerent et dura corda atque indomabilia tyrannorum propria conscientia sentirent domini maiestatem. sunt hodieque somniatores in ecclesia, et maxime in nostro grege, qui errores suos domini iactant prophetiam et crebro ingerunt: somniaui, somniaui; quos corripit dominus dicens: \\'usquequo istud in corde est prophetarum uaticinantium mendacium et prophetantium seductiones cordis sui? hoc autem faciunt. ut, quomodo antiquus populus, qui de Aegypto egressus est, oblitus est nominis dei, sic et posteri eorum obliuiscantur mei\\'. huiuscemodi autem prophetatio non est in nomine domini, sed in nomine Bahal. quod proprie idolum Sidoniorum est siue Babylonium et uicino nomine appellatur Bet. 23 28. 29 Propheta, qui habet somnium, narret somn soium et, quihabet sermonem meum, loquatur uatur sermonem meum uere! quid paleis ad triticum ?. dicit 2 cf. Dan. 2, 1 5 cf. Gen. 41, 1. Dan. 2. 1 8 cf. Ezech. 2, 4 12 Hier. 23, 25 13 *Hier. 23. 26 1 est om. P 2 somnium Mp.c. somniarum P daniale P Daniele v et om. r 3 somniis om. T 4 cernant P 5 apperitur TD lege- mas P nabucod. P 6 impius P 7 ut] & R per] super K pro y occasionem Va.r. eorum occasionem v 9 thyrannorum M constientia M 10 hodie quoque v 11 iactent F [.rophetia P 12 alt. somniaui om. P somnia F 18 est in corde v prophetantium v 14 mendantium P et om. M 15 seductionis Aa.c. seduetione V 16 antiquis Ra.c. antiquos Ma.c. qui om. MA est eras. MA 17 posterior Ma.r. me Md 19 sydoniorum DA 20 uicino RAVP uitino Ma.c.m2 uieiai OTF,Da.c.m2 behel M, (hel in ras.) A beher V beel P 23 trittcum M (semper) . dominus; numquid non uerba mea sunt sicut ignis, ait dominus, et quasi malleus — siue securis — conterens p petram? Eorum est exponere somnium, qui dei merentur habere sermonem et dicere: \\'haec dicit dominus\\', quibus locutus est dominus, in quibus ueritas est et non mendacium fraudulentum. quid sibi uolunt hereticorum paleae ad triticum ecclesiae? de quo Iohannes Baptista plenius loquitur. quod purget Christus aream suam et uentilabro paleas uentorum flatibus dispergendas urendasque ignibus derelinquat, triticum autem condat in horrea, ut condat caelestis panis et loquatur unusquisque credentium: gustate et uidete, quoniam suauis est dominus! et pulchre doctrina peruersa paleis conparatur, quae medullam non habent nec possunt nutrire credentium populos, sed de inanibus stipulis conteruntur. et quia solent semper heretici prospera polliceri et caelorum regna peccatoribus pandere, ut dicant: parata sunt tibi regna caelorum, potes imitari maiestatem dei, ut absque peccato sis; accepisti enim liberi arbitrii potestatem et legis scientiam, per quam consequaris, quod uolueris\\', decipiuntque blanditiis miseros, et maxime mulierculas oneratas peccatis, quae circumferuntur omni uento doctrinae. semper discentes et numquam ad scientiam ueritatis peruenientes, et omnes auditores suos adulatione decipiunt. idcirco dominus uerba sua hereticorum paleis conparans dicit: \\'numquid non uerba mea sunt quasi ignis, dicit dominus, et quasi malleus conterens petram? meus enim\\', inquit, \\'sermo nnntiat 2 Hier. 23, 29 8 cf. Matth. 3, 12. Luc. 3, 17 11 Ps. 33, 9 20. 21 II Tim. 3, 6. 7 21 cf. Eph. 4, 14 24 Hier. 23, 29 1 mea uerba D sicut] quasi Vulg. 2 ait] dicit v cum Vulg. securus Pa.c. 3 eorum] quorum P 4 dicit om., dt (stc) in mg. atld. m3 M 6 qui Ma.c. 7 palleae Aa.r. (semper) iohannis O,Ta.c. 8 xps OTEFD dñs cet. v uentilabro et Ap.c., Vietarius 9 dispergendasq; P urendasque om. P 10 orrea P 11 quam TMAP 12 pulcre M 13 in uerbis quae me(dullam) desinit T 14 populus 0 manibus Vp.c. conterentur V,Pa.c. 15 haeretici semper v 16 parita (sic) P 17 poteat VP, MAa.r. 20 oneratis RDa.c. honeratas Mp.c. honoratas P(Y?) 26 conterens s. u. m3 M conterent Ra.c. futura supplicia, ut deterreat homines a peccando\\'. et paleis peccatorum minatur incendium, ut hereticorum corda dura et instar silicis indomabilia sermonis sui malleo conterantur, auferent cor lapideum, ut ponat pro eo cor carneum. molle uidelicet et, quod possit dei suscipere et sentire praecepta. tale quid et per Hiezechiel dominus loquitur, quod pseudoprophetae blanditiis suis linant parietem absque temperamento, qui postea imbre uehementi et ueritate indicii subruatur, et psendoprophetides consuant ceruicalia sub omni cubito manus, ut faciant peccatores requiescere et nequaquam iram dei lacrimis mitigare. pro \\'malleo\\' LXX \\'securim\\' interpretati sunt, illam uidelicet, de qua Baptista Iohannes loquitur: iam securis ad radices arborum posita est. haec securis infructuosas succidit arbores et hic malleus conterit durissimos lapides. unde et Naum propheta loquitur: furor eius — hau dubium quin dei — consumet principatus et petrae conterentur ab eo. hoc contra hereticos. ceterum de ecclesiasticis uiris scriptum est, quod malleus et securis non sint audita in domo dei. 2 cf. Ezech. 2, 4 4 cf. Ezech. 11. 19. 36, 26 6 cf. Ezech. 13, 14. 15 9 cf. Ezech. 13, 18 11 Hier. 23, 29 *Hier.23, 29 12 *Matth. 3, 10 15 *Nah. 1, 6 18 d. III Reg. 6, 12 (7) 1 appeccando V 2 comminatur v 3 sermones MP,Aa c. conterat Ap.c. 5 pr. et om. M posset MAa.c. 6 et om. ZM,Pp.r. hiezechiel R hiezeehihel OZ hiezecihel M iezechiel (pr. i s. «.) A ezechiel VP,Dp.r. Elzechielem v qaod] quia v 7 plandiciis P linant OP Uniant V,HZMAp.c. laniant (i s. pr. a) D 8 ueritatem ueritate M iudicis Z 9 pseudoprophetides CS et Monacensis 14425 -pheti des R -phetaedes V, (des eras.) A -phetidas P -phetae Mp.r. speudo prophetae∗∗∗ 0 pseudopropheti descuaant Z cnbito V cubitum ORa.c. eubitu ZDP,Mp c.Aa.c. manus s. u. P 10 nt] et Va.c. requiesceres Aar. et] sed Ma.c. nequaquam] non relinquant Z 11 securem ZP 12 qual & add. Z iohannia (h s. u.) P 13 ad—securis om. Z radicem arboris M 14 infructuosis OVa.c. succidet Aa.t. et hic om. Z malleos Aa.c. conteret P dnrissimaa petras Z 15 et] in add. Z najum R Nahum v 16 hau (cf. p. 8st 4. 211, 9 etc.)l haud OD, (h s. «.) M, (d ex t) R haut (h g. v.) AV aut ZP quin] cum P dni (s. u.) Z \\' principatii P petraej praeter M 17 haec R 19 adita Ma.c. dominit1 23, 80-32 (32) Propterea ecce ego ad prophetas, ait dominus, qui furantur uerba mea unusquisque a proximo suo; ecce ego ad prophetas, ait dominus, qui assumunt linguas suas et aiunt: dicit — siue dormitant dormitationem —; ecce ego ad prophetas somniantes men d mendacium, ait dominus, qui narrant ea et seducunt populum meum in mendaciis suis et in m i miraculis — sine stuporibus atque terroribus — suis, cum ego non misissem eos nec mandassem eis, qui nihil pro fuerunt populo huic, dicit dominus. Semper imitatur mendacium ueritatem et, nisi habuerit aliquam recti similitudinem, decipere non potest innocentes. quomodo igitur in priore populo mentiebantur prophetae atque dicebant: \\'haec dicit dominus\\' et: \\'uidi dominum\\' et: \\'neris domini, quod factum est ad illum siue illum\\'. sic heretici assumunt testimonia scripturarum de Ueteri et Nouo Instrumento et furantur uerba saluatoris unusquisque a proximo suo, prophetis et apostolis et euangelistis, et assumunt linguas suas, ut cordis uenena ore pronuntient, et dormitant dormitationem — de quibus uere dictum est: dormitauerunt somnum suum et inuenerunt nihil siue iuxta Hebraicum: et aiunt: dicit, ut subaudiatur \\'dominus\\' ant certe (sermo diuinus\\'. comminatur itaque dominus se ipsum contra huiuscemodi magistros esse uenturum. 4 *Hier. 23, 31 3 *Hier. 23, 32 17 Hier. 23, 30 13 Hier. 23, 31 19 *Hier. 23, 31 21 *Ps. 75, 6 22 *Hier. 23, 31 1 ait ORZDF dicit eet. v 2 ad P,3Ia.r. 3 ait] dicit v dominus om. Z 4 dicit] dñs add. 0p.c.m2Da.r.,M (in ras.) cum Vulg.; cf. lin. 22 5 dormitatione P 6 narraaerant Vulg. seducunt) sequ(c)untur OZVP,RDAa.c. seduxerant M (in ras.) cum Vulg. 7 mendacio suo Vulg. alt. in om. ZM 8 erroribus coll. LXX πλάνοις Field, Origenis Hexapl. II 634 9 mis sis sent 0a.c.m2 mississem R 10 proderant Z 11 imitantur P,Op.c.m2 habuerint 0 12 similitudinem recti v 13 priore OZF priori DMAVP,Rp.c.m2,v; cf. p. 285,8 16 seteri (i in ras.) M 17 strumento V,Aa c.m2 testamento ZDv et] iit Rp.c.m2 furentur Rp.c.m2 fraudantar Z ad MAa.r. 19 pronuntiant Z 20 doraitent D 21 dormier VP somnium MAa.r. 21 nihil inuenerant v 24 uentaros MAa c. LIX. Hieroa. io Hierem. 19 qui seducant populum eius in mendaciis suis et in stuporibus atque miraculis. magna enim et incredibilia et ingentia repromittunt, ut seducant miseros; qui nihil profuerunt populo dei et illud implent apostolicum docentes, quae non oportet, turpis lucri gratia; qui solent malis prospera et contraria nuntiare. 23,33-36a (33 36 ) Si igitur interrogauerit te populus iste uel propheta aut sacerdos dicens: quod est onus domini — siue quae est assumtio domini -?, dices ad eos: uos estis onus — siue assumtio —; proiciam quippe — siue allidam — uos, dicit dominus. et propheteset sacerdos et populus, qui dicit: onus — siue assumtio — domini, uisitabo — siue ulciscar — super utrum illum et super domum eius. haec dicetis unusquisque ad amicum suum et ad fratrem suum: quid respondit dominus et quid locutus est dominus? et onus — sine assumtio — domini ultra non memorabitur, quia onus — siue assumtio — erit unicuique sermo suus. Uerbum Hebraicum \\'massa\\' Aquila ἂρμα, id est \\'onus\\' et \\'pondus\\', interpretatur; Symmachus, LXX et Theodotio \\'assumtiouem\\'. ubicumque ergo graue est, quod dominus comminatur, et plenum ponderis ac laboris et inportabile, in titulo quoque ἂρμα, hoc est \\'pondus\\', dicitur; ubicumque autem prospera dominus pollicetur 3 Hier. 23, 32 4 Tit. 1, 11 9. 10. 11 *Hier. 23, 33 13 *Hier. 23, M 17. 18 *Hier. 23, 86 20. 21 *Hier. 23, 33. 34. 36 1 seducant O,Da.c.m2 sejdicant (v s. i; t s. a m2) R seducunt ZFMA VP, Dp.c.m2,v populus R eius] meiiş B 3 quin R proderunt Z 4 dicentes Da.c. 5 tnrpi P,Ma.c.m2 l∗∗∗∗ (ucri s. ras. m2) M 6 contrarxaj bonis add. V,Dp.c.m2 bonis contraria v 8 quid in eras. O.Da.r. bonus ZP.Aa.r. (sic semper) 9 pr. dei v assamtio (sic semper fere Lp.c.Ra.c.,O)] as(s)umptio cet. 11 prophetea OD,Am2 -asAml,P, (s eras.)M ae (ex -as) R propheta Vv cum Vulg. \\'12 sacerdotes P,MAa.c. po- pulos P, Ra.c. 15 unusque Mamicum sxtuni] proiiniuni Vulg. 20 apMa MV, (arma s. u.) A araa P AHMMa OD aNMa RZ ἂρμα(hic et lin. 23) v 22 comninatur (sic) V 23 arma MAVP ODZF lemna B hoc] id Z 24 dñs prospera FP sine post comminationem meliora promittit, ibi \\'uisio\\' dicitur uel certe \\'uerbum domini>; et perspicuum erat ex ipso titulo prophetiae \\'ponderis\\' sine \\'uisionis\\' et uerbi dei\\', qualis uaticinatio sequeretur. quia igitur prophetae solebant populo peccaton tristia nuntiare et comminari supplicia, ut eos retraherent ad paenitentiam, clemens autem et miserator dominus diu sententiam differebat, putabat deceptus populus et pseudoprophetarum fraude seductus non uentura, quae dominus minabatur, et rem seueram in ludum et iocum conuerterant prophetantibusque prophetis quasi inridentes dicebant: (rursum hic uidet pondus et onus domini\\'. atque ita fiebat, ut nequaquam ultra \\'uisio\\', sed per iocum atque derisum \\'onus\\' et \\'pondus\\' appellaretur. praecipit ergo dominus, ut, siue populus sine propheta siue sacerdos interrogauerint Hieremiam, quod sit pondus uel quae assumtio domini. respondeat eis et dicat: \\'uos estis onus et uos assumtio; assumam enim uos et proiciam allidamque et interire faciam. si quis autem deinceps uel prophetarum uel sacerdotum uel populi ausus fuerit onus et pondus domini nominare, uisitabo\\', inquit. \\'super uirum illum et super domum illius et eum delebo in perpetuum\\'. dicat itaque unusquisque proximo et amico suo nequaquam: quod est onus domini?, sed: \\'quid respondit dominus et quid locutus est dominus? ueteris obliuiscimini; onus et pondus siue assumtio in ore uestro ultra non resonet. quia singulis hominibus sermo suus et opus suum 6 cf. Er. 34, 6. Ion. 4, 2 etc. 16 Hier. 23, 33 *Hier. 23, 83 19 *Hier. 23, 34 22 Hier. 23, 33 Hier. 23, 35 1 commotionem V 3 uerbum R 5 tristitia RAVPa.c. comminare M,ADa.c. 6 misericors ZD 7 diferebat P decepturus Y 9 in ludum et] inludentes (ex inludant et), in add. s. u. M iocfi (cd postea add. ml) OE eonaerterant ORD uerterant ZFMVPc, (b s. r) A 11 uiiit Z 12 derisum A 13 praecipit ODA -caepit Ra.c. -cepit ZFJIVPv 14 quid (iw ras.) O,Da.c.m2,v 15 pondus (i oans s. u. m3) A 16 aasnmma Oa.c. adsammam F 17 alludamq. Y 23 pro dominus om. OD 23 ueteres MVP. (v s. es) A obliuiscemini M,La.c. 19* in onus pondusque reputabitur secundum illud, quod scriptum est: ex ore tuo iustificaberis et ex ore tuo condemnaberis\\'. 23,36 b—40 (37-40) Et peruertitis uerba dei uiuentis, domini exercituum, dei nostri. haec dices — siue dicetis — ad prophetam: quid respondit tibi dominus et quid locutus est dominus? si autem onus domini dixeritis — hucusque in LXX non habetur: et sequitur: propter hoc haec dicit dominus in u s: quia dixistis sermonem istum : onus - siue assumtio — domini et misi ad uos dicens: nolite dicere onus — siue assumtionem — domini, propterea ecce ego tollam — siue assumam — uos portans et derelinquam uos et ciuitatem, quam dedi nobis et patribus uestris, a facie mea et dabo uos in opprobrium sempiternum et ignominiam aeternam, quae numquam obliuione delebitur. Praecepit dominus, ut nequaquam \\'oneris\\' et \\'ponderis\\' et \\'assumtionis\\' sermo diceretur in populo, sed \\'responsionis\\' et \\'uerbi dei\\'. quod quia populus implere contemserat, ipsum uerbum interpretatur super eis et dicit: (quoniam dixistis. quod nolui, et hoc, cum saepe prophetas mitterem et iuberem, ne diceretis. propterea sermonem uestrum assumtionis, oneris et ponderis in nobis opere conplebo; assumam quippe uos et tollam atque portabo et allidam 2 *Matth. 12, 37 5 *Hier. 23, 37 8 *Hier. 23, 30—38 10. 12 *Hier. 23, 33 13 *Hier. 23, 39 17 cf. Hier. 23, 36. 35 2 iustiticaueris MP condemnaueris P,Ma.e. 4 peruertistis F,Mp.c. cum Vulg. uerbam dni Z 6 respondet P 7 sin Ap.c. 12 adsumptio V 13 assammam V portans et derelinquam uos in mg. m3 MA, om. eet. derelinquam] proieiam v 16 et] in add. AP,Mp.c.m2 cum Vulg. aeternam] sempiternam D 17 obliuioni Z praecipit Z 18 pondua V alt. et om. V aermo om. V sermo-responsionis om.R dicetur Z 20 contemserat (sic semper fere Lp.c.)] -tempserit ZF tempserat cet. eos Ap.e.m2 et om. F 21 dii F quod] quo O,Dp.c. 22 diceretis eis (pt. is s. u. m2) 3f dicereteis A dicerent eis P disceretis F 23 oneris om. MAVP 24 adlidam (ad s. u.) M ac de sublimibus in terram corruere faciam — non solum autem uos, sed et urbem uestram, quam dedi patribus uestris — et dabo\\', inquit, (in opprobrium et ignominiam sempiternam, quae numquam obliuione delebitur\\'. hoc autem et tempore Babyloniae captiuitatis factum esse nouimus; sed plenius atque perfectius post saluatoris passionem resurrectionemque completur, quando locutus est dominus: relinquetur nobis domus uestra deserta, et usque ad finem eius sententia permanebit. dicamus et aliter dumtaxat iuxta LXX: λήμμα non solum \\'assumtionem\\', sed et <donum munusque\\' significat. que igitur sibi populus semper prospera promittebat, dicit eos nequaquam ultra hoc debere dicere; indignos enim esse eos donis dei atque muneribus. quin potius abiciendos et a dei auxilio penitus relinquendos. et uerbis autem et interpretatione nominum saepe res ostenduntur. ut Abraham, Sarrae et Petri et filiorum Zebedaei uocabula commutata significant rerum mutationem et in hoc eodem pro P- 1010 pheta \\'Phaschor\\' dicitur \\'pauor\\' siue \\'translatio\\' et ( \\'colonus\\' siue \\'peregrinus\\'. notandum, quod uerba: dei uiuentis, domini exercituum, dei nostri Latini et Graeci codices non habeant et Hebraei in suis uoluminibus contra se legant, quod proprie mysterium significat trinitatis. 2 *Hier. 23, 40 7 Luc. 13. 35 10 *Hier. 28, 38 16 cf. Gen. 17, 5. 15. 16 cf. Marc. 3, 16. 17. Ioii. 1, 42 18 cf. Hier. 20, 3. 4 19 Hier. 23, 36 20 *Hier. 23, 36 -1 consuere Aa.c.m3 3 inquit] uos add. Erasmus v etj in add. s. u. M 5 babiloniae Z 6 refectias Ma.c.m2 7 reliqaetur MAa.c. 10 aNMMa R lemma Z aHMMa P, (lemma s. u.) M donum munusque] d. manusque Z doinas munus munusque sit M donus (sic) manusque sit Å donum anusquisq; P 12 ulla Ma.c. debere] habere F 13 eos om. MA domis Ma.c. domus (o s. us m3) A 14 abieqiendas Z a] ad P, om. AV,Ma.c. alt. et] ex DMv,Ap.c., om. P 15 interpretatxonem RAa.c. nominum] omnium MV,Aa.c. ominum P.Ra.c. ut om. P 16 liabraham M sarae DF,Ap.r.,v zebedei DM 17 significarent 0 commutationem Z 18 phascbor ZA faschor O phascor RDP fascor F paschor MV Phasur v; cf. p. 239,13 20 greci RZ 21 habent Da.c.m2,v 22 misteriom DVP triaitatis] add. litt. fere maiusc.: explicit liber IIII LIBER QVINTUS. p. 1009-1010 | Quintus commentariorum in Hieremiam liber a duobus. frater Eusebi. calathis habebit exordium, quorum alter rectae fidei dulcedinem, alter hereticorum perfidiae amaritudinem demonstrabit. quamuis Ananias. filius Azur, repugnet Hieremiae et Semeias Nehellamites prophetam mitti cupiat in carcerem et Sophonias sacerdos in pseudoprophetarum uerba coniuret. tamen ueritas claudi et ligari potest, uinci non potest, quae et suorum paucitate contenta est et multitudine hostium non terretur. erige itaque cum Mosi ad caelum manus et antiquum serpentem in heremo suspende, statimque et Amalec delebitur et uenenati morsus non praeualebunt securusque populus domini cum Iesu Iordanis fluenta transibit et post uastam solitudinem comedet panem, qui in Bethleem nostro natus est uiculo. 24,1-10 p. 1009 | Ostendit mihi dominus et ecce duo calathi — 1 cf. Hier. 24, 1 5 cf. Hier. cap. 28 (35) 6 cf. Hier. 29 (36). 26. 29 8 cf. Polyb. XIII 5, 6. Liu. XXII 39, 19. Publil. 63. Sen. Tro. 614. August. in Psalm. 61, 16. Hieron. adu. Pelag. I 25 (cf. Otto. SprichwOtter p. 367 sq.) 10. 11 cf. Ex. 17, 11 10. 12 cf. Num. 21, ti. 9. Ioh. 3. 14 12 cf. Num. 16, 3 etc. cf. Ios. 1, 2. 11. 3, 17 13 cf. Ios. 5, 11 14 cf. Matth. 2, 1 in hierenuam incipit liber V OR explicit in hieremiam prophaeta commentariorum liber quartus incipit in hieremiam prophaeta commentariorum liber quintas Z explic coatarioru (s. u. m2) lib -IIII- com. s- hier. prophet cora uot (sic; icipit lib ųnt\\' (in mg. m2) D (nulla subscriptio in F) exf t in hieremiam prophetam commentariorum lib. IIII. inčp lib. V. amen 3f. (emendaui add.) A explicit in hieremia commentariorum liber quart\\' incipit lib quint\\' V expi in hieremia propheta sci hieronimi liber quartus incipit eiusdem lib quint uñd supra P 2 hieremia V 3 calatis P,La.c. habet V 4 dulcidinem P heretichorum M 5 demonstrauit MP,Aa c. annanias M repagnaet V 6 semei; arae hellamites (h ex b) V ne∗ellamites L neelam. P Nehelamites v cupiat] iubeat V exrcere V 7 sofonias L soponias Va.c. soffoniaa P 10 moyse MVPv. (e ex i) A 11 amalech VP 12 populos Ma.c. 13 hiesu s. u. V 14 commedet V comedit P bethlem MP est om. MP 16 ealati P sine iuxta Symmachum cophini — pleni ficis positi ante templum domini, postquam transtulit Nabuchodonosor. rex Babylonis, Iechoniam, filium Ioiacim, regem Iuda, et principes eius et fabrum et inclusorem de Hierusalem et adduxit eos in Babylonem calathus unus ficus bonas habebat nimis. ut solent ficus esse primi temporis. et calathus unus ficus habebat malas nimis, quae comedi non poterant eo, quod essent malae. et dixit dominus ad me: quid tu uides, Hieremia? et dixi: ficus bonas, bonas ualde, et malas, malas ualde, quae comedi non possunt eo, quod sint malae. et factum est uerbum domini ad me dicens: haec dicit dominus deus Israhel: sicut ficus hae bonae, sic cognoscam transmigrationem Iuda, quam emisi de loco isto in terram Chaldeorum. in bonum. et ponam oculos meos super eos in bonum et reducam eos in terram hanc et aedificabo eos et non destruam et plantabo eos et non euellam. et dabo eis cor, ut sciant me, quia ego sum dominus, et erunt mihi in populum et ego ero eis in deum, quia reuertentur ad me in toto corde suo. quia sicut ficus pessimae, quae comedi non possunt co, quod sint malae. haec dicit dominus, sic dabo- sine tradam — Sedeciam, regem Iuda, et principes eius et reliquos de Hierusalem, qui remanserunt in 1 *Hier. 24. 1 25 s Hier. 24, 8 1 iuxta Symmachum om. v simmachum V coffini P 2 nabucod. MP 3 ieconiam P.AVa.c. ioiachim La.c. ioacbim (h s. u. m2) A ioacim MVPv 4 iudae V 6 babilonem A chalatus L ealatus MP ficos bonos P 7 (= 11. 14) ficos P et] e P calatus P (sie semper) 8 ficus bonas M commedi Aa.r. 11 ficus iterauit (s. u. m2) A. cum Vulg. 12 malae sint v 14 haec P,LAa.c. 15 iuda∗A 16 in terra (sic) s. u. m.2 M chaldaeorum AVP 17 in bonum] ad plaeandum fulg. 18 distruam lp.c. 22 alt. quia et L quia et MA et Vv cum Vulg. sicut 5. u. m2 M 23 comidi LM 24 dt s. u. m2 M 25 sedechiam Ap.c. sedetiam P urbe hae et qui habitant in terra Aegypti. et dcibo eos in uexationem affictionemque — siue dispersionem — omnibus regnis terrae, in opprobrium et in parabolam et in prouerbium et in maledictionem uniuersis locis, ad quae eieci eos. et mittam in eos gladium et famem et pestem, donec consumantur de terra, qua?n dedi eis et patribus eorum. Duos cophinos siue calathos bonarum et malarum ticorum quidam interpretantur in lege et in euangelio, synagoga et ecclesia, Iudaeorum populo et Christianorum, gehenna et regno caelorum, quorum alterum ad supplicium pertinet peccatorum, alterum ad sanctorum habitaculum. sed nos scientes iuxta apostolum Paulum legem bonam et sanctam et mandatum bonum et sanctum et unum esse utriusque Testamenti deum, uel ad eos magis referamus, qui in aduentu domini saluatoris crediderunt et non crediderunt, ut. qui a scribis et sacerdotibus concitati clamauerunt dicentes: crucifige, crucifige talem, sint calathus ficorum malarum; qui uero post ascensionem eius de populo crediderunt, ad bonas ficos et ad calathum cophinumque optimum referantur. simplicem autem et ueiam sequamur historiam. quod bonarum ficorum calathum dixerit Iechoniam. qui se Hieremiae consilio et imperio dei tradiderat regi Babylonio, cui et prospera dominus pollicetur; malarum 2 *Hier. 24, 9 13 cf. Rom. 7, 12 17 *Luc. 23, 21 1 hurbe P 4 parabulam P.Ma.c. tert. in om. P maledictionem] in add. (s.m. m2) M v eum Vulg. 5 ad quae] atq; Aa.c.m2 que La.c. quam P eice Ma.c. 6 eis Vulg. in add., sed exp. M donee haec M consummantur V,La.c. consammarentur P 8 co∗finos P calathus Ma.c. bonorum et malorum P,Aa.c.,v 9 interpretatur Y euuangelio L sinagoga MV sinagogam P alt. etH M 10 ecclesiam P et add. Migne populus P et populos (sic) M regna MAVP 12 scientes om. V, apostolum tr. P 15 aduentum MV 16 ut quia (& cH s. u. m3) M * om. M ab V 18 chalathus (alt. h s. u.) L calatus MP malorum MVP,LA a.c,v :19 ficus MVP,Ap.c.,v 20 cofinumque LMP 21 bonorum APv calatum MP autem Sedeciam, qui contradicens sententiae dei captus sit caecatusque oculis ductus in Babylonem ibique mortuos. in tantum autem deus posuit oculos suos (super eos) in bonum, qui imperio eius adquieuerunt, et reduxit illos in terram suam et aedificauit et non destruxit et plantauit et non euellit deditque eis cor, ut scirent eum, quod ipse esset dominus, et fierent illi in populum et ipse eis esset in deum, ut etiam in captiuitate posuerit oculos suos super illos et exercere terram, aedificare domos, plantare pomaria in Babylonia regione permiserit, Danihel signorum miraculis de captiuo subito princeps factus sit et tres pueri gloriose de fornacis incendio liberati sint et expletis annis septuaginta sub Zorobabel et Hiesu sacerdote magno et Ezra ac Neemia plurima pars reuersa sit Hierusalem. quorum numerus in eiusdem Ezrae uolumine continetur. notandum quoque, quod haec uisio Sedeciae temporibus facta sit ad prophetam, postquam Iechonias ductus est in \\'transmigrationem\\'; non enim dixit \\'captiuitatem\\', quia se ultro tradiderat. fabros autem et inclusores uel legis interpretes atque doctores debemus accipere uel artifices clusoresque auri atque gemmarum, quae ars apud barbaras nationes pretiosissima est. pro \\'inclusoribus\\' LXX \\'uinctos\\' interpretati sunt, ut captiuitatis significarent malum, et de suo addidere \\'diuites\\', quod in Hebraico non habetur. conparat autem calathum, qui bonas 1 cf. IV Reg. 25, 5—7 10 cf. Dan. 5, 29 11 cf. Dan. 3, 50. 88 12 cf. I Esr. 5 (2), 7. 8 (1. 2). II Esr. 2 (7), 1. 2 (6. 7) 14 cf. I Esr. 5 (2), 41 (64. 65). II Esr. 2 (7). 64. 65 (66. 67) 21 Hier. 24, 1 21. 22 *Hier. 24, 1 1 sedechiam Ap.c. sedecia V 2 cecatisque M oculos Pa.c. ductusj est add. v babylone. (m s. ras.) L mortuus] est add. Mv 3 suos] 3up eos Ap.c.m2 super eos suppleui (cf. lin. 8 et p. 295,17), om. codd. v bonumj his add. v 4 pro &] ut Mp.e. reduxerit Mp.c. m. rec. 5 distraxit M euulsit v 6 fieriut La.c. fierit (e s. alt. i) V 7 eis om. MVP.Aa.c.m2 9 domns M babilonia P 10 daniel (sed alibi semper fere danihel) L captinitate V 11 fornaeesia.c. 12 zerobabel M iesu VP 13 et om. V ezdra M,Ap.e.m2 esdra P nemia La.c. 14 ezdrae M esdre (post uolumine tr.) P 15 aedechiae Ap.c. 16 iehonias La.c. ieconias A.Pa.c. dictus V 18 clusores Ma.c. m. ret. leges LAa.c. 19 inclusoresque v 22 de se Jf ficos habebat, et bonas nimis, ficis primi temporis - quae Graece appellantur πρόιμα —, Abrahae uidelicet et Isaac et lacob et Mosi et Aaron et Iob et ceteris sanctis uiris, de quibus unus duodecim loquitur prophetarum: sicut uuam in deserto inueni Israhel et sicut ficos in ficulnea inueni patres eorum; unde et nos appellamur filii Abraham et e contrario dicitur ad Iudaeos: si pater uester esset Abraham, faceretis opera eius. hi autem calathi, qui bonas habebant et malas ficos, non erant foris et extra ecclesiam, sed ante templum domini eo, quod cuncta illius scientiae pateant. nec tantam habent amaritudinem hae ficus, quae foris sunt, quantam illae, quae post confessionem fidei praeuaricatione mutatae sunt; nec tantam suauitatem bonae ficus. quae non sunt in conspectu templi dei — quales fuerunt mundi philosophi, qui naturali bono et intellegentia creatoris non tam sequi nisi sunt quam laudare uirtutes —, quantam habent suauitatem ficus, quae sunt in templo dei, quarum fuerunt prophetae et apostoli, de quibus una ficus loquebatur: lac uobis dedi, non solidum cibum et: filioli mei. quos iterum parturio, donec Christus formetur in uobis. unde dicitur, quod in conspectu templi dei ficus bonae fuerint bonae ualde et ficus malae fuerint malae ualde. ac ne putemur nostrum sensum ponere, ipsa scriptura se pandit. 2 *Hier. 24, 2 4 *Os. 9, 10 6 cf. Act. 13, 26 7 *Ioh. 39 10 cf. Prou. 16, 2 sec. Vulg. 19 *I Cor. 3, 2 *Gal. 4, 19 1 (= 9) ficas VPMAp.c v 2 appellatur Aa.c. flpOIMa Z, (prima s. u.) A HPOlMa (proima s. «.) M IIpƜD-CƜ V IIpOILCa P πρωιμϰ z abraae La.c. et abraham V pr. et om. v isac La.c. 3 moysi MAVPv aron L; sed cf. p. 100, 5. 200, 20 unus] de (sic) add. v 5 ficus MVP,Ap.c.,v 8 hii MP LAa.r. 9 malos Aa.c. alt. et om. P 10 eo] et V 11 tantum V hae. A que (e ex o) P 12 qaantum MAVP ille A,La.c. confasionem V praeuaricationem V 13 suauitatem]habent add. s. u. m2 in ras. A 14 qualis Ma.c. 15 filosophi LM philosofi F 16 uisi sunt sequi v quantum M 17 habet P 20 quas V 22 hac P 23 putemus M potemus (u s. o) Y sicut, inquit, ficus hae bonae. sic cognoscam transmigrationem Iuda, quam emisi de loco isto in terram Chaldeorum, in bonum Iechoniam et principes. qui cum eo capti sunt, significans. et e contrario de calatho, qui malas habebat ficos: et sicut ficus. ait, pessimae. quae comedi non possunt eo, quod sint malae. sic dabo Sedeciam, regem Iuda, et principes eius et eos, qui in Aegyptum transfugerunt et, qui remanserunt in urbe hac. in uexationem afflictionem que omnibus regnis terrae, quando in Aegypto quoque capti sunt et Nabuchodonosor posuit in Taphnis solium suum misitque super eos dominus gladium, famem et pestem, donec consumerentur de terra, quam dedit patribus eorum. quod autem dixit de ficis bonis: dabo eis cor. ut sciant m e, quia ego sum dominus, illi simile est apostolico: deus est. qui operatur in uobis et uelle et perficere, quod non solum opera, sed et uoluntas nostra dei nitatur auxilio. delirat in hoc loco allegoricus semper interpres et uim cupiens historicae facere ueritati de caelesti Hierusalem captos refeit atque translatos in terram Chaldeorum rursumque ad locum pristinum reuersuros, ut Hieremiam et ceteros sanctos prophetas; alios uero, qui peccatores fuerint. in terra hac et in ualle lacrimarum esse morituros. totam uisionis huius simul proposui περιϰοπήν, ne sensum in expositione diuiderem. 1 Hier. 24, 5 5 *Hier. 24, 3. 9 10 cf. Hier. 42 (49), 16 11 cf. Hier. 43 (50), 10 14 Hier. 24, 7 15 Phil. 2, 13 18 allegoricus interpres] scil. Origenes 22 cf. Ps. 83. 7 2 terra M 3 chaldaeorum A caldaeorum P icchoniae P,LMAa.c. 4 et om. MA 5 pr. fieas MAVPv et sicat ficas om. V 7 sedechiam Ap.c. iude Pa.c. 9 aexatione F 10 qaapto V aegyptum F 11 nabucod. P,La.c. tafnis (sed cf. p. 25. 5. 11. 26, 4) L tainis MA tapnis F 12 gladiumj & add. M 13 consumeretur i (sic) Âa.c. hi (hii) add. M(P) 16 perfecere Ma.c. 18 delerat F loco] cam add. 31 alligoricus LMAa.c. 19 referet MAa.c. referret P 20 chaldaeorom FP rursusque MA V 23 totam V 24 posai v IIepKOHIINN (perieopens. u.) M IIepIIIHN P,Aa.c. (perichopen s. u.A) IIHpKƜIIHN V expositionem diaiderim P 25, 1 a (1) Uerbumquod factum est ad Hieremiam de omni popul-o Iudaeae — siue super omnem populum Iuda — in anno quar to Ioiacim, filii Iosiae, regis Iuda da. Haec priora sunt praeterita uisione; illa enim sub Sedecia facta est, postquam Iechonias translatus est Babylonem, haec autem sub Ioiacim. filio Iosiae et patre Iechoniae. non enim curae erat, ut ante iam dixi, prophetiae tempora conseruare, quae historiae leges desiderant, sed scribere, utcumque audientibus atque lecturis utile nouerant; unde et in Psalterio male quidam iuxta textum historiae psalmorum requirunt ordinem, quod in lyrico carmine non obseruatur. 25,1 b. 2 (2) Ipse est annus primus Nabuchodonosor, regis Babylonis. quod in LXX non habetur: et sequitur: quod locutus est Hieremias propheta ad omnem populum Iuda da et ad uniuersos habitatores Hierusalem dicens. Quarto anno regis Ioiacim, filii Iosiae, patris Iechoniae, Nabuchodonosor in Babylone suscepit imperium atque ita factum est. ut annus, qui primus erat Nabuchodonosor in Babylone, quartus esset in Hierusalem regis Ioiacim. denique octauo anno regni sui Iechoniam cum matre et principibus duxit in captiuitatem, qui tribus tantum post interfectionem patris Ioiacim regnarat mensibus. interfectus est autem Ioiacim undecimo anno regni sui in Hierusalem. 2 *Hier. 25, 1 5 cf. IV Reg. 24, 15. Hier. 24, 1 7 cf. p. 248, 11 13 *Hier. 25, 1 19 cf. IV Reg. 24, 12. 14. 15. Hier. 24, 1 21 cf. IV Reg. 24, 8. II Par. 36. 9 22 cf. IV Reg. 23, 36. II Par. 36. 5 2 iudeae LA iudae cet. Iuda v cum Vulg. 3 quartum La.c. ioacim TP.La.c. ioachim MA filio V haec-facta est om. P 4 praeteritae Mp.c.m3 uisioni Mp.c.m3 uisionem V sedechia Ap.c.m2 5 ieconias P babylone P 6 ioacim VP ioachim MA,La.c. iecouiae P cura P 7 erant V dixit La.c. profetiae M prophetia P prophetis v 8 legis P.La.c. 9 lectoris Ma.c.m3 lectores P male] quale M 11 liricoP 12 est] autem V nabucod. MP,La.c. (semper) 13 babilonis M alt. quo V 15 ad om. P 16 ioachim M,La.c. ioacim AVP filio V 19 ioachim MA ioacim P iochim V 20 dixit Ma.c. 21 ioachim MA.La e., (h s. u.) P ioacim V regnauerat V -reguaret P 22 est om._ V,Aa.c.m2 ioachim MAP ioaeim V 25, 3 A tertio decimo anno Iosiae, filii Amon, regis Iuda, usque ad diem hanc, iste est tertius et uicesimus annus, factum est uerbum domini ad me et locutus sum ad uos de nocte consurgens et loquens; et non audistis. Tertio decimo auno regni Iosiae, qui regnauit in Hierusalem annis triginta et uno, Hieremias prophetare exorsus est et prophetauit sub eo annis decem et nouem, cui successit in regnum filius eius Ioachaz; quo statim ducto in captiuitatem a Nechao, rege Aegyptio, regnum optinuit Ioiacim, frater eius, in cuius regni quarto anno iste ad Hieremiam sermo fit domini. ac per hoc uicesimus tertius annus erat Hieremiae prophetae, ex quo loqui coepit ad populum et numquam praedicare cessauit, sed singulis diebus diluculo et de nocte consurgens loquebatur ad populum; et non, inquit, audistis. sin autem, ut noui ex ueteribus heretici uolunt, lex semel in adiutorium data est et constituta praecepta, quae nostri arbitrii uoluntate uel facimus uel non facimus, quomodo propheta se semper ingerit et cotidie replicat mandata dei, quae utique semel accepta suffecerant eis, quibus data fuerant, nisi ut hoc ostendat dei nos indigere semper auxilio et numquam posse sufficere, quod semel datum est, nisi cotidie domini ammonitione renouetur? 25, 4a Et misit dominus ad uos omnes seruos suos, 5 cf. Hier. 1, 2 IV Reg. 22, 1. II Par. 34. 1 7 cf. IV reg. 23. 30 — 34. II Par. 36. 2-4 13 cf. Hier. 25. 4 14 Hier. 25. 3 15 noni ex ueteribus heretici] scil. Pelagiani ex Origenistis 1 fili P amos MVP,Aa.c. 2 est om. Vulg. uicensimus La.c. uincensimus M uigensimas (g ex c) A uigesimas Vulg. 5 regis v 6 annos MVP,LAa.c. XXXI. P 7 profetanit M annos P XYIIII V 8 regno AVP,LMa.c. ioacaz P quod P captiuitate P 9 regi P aegyptiorum MAVPo optenuit La-c. ioachim MA,La.c. ioacim VP fre V 10 fit sermo v 11 acl hac P mcensimus ia.c. nigensimus (g ex c) A XXmns V & add. P IIIas F 12 ad populum coepit v 13 sedj in add. V delueulo LMAa.c. de om. P 18 {= 21) cottidie V 19 sufficerant V,LMa.c. sufficerent P,Ap.c. 20 nos iterauit Y eemper iadigere MAVPv 23 ds̄ MA, om. V, prophetas, consurgens diluculo mittensque; et non audistis. Non per unum prophetam, sed per omnes populum suum deus semper ammonuit et quasi ipse in uigiliis atque excubiis constitutus surrexit diluculo, ut suum populum commoneret. et non, inquit, audistis, ut, quanto crebrior admonitio, tanto contemnentium fuerint peccata maiora. 25,4 b. 5 Neque inclinastis aures uestras, ut audiretis, cum dicerem: reuertimini unusquisque a uia sua mala et a pessimis cogitationibus uestris, et habitabitis in terra, quam dedit dominus uobis et patribu-s uestris a saeculo et usque in saeculum. Tanta fuit duritia populi. ut ne habitum quidem audientis assumeret et inclinaret aurem suam praecipue domino commonente, ut reuerteretur unusquisque a uia sua mala et a pessimis cogitationibus suis. et o infinita clementia, non supplicium inferre pro scelere, sed ad paenitentiam prouocare tam malorum operum, quae significat uia mala, quam pessimarum cogitationum, quae et ipsae absque opere reputantur in peccatum! et promittit praemium. si fecerint, quod praeceptum est, ut habitent in terra, quae data sit patribus et propter filiorum uitia sublata. quodque ait: a saeculo et usque in saeculum siue: ab aeterno usque in aeternum, ostendit dei dona perpetua, si digni exstiterint hi, quibus data sunt. 5 Hier. 25, 3. 4 21 Hier. 25, 5 *Hier. 25, 5 1 delaculo M.LAa.c. (— l n. 4) diliculo P 2 prophetas V om̄s ml et m3A om̃em m2A 3 ipsi V,Pa.c. 5 non audistis V 6 fierent Ap.c. 8 dicere V diceret Vulg. reuertimini] ad me add. v 9 pissimis L uestris] at audiretis add. P habitatis P 10 terra P et om. V patribusq. V 11 et om. v 12 habitu P audientes Lu.c. 13 reaertetur P 15 et o L ergo V et eet. suplicium L infert Ap.e. 16 prouocaret** M prouocat Ap.c. tam om. M 17 quam pessimaramq; Mp.c. 18 ipse AVP,La.c. putantur Ma.e.m2 reputentur v peccatum] paetam :Ma.c.m2 premium L 19 terrã P \\'21 quoqus P,MAa.c.m2 22 aetemo] & add. Pv dansdi M 23 extxterint MA VP,La.c. hii MP.LAa.r. in V ; 25, 6. 7 a Et nolite ire post deos alienos, ut seruiatis eis adoretisque eos, neque me ad iracundiam prouocetis in operibus manuum uestrarum, et non affligam uos; et non audistis me. Et haec\\', inquit, \\'monebam cum superioribus, ne alienis dis seruiretis et adoraretis eos et ne ista faciendo me prouocaretis ad iracundiam propter opera manuum uestrarum, ut facerem, quod nolebam, et affli- 25, 7 b gerem uos; et non audistis me\\'. quodque sequitur: dicit do minus, ut me ad iracundiam prouocaretis in operibus manuum uestrarum in malum uestrum, in LXX non habetur. 25,8. 9a Propterea haec dicit dominus exercituum: pro eo, quod non audistis uerba mea, ecce ego mittam et assumam uniuersas cognationes aquilonis, ait dominus, et Nabuchodonosor, regem Babglonis, seruum meum. \\'Quia me ad iracundiam prouocastis et fecistis malum in interitum uestrum et prouocantem ad paenitentiam superbo calcastis pede, mittam\\', inquit, ad uniuersas cognationes siue nationes aquilonis et adducam principem earum Nabuchodonosor, regem Babylonis, seruum meum\\'. mittit autem dominus uel angelos, ut concitent gentes, uel certe huiuscemodi mouet cogitationes, ut faciant domini uoluntatem. quodque uocat \\'seruam suum\\' Nabuchodonosor, non sic \\'seruus\\' uocatur ut prophetae et omnes sancti, qui uere seruiunt domino, sed quo in euersione Hierusalem domini seruiat uoluntati, secundum 5 cf. Hier. 25, 5 8 Hier. 257 7 II *Hier. 25, 7 16 cf. Hier. 25, 7 1 et om. MAVP deos] eos V seruiretis P 2 adoratiaque P me om. V 4 me] dicit dominus, at me ad iraeandiam proaocaretis in operibus manuum uestrarum in malum aestram add. v; ef. Un. 8 5 neq; Pa.r. diis alienis v diis AVP,La.c.Mp.c. adoretis M VP,LAa.c. 7 faceretis (tia in ras.) Aa.c.m3 8 quoque P,MAa c. 15 (= 19j nabochod. V nabucod. P,La.c. 16 me om. V 17 saperbos Y super nos Ma.c. 18 calcasti V 21 haiasroodi v moaet om. Y 22 cognationes MAP,La.c.,v 23 nabacod. P,La.c. quod et apostolus loquitur: quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare. in aquilonis autem parte esse Chaldeos iuxta situm Hierusalem nulli dubium est. 25, 9b Et adducam eos super terram istam et super habitatores eius et super omnes nationes, quae in circuitu illius sunt, et interficiam eos et ponam eos in stuporem et in sibilum et in solitudines sempiternas . Ista sunt praemia contemtorum et dei uerba audire nolentium; quicquid igitur super nos mali adducitur, nostra peccata fecerunt. omnesque gentes, ut tunc adductae sunt contra Hierusalem, sic hodie adducuntur contra ecclesiam neglegentem, ut interficiat eos et ponat in stuporem et in sibilum et in solitudines sempiternas, ut in exemplo sint omnium atque miraculo. sibilus autem miraculi et stuporis indicium est et solitudo sempiterna in his deprehenditur, qui praesidem non habent deum. 25,10.11a Perdamque ex eis uocem gaudii et uocem laetitiae, uocem sponsae et uocem sponsi, uocem molae et lumen lucernae. et erit uniuersa terra eius in solitudinem et in stuporem. Hoc in conciliabulo malignantium et hodie conprobatur, ut magistri eorum non doceant uerbum dei, sed instar colubri sibilent. peritque in eis uox gaudii uoxque laetitiae, ut numquam audiant illud apostoli: gaudete, iterum dico gaudete! uox quoque sponsae: ecclesiasticae fidei, et uox sponsi: domini saluatoris; qui 1 I Tim. 1, 20 24 PhIL 4, 4 25 Ioh. 3, 29 1 apostulus P,Ma.c. sathanae V 2 plasphemare P 3 chaldaeos AVP 5 nationes omnes v 7 stupore P alt. et om. MVP,Aa.c.m2 8 coatemptorum MVP,Lp.c.m2 9 mali super nos v a.ddicitur V 12 stupo Ma.c.m2 alt. et om. P 13 et on. F eisemplum La.c. sit MAVP 14 pr. miraculum P,La.c.Mp.c. sUus P 15 iudicium P 17 perdatque VP,MAa.c. 18 apoasi et uoeem gpousae v cum Vulg- et uocem sponsi s. u. P 19 alt. et om. V,LMAa.c. eius] haec Vulg 20 solitudine P pr. in om. M stapore P 22 dñi V colubris M,LAa.C. 23 nox Pa.c.. 95 et om. P enim habet sponsam, sponsus est; uox molae, ut non conterantur in ea frumenta et populis uescenda tribuantur, et lumen lucernae, doctrina uidelicet et scientia prophetarum; denique et de Iohanne Baptista dicitur: ille erat lucerna lucens, et alius propheta: lucerna, inquit, pedibus meis uerbum tuum, domine, et lux semitis meis. \\'uniuersa\\', inquit, \\'terra hereticorum erit in solitudinem et in stuporem. cum nouissimum eius insipiens fuerit demonstratum\\'. 25,11 b-13 Et sentient omnes gentes istae regi Babylonis septuaginta annis. cumque impleti fuerint anni septuaginta, uisitabo super regem Babylonis ei super gentem illam, dicit dominus, iniquitates eorum et super terram Chaldaeorum et ponam illam in solitudines sempiternas. et adducam super terram illam omnia uerba mea, quae locutus sum contra eam, omne. quod scriptum est in libro isto, quaecumque prophetauit Hieremias aduersum omnes gentes. Sicut Hierusalem post septuaginta annos recipit pristinos habitatores et expletis suppliciis, quia oboediuit sententiae dei, felicitate pristina fruitur, sic rex Babylonis, quia elatus est in superbiam et suarum arbitratus est uirium, quod regnauit in gentibus, et non domini uoluntatis, Medis Persisque uenientibus destruetur. denique usque hodie urbis Babylonis reliquiae tantum manent et posuit illam dominus in solitudinem sempiternam et 4 Ioh. 5, 35 5 *Ps. 118, 105 6 *Hier. 25, 11 8 cf. Hier. 17, 11 21 cf. I Tim. 3, 6 1 male Va.c. 2 populus V lOiste F 11 alt. LXXta anniP cum Vulg. LXX 3IV (— lin. 19) 13 iniquitatem Vulg. 14 chaldeorum M,La.c. 16 eum P 18 aduersus M 19 recepit FP 20 suplieiis La.c. obidiuit La.c. oboediit MAV oboedit P scientiae A 21 perfruitur v babilonis P (= lin. 24) quia (sed s exp. uidetur m2) L qui ODFMAVPv eleuatus Ap.c.m3 superbia P 22 oirum P 23 uoluntates P,Ma.c. me dispsisq; P distruetur PXMa.c. 24 axbs Ma.c. 25 ds :V inpiebit M: LIX. Hieron. ia Hierem. W impleuit omnia uerba, quae in istius ipsius prophetae uolumine continentur. nam in consequentibus, quae mala passura sit Babylon, Hieremiae sermo describit. 25, 14 Quia seruierunt eis, cum essent gentes multae et reges magni; et reddam eis secundum m opera eorum et secundum facta manuum suarum. Hoc in LXX non habetur. significat autem, quod non solum contra Babylonem prophetauerit Hieremias, sed et contra ceteras gentes, quae in Babylonio fuere exercitu et contra domini populum dimicarunt. denique in sequentibus dicitur contra Aegyptum et Philistiim et Moab et Ammon et Idumeam. et Damascum et Cedar et regna Asor et Aelam et ad extremum contra Babylonem terramque Cbaldeam. 25,15-17 (32,1-3) Quia sic ait dominus deus Israhel ad me: sume calicem uini furoris — siue meri — huius de manu mea et propinabis de illo cunctis gentibus, ad quas ego mittam te; et bibent et inebriabuntur — siue uoment - et insanient a facie gladii. quem ego mittam inter eos. et accepi calicem de manu domini et propinauicunctis gentibus, ad quas misit me dominus. Propinatio calicis, et calicis \\'meri\\' siue \\'non mixti\\', quae Graece dicitur άϰράτοο. dominici furoris indicium est, ut omnes gentes, quae contra dei populum militarunt, bibant de calice furoris domini, de quo scribit et Isaias contra Hierusalem: scyphum 2 cf. Hier. cap. 50. 51 (27. 23) 6 *Hier. 25. 14 9. 23 cf. Num. 16, 3 etc. 10 cf. Hier. 25 (82), 19 (5)—26 (12) 15. 21 *Hier. 25 (3t), 15 (1) 18 *Hier. 25 (32), 16 (2) 24 *Esai. 51. 17 I in istias] inscius P 3 discribit P 5 operam M 6 munuuum L 8 et om. MAVPc cetera V ceteros Pa.c. 9 fnerant MAVPv exercituu ̄ V 10 consequentibus V,Mp.c.m3 11 philistim MAP Philisthiim v idumea VP 12 ca-edar A assur AP assor V elam Pv 13 chal. daeam AV caldeam P 14 sic P ait] dicit Vulg. dominus] exercituū add. 8. u. m3 MA cum Vulg. ad me om. Vulg. 17 inebr.] turbabuntur Vulg. 18 et s. ti. m2L quae V 19 accipi La.c. 21 pr. calicis] fnroris add.s.u. m2A misti Ma.c. myxti A 22 aKPaτy La-c. aKBaT (B ex P) M aKpaτι (acrati s. u) A aKpaer V AKpATI P ut] quod P 23 qui La.c. 24 et om. MAVPv esaias MVP,Aa.c. scifum P furoris, calicem ruinae ebibisti et euacuasti; propterea consurge! iste autem calix idcirco bibitur a cunctis gentibus, ut uomant et insaniant. quod quidem prauus interpres in bonam partem accipit, ut instar catharticae potionis?, quidquid cholerum et pituitae et noxii umoris in pectore est. foras exire conpellat et restituat pristinam sanitatem. pro Hieremia quoque saluatorem accipit, quod ipse cunctis gentibus propinarit, ad quas et missus est, ut abiecta idololatria dei se cultui dedicarent. quod contrarium esse scripturae sanctae monstrabunt sequentia; non enim pro remedio, ut ille uult. sed pro poena meraco calice propinantur. 25, 18 (32,4) Hierusalem et ciuitatibus Iuda et regibus eius et principibus eius, ut darem eos in solitudinem et in stuporem et in sibilum et in maledictionem, sicut est dies ista. \\'Putabam\\', inquit,\\'quod solis gentibus propinarem, et ideo me huic ministerio laetus optuleram; sed inter ceteras. gentes, immo ante ceteras, propinaui Hierusalem et ciuitatibus Indae et regibus eius et principibus, ut darem eos in stuporem et in solitudinem et in sibilum et in maledictionem. sicut et praesenti probatur exemplo\\'. unde dicit et supra: seduxisti me, domine. et seductus sum, inualuisti et potuisti! 19.20 a (32,5.6 a) Pharaoni, regi Aegypti, et seruis eius et praesenti eius et omni populo eius (et uniuersis gene- 10 cf. p. 314, 1 17 *Hier. 25 (32), 18 (4) 21 *Hier. 20, 7 1 bibisti MAVP 3 quidam v 4 accepit P eatarticae P coieram MA,La.c. cultrum P cholerae v 5 aoxi La.e. nox in P hamoris MVP tumoris Aa.r. 7 saluatorem] saluator ninuaa P aece- pit P 8 propinaret P,La.c. et s. u. L est] sit MAVP,La.c.,v . idolatria eodd. (corr. L) 11 propinnantar Pa.r. 12 iudae Jf 14 pr. et om. MAVP 15 est] et VP,Aa.e. 17 ante s. u. m2M 18 Iada v 19 solitudine V alt. et om. MA VP 20 immaledictionem L et] in P 21 sedoxistis L 22 sum] & add. V posuisti La.c. 23 faraoni MP rege Pp.c. 24 et uninersis generaliter ex Vulg. suppleuit v, om. codd. 20* raliter〉. Post Hierusalem bibit Pharao. rex Aegypti, et socii eius, biberunt principes et uniuersus populus cunctusque, qui non quidem est Aegyptius, sed in eius regionibus commoratur, quos LXX uertere συμμίxτους, id est \\'misticios\\', uulgus non Aegyptiae regionis, sed peregrinum et aduenticium. 23,20b Cunctis regibus terrae Ausitidis. Quae Hebraice appellatur \\'Us\\', de qua et Iob fuisse narrat historia: homo quidam erat in regione Ausitidi, nomine Iob. et tamen sciendum hunc uersiculum in LXX non haberi Theodotionemque pro \\'Us\\' interpretatum esse \\'insulam\\'. 25, 20c (32,6b) Et cunctis regibus terrae Philistiim et Ascalonis et Gazae et Accaron et reliquiis Azoti. Generaliter posuit Philistiim, hoc est terram Palestinorum, et specialiter urbes eorum Ascalonem, Gazam, Accaron, Azotum; solam tacuit Geth, quae continetur in \\'reliquiis\\'. hoc est enim, quod scriptum est: et reliquiis Azoti; uicina enim atque confinis est Azoto, quae Hebraice dicitur Esdod, regio urbis Geth. Palestinos autem a Babyloniis captos atque uastatos scribit et Isaias. 1 cf. Hier. 25 (32), 18 (4) 4 *Hier. 25 (32), 20 (6) 8 *Hiob 1, 1 9. 10 *Hier. 25 (32), 20 (6) 16 Hier. 25 (32), 20 (6) 19 cf. Esai. 14, 30. 31 1 uiait Ma.c. bibat P \\' farao MP 2 prisci\\'cipes (sic) L populos Ma.c. 4 quod M cum MIKTOUC M CUMMIKTOUC (symmictos s. u.) A; magis corruptum in YP mistitios (v s. o) M mysticios A misticos V mestitias P miztitioa v uulgum MA VP,La.c. 5 sed] ad P aduentitiam P 6 et canetis v regibus MAV gentibus L regionib; P 7 (== 10) has P et om. V narratur P 8 quidem Aa.c. ausitidis P 9 sciendum] g add. P 10 insula V 11 phylistiim L philistim cet. Philisthiim v (hie et lin. 13) cum Vulg. 12 Ascaloni Vulg. pr. et alt. et om. v gazae—reliquiis in mg. add. m2D, om. cet. Accaronis v; sed cf. lin. 14 13 pbylistiim L philistim MAP terra P phalestinorum MV palaeat. P 14 AccaronI & add. V 15 continentur V reliquis L.Mp.r. 16 et] in P reliquis Mp.r. reliquias P 17 azoti MAVP ebraice P esdod] & add. P 18 phalestinos V palaestinus P captus P uastatus P,Ma.c. 19 et om. » esaias VP,Aa.c. 3,21.22 a (32, 7. sa) Idumeae et Moab et filiis Ammon et cunctis regibus Tyri et uniuersis regibus Sidonis. Idumea, in qua sunt montes Seir et quae Hebraice appellatur Edom; Moab et Ammon ipsi sunt filii Lot, proximi Maris Mortui. Tyrus et Sidon in Phoenicis litore principes ciuitates, quae et ipsae Babylonio ueniente superatae sunt. quarum Carthago colonia; unde et Poeni sermone corrupto quasi Phoeni appellantur, quorum lingua Hebraeae linguae magna ex parte confinis est. 25,22b (32,sb) Et regibus insularum, quae sunt trans mare. Transit Cyprum et Rhodum et insulas, quae appellantur Κυxλά- δες; et hae enim a Babyloniis occupatae sunt. 25,23 (82,9) Et Daedan et Theman et Bux et uniuersis. qui attonsi sunt in comam. Hae gentes in solitudine sunt, uicinae et mixtae regionibus Ismahelitarum, quos nunc Saracenos uocant et de quibus dicitur: qui attonsi sunt in comam. 25, 24 a Et cunctis regibus Arabiae. Hoc in LXX non habetur. post Daedan igitur et Theman et Buz et Ismahelitas regionum ordinem sequitur. 4 cf. Gen. 19. 37. 38 16 Hier. 25 (32), 23 (9) 17 *Hier. 25, 24 1 idomeae M iduraaeae P et Idumaeae Yulg. alt. et om. V filius Y amon A 2 thyri M tiri V sydonis A idumaea P e add. m2A 3 et om. A hebraicåe L hebreice M appellantur L 4 loth MA VP 5 sydon A phonicis L,Ma.c.m3 phoenis V littore P ciuitatis LAa.c. 6 ipse La.c. ipso F uenient et superate La.c. chartago MP kartago A 7 pr. phoeni P,La.r. phoenis (issa s. is m3) M phoene (alt. e ex i) A phenici (h s. u.) V alt. pheni V 8 quorllm] m2A quarum ml et m3A hebreae M hebrea A linguae M 10 regibus] terrae add. s. u. m3MA cum Vulg. qui Vulg. mare] & add. M,Ap.c.m3 11 transit LMP trans V,Ap.c.,v mare add., sed eras. P hrodom V KUKaadec (cycla s. u. m3) M. (cucaades s. «. m2; cicladea s. u. m3) A KUKaΛΔΗC V ΚΥΚΛΔdec P 12 haec MAVP est add. P 13 (= 18) dedan MVPv cum Vulg. Thema Vulg. uniuersi Y 14 haec P,Aa.r. soIitudines M 15 myitae A saracinos Za.c. sarracenos MAVP; ef. p. 22, 3.128,1 16 detonsi A 17 Arabiaej et cunctis regibus occidentis, qui habitaet m deserto hic add. v ex Vulg.; sed ef. p. 310, 1 18 tbemam P 19 regionem P 25, 24 b. 25 a (32,10) Et cunctis regibus occidentis, qui habitant in deserto, et cunctis regibus Zamri. Hoc quoque in LXX non habetur. 25, 25 b (82,11) Et cunctis regibus Aelam cunctisque regibus Medorum. Ex eo, quod Zamri sequuntur Aelam regesque Medorum, arbitramur et Zamri regionem esse Persidis, nisi forte ex eo, quod praecessit Arabia, et hi reges solitudinis accipiendi sunt. Aelam autem regio Persidis trans Babylonem: unde et Aelamitae, Medi quoque atque Persae, a quibus capta et destructa est Babylon; et ipsi enim meracum calicem Alexandro, rege Macedonum. propinante potarunt. 25. 26 a (32,12 a) Et cunctis regibus aquilonis de prope et de longe. Quia Persidis et Babylonis, Aelam atque Medorum enumerauerat regiones, nunc generaliter ponit omnes reges aquilonis, qui prope sunt et longe. Pro \\'aquilone\\', qui Hebraice dicitur \\'safun\\', LXX uertere ἁϕϕηιώτην, quem nos \\'subsolanum\\' possumus dicere. 25. 26b (32,12 b) Unicuique contra fratrem suum et omnibus regnis terrae, quae super faciem eius sunt. Ne cunctas orientalis prouinciae regiones enumerare per partes longum fieret. generaliter posuit omnia regna terrae, quae morantur 2 *Hier. 25 (32), 24. 25 (10) 13 cf. Hier. 25 (32). 25 (11) 15 Hier. 25 (32), 26 (12) 16 *Hier. 25 (32), 26 (12) 1 occidentis-regibus ex Vulg. suppleui, om. codd. v; cf. p. 309, 17 2 zambri P cum Vulg. 3 habetur a. u. m2M 4 aeIam (sic alibi semper fere L Αιλάμ LXX)] elam LVv cum Yulg. selam P,MAa.r. alt. cunctis P et cunctia Vttlg. regionib. V 5 ziamri A iambri P sequitur MAVPv elam Lv helam autem P reges Mp.r. 6 zjamri A zambri P 7 processit P et bi M hii P.La.r. 8 (== 13) elam Vv helam P bylonem V 9 aelamita Ma.c.m3 helamitae P Elamitae v & add. M 10 distructa P meraco Ap.c.m3 alexsandro Ma.r. 11 regem V machedonum MV potaatur VP, (n s. u.) MA 12 et cunctis] cunctis quoque Vulg. aquilonis] babylonis L 14 enumerat P ponet La.c. 15 et] qui add. v 16 rafnn V fasnn P saphon v aΦΝΝƜTHN M aΦΗΝƜTHN (aphenoen B. «.) A ƜΦΗΝaTHN VP subsolamum P 19 nec P 20 orientales MVP.LAa.c. prouintias VP enumeraret P partes] et add. VP,LMAa.c. logu P 21 terrae om. V memorantur v in terra. quod autem dixit: contra fratrem suum. subau ditur \\'dedi meracam potionem\\', ut omnes furerent. uomerent, insanirent et mutuis inter se proeliis dimicarent. quodque intulit: 25, 26 c Rex Sesach bibet post eos et in LXX non habetur, hunc habet sensum: \\'Omnes\\'. inquit. \\'in circuitu nationes Babylonio imperio subiacebunt et cuncta suae subiciet potestati. ita ut uniuersae, quas praeteritus sermo narrauit, gentes ipsi seruiant et bibant de calice eius\\': unde et in uisione contra Babylonem scribitur: calix aureus Babylon inebrians omnem terram. nouissimus autem rex Babylonis bibet hanc potionem propinante sibi ascensore bigae, cameli et asini Cyro. rege Medorum atque Persarum. quomodo autem Babylon, quae Hebraice dicitur\\'Babel. intellegatur \\'Sesach\\'. non magnopere laborabit, qui Hebraeae linguae saltim paruam habuerit scientiam. sicut apud nos Graecum alfabetum usque ad nouissimam litteram per ordinem legitur. hoc est \\'alfa, beta\\' et cetera usque ad \\'o\\', rursumque propter memoriam paruulorum solemus lectionis ordinem uertere et primis extrema miscere, ut dicamus \\'alfa o, beta psi\\', sic et apud Hebraeos primum est \\'aleph\\', secundum \\'beth\\', tertium \\'gimel\\' usque ad uicesimam 1 Hier. 25 (32), 26 (12) 2 cf. Hier. 25 (32), 16 (2) 5 *Hier. 25 (32), 26 (12) 8 cf. Hier. 25 (32), 18 (4)—26 (12) 10 Hier. 51 (28). 7 12 cf. Esai. 21, 7. 9 18 cf. Quint. Insc. I 1. 25 1 terram P suum om. P 2 dedi] de V meracam La.t. ut] et V 3 pliis V quoque MAa.c. 5 et ante rex add. m3MA.v cum Vulg 5 serac P bibit et P,LMAa.c. et om. P.Ap r. 6 habetur; et add. A 7 cunctas V subicient P 8 praeteritis P 9 de] da (sic) Pp.c. 10 Babylon] babylonis V inhebrians P inclinans V 11 bibit MAP.La.c 12 propinantem Ma.r. bigae] uige P camili La.c. camelli Ma.c 13 Cyro om. L pesarum P 14 hebraicae LAa.c. intellitnr (sic) P sesagh V serach P magno opere P 15 laborauit YP,MAa.c. hebreae M hebraicae (i in ras.) A hebraice P saltem Âa.c. paruam saltem v -16 aput M grecum M 18 m V,Mp.c.m2.v 19 lectiones P,MAa.c. uetere Lax. inuertere v eitrema P 20 alfa beta ω psi (ω s. u.) V a alfa. beta da. pjsi P ω (in ras.) M bet. M 21 alep P gemel MVP LAa.c. uie(g)eusimam L, (g ex c) A aincensimam M uigesimam e: secundam et extremam litteram \\'thau\\', cui paenultima est \\'sin\\'. legimus itaque \\'aleph thau, beth sin\\', cumque uenerimus ad medium. \\'lamed\\' litterae occurrit \\'chaph\\'; et ut, si recte legatur. legimus \\'Babel\\', ita ordine commutato legimus \\'Sesach\\'. uocales autem litterae inter \\'beth et beth (et) lamed\\' (et <sin et sin) et chaph\\' iuxta ἰδίωμα linguae Hebraeae in hoc nomine non ponuntur arbitrorque a sancto propheta prudenter fuisse celatum, ne aperte eorum contra se insaniam commoueret. qui obsidebant Hierusalem et iam iamque eius potituri erant. quod et apostolum contra imperium Romanum fecisse legimus scribentem de Antichristo: non meministis, quod, cum apud uos essem adhuc, haec dicebam uobis? et nunc quid detineat, scitis, ut reueletur in suo tempore, subauditur Antichristus. iam enim mysterium iniquitatis operatur: tantum. qui tenet modo. donec de medio fiat. et tunc reuelabitur iniquus, quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui et destruet inluminatione aduentus sui. eum, \\'qui tenet\\'. Romanum ostendit imperium; nisi enim hoc destructum fuerit sublatumque de medio, iuxta prophetiam Danihelis Antichristus ante non ueniet. quod si aperte dicere uoluisset, stulte persecutionis aduersum Christianos et tunc nascentem 11 II Thess. 2, *5. 6. *7. *8 18 II Thess. 2. 7 20 cf. Dan. 7. 23-27 1 tau P paene ultima A pene u. MVP sin] sic P 2 alep tau P 3 lamet M lameth A caph VP,Aa.c. si LA sic cet. rectae L legamus Mv 4 pro legimus om. V babvl MA VP.La.c. ordine V serach YP,Aa.c. 5 alt. beth] heth L alt. et add. Erasmus v lamed] lameth LMV lamech AP et sin et sin add. Erasmus, om. eodd. v 6 et chaph om. v caph LMVP; sed cf. lin. 3 ιdιωμa LMV. (idioma s. u.) A idioma Ps 8 et qai V 10 et om. V apostolorum LMAa.r. 11 (= 14. 20) antechristo La.c. antychr. A anticr. P 13 nunC quid] numquid V 14 misterium V ministerium Pa.c. 15 tantum] ut add. s. u. MA modoj teneat add. MAVP 16 de\\'midio L reue- labitur] ille add. v 18 destruit La.c. distruet P inluminationis M,LAa.c. -es P 19 imperium ostendit v distructum MP 20 salua- P danielis L; cf. p. 297, 10 antechr. M (de cd. u. lin. 11) 22 stultae MA persequutiones M perseeutiones v ecclesiam rabiem concitasset. longius, quam commentariorum breuitas patitur, de hoc capitulo diximus, quod Graeci forsitan Latinique fastidient, quia in suis codicibus non habetur. sed quid proderit, cum in consequentibus hic ipse propheta dicat: quomodo capta est Sesach et conprehensa est inclyta uniuersae terrae, quomodo facta est in stuporem Babylon inter gentes? allegorici interpretes istum omnem locum ad cunctas referunt nationes, quas inebriauerit diabolus calice peccatorum meracissimo; nouissimum enim etiam ipsum bibiturum supplicia atque cruciatus, de quo scribat apostolus: quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui. unde et in alio loco dicat: nouissimus autem inimicus destruetur mors. quod magnarum uirium est posse diuersarum uocabula nationum transferre sub ἐτυμολογίαις suis et singula uitia singulis nominibus coaptare. 25, 27 (32,18) Et dices ad eos: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: bibite et inebriamini et uomite et cadite et nolite consurgere a facie gladii, quem ego mittam in uos! \\'Postquam\\', inquit, \\'cunctis gentibus propinaris et impleueris praeceptum domini, rursum haec uerbis domini imperabis et dices: bibite et inebriamini 5 Hicr. 51 (28), 41 11 II Thess. 2, 8 12 *I Cor. 15, 26 22 *Hier. 25 (32). 27 (13) 2 forsitant (sic) L 3 latineque La.c. 4 quum L quod cet. 5 sesac M serac P inclita YP 6 stupore P 9 diabulos M diabolus P meracissimobibiturum om. M meracissimo1 et add. AVPv, exp. L nouissimo P enim add. s. u. L, om. cet. t 10 ipsum] enim add. P, exp. L eurn add. AV bibitur P suplicia. La.c. 11 scribebat Ap.c.m2 scribit MVPv 12 unde om. Av dicit MAp.c.,v 13 autem om. P distruitur P quod] qm V 14 uirum LMa.t. uocabulo P 15 sub om. V ΕΤΟΙμολοΓΙΕΙC L etymologiis (in ros.) Mv ito ΜΟΛΠΕΙC (pr. i ex e; ethjmologiis s. u.) Å ΗΘΧ⊃-⊂ƜΛƜτυ V ad:ΜΟΛΓe:C P singula] singulis V 17 dices] dicis P 19 cadete P,La.c. (=p. 314, h et nolite consurgere] neque surgatis Vulg. 20 in] inτ MAp.c.m3 cum Vulg. 21 propinaueris v nasom—domini om. V 22 dicis P et uomite et cadite et nolite consurgere!\\' si \\'bibere. inebriari, uomere et cadere\\' salutis indicium est, ut instar catharticae potionis noxia quaeque pellantur, quomodo sequitur: et nolite consurgere? quae sit autem potio, quae eos cadere faciat in aeternum, ponit manifestius, id est: a facie gladii. quem ego mittam inter uos. 25,28.29 a (32,14.15 a) Cumque noluerint accipere calicem de manu, ut bibant, dices ad eos: haec dicit dominus exercituum: bibentes bibetis, quia ecce in ciuitate, in qua inuocatum est nomen meum, ego incipio affligere; et uos quasi innocentes immunes eritis — siue et uos munditia mundi eritis —? non eritis immunes siue non eritis mundi. Latenter ostendit praeceptum dei. qui uoluntate facere noluerint, suscepturos necessitate et audituros: bibentes bibetis. \\'uelitis\\'. inquit. \\'nolitis, dei conplenda sententia est. si enim ciuitas Hierusalem, in qua notum fuit nomen dei dicente propheta: notus in Iudaea deus: in Israhel magnum nomen eius, bibit meracum calicem furorisque, quanto magis uos non eritis mundi. qui pro dei nomine idola colitis!1 25, 29 b(32, 15 b) Gladium enim ego uoco super omnes 1 si—indicium est] \\'prauum interpretem\\' (p.307, 3) innuit 4 *Hier. 25 (32), 27 (13) 6 Hier. 25 (32), 27 (13) 11. 13 *Hier. 25 (32), 29 (15) 15 Hier. 25 (32), 28 (14) cf. Cic. Nat. deor. I 17. Donat. ad Ter. Andr. 214. Eun. 1058. August. In euang. Ioh. 9, 13. Paul. Nol. Epist. 16, 5 etc. (Wõlfflin, Mus. Bhen. XXXVII [1882} p. 88. Otto, SprichwOrter p. 362. Sonny et Weyman, Archiv IX 78. XIII 402) 17 Ps. 75; 2 1 bibere] et add. v 2 inebri Ma.c.m2 3 catartice P quaeq. (q. 8. u.) L 5 cadere] adherere Ma.c.m3 facit M id s. u. L, om. cet. est eras. M aii hec add. s. u. m2A 7 manu] tua add. La.c.Mp.c.m2,v cum Vulg. et LXX (excepto cod. Alex.) 8 dices] dicis P,LAa.c. 9 bibitis P 10 incipiam Vulg. 11 innocentes] et add. V eum Yulg. eritis siue—immunes om. V 12 non—siue in mg. P immunis La.c. 18 hostendit Ma.r. 14 uolumtatem M uoluntatē V nolluerint La.c. 15 MMtia VP.La.c. uellitis—nollitis La.c. dei] de (mea s. de) m3M sententia complenda v 16 scientia Ma.c.m3 18 nomen magnum v caliee P 19 furoris Mp.r.,v 21 omnes s. u. L habitatores terrae, dicit dominus exercituum. Ista est potio meracissima, iste calix furoris domini, qui non super solam Hierusalem, sed super omnem uocatur terram et cunctas in circuitu nationes; de quo supra dixerat: et mittam ad Nabuchodonosor, regem Babylonis, seruum meum, et adducam eos super terram istam et super habitatores eius et super omnes nationesquae in circuitu illius sunt.\\' 25,30.31 (32,16.17) Et tu prophetabis ad eos omnia uerba haec et dices ad illos: dominus de excelso rugiet — sine responsum dabit — et de habitaculo sancto suo dabit uocem suam; rugiens rugiet super decorem suum — siue respondebit super locum suum —, celeuma quasi calcantium concinetur aduersum omnes habitatores terrae. peruenit sonitus — sine interitus — usque ad extrema — siue super partem — terrae, quia iudicium domino cum gentibus; iudicatur ipse cum omni carne; impios tradidit gladio, dicit dominus. Primum dicamus, ut se interpretationis ueritas habet. \\'cunctis\\', inquit, \\'gentibus prophetabis et dices, quod dominus de excelso rugiat, hoc est: det sui furoris indicium iuxta illud, quod scriptum est: leo rugiet, et quis non timebit? dominus locutus est, et quis non prophetabit?\\' et de habitaculo sancto suo dabit uocem suam. ut cunctos terreat audientes. rugiet autem super decorem suum, hoc est super templum. cumque ille rugierit. 4 Hier. 25, 9 11. 13 *Hier. 25 (32). 30 (16) 16 *Hier. 25 (32), 31 (16) *Hier. 25 (32). 31 (17) 22 *Am. 3, 8 24. 25 Hier. 25 (32), 30 (16) 2 iste s. «. m3 M calicis V 3 snper s. w. m3M 4 nabueod. La.c. nabochod. V nabogod. P 5 babiionis M 6 eos] eam v 10 dicis P,LMa.c. 11 dauit Ma.c. et—dabit in mg. Y de s. u. m2M suo om. V 14 quas La.c. concinentur Ma.r. (= p. 316, 2) aduersus P cum Vulg. 18 omne P tradidi Ap.r.,v cum Vulg. 21 mgiet V det LA de cet. 22 indicio (o ex u) M,Ap.c. 23 loqaatus MA prophctaurt AP,Ma.c. .25 terreat] terre ad P 26 ille] sd te P instar calcantium in torcularibus celeuma cantabitur et in effusione sanguinis mutui carmen lugubre concinetur, quod Symmachus xατάλεγμα,Aquila ἰασμὀν uocat, cuius celeumatis et carminis sonitus usque ad terrae extrema perueniet, quia iudicium domini cum gentibus. si autem iudicium domini cum gentibus est, sunt et gentium merita diuersa. ad exponendum illum locum, ut quidam uolunt: qui non credit. iam iudicatus est. iudicatus quidem est in eo, quod non credidit; sed ipsi, qui non credunt inter se, diuersis afficientur suppliciis. iudicatur ipse cum omni carne, ut nullus iniudicatus abeat. impios autem — hoc est, qui domino non credunt, — tradit gladio sempiterno. allegorici interpretes iuxta LXX hunc locum sic disserunt, ut ad bonam partem referant apertam domini comminationem. \\'dominus\\', inquiunt. \\'de excelso responsum dabit, his uidelicet, quos saluaturus est, et de loco sancto suo dabit uocem suam respondebitque sermonem in loco suo. illi autem quasi uindemiantes pleni fructibus illius sententiae respondebunt. super omnes habitatores terrae ueniet interitus, non super uniuersam terram, sed super partem terrae, eorum uidelicet, qui non credunt; iudicium enim 3 *Hier. 25 (32), 30 (16) 4 *Hier. 25 (32), 31 (17) 7 loh. 3, 18 10 Hier. 25 (32), 31 (17) 14. 16 *Hier. 25 (32), 30 (16) 19 *Hier. 25 (32), 30. 31 (16) 20. 21 *Hier. 25 (32), 31 (17) 1 torcolaribus MAa.c. 2 lucubre Ma.c. lugrubre A 3 xατἁλεsγμα L. Bos (Uetus Testam. ex uersione septuaginta interpretum. Franequerae 1709. Proleg. c. III) et Field, Origenis Hexapl. II 640 KaTaΛΗΓΜa Lv KaraAHMa M KaΓaλΗΜa,(cagalema s. u.) A KƜTƜΛΗ⊃-⊂Ɯ V ΚΛΤΛΛΗΜΜΑ P τUCMON M iacmon V iaamon P (s. uocem Grae- cam A) αἰασμὀν Bos 5 dno AV 6 dno A.p.c. š eras. M 7 locumj iuuat add. in mg. m3M 9 ipsi] hi Ap.c.m2 qui om. P,LMAa.c. creduut] dum add., sed exp. L 10 supplicis La.c. 11 habeat P,MAa.r. quid,uo (sic) L 12 tradet Mp.c. tradidit V 13 edisserunt Vv 15 dabit] dauid Ma.c. 19 ueniet] autem add. MAP, exp. L 20 alt. super] per P 21 indicium P enim om. a (domino) erit in gentibus et ipse iudicabitur cum omni carne, impii autem tradentur gladio\\'. 25,32. 33 (32,18.19) Haec dicit dominus exercituum: ecce afflictio — siue malum — egredietur de gente in gentem et turbo magnus — siue tempestas — egredietur a summitatibus — siue extremis — terrae. et erunt interfecti domini — siue uulnerat a domino — in die illa a summo terrae usque ad summum eius; non plangentur et non colligentur neque sepelientur; in sterquilinium super faciem terrae iacebunt. Erubescant, qui uim scripturae sanctae facere conantur in bonam partem ea, quae comminationis plena sunt, disserentes. de hoc autem loco puto dixisse et dominum: consurget gens aduersum gentem et regnum contra regnum et cetera, quae in ipsa euangelii sententia continentur. intellegamus autem haec facta iuxta historiam. quando a rege Babylonio cunctae nationes in circuitu subiugatae sunt et imperium eius sensere crudele, uel iuxta prophetiam longo post tempore in consummatione mundi futura. dicunturque interfecti a domino, non quod dominus ipse percutiat, sed quo in interitu pessimorum uoluntas et imperium domini conpleatur. 25,34. 35 (32,20.21) Ululate — siue iubilate —, pastores, et clamate et aspergite uos cinere, optimates gregis siue plangite. arietes ouium —, quia conpleti sunt 4. 5. 6 *Hier. 25 (32), 32 (18) 7 *Hier. 25 (32). 33 (19) 14 *Luc. 21, 10 23. 25 *Hier. 2-5 (32), 34 (20) 1 domino suppleui coII. LXX xυρίῳ, om. codd. v 2 omne La.c. 4 egreditur MFP,LAa.c. a gentem] te Ma.c.m2 egreditur LMV,Aa.c. 6 samitatibus V 8 a summo] assumo V sumum F 10 sepellientur MA 11 erubiscant La.c. 12 plana L 14 consurgit LMAa.c. aduersus APv 15 ipsius v continetur La.c.Mp.c. 18 iaxta] hanc fnc s. u.) A longe P 19 consamatione P futara A dicunturquae La.c., (quae exp.) M d. qui V 20 quo Mp t. 21 quod P.Ap.c.v interitum MAVP imperio F 24 aspargite P optimate Ma.c.m2 greges LMAa.e. dies uestri. ut interficiamini, et dissipationes uestrae et cadetis quasi uasa pretiosa — siue quasi arietes electi —. et pe r ibit fuga a pastoribus et s a saluatio ab optimatibus — siue arietibus — gregis. Notandum, quod in hoc tantum loco LXX \\'iubilum\\' in malam partem posuerant. pro quo alii interpretes \\'ululatum\\', ut in Hebraeo scriptum est, transtulere. inter pastores et arietes siue optimates gregis ista distantia est, quod pastores rationalium sunt. arietes autem et optimates referantur ad diuites, qui et ipsi pars gregis appellantur. quodque infert: conpleti sunt dies uestri, ut interficiamini, tunc conplebuntur dies eorum, quando fuerint peccata conpleta. et dispergentur et cadent sicut uasa pretiosa, ut confracta non ualeant instaurari et, quanto ante fuere pretiosa, tanto maius eorum in confractione sit damnum; siue quasi arietes electi, ut pinguis hostia sit deuorare cupientium. peribit, inquit, fuga a pastoribus, quando non egerint paenitentiam. denique dicitur ad Phariseos: genimina uiperarum, quis ostendit uobis fugere ab ira uentura? et in Psalmis legimus: periit fuga a me. et saluatio, inquit, ab optimatibus gregis siue arietibus; ard ϰοινού subauditur peribit\\'. 25, 36. 37 (32,22.23) Uox clamoris pastorum et ululatus optimatium gregis — siue iubilum arietum —, quia uastauit 2 *Hier. 25 (32), 34 (20) 4 *Hier. 25 (32), 35 (21) 5 in hoc tantum loco] immo etiam *Hier. 4,8. 25 (32),36 (22). 47 (29),2. 49 (30), 3; cf. p. 319,3 *Hier. 25 (32), 34 (20) 6.10.13 Hier. 25 (32), 34 (20) 15 *Hier. 25 (32), 34 (20) 16 Hier. 25 (32), 35 (21) 18 *Luc. 3, 7 20 Pa. 141, 5 Hier. 25 (32), 35 (21) 21 *Hier. 25 (32), 35 (21) 23 *Hier. 25 (32), 36 (22) 1 dissipationis MP,La.c. 2 cadatis Mp.c.m3 nasa-quasi in mg. P 3 arietis LMa.c. 4 gregis om. A 6 posnerint v 7 hebreo MA ebraeo V arietis Ma.c. 8 optimatis Ma.c. greges P.LAa.c. 9 arietis M 10 quoque MAa.c. 13 ut] q (= quae) Mp.c.m3 et F aalent M 14 qaando Aa.c. fuerint P pretiosiora v 15 arietis M,La.c. 18 pharisaeos AP;cf.p.44,7,ubi Pharisei praeferendum uidetur 19 fogire P a uentura ira e 20 perit L 21 arietes Va.c. -ΟΥΤ M -ΟΥΥ (apocenu s u.) A VΔΠΟΚΟΙΝΟΥC P -22 alulates P optimatam MAVPv cum Vulg. dominus pascua eorum. et conticuerunt arua — siue speciosa — pacis a facie irae furoris domini. Et hic notandum, quod apud LXX \\'iubilum\\' pro \\'ululatu\\' positum sit. inter pastores autem et arietes ista diuersitas est, quod pastores putentur in ecclesia, qui praesunt gregi cum sapientia et eruditione atque doctrina, arietes uero, qui principes quidem uidentur in populo, sed nihil habent in se doctrinae atque sapientiae et per nimiam simplicitatem propemodum stultitiae uicini sunt. quando autem habuerimus pacem et non intellexerimus uel bona uel speciosa pacis, sed luxuriae nos et otio et uoluptatibus dederimus, tunc conquiescent siue conticiscent bona pacis et auferentur a nobis propter iram furoris domini et implebitur illud, quod scriptum est: cum dixerint: pax et securitas, tunc repentinus eis superueniet interitus, quo ueniente omnia conticiscent. 25, 38 (32,24) Dereliquit quasi leo umbraculum — siue cubile — suum — et, ut uerius est, tabernaculum; hoc enim \\'soccho\\' Hebraicum sonat —, quia facta est terra eorum in desolationem — uel inuia — a facie irae columbae — siue a facie gladii magni — et a facie irae furoris domini. Dominus, de quo supra dixerat: de excelso rugiet et de habitaculo sancto suo dabit uocem suam: rugiens rugiet super decorem suum, ipse derelinquet tabernaculum suum. de quo scriptum est: 2 *Hier. 25 (32), 37 (23) 3 cf. p. 318, 5 *Hier. 25 (32), 36 (22) Hier. 25 (32), 36 (22) 13 I Thess. 5, 3 17. 19. 20 *Hier. 25 (32;. 38 (24) 21 Hier. 25 (32), 30 (16) 1 earum P,Ma.c. arba Ma.c. 2 spetiosa YP 3 hoc F uluiatum P,La.c. 4 arietis Ma.c. 5 putantur V,AP.c. 6 arietis Ma.c. aries Âa.c. 7 in populo om. M 8 per om.; p add. s. u. m3M nimia sÎmplicitate Mp.r. 9 stultitia V 10 uel bona s. u. L spetiosa F, (e ex a) P 11 uoiuntatibus Y 12 conticescent A.LMa.c. contisiscent Vp.c. 14 eis om. Y 15 superuenit Aa.c. ueniet M 15 eontieescent AV,Mp.c. 16 derelinquit VP.Aa.r. 17 nt s. u. L hoc] hunc V 18 succhot (t s. u. m2) M soccbot P saecbo v hebreicum Aa.c. 19 desoiatione P 21 irae om.V 24ipse —suum om. MAVP 24 derelinquit La.c. relinquet v factus est in pace — siue in Salem — locus eius et habitatio eius in Sion, ipse deseret sedem suam et conplebit, quod per hunc eundem prophetam locutus est: dimisi domum meam, dereliqui hereditatem meam. reliquit autem quasi leo cubile suum, ut omnes bestiae uastandi terram eius habeant potestatem. leone enim custode et praeside nullus ad eandem audet accedere. facta est, inquit, terra eorum — hau dubium quin uel populi Iudaeorum uel certe uniuersarum gentium — in desolationem et in inuium a facie irae columbae. non mirabitur \\'columbam\\' domini intellegi Nabuchodonosor. qui supra eum uocari \\'seruum\\' domini legerit — pro quo LXX transtulerunt \\'gladium magnum\\' —, licet \\'columbam\\' et in persona Hierusalem possimus accipere, quod irascatur et tristis sit se leonis sui perdidisse custodiam et terram suam uenisse in desolationem. 26 (33), 1 3 In principio regis Ioiacim, filii Iosiae, regis Iuda da, factum est uerbum istud a domino dicens: haec dicit dominus: sta in atrio domus domini et loqueris ad omnes ciuitates Iuda, de quibus ueniunt, ut adorent in domo domini, uniuersossermones, quos ego mandaui tibi, ut loquaris ad eos; noli subtrahere uerbum! si forte audiant et conuertantur unusquisque a uia sua mala, et 1 Ps. 75, 3 *Ps. 75, 3 4 *Hier. 12, 7 5 *Hier. 25 (32), 38 (24), 7. 9 Hier. 25 (32), 38 (24) 9 *Hier. 25 (32), 38 (24) 11 cf. Hier. 25, 9 sec. Yalg. 12 *Hier. - 25 (32), 38 (24) 1 salem MAV salutem L hierfm P; cf. p. 218, 16 2 deserit La.c. relinquet v 3 con(m)pleuit P,Ma.c. eumdem hunc v 4 demisi La.c. 6 leonem P 7 eadem V,La.c. eam M accidere Ma.c. 8 hau (sic alibi semper fere ante dnbium Lp.c. uel primitus cf. p. 268, 10)] haut L, (h s. u.) A haud V, (ex aut) M aut P populo M,LAa.c. populia P 10 alt. colu∗bam (m 8. ∗) L columba V 11 nabncod. МP,La.c. nabochod. V 13 & columbam tr. P personam AV,Mar. possumus MVP,LAa.c. 14 se om. V si Mp.c. perdidiaset Mp.c.m3 perdedisse P 16 regni v cum Vvlg. ioiacim (sic alibi semper fere Lp.c. uel primitus; cf. p. 300, 3. 6. 16. 19. 21. 22 etc.)] ioachim MAP, (h exp) L ioacim V fili P 17 istad s. « m2M 23 conuertatur Aa.c.m3 paeniteat me mali — siue quiescam a malo —. quod cogito facereeis propter malitias studiorum eorum. Haec prophetia superior est priore, licet sub eodem rege sit facta. illa enim facta est in anno quarto Ioiacim, filii Iosiae regis Iuda, haec autem in principio eiusdem regis scriptura dicente: in principio regis Ioiacim, filii Iosiae, regis Iuda, factum.est uerbum istud a domino dicens. non igitur, ut saepe iam diximus, in prophetis historiae ordo texendus est, cum in praesentiarum sub eodem rege priora postea et posteriora ante dicantur. qui autem uerbum dicturus est domini, debet stare cum Mosi et audire cum psalmista: qui statis in domo domini, in atriis domus dei nostri. et praecipitur illi, ut loquatur ad omnes ciuitates Iuda, licet \\'ciuitates\\' LXX non transtulerint, ne indecorum forte uideretur in atrio domus domini loqui ad urbes, quae coram non erant; sed quando ad populos et ad ciues loquitur, ipsis ciuitatibus loquitur. pulchre autem stat in atrio atque uestibulo templi domini, ut per occasionem orationis domin et adorandi eum sermones prophetae audire cogantur. \\'nolii, inquit, \\'subtrahere uerbum; licet triste sit, licet aduersum te audientium rabies concitetur, tamen dicito, quod tibi impe ratum est, non formidans persecutiones eorum, qui aduersum te concitandi sunt, sed domini iubentis imperium! \\' forsitan 1 *Hier. 26 (33), 3 3 cf. Hier. 25, 1 4 Hier. 25, 1 6 *Hier. 26 (33), 1 8 cf. p. 248. 11. 300, 6 11 cf. Deat. 5, 31 12 Ps. 134, 2 14 Hier. 26 (33), 2 *Hier. 26 (33), 2 19 Hier. 26 (33), 2 23 *Hier. 26 (33), 3 1 mali] mala F 2 malitiam Vulg. 3 hoe Pa.c. superior] prior Ap.e.m2 priorej superiore Ap.c.m2 4 pr. facta ont. f ioachim MAP,La.c. ioacim F 6 ioiachim La.c.; de cet. cf. Iin. 4 7 dicens L. om. cet. v 9 rege] ut add. s. u. m3M 10 postea] postera P posteriora) postea Ma.c.m3 priora add. M ante M uerbum ante A 11 moyse MAVPv 14 tranatulerunt V indecorem Pa.c. 15 atriis A 16 populam v 18 occansionem La.c. 19 sermonis V,MAa.c. 21 tej & M 22 qae Mp.c. 23 coscitande Mp.c. iubentes La.c. imperio P si add. e forsitant La.c. LIX. Hieron. in Hierem. 21 inquit, audiant et conuertantur. uerbum ambiguum \\'forsitan\\' maiestati domini non potest conuenire, sed nostro loquitur affectu. ut liberum homini seruetur arbitrium, ne ex praescientia eius quasi necessitate uel facere quid uel non facere cogatur; non enim ex eo, quod deus scit futurum aliquid, idcirco futurum est, sed quia futurum est, deus nouit quasi praescius futurorum. et tamen sciendum iuxta hunc eundem Hieremiam, et si mala praedixerit dominus et egerit populus paenitentiam, quod et ipse acturus sit paenitentiam super his, quae facere comminatus est; et si prospera pollicitus fuerit et egerit populus neglegenter, mutet deus sententiam et pro bonis mala inferat. tale quid et illud in euangelio est: mittam filium meum, forsitan uerebuntur eum; quod utique ex persona dei omnipotentis dicitur. denique et in praesenti ait: \\'si forte audiant et conuertantur unusquisque a uia sua mala, ut. cum illi conuersi fuerint, et me meae sententiae paeniteat et non faciam, quod eis facere cogito. cogito autem facere propter malitias studiorum illorum; quae si fuerint immutatae, et mea sententia commutabitur.\\' legamus historiam lonae et Nineue. 26 (38), 4-6 Et dices ad eos: haec dicit dominus: si non audieritis me, ut ambuletis in lege mea, quam dedi uobis, ut audiatis sermones seruorum meorum, prophetarum, quos ego misi ad uos de nocte consurgens et dirigens et non audistis, dabo domum 1 *Hier. 26 (33), 3 8 cf. Hier. 18. 8. 10 12 *Luc. 20, 13 15 Hier. 26 (33), 3 18 *Нier. 26 (33), 3 20 cf. Ion. cap. 3. 4 1 audient V,La.c. audientes M, (es s. u. m3) A et om. M ut V connertentur МAp.c. forsitam La.c. (= lin. 13) 2 ma.gestati P 3 hominis T,Ma.r. sernet P psentia P 6 sed—est om. M deus] eni add. s. u. m3M 7 et] sed A 11 popnlos Ma.c. negligenter AVP,Ma.c. & add. P 15 conuertatur Ap.r. 16 me OD, (s. u. m2) eod. Monacensis 14425, om. cet. v meae L, om. OD 17 seatentiae] me add. (s. u. m2) Av 20 niniuae M niniue P,Ap.c.,v; cf: p. 53, 3 21 dicis P,LMa.c. 22 ut] et v 23 sermones seruorum] mones ger s. u. L. istam sicut Silo et urbem hanc dabo in maledictionem cunctis gentibus terrae. In nostra est ergo positum potestate uel facere quid uel non facere, ita dumtaxat, ut, quicquid boni operis uolumus, appetimus, explemus, ad dei gratiam referamus, qui iuxta apostolum dedit nobis et uelle et perficere. sin autem sufficit semel ambulare in lege. quae nobis data est per Mosen, ut stulta heresis suspicatur, quomodo addidit: ut audiatis sermones seruorum meorum, prophetarum? qui utique post legem missi sunt et non semel, sed frequenter, nec otiose et a securo, sed semper et a sollicito. \\'misi,\\' inquit, \\'ad uos seruos meos cotidie et de nocte consurgens; quos si audire nolueritis. dabo domum istam\\' — hoc est templum dei — \\'sicut Silo\\', ubi fuit tabernaculum. cumque templum destructum fuerit, consequenter et ciuitas erit in maledictionem cunctis gentibus terrae. sicut autem exstructo templo in area Ornae et in monte \\'Moria\\', hoc est \\'uisionis\\', in quo Abraham Isaac filium optulisse narratur, cessauit religio Silom nec postea ibi sunt celebrata sacrificia, sic exstructa ecclesia et spiritalibus in ea uictimis immolatis cessauerunt legis cerimoniae et data est nrbs Iudaeorum in maledictionem cunctis gentibus terrae, de qua nos dominus liberauit dicente apostolo: Christus 5 cf. Phil. 2, 13 7 cf. Dent. 5, Î-21 hffesis] scil. Pelagianorum 3. 11 Hier. 26 (38), 5 12. 15. 21 Hier. 26 (33), 6 13 cf. Indd. 18. 31 etc. 16 cf. II Par. 3, 1 17 cf. Gen. 22. 2 22 *Gal. 3. 13 1 maledictione La.c. maladictionem P 2 ergo est positum La.c. e posita ego P ergo posituru est v 3 quicquid L ista Aa.r. 4 uolamus] aut add. s. u. m3 M appetimus] ant add. s. u. m3M 5 quia MP,Aa.r. 6 perfecere Ma.c. sufficet La.c. 7 movsen МAVP 8 addit MP 10 a om. V 11 assollicito V meos] prophetas add. v cottidie V 12 quod P 14 distractum MP 16 eitracto MA VP.La.c. 17 montem oria P filium] suum add. MAVPv filium suum Isaac v 18 selom MAV silo P LXX sec. codd. Sin., Alex., Marchal u. 6. 9 et alibi (Iudd. 18,31. I Reg. 1, 24 etc.) 19 extructa MA V,La.c. instructa P spiritualibus Ap.c.,v 20 cessarunt v leges A ceremonie La.c. caerimoniae (alt. e s. u.) M caeremoniae A caeremonia P; cf. p. 181, 23, ubi cerimoniae anteponendum uidetur 21 maledictione La.c. 22 dñs nos P liberabit M 21* redemit nos de maledictione legis. factus pro nobis mal maledictio. 26 (33),7 9a Et audierunt sacerdotes et prophetae — siue pseudoprophetae — et omnis populus Hieremiam loquentem uerba haec in domo domini. cumque conplesset Hieremias loquens omnia, quae praeceperat ei dominus, ut loqueretur ad uniuersum populum, apprehenderunt eum sacerdotes et prophetae — siue pseudoprophetae — et omnis populus dicens: morte moriatur, quia prophetauit in nomine domini dicens: sicut Silo erit domus haec et urbs ista desolabitur eo, quod non sit habitator. Sacerdotes et prophetae, quos \\'pseudoprophetas\\' LXX manifestius transtulerunt, irascuntur Hieremiae, quod uera praedicat et subuerso templo et ciuitate deserta sit peritura religio et lucra ex religione uenientia; idcirco apprehendunt eum et consentiente sibi populo morti destinant, quare dixerit in nomine domini: sicut Silo erit domus haec et urbs desolabitur eo, quod non sit habitator. si quando igitur propter mandata domini et fidei ueritatem uel sacerdotes nobis uel pseudoprophetae uel deceptus populus irascitur, non magnopere curemus. sed exsequamur sententiam dei nequaquam praesentia mala, sed futura bona animo cogitantes. 26 (33), 9b. 10 Et congregatus est omnis populus aduer sum Hieremiam in domum domini. et audierunt 4. 13 *Hier. 26 (3-3 , 7 9. 13 *Hier. 26 (33), 8 13 *Hier. 26 (33), 9 1 maledietionem Ma.r. 3 sacerdote V 4 siue pseadopr. s. u. L 6 cum plesset V 7 ut] et V 9 sine pseadopr. om. M 10 qaia] quare Vulg. 11 in om. v 13 quod P 14 manifestius LXX v .16 ult. relegione P,La.c. et add., sed eras. M 17 consentienti MVP,La.c. destinent P 18 quare] quia pre Ap.c.m.2 dixerat A domos] tua add. V 19 etJ ut add., sed eras. M 21 pseudopropheta P 22 exequamur MA,Pa.c. scientiam P 23 dni M bono Aa.c. 25 aduersus Pv cumValg. 26 domo P cum Vulg. principes Iuda uerba haec et ascenderunt de domo regis in domum domini et sederunt in introitu portae domini nouae. Hieremias in templo uerba domini prophetabat et dixerat: dabo domum istam sicut Silo et urbem hanc in maledictionem cunctis gentibus terrae statimque a sacerdotibus et prophetis et populo seditione commota omne uulgus aduersum prophetam congregatur in templum, ubi erat propheta et sacerdotum ac prophetarum uulgique manibus tenebatur. quod cum audissent principes ciuitatis, qui in domo regia uersabantur, transierunt siue ascenderunt de domo regis in domum domini. notandumque, quod ire ad domum domini semper ascensus sit. sederuntque in introitu portae domini nouae. principum enim erat officii sedere in porta domus domini et ibi negotii et seditionis cognoscere ueritatem. \\'noua\\' autem porta dicitur, quia, qui sedebant in ea et iudicio praeerant, sacerdotum et pseudoprophetarum calumniae resistebant. 26 (33), 11 Et locuti sunt sacerdotes et prophetae ad principes et ad omnem populum dicentes: iudicium mortis est uiro huic, quia prophetauit aduersum ciuitate m istam, sicut audistis auribus uestris. Sedentibus urbis principibus in porta templi et in porta noua, qui de regis palatio ad templum cucurrerant, ut seditio populi sedaretur, et contione populi congregata accusant sacerdotes et pseudoprophetae perieratque 4 *Hier. 26 (33), 6 11 Hier. 26 (33), 10 13 *Hier. 26 (33), 10 22 cf. Hier. 26 (33), 10 1 et s. u. L de] in VP,Ma.c.m2 domum VP.LMAa.c. 3 portae] domus add. Vulg. templo] dni add. P dni uerba Vv 4 dabo om. MVP,LAa.c.m2 5 maledictionem] dabo add. v 6 a om. V 7 aduersus v 9 tenetur Ap.r. 10 regi auersebantor (0 s. u. P transtulerunt V 13 introito Ma.c. 14 principium Ma.r. aofficium r 16 qui om. V eam M,LAa.c. praeceperant A 17 calumnia M 19 dicens P,LMAa.c. 21 adaersas a cum Vvlg. 22 templi-porta s. u. V 24 at] et V sederetur Aa.c. eoncione M contentione VP 25 pseadopropbetae] Hieremiam add. Erasmus v ppheta add. s. u. m2A : cf.p. 326,23 propheta, quantum fuit in sacerdotibus et prophetis. si accusatores ipsi habuissent iudicii potestatem. ex quo intellegimus crudeliores fuisse in prophetam per inuidiam sanctitatis, qui religioni uidebantur dediti quam qui necessitatibus publicis praeerant. 26 (33), 12-15 Et ait Hieremias ad omnes principes et ad uniuer sum populum dicens: dominus m misit m e. ut prophetarem ad domum — siue super domum — istam et ad ciuitatem — sine super ciuitatem — hanc omnia uerba, quae audistis. nunc ergo bonas facite uiasuestras et st studia uestra et audite uocem domini dei uestri, et paenitebit nitebit dominum mali. quod locutus est aduersum uos — siue et quiescet domi inus a mali, quae locutus est contra uos —. ego autem ecce in manibus uestris sum; facite mihi, ut bonum et rectum est in oculis uestris — siue ut expedit uobis — ! uer umtamen scitote et cognoscite, quod, si occideritis me, sanguinem innocentem tradetis contra uosmet ipsos et contra ciuitatem istam et habitatores eius; in ueritate enim misit me dominus a d uos, u t loquerer in auribus uestris omnia uerba haec. Cum praesente populo sederent in porta principes ciuitatis et accusarent sacerdotes et prophetae Hieremiam prophetam et mortis crimen intenderent, Hieremias ad principes loquitur et ad uniuersum populum, quos sacerdotum et pseudoprophetarum factio concitauerat, prudenter 8. 9 *Hier. 26 (33), 12 13 *Hier. 26 (33), 13 16 *Hier. 26 (33), 14 22 cf. Hier. 26 (33), 9-11 2 abuiasent P iudici V 3 propheta V inuidia V 6 heremias A 8 sine s. domum s. u. m3A 9 aaper] ad V ciuitam (aU.) JP 12 nli V mali om. V 13 et] ad P quiescit YP,LMAa.c. 16 pr. ut] qaod Yulg. bonum est L 17 uos Y 18 occideretis M 19 traditis LP 20 ueritatem V 22 sederint Y 23 cinitatis principes e ciuitates Va.e. 24 intenderet La.c. intenderint Ma.c.m2 25 quod MVP,Aa.c, .28 facti F faceio P concitauerit P pariter et humiliter atque constanter. prudenter, quod a domino missum esse se diceret, ut contra templum et ciuitatem loqueretur daretque consilium, quod, si uellent eius audire consilium et agere paenitentiam, dominus quoque suam sententiam commutaret. humiliter autem in eo, quod ait: ecce in manibus uestris sum; facite mihi, ut bonum et rectum est in oculis uestris! porro constanter: in ueritate misit me dominus ad uos, ut loquerer in auribus uestris omnia uerba haec. aliisque sermonibus loquitur: \\'si irascimmi, cur contra templum et urbem domini sim locutus, et curae nobis est salus urbis et templi, cur augetis peccata peccatis et sanguinis mei tam urbem quam habitatores eius reos facitis? \\' si quando igitur et nobis pro necessitatis angustiis humilitate opus est, sic eam assumamus, ne ueritatem et constantiam deseramus; aliud est enim superbe contumeliam facere iudicanti, quod signum stultitiae est, aliud sic inpendens uitare discrimen. ut de ueritate nil subtrahas. 26 (33), 16 Et dixerunt principes et omnis populus ad sacerdotes et prophetas: non est uiro huic iudici-um mortis, quia in nomine domini dei nostri locutus est ad nos. Populus, qui prius a sacerdotibus et pseudoprophetis fuerat supplantatus, iuogitur principibus ciuitatis et pro Hieremia loquitur, quod nequaquam reus mortis 5 *Hier. 26 (33). 14 7 Hier. 26 (33), 15 21 cf. Hier. 26 (33). 8. 9 1 atque] at Lac. prudenter om. LMFP,Aa.c. quo A,LMa.c. se add. s. u. A 2 missas F esse se LP se esse (pr. se postea add.) M esse Å eet F ut] in Pa.c. 3 si om. P eius uellent e 4 dns quoque sententiam suam (sic) s. u. A comataret A 9 irascemini Aa.e. 10 quur Mp.c. quod Aa.c.m3,v 11 qunr M 13 necessitatibus angustiS haiuiliter F 14 sammamus F 15 deseremas Pa.c. enim est P 16 indicandi Va.c. stultiae L 17 nihil MVPv detrahas Å 18 omnes LMa.c. ad V,Ap.c. et cet. 19 et] ad odd. Vulg. prophetas V.Ap.c. prophetae cet. uero P.Ma.c. 21 a 8. u. m3A ad Yas. 22 fuerant MAa.r. ciuitatibus F 23 pro] per V sit, sed in nomine domini et ex ore illius prophetarit; cito enim uulgus indoctum accepta ratione mutat sententiam. dolor autem accusantium, praecipue sacerdotum et pseudoprophetarum, non potest immutari; et ideo illis accusantibus et in accusatione perseuerantibus populus commutatur, quod spem eis dederat indulgentiae domini, si bonas facerent uias suas et audirent uocem domini dei sui, ut et dominus suam sententiam flecteret. 26 (33),17-19 Surrexeruntque uiri de senioribus terrae et dixerunt ad omnem coetum populi loquentes: Micheas de Morasthi fuit propheta in diebus Exechiae, regis Iuda, et ait ad omnem populum Iudae dicens: haec dicit dominus exercituum : Sion quasi ager arabitur et Hierusalem in aceruum lapidum erit et mons domus in excelsa siluarum. numquid morte condemnauit eum Exechias, rex Iudae, et omnis Iuda? numquid non timuerunt dominum et deprecati sunt faciem domini et paenituit dominum mali, quod locutus erat aduersum eos? itaque nos facimus malum grande contra animas nostras. Principes ciuitatis et populus intellegunt iudicii ueritatem; senes autem, quorum proprie erat nosse uetera, replicant historiam et prophetiam Micheae de Morasthi, qui prophetauit sub rege Ezechia, conparant prophetiae Hieremiae. pro qua ei mortis crimen intenditur, ostenduntque illum dixisse 25 5 cf. Hier. 26 (33), 13 21 cf. Hier. 26 (33). 16 25 cf. Hier. 26 (33), 8 1 sit om. La.c, domini om. V et om. VP prophetaret P,Aa.c. 3 accussantium A (saepius) 4 mutari V et-perseuerantibus in mg. V 6 dns MAPv ut add. 3. u. m3M bona V 7 ut eras. M, om. V et s. u. L 9 sllrrexeruntque] surrexerunt ergo Vulg. 10 cetum P 11 michaeas P (semper) cum Vulg. morasti P,La.c. morasthi Mp.c.m2 12 alt. Iuda a cum Yulg. 14 agerarabitur P 16 eam P Iuda. Vulg. 18 et deprecati-dominum om. V 19 mali om. LVP,MAa.c.m3; cf. p. 326, 12. 32% 13 fuerat s cum Ywlg. aduersus Vp.c. 20 nos L non MVP,Aa.c. faciamus MVP,LAa.c. 23 morasthi Mp.c.m2 morasti P 24 prophetia Mp.c. 25 discrimen v grauiora et tamen a iusto rege Ezechia nihil esse perpessum, sed conuersos ad paenitentiam domini in bonam partem uertisse sententiam. Micheas enim dixit: Sion quasi agerarabitur et Hierusalem in aceruum lapidum erit et mons domus in excelsa siluarum: porro Hieremias: dabo. inquit, domum istam sicut Silo et urbem hanc dabo in maledictionem cunctis gentibus terrae. dantque consilium putantes nequaquam futurum, quod Micheas praedixerat, quia multo tempore non sit factum propter populi paenitentiam. et hoc quoque, quod Hieremias locutus est, nequaquam fore, si iuxta consilium eius bonas faciant uias suas et studia sua et audiant uocem domini dei sui, ut dominus non inferat malum, quod eis fuerat comminatus. simulque frangunt accusatorum rabiem et se miscent cum eis dicentes: itaque nos facimus malum grande contra animas nostras, non quo facere debeant, sed quia, si fecerint, nequaquam noceant accusato, sed animabus suis, quas mutatione sententiae potuerint liberare. 23 (33) 20-24 Fuit quoque uir prophetans in nomine domini, Urias, filius Semei de Cariathiarim, et prophetauit aduersum ciuitatem istam et aduersum terram hanc iuxta uniuersa uerba Hieremiae. et audiuit rex Ioiacim et omnes potentes et principes eius uerba haec et quaesiuit rex interficere eum; et audiuit Urias et timuit fugitque et ingressus est Aegyptum. quodque sequitur: et misit rex 3 Hier. 26 (33), 18. *Mich. 3, 12 5 Hier. 26 (33), 6 11 cf. Hier. 26 (33), 13 15 Hier. 26 (33), 19 1 ab isto V 2 eonuerso V connersus P,Mp.c. (sic) 7 dansque MVP 13 comminatur P 15 nos iterauit V non P faciamus P 18 potaerant Lp.e.m2 liberari P 20 eariatharim La.c. 21 pro aduersua v cum Vulg. alt. adaersoa Vulg. 22 terra La.e. uniuersa] omnia YtUg. 23 ioiaeim (alt. i 9. u.; sed exp.) L ioachim cet. (= p. B30, 1) Ioacim v (semper) 26 est] in add. M quoque MAa.cm2 Ioiacim uiros in Aegyptum, Elnathan, filium Achobor, et uiros cum eo in Aegyptum, in LXX non habetur. dein iungitur: et eduxerunt Uriam de Aegypto et adduxerunt eum ad regem Ioiacim; et percussit eum gladio et proiecit cadauer eius in sepulchris uulgi ignobilis lis. uerumtamen manus Achicam, filii Saphan, erat cum Hieremia, ut non traderetur in manu populi et interficeret eum. Quaeritur, cur, cum Urias, filius Semei de oppido Cariathiarim, eadem quae Hieremias propbetarit, timore perterritus fugerit Aegyptum et inde retractus occisus sit, Hieremias potuerit euadere, qui certe non fugerat, sed audacter in priore sententia perseuerans liberatus sit tam uulgi principumque iudicio quam consilio seniorum aduersum accusatores, sacerdotes et pseudoprophetas. ad quod breuiter respondendum nequaquam dei sciri posse iudicium, dum eadem causa eademque sententia alius punitur et alius liberatur; nisi forte hoc respondere possimus, quod Urias in condemnationem et accusatorum et populi trucidatus sit. Hieremias autem reseruatus iudicio dei, ut reliquiis infelicis populi praedicaret et eos retraheret ad paenitudinem. quod quidem et in apostolorum Actibus legimus Iacobum apostolum 2 *Hier. 26 (33), 22 12 cf. Hier. 26 (33), 16. 17 21 cf. Act. 12, 2 1 Elnathan v cum Vulg. elnatham LMA V elnatam P 2 achabor MAPv achbor V 3 deinde A V adduxerunt V 4 ioachim MAVP,La.c. 5 proicit Ma.c. 6 ignobiles La.c. uerumtamen] igitur Vulg. manus Acbicam] manac haiam P magnus Ahicam v achiani Lp.r.Ma.c. aicham (i s. «.) A Ahicam Vulg. ’Αχειϰάμ LXX; cf. p. 331, 18 filius P 7 safan MAP eratJ fuit Vulg. 8 manus Ap.c.,v cum Vulg. interfeceret La.c. interficerent MAVPv cum Yulg. cur om. V 9 semel V,MAp.r. cum OD semeiae cet.; cf. p. 329, 20 cariathgarim Mp c- cariathiari* V qui add. A & add. P que V,Aa.c. 10 prophetauerit V prophetaret P.Ap.c. fugeret La.c. in add. MAp.c.m3.v 11 quia P certe om. P 12 non] nunc P priori codd. (eorr. L; cf. p. 246, 9. 289, 13. 321, 3) v 13 principiumque V seniorum] se suorum V 15 scire P 17 possumus Ap.c.m3,v 18 pr. et om. v accusationem (i s. u. m2) M causationē Ap.c.m3 alt. et om. MAp.c. 19 reliquis VP . infelices Ma.c. 20 retraheret] traderet V penitudinem T plenitudinem P 21 actibus—apostolum s. u. L.: statim Herodis pertulisse sententiam et martyrio coronatum. Petrum autem et ceteros apostolos doctrinae domini reseruatos. et animaduertenda constantia prophetalis, quod ne de Aegypto quem retractus Urias mutauerit sententiam, sed uidens sibi intentari mortem nihilominus sit locutus, quae praeceperat dominus. quodque timuit et fugit et ingressus est Aegyptum. non infidelitatis: sed prudentiae indicium est, ne frustra nos offeramus periculis. alioquin et dominum saluatorem de manibus persequentium lapsum legimus et praecipientem apostolis: cum uos persecuti fuerint in hac ciuitate, fugite ad aliam! quaeritur quoque, quomodo Ioiaeim, rex Iuda, parui imperii et debilitati et iam iamque perituri, mittendi in Aegyptum habuerit potestatem et inde Uriam educere. quod facile soluitur, si consideremus eum a rege Aegypti Nechao principem constitutum. tutum et hanc prophetiam factam esse in principio regni eius. quamquam autem Hieremias domini adiutorio liberatus sit, tamen et illi reputatur in mercedem, per quem prophetam suum dominus liberauit, Achicam uidelicet, filio Saphan, quod in posterioribus lecturi sumus, quando de cisterna luti Abdamelech spadonis consilio atque praesidio Hieremias de mortis periculo liberatur. 27,1 In principio regni Ioiacim, filii Iosiae. regis Iuda, factum est uerbum hoc ad Hieremiam n domino dicens. Hoc in editione LXX non habetur et 2 cf. Act. 12, 3—18 8 cf. Lur. 4, 30. luh. 8, 59 9 *Matth. 10, 23 14 cf. IV Reg. 23, 34. II Par. 36, 4 15 cf. Hier. 26 (33), 1 19 cf. Hier. 38 (45), 7-13 24 *Hier. 27 (34). 1 1 coronatum] beatum add. v 2 autem Petrum v 5 inteotarem P 6 quoque Ma.c.m2 fugiit P 7 infidelitates Pa-c. iudicium P 8 inferamus V 11 ioiachim La.c. ioachim cet. (= lin. 22. p. 332,3. 7.20) 13 ducere V educeret P educendi v 14 nechau Ma.c. 15 anc P facta V factum P 18 Aehicam (cf. p. 330, 6)] achi∗an (c eras.) LM aichcan (stc; ex acbican) A achichan V acican P Ahicam v . filio Saphan] filios aphat V fili iosafat P safa L safat M, (n s. t m3) A Sephan v; cf. p. 330, 7 19 sumus] si add. MAVP quando} quidē Mp.c.mS abdamalech AP abdemelech Vv 21 liberetar VP,MAax. 23 iudae A hoc] istud Vulg. iheremiam P multi putant sequentis capituli esse principium, quod nequaquam ita est, sed iungendum superiori, ut, quicquid dictum refertur et factum, in principio regni Ioiacim factum esse credamus; unde et mittendi in Aegyptum quasi ad amicum regem habuit potestatem. uidentur autem mihi LAA tituium istum hac ratione siluisse, ne secundo dicere uiderentur; iam enim in principio posuerant: in principio regis Ioiacim, filii Iosiae, regis Iuda. factum est uerbum istud a domino dicens. 27, 2—4 (34, 1-3) Haec dicit dominus ad me: fac tibi uincu-la et catenas — siue ϰλοιούς, qui Hebraice appellantur ‛mutoth’ et sermone uulgari \\'boias\\' uocant — ponesque eas in collo tuo et mittes ad regam Edom et ad regem Moab et ad regem filiorum Ammon et ad regem tyri et ad regem Sidonis per manum nuntiorum, qui uenerunt Hierusalem ad Sedeciam, regem Iuda. et praecipies eis, ut ad dominos suos loquantur: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: haec dicetis ad dominos uestros. Praeterita uisio in principio facta est ad prophetam regni Ioiacim, filii Iosiae, regis Iuda, haec autem sub Sedecia, qui extremus regnauit in Hierusalem et sub quo urbs capta est atque subuersa. praecipiturque Hieremiae, ut catenas siue furcas ligneas, quae, ut diximus, Hebraice appellantur ‛mutoth’, inponat collo suo et mittat eas ad reges Edom, Moab, filiorum 4cf.Hier.26(83),22 cf.p.331,14 5*Hier.27(34),1 7*Hier.26 (33),1 11 *Hier. 27 (34). 2 (1) 19 cf. Hier. 26 (33), 1. 27, 1 20 Hier. 26 (33), 1. 27, 1 sec. Yulg. 22 cf. IV Reg. 25, 9.10. H Par. 36, 19 24 cf. lin. 11 1 capitulis Ma.r. 2 dietum] rectum M 4Aegyptum] et add. V ad om. P 6 soluisse P 7 posuerat Pa.c. 8 istam Ma.c. ad Ieremiam add. v 10 ninealas P 11 cathenas A KaΟιΟΥΕ M KaΟιΟΥC P, (Kamore s. u. m3; r, h. e. require, in mg.) A KW̄ιWῩC V que Ap.c. 12 muttoh MA muttoth V ponesque] et pones Vulg. 13 mittis Ma.c. eas add. v eum Vulg. 14 filiorum—pr. regem s. u. P 15 perl in Vulg. manu Vulg. 16 (= 21) sediciam La.c. sedechiam cet. (semper) 19 dicitis P a LYa.c. 20 profetam M 21 iudę Va.c. 22 que V . 23 subuersam V ut om. VP,LMAa.c. 24 Hebraice at diximus v hebraicae AVP,La.c. muttoth A muttob V Ammon, Tyri, Sidonis per legatos, qui uenerant ad Sedeciam. et praecipiat suis dominis nuntiare, quod regi Nabuchodonosor seruire debeant et audire. quae sequens prophetae sermo prosequitur. ac ne forsitan legati et reges istarum gentium responderent: cur hoc tuo populo non praecipis?\\', Sedeciae quoque regi similia loquitur et sacerdotibus ac prophetis. hunc locum allegoricus semper interpres et historiae fugiens ueritatem interpretatur de caelesti Hierusalem, quod debeant habitatores eius sponte assumere corpora et descendere in ‛Babylonem’, id est \\'confusionem\\' mundi istius, qui in maligno positus est, et seruire regi Babylonio, hau dubium quin diabolo. quodsi * hoc facere noluerint, nequaquam eos grauia corpora portaturos. sed perituros gladio et fame et peste et nequaquam homines futuros, sed daemones. hoc ille dixerit, ne defensores eius nobis calumniam faciant. ceterum nos simplicem et ueram sequamur historiam, ne quibusdam nubibus atque praestigiis inuoluamur. 27, 5 (34, 4) Ego feci terram et hominem et iumenta, quae sunt super faciem terrae, in fortitudine meamagna et in bracchio meo extento et dedi eam ei, qui placuit in oculis meis. Licet ἀνϑρωποπαϑω̄ς haec scriptura loquatur. quomodo nos homines loqui possumus et intellegere, tamen \\'fortitudo\\' dei et \\'bracchium\\' eius ille est. de quo et apostolus ,2 cf. Hier. 27 (34), 6-11 (5—9) .5 cf. Hier. 27 (34), 12-22 (10—18) 7 allegoricus interpresJ scil. Origenes; cf. p. 299, 18 9 d. Gen. 11, 9 10 cf. I Ioh. 5, 19 1 tiro V uenerunt V 2 nantiate V nabacod. MP,La.c. nabochod. V 3 audi MAVP,La.c. 4 forsitam LMA responderunt Ma.c.m2 5 quur M 6 Kac M ,7 allogoricas M storiae Ma.c. 8 caeleste Aa.c. 9 discendere P 11 hau (cf. p. 320, 8)] haud AV, (ex aat) M hact (d s. t m2) L aud P qai in P diabalo P.Ma.c. (= p. 334. 23) 12 graaiora V portaturus P,La.c. portatur eos F 13 periturus P pr. et om. P 14 demones F 15 faciat Pa.c. 16 nagibus P 17 inuoluamus P 18 pr. et s. u. L homines Vulg. 20 in s. u. m2M brachio AVP eam] ea V.Ap.c.m3 qui] cui VP,Aa.c.,v 21 WΝΘΡ. M AN0P. (antropopatos s. u.) A -ΠW̄ΠaΘW̄C V aNepλΠΟΠaeWC P 23 brachium AVP,LMp.c. loquitur: \\'Christus dei uirtus et dei sapientia\\', et Isaias: domine, quis credidit auditui nostro et bracchium domini cui reuelatum est? scribit et Iohannes euangelista: omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil. Dauid quoque in suo carmine loquitur: uerbo domini caeli firmati sunt et spi- 3 I ritu oris eius omnis uirtus eorum. quod autem ait: dedi eam ei, qui placuit in oculis meis, hoc significat, quod omnia humano generi per dei gratiam sint tributa. ego, inquit, feci terram et hominem et iumenta. ordo contrarius; in Genesi enim primitus fiunt animantia et extremus homo, sed hic prius hominem nominat et postea, quae subiecta sunt homini. 27, 6. 7a(84,5) Nunc itaque ego dedi omnes terras istas in manu Nabuchodonosor, regis Babylonis, serui mei: insuper et bestias agri dedi ei, ut seruiant illi. et seruient ei omnes gentes et filio eius et filio filii eius. Cuius infelicitatis est Israhel, quando conparatione eius Nabuchodonosor ‛seruus dei’ appellatur! scriptum est in euangelio: mundus per ipsum factus est et mundus eum non cognouit; in propria uenit etsui eum non receperunt. recte itaque conditor creaturam suam tradit, cui uoluerit. denique et diabolus, in cuius typum praecessit Nabuchodonosor, confitetur: haec omnia mihi tradita sunt. quod autem intulit: insuper et bestias agri 1 cf. I Cor. 1, 24 2 *Esai. 53, 1 4 Ioh. 1, 3 6 Ps. 32, 6 8 Hier. 27 (34), 5 (4) 10 *Hier. 27 (34). 5 (4) 11 Gen. 1, 25-27 20 Ioh. 1, 10. 11 22 cf. Hier. 27 (34;, 5 (4) 24 cf. Matth. 4, 9 et Lue. 4, 6 25 Hier. 27 (34), 6 (5; 1 esaias VP,Aa.c. 2 brachium A VP 3 et om. MA VP,La.c. iohannis La.c. 6 uerbum La.c. 8 eamJ ea V,Ap.c.m3 qui] cui v 9 di s. u. M 11 genese Ma c. piimi La.c. prima (a ex i m2) Mv prima V, (a ex i) A IIme om. V .14 et nunc MAp.c.m2 cum Vvlg. 15 naboch. V, (h s. m.) L nabuc. MP 17 seraiant MVP,Aa.c. filios Ma.r. 19 nabucod. MP,La.c. nabochod. V (= lin. 24. p. 335, 8. 336, 2. 7. 24) ,22 receperunt] cognouerunt M 23 tradidit MAVP,La.c. typo V dedi ei, ut seruiant illi, uel simpliciter omne genus animantium intellegere debemus — cum homine enim et ea traduntur, quae ei subdita sunt — aut certe ‛bestias’ feras gentes accipiamus, quod etiam illae seruiant. quae prius seruire non nouerant. ‛filium’ autem eius et ‛filium filii’ — iuxta Hebraicum — Baltasar uocat et Euilmarodach, de quibus scribit Danihel. 27, 7b Donec ueniat tempus terrae eius et ipsius. Pulchre, ne perpetuum Nabuchodonosor putaretur imperium, et ipsum dicit a Medis Persisque capiendum: hoc est enim quod significat: donec ueniat tempus terrae eius et ipsius. sed nec hoc habetur in LXX. 7c Et seruient ei gentes multae et reges magni. Non dixit \\'omnes\\' — hoc enim proprie Christi debetur imperio —, quamquam iuxta Symmachum non legatur: seruient ei gentes multae et regesmagni, sed: subicienteun; seruituti gentes multae et reges magni, ut ipse quoque seruiat Medis et Persis, cui omnes gentes ante seruierant. hoc, quod exHebraico posuimus: dedi ei, ut seruiant illi, et seruient ei omnes gentes et filio eius et filio filii eius. donec ueniat tempus terrae eius et ipsius et seruituti eum subiciant gentes multae e t reges magni, in LXX, ut iam diximus, editione non legitur.,:.., 6 cf. Dan. cap. õ 10 Hier. 27, 7 11 *Hier. 27, 7. cf. lin. 5 14 Hier. 27, 7 15 *Hier. 27. 7 18 Hier. 27, 6. *7 22 Hier. 27\\' 6. 7 cf. Iin. 5. 11 1 animalium MAVPv 2 intelligere Lp.c.m2 hominem V 3 ferans Va.c, 4 etiam s. «. P ille V,La.c. illi P 5 filii] fili La.e. 6 balthasar Vv baldhasar P et om. V eailmerodae P Euilmero- 6 balthasarYv-PeEa»i.YenILnerodacPEuilmerodach v daniel L: cf. p. 312, 20 7 ipsius] & add. M 12 (= 15. 22) regis La.c. 13 imDeriam V.LMAa.c. 15 sed-magni om. V,Ma.c. subici P ei MP 17 omnesj multae Ap.c m2 ante omnes gentes r 19 seruiant MVP,Aa.c. 20 oeniant Y terrae s. u. P 21 semituti eam] šeruient ei Mp.c. eum] eias V sabicient P,Ap.c.,v sciant eras. M 2-2 in-legitur s. u. m3A aeditionem M noti om. MAP 23 IegiturJ igitur V 27, 8 (34, 6) Gens autem et regnum, quod non seruierit Nabuchodonosor, regi Babylonis, et quicumque non curuauerit collum suum sub iugo regis Babylonis, in gladio et fame et peste uisitabo super gentem illam, ait dominus, donec consumam eos in manu eius. Non solum dominus peccatrices gentes subicit Nabuchodonosor, sed et apostolus de peccatoribus loquitur: quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare; et in alio loco: tradidi huiuscemodi satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus fiat. potestatibus quoque oboediendum monet non solum propter iram, sed et propter conscientiam, ne condemnemur ab eis. 27, 9—11 (34,7-9) Uos ergo nolite audire prophetas uestros et diuinos et somniatores et augures et maleficos, qui dicunt uobis: non seruietis regi Babylonis, quia mendacium prophetant uobis, ut longe faciant uos de terra uestra et eiciant uos et pereatis. gens autem, quae subiecerit ceruicem suam sub iugo regis Babylonis et ser uierit ei, dimittam eam in terra sua, dicit dominus, et colet eam et habitabit in ea. Delirat et iu hoc loco allegoricus interpres et hortatur in caelesti positos Hierusalem, ne audiant prophetas suos atque diuinos, somniatores et augures et maleficos, sed ut potius seruiant Nabuchodonosor et corpus humilitatis assumant, 6 cf. Hier. 27 (34), 6. 7 (5) 8 I Tim. 1, 20 9 *I Cor. 5, 5 10 cf. Rom. 13, 1 11 *Rom. 13, 5 21 allegoricus interpres] scil. Origenes; cf. p. 333, 7 24 cf. Phil. 3, 21 1 seruierat P 3 Babylonis] et add. v 4 pr. et alt. et] in add. Vulg. 5 eonsummam V 6 subiecit P,La.c. 7 et om. v 8 tradedi P sathanae V (= lin. 9) in interitu carne add. P plaaphemare M 9 tradedi M huiusmodi v 12 condemur L 15 seruiatis P 16 qui La.c. uos faciant Vulg. 17 gens autem] porro gens Vulg. 18 subieceret La.e. subicerit P 19 demittam Pp.c. 20 terram suam P colit P,LMAa.c. eam om. MVP,Aa.c. et s. u. L habitauit P,Ma.c. 21 deli∗∗rat D delerat V deliberat LAP deliberatąe M; cf. p. 229, 21. 275, 20. 299, 18. 346, 21 etc. ortatur P 22 caelestis Pa.r. 23 diuinos] et add. v 24 assummant V infantiam Erasmus v; sed cf. p. 397, 21 infantiam, uagitus et incunabula paruulorum; si enim hoc fecerint, expleto famulatu et condicione mortalitatis humanae reuersuros eos ad terram suam et habitaturos in ea et operaturos, quae prius operati sunt. dicitque se suspicari eos, qui dei praecepta contemserint, humanis corporibus praegrauari, futuros daemonas et immundos spiritus et sedem pristinam nequaquam recepturos. nos autem simpliciter exponamus et prophetas esse in gentibus, qui simulent se diuino spiritu uentura praedicere, et diuinos, de quibus et uulgare prouerbium est: \\'aiunt diuinare sapientes\\', et somniatores, qui imitantur Ioseph et Danihel, et augures, qui uolatu auium et oscinum uocibus faciendum quid uel non faciendum denuntiant, et maleficos, quos uel ueneficos possumus appellare uel daemonum fasmatibus seruientes, qui Hebraice dicuntur ‛chassane’. omnes isti decipiunt\\', inquit, cuos atque supplantant, ne seruiatis regi Babylonis’. multo enim melius est seruitutem sponte suscipere et amicum habere, cui seruias, et genitalem terram coiere quam ui et necessitate seruire captiuos. 27, 12—15 34, 10—12) Et ad Sedeciam, regem Iuda, locutus sum secundum omnia uerba haec dicens: subicite colla uestra sub iugo regis Babylonis et seruite ei et populo eius, et uiuetis. quare moriemini tu et populus tuus gladio, fame et peste, sicut locutus « cf. Hier. 1,5 10 cf. Donat. ad Ter. Hec. 696 1 haec v ficerint L 2 famulato P conditione AVP 3 reaersuras P habitatores V, (e ex o) M 4 sint Ma.e.m.2 dicetque Aa.c. se (s ex r) A, om. P 5 contempserint AVP contempserunt (a ex i) M 6 futurus La.c. demonas V daemones Pv in mando V spoa Ãa.e. 7 recepturus Ma.c. et eras. M 9 uentura] futnra v uulgari La.c. 10 que P mittantur Y 13 beneficos P 14 fantasmatibus (tas s. u. n2) MA phantasmatibus v cassane MP cassapbe v 15 inquit decipiunt r 16 seroitute La.c. suscepere Ma.c. 17 seroiatis r 18 quan (sic) P Icaptiuū∗ A captiuus VP,Mp.c. 19 ad om. V sedechiam AVP,Mp.c.m2 (= p. 338, 8) 20 secundumq L omaia] uniam (sic) La.c. subieeite L 21 iagum P,LMAa.e. regi F babyilonis La.c. 23 tatis M et add., sed eras. V gladio| et add. v cum Vnlg. LIX. Hieron. in Hierem. 22 est dominus ad gentem, quae seruire noluerit regi Babylonis? nolite audire uerba prophetarum dicentium uobis: nolite seruire regi Babylonis, quia mendacium ipsi loquuntur uobis, quia non misi eos, ait dominus, et ipsi prophetant in nomine meo mendaciter, ut eiciam uos et pereatis tam uos quam prophetae, qui uaticinantur uobis. Post uniuersas gentes transit ad Sedeciam, regem Iuda, et isdem. quibus gentibus comminatus est, sermonibus loquitur; neque enim meretur priuilegium gentis Israheliticae, qui ceteris gentibus aut similia aut maiora peccauit. denique quia audire contemsit populus perduellis, gladio, fame et peste consumtus est. obseruandum autem in scriptura sancta, quod pro \\'pseudoprophetis appellet ‛prophetas’, qui uaticinentur in nomine domini mendaciter. \\'hoc autem faciunt, ut ego, inquit, ‛eiciam uos et pereatis tam uos quam prophetae, qui uaticinantur uobis’; et eorum igitur, qui decipiuntur, et eorum, q.ui decipiunt, similis interitus est. hoc, quod de Hebraico posuimus: sub iugum regis Babylonis et seruite ei et populo eius, et uiuetis. quare moriemini tu et populus tuus gladio, fame et peste, sicut locutus est dominus ad gentem, quae seruire noluerit regi Babylonis? nolite audire uerba prophetarum dicentium uobis, in LXX non habetur: et idcirco ammoneo, ut prudens lector 8 cf. Hier. 27 (84), 6 (5)—11 (9) 10 cf. Xum. 16, 3 etc. 15 *Hier. 27 (34), 15 (12) 18 Hier. 27, *12. *13. 14 24 *Hier. 27, 12—14 1 regis V 3 nolite seruire] non seruietia Vulg. rege A 4 locuntar V,La.c. 6 eiciamụs M eieciant L eiciant Pc cum Vulg.; cf. lin. 15, p. 339.13 pr. uos om.Ma.e. 8 hisdern LV eisdem (pr. e ex h) A iisdem v 10 priuilegi∗∗um (le s. u.) L gentes Ma.c. gen∗∗s Ap.r. mentis Ap.c.m3 israliticae (sic) L israhelitica. (t e s. a* m3) A hisrahel. Va.r. israbelite P quij ml et m3A qae Ap.c.m2 11 qui V,Ma.e.m2 contempsit MAV contempnit P 12 populos Ma.c. perduelles La.c. perducillis M,Aa.r. cocsumptus codd. (corr. L) 13 pro om. V 15 autem] inquit add. v ego inquit om. v eiciant La.c.,v deiciam Ы 17 alt. eorum] horum M,Ap.c.m3 18 de om. P 19 iugo Y (cf. etiam p. 337, 21) iugom (o ex u) M 21 gladio] et add. v dominus om. P intellegat, quantum desit per singula Graecis codicibus et Latinis. 27,16.17 (34, 18) Et ad sacerdotes et ad populum istum locutus sum dicens: haec dicit dominus: nolite audire uerba prophetarum uestrorum, qui prophetant uobis dicentes: ecce uasa domini reuertentur de Babylone nunc cito; mendacium enim prophetant t uobis b is. — hoc, quod posuimus \\'nunc cito\\', in LXX non habetur et illud, quod sequitur: — nolite audire eos, sed seruite regi Babylonis, ut uiuatis! quare datur haec ciuitas in solitudine? Post gentes autem et regem sacerdotibus loquitur et populo, quia iam prophetis supra interitum nuntiauerat dicens: ut eiciam uos et pereatis tam uos quam prophetae, qui uaticinantur uobis. loquitur autem eadem, quae locutus fuerat regi et gentibus, ne audiant uerba prophetarum suorum et dicant uasa templo domini reportanda iam nunc, quae cum Iechonia principibusque et matre eius fuerant asportata, monetque, ut deseruiant regi Babylonis et uiuant et ciuitas sponte subiecta nequaquam tradatur incendio. et in hoc clementia domini leniori poenae tradere, ne sustineant grauiorem. 27, 18 22 (34, 15—18) Et si prophetae sunt et est uerbum domini in eis, occurrant — quodque sequitur et subdituri sumus usque ad finem huius capituli, in LXX non habetur — domino exercituum, ut non ueniant uasa, quae derelicta fuerant in domo domini et in domo regis 8 Hier. 27, 16 *Hier. 27 (34), 16 (13) 9 *Hier. 27 (3t), 17 (14) 11 cf. Hier. 27 (34, 6 (5)-15 (12) 13 *Hier. 27 (34) 15 (12) 15 cf. Hier. 27 (34), 14 (11). 9 (7). 10 (8) 17 cf. IV Eeg. 24, 12-15. II Par. 36,10 24 *Hier. 27 (34), 18 (15)-22 (18) 5 qui] quod F 6 dicentes-nobis (lin.8) bisposutt V i babylonem La.r. 8 quod om, V 9 nolite] ergo add. Vulg. 10 babUonis A 11 solitadinem MAVPv cum Vulg. 12 qui MAVPv 13 nuntiauerant M eiėciam L 16 dicentP templi MAVPu 17 reportandam LMa.c. nunc om v quae- quae M iecoma P 18 faerat V 20 hoc] est add. s. «. m2A clementiam V g add 8. u. M leaiorij eos add. s. u. m2A paene FP 23 quoque MAa.c. 24 usque] que Ma.c.m2 24 dae V 26 alt. domam P 22* Iuda et in Hierusalem. in Babylonem. quia haec dicit dominus exercituum ad columnas et ad mare et ad bases — pro quibus in Hebraico scriptum est (mechonoth\\' — et ad reliqua nasorum, quae remanserunt in ciuitate hac, quae non tulit Nabtichodonosor, rex Babylonis, cum transferret Iechoniam. filium Ioiacim, regem Iuda, de Hierusalem in Babylonem et omnes optimates Iuda et Hierusalem. quia haec dicit dominux exercituum deus Israhel ad uasa, quae derelicta sunt in domo domini et in domo regis Iuda et in Hierusalem: in Babylonem transferentur et ibi erunt usque ad diem uisitationis suae, dicit dominus, et afferri faciam ea et restitui in loco isto. Haec, ut diximus. in LXX non habentur, sed de Hebraica ueritate translata sunt, pro quo aliud, quod scriptum non erat, posuere dicentes: mihi, quia sic dixit dominus: et reliqua uasa, quae non tulit rex Babylonis, quando transtulit Iechoniam de Hierusalem. in Babylonem intrabunt, dicit dominus sensum magis quam uerba ponentes, forsitan inrationale arbitratiut deus loqueretur columnas et ad mare et ad bases et ad reliqua uasa, quae remanserant in Hierusalem, quasi non legamus et uermi matutino increpuisse dominum et ad 14 cf. p. 339, 23 16 *Hier. 27 (34), 18 (15)-22 (18) 21 Hier. 27, 19 23 cf. Ion. 4, 7 1 pr. in om. M Hierusalem] et add. v qui Ma.c.m2 3 uases Ma.c. uasis P in om. Ma.c. ebraico Vest] me add. Va.c. 4 reliquias V 5 nabucod. MP,La.c. 6 babylones Pa c. transferet A ieconiam P (= lin. 18) 7 ioiachim La.c. ioachim cet. de om. VP.La.c. a v Hierusalem] quia haee dicit dns ezereituam add. La.c. 8 babitonem Å 10 ad om. P uasa] uersa Aa.c. uniuersa add. M adnersa add. P 11 pr. in om. AVPv cum Vulg; 12 tranaferuntur P 13 faeiem V.Ma.c ^ meam Ma.r. eam YP 14 restitaa M 15 habetur P,Aa.e. 16 mihiA 17 dicit Ya.c. dominus] mihi add. s. u. m2A 20 ponentis P .-,fomtam L 21 uases Ma.c. (— p. 341, 10) 22 remanserunt M 23 adom. MA VP,La.c..v mare locutum: tace et ommutesce! quodque ait: occurrant mihi siue domino exercituum, illud ostendit uerum prophetam posse domino precibus resistere. secundum quod et Moses stetit in percussione contra dominum, ut auerteret iram furoris eius: Samuhel quoque idem fecit. et dominus ad Mosen: dimitte me, ait, percutiam populum istum! quando autem dicit: dimitte me, ostendit se precibus sanctorum posse retineri. \\'occurrant\\', inquit, \\'prophetae et. quaecumque praedicunt, opere conpleta demonstrent, et tunc ueritate uaticinium conprobabitur\\'. columnas autem et mare et bases et reliqua uasorum in Malachim et in extremo huius prophetae uolumine legimus; et enumerantur, quae uasa translata sint in Babylonem, quando captus est Sedecias et incensa ciuitas templumque subuersum. 28.1-3 a (35, 1-3) Et factum m est in annoillo, in p principio regni Sedeciae, regis Iuda, in anno quarto, in mense quinto dixit ad m e Ananias,, filius Azur, propheta de Gabaon, in domo domini coram sacerdotibus et omni populo dicens: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: contriui iugum regis.., Babylonis; adhuc duo anni dierum et ego referri faciam ad locum istum omnia nasa domini:. Quos Hebraicum \\'prophetas\\', hoc est \\'nebeim\\', LXX \\'pseudoprophetas\\' interpretati sunt, ut manifestiorem facerent intellegentiam. 1 *1farc. 4, 39 *Hier. 27 (34). 18 (15) 2 Hier. 27 (34), 18 (15) 4 cf. Ex. 32, 11-13 5 cf. I Reg. 8, 6. 21 6 *Ex. 32, 10 7 Ex. 32, 10 11 in Malaehim] i. e. in libris Regum III. IV (ef. p. 264, 13); cf. IV Reg. 25, 13—17. Hier. 52, 17—23 23 *Hier. 28 (35), 1 1 mari V.Ap.c..v ommutisce La-c. occurrat MAVP,La.c. 2 illam MAVP,La.c. 4 moyses MAVPv 5samuel Pv moysen MAVPv 6 ait] ut add. MAm3,v 7 demitte Pp.c. 8 retinere M 9 opera V tunc] in add. 9. u. M 11 malachia M 12 nasa quae v sunt VP 13 sedechias A VP 16 sedechiae AVP:Mp.c.m2 indae V ait. in om. V 17 qaintol et add. V annanias MA Hananias Vulg. (semper) azor l 18 gaJaon P,Ma.c. 22 uasa] domus add. Vulg. 23 propheta f nebeiim Å nebeum V.La.c. neaeim P denique et in praesenti loco \\'propheta\\' dicitur, hoc est \\'nebia\\', et non \\'pseudopropheta\\'. fit autem sermo domini sub rege Sedecia, in quarto anno regni eius et in mense quinto — necdum propheta Hiexechiel uaticinante in Babylone ad eos, qui cum Iechonia fuerant transmigrati — habetque fiduciam in templo domini loqui contra prophetam, quia prospera populo pollicetur et libenter audiuntur mendacia, praesertim quae laeta promittunt. Hieremias dixerat etiam cetera uasa uel templi uel domus regiae et uniuersi populi, quae Nabuchodonosor dimiserat, transferenda Babylonem; hic autem e contrario etiam ea, quae translata fuerant, referenda promittit. 28,3b. 4 (35, 4) Quae tulit Nabuchodonosor. rex Babylonis, de loco isto et transtulit ea. in Babylonem. Iechoniam ia m, filium Ioiacim, regem Iudae, et omnem transmigrationem Iudae, qui ingressi sunt Babylonem, ego conteram in locum istum, ait dominus; conteram enim iugum regis Babylonis is. Pro quibus LXX transtulerunt: Iechoniam et transmigrationem Iudae, quia conteram iugum regis Babylonis breuiter Hebraicae ueritatis sensum magis quam uerba ponentes. pollicetur autem Ananias \\'prophetes\\' — ut tunc populo uidebatur — non solum uasa, sed et regem Iechoniam reducendum esse Hierusalem et iugum regis Babylonii conterendum, hoc est lcf.p. 338,12 Hier.28(35), 1 2*Hier.28 (35), 1 4cf.Ezech. 1,2 8 cf. Hier.27(34), 19—22(16—18) 18 *Hier.28(35), 3.4(4) 22cf.Hier.28(35).3 1 nenia P 2 fuit Aa.c.m3 fiat P super MAVP regem AVP 3 sedeehia V.Mp.c.m2 sedeehiam AP 4 iezechiele (pr. i et quart. e postea add.) A. Ezechiel v babylonem P 5 ieeoniam P 6 domini om. Y populo om. V 7 lata La.c. lecta Mar. 8 pr. vel om. V 9 nabucod. MP,La.c. demiserat P,La.c. 10 transferenda] in add. MAVP babylone P e om. P etiam] eam V 11 fuerat Ma.c. refrenanda t 12 transtulit e nabucod. MP,La.c. nabochod. V 13 babylonem] et add. ys. tt. m2) MA,v cum Vulg. 13 ieconiam P (semper) 14 ioiachim La.c. ioachim cet. Iuda v cum Vulg. 15 Iuda Vulg. snnt] in add. Vulg. 16 in] ad Vulg. loco La.c, 19 hebraica Ma.c. hebreieae Âa.c. 20 pollicitur La.C. 21 annanias MA,La.e. qui add. v prophete JP ut om. v 23 babylonis MVPv babilonis A distruendum L a.c. destruendum eius imperium. et hoc necdum conpleto futurum biennio, ut gaudii magnitudinem uicinum tempus repromissionis augeret. 28(35),5.6 Et dixit Hieremias propheta ad Ananiam prophetam in oculis sacerdotum et in oculis omnis populi, qui stabat in domo domini, et ait Hieremias propheta: amen, sic faciat dominus; suscitet dominus uerba tua, quae prophetasti, ut referantur uasa de domo dom ini et omnis transmigratio Babylonis ad locum istum! Optat fieri, quod pseudopropheta mentitur — hoc enim significat \\'amen\\', quo uerbo saepe dominus abutitur in euangelio: amen, amen dico uobis —, et cupit pro rerum prosperitate magis illum quam se uera dicere. unde et alius propheta testatur dicens: utinam non essem uir habens spiritum et mendacium potius loquerer! e contrario Ionas contristatur, quare mentitus sit, et arguitur a domino utilius prophetae esse mendacium quam tantae ruinam multitudinis. ac ne uideretur pseudoprophetae conprobare uaticinium, sub aliorum exemplo absque iniuria mentientis adicit ueritatem: 28 (35), 7-9 Uerumtamen audi uerbum hoc, quod ego loquor in auribus tuis et in auribus uniuersi populi: prophetae, qui fuerunt ante me et te ab initio, et prophetauerunt super terras multas et super regna magna de proelio et de afflictione et de fame ; propheta, qui uaticinatus est pa ce m, cum 1 cf. Hier. 28 (35), 3 11 Hier. 28 (35), 6 12 Ioh. 1, 51 etc. 14 Mich. 2, 11 sec. Vulg. 16 cf. Ion. 4, 1-3. 11 . 1 con(m)pletum MVP.Aa.c. & add, s. u. m3M faturum] in add. s. u. m3M 2 utj et V augeret] haberet P 4 annaniam MA (snaptr) 6 qui i qui L stabant MP,La.c.Ap.c.m3 8 tua. om. Y 9 de eras. M ad Ap.c.m3 in v eum Vulg. domus Mpx. domum v cum Vulg. Babjlonis] de Babjlone Vulg. 12 utitur Ap.c.,v 14 alius] uere add. s. u. m3A none (v s. o) M 17 utillius L V ruinae codd. (corr. A), v 18 multitudinem v ac] haec P 19 exempla V adi∗∗∗cit L adiecerit OF,Dm1 ad(s)serit MAVP,Dm2,v 21 aadire V 28 et] ante add. Vulg. te] ecce P 26 uaticinatur P uenerit uerbum eius, scietur propheta, quem miserit dominus in ueritate. Poterat Hieremias Ananiae dicere: \\'falsum loqueris, decipis populum, non es propheta. sed pseudopropheta\\'. quod si dixisset, poterat et pseudopropheta in Hieremiam eadem retorquere; ergo non facit iniuriam et quasi ad \\'prophetam\\' loquitur. \\'non solum\\', inquit, cego sum propheta et tu, sed fuerunt ante me et te multi alii, quorum fuit Isaias, Osee, Iohel et Amos et ceteri. prophetauerunt\\', inquit, \\'contra terras multas et regna non parua, sed magna bellum illis et aduersa et rerum omnium penuriam nuntiantes: et e contrario fuerunt alii, qui pacem pollicerentur et prospera. utrorumque sententia non adulatione mendacii, sed rerum exitu conprobata est\\', sub aliorum igitur exemplo de se loquitur et Anania, quod, cum rerum finis aduenerit, tunc prophetarum ueritas ostendatur. hoc idem et dominus locutus est per Mosen, quod propheta uaticinii fine monstretur. et hoc animaduertendum, quod non minaciter, non truculente, sed fiducia ueritatis increpet mentientem et differat in futurum, ut, qui audiunt. rerum exitum praestolentur. 28,10 12 a(35,10.11) Et tulit Ananias propheta catenam — uel furcam, quae Hebraice dicitur \\'muthoth\\', — de collo Hieremiae prophetae et confregit eam. et ait Ananias in conspectu omnis populi dicens: haec dicit dominus: sic confringam iugum Nabuchodonosor; regis Babylonis, duobus annis dierum de collo 16 cf. Dent. 18, 22 21 *Hier. 28 (35), 10 1 quae F misit Vulg. 5 ego APa.c. 6 ad s. u. P 7 te et me v 8 esaias VP,Aa.c. oseae AP & add. P 10 paenuriam Ã; cf. p. 251, 15. 359, 6. 387,11 11 eo V 12 adolationeV adultionem P 13 igitur] ergo V 14 & (l ad s. u. m3) A annania MP, (t ã̃. «. tert. a m3) à 15 per mojsea locutus est P 16 moysen MAVPv prophetia Ap.c.m3 aatieiai Ma.c. 17 truculenter P,Ap.c., (alt. e ex u) M truneulenter V 19 exitium MP praestulentur M 20 cathenam M (semper) 21 bebraicae A,La.c. mutot V 22 Ananias] ppheta add. s. u. m2A 24 nabucod. MP,La.c. nabochod. V (= p. 346, 5) 25 Babylonis] in add.s.u. m3M post add. s. u. m2A cum Vulg. duos Ap.c m2 cum Vulg. .:annos Ap.c.m2 eum Vulg. .\\',:_ omnium gentium. et abiit Hieremias in uiam suam. \\'Duos annos\\' non transtulere LXX, \\'prophetam\\' quoque non dixere Ananiam, ne scilicet prophetam uiderentur dicere, qui propheta non erat, quasi non multa in scripturis sanctis dicantur iuxta opinionem illius temporis, quo gesta referuntur. et non iuxta quod rei ueritas continebat; denique et Ioseph in euangelio pater domini uocatur et ipsa Maria. quae sciebat se de sancto spiritu concepisse et responderat angelo: quomodo erit istud. quia uirum non cognoui?, loquitur ad filium: fili, quid fecisti nobis sic? ecce ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. simulque consideranda prudentia Hieremiae et humilitas atque patientia. pseudopropheta rebus facit iniuriam et arreptam furcam de ceruice eius conterit — quod utique in ferrea facere non poterat —, iste tacet doloremque dissimulat; necdum enim ei a domino, quid loqueretur, fuerat reuelatum, ut tacite sancta scriptura demonstret nequaquam prophetas suo tantum arbitrio loqui. sed et domini uoluntate, maxime de futuris, quorum solius dei notitia est. abiit, inquit, et recessit in uiam suam quasi uictus et illud implens propheticum: factus sum quasi homo non audiens nec habens in ore suo increpationes. 28, 12 b-14 (35,12-14) Et factum est uerbum domini ni ad\\' Hieremiam, postquam confregit Ananias propheta catenam — uel furcam — de collo Hieremiae prophetae, dicens: uade et dices Ananiae: haec dicit dominus: cate- 2 *Hier. 28 (35), 11 *Hier. 28 (35;, 10 7 cf. Lur. 2, 33. 48 8 *Luc. 1, 34 10 *Luc. 2, 48 19 Hier. 28 (35), 12 (11) 20 *Ps. 37, 15 25 *Hier. 28 (35), 12 1 Hieremias] propheta add. Vulg. 2 transtnlerunt r 5 referunt La.c. 6 contineat Ap.r. 8 spiritu sancto r respondeat V 9 quia] quoniam v cognoui (ui in ras.) P cognosco Vv 11 querebamus La.c. 13 areptam V abreptam P 15 dolorem qui V ei] & Aa.c.m3 16 quod P 17 demonstrat Mp.c.m3Va.c. propheta V,La. c. suo tantum] notandom P tantum s. u. L arbitrium La.c. 18 et] ex v 21 audiens] et add. Pv nec] noo v 26 catenas Ap.c.m2,v cum Vulg. nam - uel furcam - ligneam contriuisti et facies — siue faciam — pro eis furcas — siue catenas — ferreas. quia haec dicit dominus exercituum cleus Israhel: iugum ferreum posui super collum cunctarum gentium istarum, ut seruiant Nabuchodonosor, regi Babylonis. quodque sequitur: et seruient ei; insuper et bestias terrae dedi illi, in LXX non habetur. Et in praesenti loco iuxta LXX Ananias \\'propheta\\' non scribitur et in consequentibus, ne scilicet, ut prius dixi, \\'pseudoprophetam\\' appellare uiderentur \\'prophetam\\'; sed quid ad Hebraicam ueritatem? postquam abiit Hieremias prophetes m uiam et iniuriam silentio deuorauit, factus est sermo domini ad eum, ut non suis uerbis propheta loqueretur ad pseudoprophetam mendacio gloriantem, sed diceret: haec dicit dominus, quamquam et Ananias confringens furcam ligneam eadem auctoritate in conspectu domini sit locutus: haec dicit dominus; imitatur enim semper mendacium ueritatem. quodque intulit: furcas ligneas contriuisti et facies — siue fecisti — pro eis catenas ferreas, hoc ostendit, quod minorem rennuens poenam maioris supplicii causa fuerit in populo. delirat et in hoc loco allegoricus interpres furcas et catenas ligneas aetheria appellans et aeria corpora, daemonum uidelicet et aduersariarum potestatum, furcas autem siue 1. 2 *Hier. 28 (35). 13 7 *Hier. 28 (35), 14 8 *Hier. 28 (35), 5. 10. 12. 15. 17 9 cf. p. 345, 3 11 cf. Hier. 28 (35), 12 (11) 14 Hier. 23 (35), 13 16 Hier. 28 (35), 11 18 *Hier. 28 (35), 13 Hier. 28 (35), 13 19*Hier. 28 (35), 13 21 allegoricus interpres] scil. Origenes; cf. p. 336,21 1 furcas Ap.c.m2,v ligneas Ap.c.m2,v cum Vulg. 2 eis] hibis (sic) P fureas] catenas Lp.c.m2 siue catenas suppleui coll, Vulg. et lin. 19. 23 (cf.p. 79,15.118,21.165,9. 230,19. 268,13), om. codd. v catenas uel furcas Victorius catenas] furcas (scil. ϰλοιούς) LXX 4 collum om. V 6 babilonis A quoque Ma.c.m2 et om. M 7 illi] ei Vulg. 9 dixit Ma.r. pseudoprofheta FP 10 uideatur P hebreicamL 11 habiitP propbe- ta. M propbetaes V 13 pseudopr.1 in add. s. u. m3M 15 confringes MPa.c.m2 16 auctoritatem A conspectumM 17 ueritateP 19 fecisti] faciã (ãιnras.) M,Ap.cm3 20 renuem La.c.Ap.r.; cf. p. 66,1.119, 3.192,23 maiores Pa.c. fuerint VP,Aa.r. 21 etom. V alligoricus La.c. 22 aetherea Ap.c.,v aeres La. c;Ap.c., vheria P 23 aduersariorum P potestatem Va.c catenas ferreas nostra corpora crassiora, quae neruis et ossibus, carnibus uenisque contexta sint, ut, qui noluerint de caelesti Hierusalem pro qualitate peccati minores subire cruciatus, in catenas nostrorum corporum condemnentur et infantiae uagitus. pannorum uincula sordesque sustineant et seruiant diabolo, regi Babylonis, id est mundi huius, dicente scriptura: mundus in maligno positus est, cum bestiis terrae, quae in brutorum animantium sint corpora religatae. compulit me tractator indoctus et sectator calumniae Grunnianae aperte ponere aliena uitia, quae prius cum dissimulatione dicebam lectoris prudentiae derelinquens. 28 (35), 15-17 Et dixit Hieremias propheta ad Ananiam prophetant: audi, Anania, non misit te dominus et tu confidere fecisti populm istum in mendacio idcirco haec dicit dominus: ecce emittam — sine eiciam — te a facie terrae; hoc anno morieris. quodque sequitur: quia aduersum dominum locutus es. et mortuus est Ananias propheta in anno illo, mense septimo, in LXX non habetur, pro quo tantum posuerunt: et mortuus est mense septimo. Et hic in LXX Ananias \\'propheta\\' non dicitur, cum — secundum Hebraicum — scriptura sancta \\'prophetant\\' uocet, licet in eo, quod arguit eum Hieremias dicens: audi, Anania, non misit te dominu-s. \\'prophetant\\' tacuerit; quomodo enim \\'prophetant\\' poterat appellare, 6 I Ioh. 5, 19 8 tractator— Grunnianae] Pelagium, Rufini discipulum, dicere uiJetur: cf. p. 4, 7. 26-3,1 16 *Hier. 28135), 16 19. 20 *Hier. 28 (35), 16.17(17) 20 cf.p. 346,8 21 *Hier.35(28),15 23 Hier.23 (35), 15 2 uenisque] nenisse V contecta M snnt MAP 3minoreF subicire V subicere P cruciatos P 4 catenis Ap.c. infantiam Aa.c. 5 uincola Ma.c. sordesquae Ma.r. susteneant P.La.c. diabalo P 6 regis P 7 malignus V 8 sint] sine F corporib; Ap.c.m2 corpora sint v relegate La.c. religata Mp.c. religate F relegate P tractor P 9 aliana Y 10 prudentia V 13 ananiam F ananiae P d P 15 ecce] ego add. Vulg. mittam VPv eum Yulg. 16 eieciam L 17 quoque Ma.c.m2 quia om. Vulg. qui Ma.c.m2 aduersus P enim add. Vvlg. 18 estj es F illoj in add. MAVv 20 est] annanias add. Mp.c.m3 mense-LXX om. y hine P 21 secando MAVP Hebraicumj cam La.e., (e 8. c m2) A eum MTP 22 argnet V 23 ananias Y 24 potuerat F- quem missum a domino denegabat? sed historiae ueritas et ordo seruatur, sicut supra diximus, non iuxta id, quod erat. sed iuxta id, quod illo tempore putabatur. \\'decepisti/ inquit, \\'populum mendacio, ne dei sententiae adquiesceret; unde scias te hoc anno esse moriturum!\\' si, quando morimur, de carceribus corporum liberamur secundum illud testimonium, quod male interpretantur heretici: educ de carcere animam meam, quomodo nunc pseudoprophetae pro supplicio mors inrogatur? sed et hoc notandum, quod Hieremias a pseudopropheta passus iniuriam necdum ad se facto sermone domini silet, postea uero missus a domino audacter arguit mentientem et mortem propinquam quntiat. quodque in mense \\'septimo\\' mortuus est. qui semper interpretari solent \\'requiem\\' sub hoc numero demonstrari, forsitan eum idcirco mense \\'septimo\\' mortuum mentientur, ut de malis corporis liberaretur iuxta illud. quod scriptum profuerunt: \\'mors uiro requies\\'. nos autem nouimus corpora credentium templa esse dei, si tamen spiritus sanctus habitet in illis. 29 (36),1-7 Et haec sunt uerba libri, quem misit Hieremias propheta de Hierusalem ad reliquias seniorum transmigrationis et ad sacerdotes et ad prophetas et ad omnem populum, quem transduxerat Nabuchodonosor de Hierusalem in Babylonem 2 cf. p. 345, 4 7 *Ps. 141, 8 9 cf. Hier. 28 (35), 10-12 (10.11) 13 cf. Gen. 2, 2. Ex. 31, 15 etc. 16 cf. Eccli. 22, 11 17 ef. I Cor. 3, 16. 6, 19. II Cor. 6, 16 2 snpra diximus L praediximus cet. v 3 illo] in add. s. u. m3A decipisti Aa.c. 4 populo V 5 moriturum esse P 8 supplicium LAa.c. sapliciam P 9 et] sed (sic) V et om. v hoc] loco add. Mv quod] p (sic) add. V a s. u. m2M psudopr. P 10 passuspassus L ad] a P 11 arguet La.c. 13 solet P,La.c.Mp.c. 15 mentientur M mentientes Ap.c.m2 ut] & P liberatur Va.c. 16 scriptum] ,est add. AV, (ee s. est m3) M ē si add. P prof-erunt L uiro s. u. V aero P,La.c.. (iusti B. uerom2) A 18 habitat v 19 quem LA quae cet. hieremia La.c. 20 transmigrationis seniorom P 22 quae V traduxerat v cumVulg. 23 nabucod. MP,La.c. Dabochod. V {sic semper ferr) in babylonem de hierusalem P postquam egressus est Iechonias rex et domina — siue regina - et eunuchi et principes Iudae et Hierusalem — siue de Hierusalem siue optimates et arti fices de Hierusalem, in manu Hellasa, filii Safan. et Gamariae, filii Helchiae, quos misit Sedecias, rex Iuda, ad Nabuchodonosor, regem Babylonis, in Babylonem, dicens: haec dicit dominus exercituum deus Israhel omni transmigrationi, quam transtuli de Hierusalem in Babylonem: aedificate domos et habitate et plantate hortos - sine pomaria — et comedite fructum eorum! accipite uxores et generate filios et filias, date filiis uestris Uxores et filias uestras date uiris et pariant filios et filias et multiplicamini et nolite esse pauci numero! et quaerite pacem ciuitatis — siue terrae —, ad quam transtuli uos, et orate pro ea ad dominum, quia in pace illius erit pax uobis! Haec epistula, immo libellus Hieremiae prophetae per legatos Sedeciae Hellasa et Gamaria mittitur in Babylonem ad eos, qui cum Iechonia et matre eius translati fuerant a Nabuchodonosor. ut per occasionem legationis regiae suum quoque opus propheta compleret et moneret populum transmigratum, quae sibi a domino fuerant imperata. pulchreque dixit: ,2. 3 *Hier. 29 (36), 2 11 *Hier. 29 (36). 5 16 *Hier. 29 (36), 7 23 Hier. 29 (36), 2 1 ieconias P (semper) 2 eunuci Âa.c. inda M CUPI Vulg. tert. etJ ex M 3 sine de Hierusalem om. v 4 artificesi faber et inclnsor Vulg. ellasa P Ellassa v Elasa Vulg. 5 saphan V cum Vulg. gamaliae Mp.c.m2 chelchiae M.La.c. celchiae V caelciae P Heleiae Vulg. 9 transtulit Mv 10 domas Ma.c. ortus P,La.c. 11 commedite Aa.r. accepite LMa.c. 12 filiasj et add. Vulg. date—filias (hn. 13) M mg. m2 M, s. u. m2 A, om. cet. 13 uestras—filias (Im. 14) in mg. V nirisJ ni in ras.; ris s. u. m2M ait. et s. u. m2M parient La.c. pareant Âa.c. 14 multiplicemini P,LAa.c.,v ibi add. s. u. m2 MA cum Vulg. 15 eiuitati P 16 transtnli uos] transmigrare uos feci Vulg. eo LAa.c. 17 ad] a M (sed eras.) dño Ma.c. 18 epistola MAV 19 Ellassam v gamariam (I s. r m2) M,Ap.c.m2,v mittentur Ma.c. 20 iechaoniam La c. 21 occaasione La.c. 23 foerant imperata a dao P egressus est Iechonias rex et domina, eunuchi et principes ludae et ceteri et: haec dicit dominus exercituum deus Israhel omni transmigrationi, quam transtuli de Hierusalem in Babylonem , ut non potentia regis Babylonis, sed domini uoluntate translati esse uideantur. et primo ad senes, deinde ad sacerdotes, tertio ad prophetas, quarto ad omnem populum dei sermo dirigitur, ut secundum ordinem aetatis prophetae quoque ad eos, qui monebantur, litterae peruenirent. monet autem eos non suis uerbis, sed domini, ut aedificent domos et habitent in eis et plantent hortos siue pomaria et comedant fructum eorum, accipiant uxores et generent filios et filias et multiplicentur in loco transmigrationis et non sint pauci numero quaerantque pacem ciuitatis siue terrae, ad quam eos transtulerit dominus, et orent pro ea ad dominum. causasque reddens ait: \\'quia in pace illius terrae erit pax uobis\\'. Hieremiae, quia post breue tempus erat Hierusalem secutura captiuitas, imperatur. ne accipiat uxorem, ne faciat filios. unde et nobis per apostolum dicitur: tempus breuiatum est; superest, ut. qui habent uxores, sic sint, quasi non habeant. quodsi propter angustiam temporis habentibus usus uxorum tollitur, quanto magis non habentibus, ne accipiant, imperatur! hoc autem totum praecipit uaticinium prophetale, ne adquiescant pseudoprophetis, qui eis post breue tempus in Hierusalem reditum promittebant, sed ut sciant multo se in Babylone 2 Hier. 29 (36), 4 15 Hier. 29 (36), 7 18 cf. Hier. 16, 2 (1. 2, 19 *I Cor. 7, 29 24 cf. Hier. 27 (34), 16 (13) 1 est om. V iechonia La.c. domina] et add. v eanuci A 2 iuda Ma.c.m2 3 quae V 4 transtulit v 5 regi Ma.c.m2 \\' uiderentur (re g. u. m3) M 6 prima Ma.c. 10 domus LMa.c. 11 ortus P,La.c. pomeria P accipiantq. Y 13 quaer̄que P 15 ea] eis v 16 heremiae La.c. 17 erit P imperator P 18 pr. ne] nec Y cipiat Va.c. all. ne] nec Ap.c.,v apostolua Ma.c. apostolos Aa.c. 19 dicitur s. u. L breue. Vv ut] & Va.e. 20 sic—habeant] tamquam non habentes sint v alt. habent La.c. 22 inperator P 23 praeeepit MAV. La.c. 24 pseudophetis Pa.c. \\' 25 redditum P promittebam P tempore moraturos. ita ut uxores accipere, plantare pomaria hortosque serere, aedificare domos et generare filios debeant. quodque intulit: quaerite pacem ciuitatis sine terrae et iterum: quia in pace illius erit pax uobis, illud apostolicum conprobatur, in quo iubet: obsecro igitur primo omnium fi eri obsecrationes, orationes. postuationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus, pro regibus et cunctis, qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam uitam agamus in omni pietate et castitate. perro secundum mysticos intellectus: postquam de Hierusalem, id est ecclesia, propter nostra peccata eiecti fuerimus et traditi Nabuchodonosor — de quo dicit idem apostolus: \\'tradidi huiuscemodi satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus fiat in die domini\\' et iterum: quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare —, non debemus esse securi nec torpentes otio salutem penitus desperare, sed primum aedificare domos — non super harenam, sed super petram — et tales domos, quales aedifica uerunt et obsetrices in Exodo, quia timebant dominum; dein plantare hortos siue pomaria, qualem et dominus plantauit paradisum in Eden et posuit in eo lignum uitae, de quo 3 Hier. 29 (36), 7 *Hier. 29 (36), 7 4 Hier. 29 (36). 7 J *I Tim. 2, 1. 2 13 *I Cor. 5, 5 15 I Tim. 1, 20 17 cf. Mattb. 7- 24—26. Luc. 6, 48. 49 19 cf. *Ex. 1, 21 20 cf. Gen. 2, 8. 9 2 ortusque P,La.c. hortusque M domui MV 3 quoque Ma.c mZ quaerete La.c. 5 comparabitar v 6 primū Va.c.,v 8 sunt in subl- v 10 caritate M misticos VP intellectos P,Ma.c. 11 peccata nostra v 12 nabucoJ. P,La.c. nabocod. M nabochod. V 13 apostulus M tradere MAVP sathanae Y (= lin. 15) satane P in s. u. P 14 die a. u. P 15 tradidisti Pa.r. blasphimare La.c plaaphemare P 17 disperare P.La.c. domus M (= lin. 18) 18 arenam MVP 19 et om. v obsetrices MP, (pr. s ex t corr. Mid.) L obstetrices Ap.c.m2,v optetrices V; cf.p. 389., 11 exhodo La.c. quia] * que s. u. m3A deinde VPv 20 ortos P 21 paradysum Ap.c.m2 eden LV eaden (n ex m) M aedem A eadem P de quo scriptum est] node di (s. u. m2) M scriptum est: lignum uitae est his, qui apprehenderint eam; et qui tenuerit eam, beatus; tertio accipere uxores, quarum una est sapientia, de qua scribit Salomon: ama illam, et seruabit te; circumda illam, et exaltabit te, et in alio loco: hanc exquisiui sponsam accipere mihi et amator factus sum decoris eius. nec sufficit nobis una coniux, sapientia, nisi habeamus et reliqua: fortitudinem, temperantiam atque iustitiam, ut plures ex eis generemus filios. filias quoque nostras demus uiris, ut et fidei ueritas, quae interpretatur in filiis, bonis operibus copuletur, quae referuntur ad filias, et opera bona iungantur fidei sanitati. talesque filios generantes et filias multiplicemur numero, ut destruentes ea. quae paruuli sunt, et in perfectum crescentes uirum audire mereamur: scribo uobis, patres, quoniam cognouistis eum, qui ab initio est, et cum apostolo 15 dicamus liberis nostris: in Christo enim Iesu per euangelium ego uos genui. quaeramus quoque pacem ecclesiae ciuitati et terrae nostrae, ut ad eam redire mereamur, de qua domini iudicio translati sumus, ut habitaremus in \\'confusionis\\' errore; si enim illa susceperit nos, habebimus pacem. simulque consideranda clementia domini; orare praecipit pro inimicis nostris et bene facere his, qui persequuntur nos, ut non simus 1 Prou. 8, 18 3 ♦Prou. 4, 6. 8 5 *Sap. 8, 2 14 I Ioh. 2, 13 16 *I Cor. 4, 15 19 cf. p. 333, 9 21 cf. Matth. 5, 44. Luc. 6, 27. 28 1 lignum aitae s. u. m2M adphenderit P 2 tenuerint P,LMAa.c. 3 salamon La.c. 4 seruanit MP,Aa.c. te] et add. v circumdam La.c. exaltauit МP,.Aa.c. 5 accepere La.c. 6 sufficet La.c. 7 coniunx Ap.c. sapientiae P reliquas Mp c.m3 9 ueritas s. u. P 10 filiab: Mp.c. filios Pa.c. bonisq; Mp.c.m3 conpulentur (alt. n in ras.) M 11 feruntur Pa.c. fidei] & add. 8. u. m3M sanctitati M.Ap.c.m3 12 multiplicaremur V in add. v 13 paruli La.c. paiuuli P 14 mereamus V 15 cognouisti V agnouistis v innitio Pa.r. 17 queramus L 18 ciuitatis Mp.c.m2 et terrae} acaere A 19 indicium La.c. habitaremur Ma.c. 20 errorem LM,Aa.r. habemas V,APa.c.,v 21 praecipit (pr. i * ras.) L praecepit cet. v - 22 persecuntur VP,La.c. nos s. u. V nostra tantum salute contenti, sed inimicorum quoque quaeramus salutem. 29(36), 8.9 Haec enim dicit dominus exercituum deus Israhel: non uos seducant prophetae uestri, qui sunt t in me dio uestrum, et diuini uestri et neattendatis ad somnia uestra, quae uos somniatis, quia falsa isti prophetant uobis in nomine meo et non misi eos, dicit dominus. Prophetas, immo pseudoprophetas. et diuinos et somniatores fuisse in Babylone inter eos, quos Nabuchodonosor cum Iechonia et matre eius abduxerat, Hiezechiel propheta testatur scribens contra eos, quibus Hieremias quoque praecipit non credendum. necdum autem eo tempore, quo haec epistula dirigebatur, Hiezechiel in Babylone coeperat prophetare; hic enim sermo in principio Sedeciae regis mittitur. Hiezechiel autem quinto anno transmigrationis Iechoniae exorsus est prophetare, qui idem annus regni Sedeciae erat. porro secundum tropologiam pseudoprophetas eos debemus accipere. qui aliter scripturarum uerba accipiunt, quam sanctus spiritus sonat, et diuinos eos, qui coniecturam mentis suae et incerta futurorum quasi uera pronuntiant absque diuinorum auctoritate uerborum; somniatores quoque, qui non audiunt illud scriptum: ne dederis somnum oculis tuis neque dormitationem palpebris tuis, de quibus et ludas apostolus loquitur: 10 cf. Ezech. cap. 13 14 cf. Hier. 23 (35 , 1 15 cf. Ezech. 1, 2 22 *Pron. 6, 4 1 tantum nre P salutem V 3 eiercitam La.c. 5 medium P atendatis V 7 falso Mp.c.m2 cum Vulg. ipsi (pr. i 8. u. m2) M cum Vulg. 8 immoj & add. P 9 babvlonem P 10 nabueod. MP}La.c. nabochod. V adduxerat v ezechiel M iezechiel A 12 qaosqae V praecepit VP eo om. V 13 epiatola V,MAp.c. exechiel A hiezechil (sic) V 14 sedechiae MAVP(semper) 15 iezecbiel (pr. i postea add.) A iechoniae (ex iezechieI) V 16 idem] qui dem (qai add. m2) M regia P 17 & eos P demas Ãa c.m2 18 qai aliterj qualiter V qua La.c.m2 spiritus sanctas e 19 conieturam F 20 auctoritatem (m s. u., sed exp.) L 22 ne] nec AVv gomnium P neque—tuis om. V 23 palphebris MP.Aa.r. et om. a LIX. Bieron. in Hierem. 23 similiter et hi somniantes carnem quidem maculant, dominationem autem spernunt, quorum mens nequaquam uigilat, sed arrogantiae et erroris sopore depressa noctis horrore circumdatur, quibus loquitur et apostolus Paulus: eleuare, qui dormis, et exsurge a mortuis, et inluminabit te Christus. 29,10—14a (36,10-14) Quia haec dicit dominus: cum coeperint impleri in Babylone septuaginta anni, uisitabo uos et suscitabo super uos uerbum meum bonum, ut reducam uos ad locum istum. ego enim scio cogitationes, quas cogito super uos, ait dominus, cogitationes pacis et non afflictionis, ut dem uobis finem et patientiam — siue spem —. et inuocabitis me et ibitis — siue iuxta Symmachum inuenietis — et orabitis me, et exaudiam uos. quaeretis me et inuenietis, cum quaesieritis me in toto corde uestro, e t inueniar a uobis siue apparebo uobis. \\'Nolite\\', inquit, \\'credere pseudoprophetis, diuinis et somniatoribus uestris, qui uobis uicinum in Hierusalem reditum pollicentur! nisi enim septuaginta anni expleti fuerint — Cyro, rege Persarum, laxante captiuos —, nequaquam in patriam reuertemini; et tunc mea promissa conplebo, ut reducam uos ad locum istum; ego enim scio cogitationes, quas cogito super uos, ait dominus\\'. se dicit nosse, quid cogitet, illos autem cum suis prophetis, diuinis et somniatoribus ignorare; futurorum 1 *Indas 8 5 *Eph. 5, 14 13 *Hier. 29 (36), 11 14 *Hier. 29 (36), 12 17 *Hier. 29 (36), 14 cf. Hier. 27 (34), 9 (7). 29 (36), 8 22 Hier. 29 (36), 10. *11 (10) 1 hii MP.Aa.r. 3 terroris MAVP 4 errore MAVP 5 quia v exurge V,La.e. exsarges P inlnminauit P.MAa.c. 7 ceperint V coeperit Pa.c. 8 (= 20) LXX V LXXta P 9 nos et suscitabo om. V 11 quasI ego add. Yulg. ait] dicit Lp.c.m2 cum OD; sed cf. lin. 24 12 cogitationis La.c. 14 et ibitis om. V simmachum V 15 adora- bitis MAVP pro etj ego add. Vulg. quaeritis VP,MAa.c. 16 me s. u. L -17 adparabo P alt. aobis] ait dns add. m.2M cum Vulg. (cf. p. 356, 3) dicit dominus add. v 21 patria VP,La.c. rellerti- mini P,LMa.c. 22 & P. igitur scientia soli deo competit. \\'ut dem uobis,\\'ait, \\'finem -J,. et patientiam: finem captiuitatis et patientiam laborum praesentium siue spem futurorum. tunc inuocabitis me et ibitis Hierusalem et orabitis, et exaudiam uos\\'. certe absque inuocatione et oratione captiuorum poterat implere dominus. quod promiserat, sed hortatur eos ad preces, ut, quod promissum est, mereantur accipere. quaeretis et inuenietis me, cum quaesieritis in toto corde uestro, iuxta illud euangelicum: petite, et accipietis; quaerite. et inuenietis: pulsate, et aperietur uobis. secundum άναγωγὴν tam diu in saeculi huius \\'confusione\\' uer samur. quamdiu \\'requiem\\' septenarii numeri mereamur accipere et accepta paenitentia deus impleat, quod promisit, et reducamur ad locum nostrum, ecclesiam; idcirco enim dominus percutere uisus est, ut sanaret, dabitque nobis finem laboris nostri atque patientiae. et inuocabimus eum et reuertemur in ecclesiam et orabimus, et exaudiemur. quaeremus et inueniemus eum, cum toto corde quaesierimus illum, et tunc apparebit nobis. Quidam \\'septuaginta annos\\' iuxta illud interpretatur, quod scriptum est: dies annorum nostrorum in ipsis septuaginta anni; qui cum fuerint expleti, tunc ad dominum reuertamur in toto corde nostro et exaudiamur et finis 1 Hier. 29 (36), 11 3 *Hier. 29 (36), 11 *Bier. 29 (36), 12 7 *Нier. 29 (36). 13 9 *Mattb. 7, 7. *Luc. 11, 9 11 confusione] sci!. Babvlone: ci. p. 333, 9. Gen. 11, 9 12 requiem] cf p. 348,13. Gen. 2, 2 etc. 14 cf. Deut 32. 39. Hiob 5, 18. Os. 6. 1 (2;. Esai. 19, 22 20 Ps. 89,10 1 di Ma.c. 2 alt. patientia F 4 ibitis] in add. P oratibitis L adorabitis V 6 honoratur Aa.c.mS ortatnr VP 7 accepere La.c. quaeritis MPv.Aa.c.m2; me add. MVv. (s. u. m2) A 8 me om.MAVPc 10 quaeritis MP.Aa.c.m J 11 UNUΠѠΓΝΝ M ANA- A -ѠΓΗΝ P ana- gogen s. u. m2A,v tamdiu in] tam diaini V 12 accepere La.c. 13 di V imimpleat P 15 est om. P ut] et La.c. dauidque Ma.c 16 inuo- cabis V reuertimur P in] ad V 17 quaerimus MP inuenimus Va.c. 19 LXX MV (= lin. 21) LXXfa P (passim) interpretantur Ap.c.m3,v 21 annis codd. (s exp. L) 22\\' eiaudiemur V 23* sit laboris nostri atque patientiae; nunc enim in umbra nos omnia et imagine possidere. 29, 14—20 (86,14.15) X Et inueniar uobis, ait dominuset reducam captiuitatem uestram et congregabo uos de uniuersis gentibus et de cunctis locis, ad quae expuli uos, dicit dominus, et reuerti uos faciam de loco, ad quem transmigrare uos feci, quia dixistis: suscitauit nobis dominus prophetas in Babylone. haec enim dicit dominus ad regem, qui sedet super solium Dauid, et ad omnem populum habitatorem urbis huius et ad fratres uestros, qui non sunt egressi uobiscum in transmigrationem; haec dicit dominus exercituum: ecce mittam in eos gladium, famem et pestem et ponam eos quasi ficus malas, quae comedi non possunt eo, quod pessimae sint. et persequar eos in gladio, in fame et in pestilentia et dabo eos in uexationem uniuersis regnis terrae, in maledictionem et in stuporem et in sibilum et in opprobrium cunctis gentibus, ad quas ego eicio eos eo, quod non audierint uerba mea, dicit dominus, quae misi ad eos per seruos meos, prophetas, de nocte consurgens et mittens; et non audistis. dicit dominus. uos ergo audite uerbum domini, omnis transmigratio, quam emisi de Hieru- 1 cf. Hiob 8, 9. 14, 2. Ps. 143, 4 2 cf. Ps. 38, 7. I Cor. 13. 12 1 patientia Ma.c.m3 2 omnia s. u. L et] in add. v 3 asteriscos exhibent LA in mg. singulorum uersuum usque ad lin. 8 (recurrit asteriscus m A lin. 24), om. cet.; totum locum usque ad p. 357, 1 asteriscis praenotawi ex ipsius Hieronymi sententia (cf.p. 357,1—4) pr. et-dominus om. v; cf. p. 354,17 5 ad quae] atquae M 6 uerba et renerti usque ad fame (p. 358, 6) desunt in M (ezcidit folium) 8 suscitabit CA, Gp.c. babylonem P 9 haec enim] quia haec Vulg. 11 et om. Vulg. 13 ecce] ego add. v eos L eis cet gladiumI et add. P cum Vulg. 14 ficos malos P 15commedIC,Aa.r. pessimeV,La.c. 16eos eras. V gladio] et add.GVPv cum Vulg. alt. in om. VP tert. in om. CG pesti(e)lentiae C,La.c. 17 eos CV uos LGP,Aa.c. uexatione V,La.c. 18 stupore P 20 eiecio Lac. ciciam veied Vulg. audierunt e - 23 ergo] autē Ap.c.m2 domini] & add. C, exp. 6 24 oms Ga.c. transmigrationi V salem in Babylonem! * Hucusque in LXX non habetur. quae asteriscis praenotaui; cetera enim, in quibus uel singuli uersus uel pauca ab eis praetermissa sunt uerba, uictus taedio annotare nolui, ne fastidium legenti facerem. pollicetur autem dominus his, qui erant in transmigratione, quod post septuaginta annos captiuitatis redire eos faciat de uniuersis gentibus et de cunctis locis, ad quae expulerit eos, et captiuitate laxata pristinum statum et patriam recipere. cet cum ego haec\\', inquit, mea sponte facturus sim et certo tempore redditurus uos, frustra decipimini et putatis uos habere prophetas in Babylone, qui uobis falsa promittunt; ita autem sciatis nequaquam uos reditum nunc sperare debere, sed aedificare domos, plantare pomaria, accipere uxores et generare filios et multiplicari numero et tempus exspectare promissum. audite, quid dominus loquatur ad Sedeciam, qui nunc regnat in Hierusalem, et ad omnes habitatores urbis eius, id est ad fratres uestros, qui noluerunt meae oboedire sententiae et Babylonem migrare uobiscum, quod nequaquam captiuitatem possint effugere, sed gladio et fame et peste moriantur, et ponat eos quasi ficus malas., quas Theodotio (et Aquilae prima editio) interpretatus est \\'sudrinas\\', secunda \\'pessimas\\', Symmachus \\'nouissimas\\'; quae Hebraice appellantur \\'suarim\\', sed scriptorum uitio pro media syllaba 1 *Hier.29 (36), 14-20(15) 5cf.Hier.29 (36), 10 10cf.Hier.29(36),9 12 cf. Hier. 29 <36), 5. 6 19 Hier. 29 (36), 17 20. 21. 22 *Hier. 29 (36), 17 1 habentur Migne in editione anni 1865; sed ef. Index s. u. numeri permutat? 3 tedio CGA V 4 legenti L legentibus cet. v 5 transmigrationem V,La.r. LXX G V 6 facit Ca.c. 7 adqae C ad quam P 8 p∗a∗t∗riãL 9 redditurus OF, (pr. d s. u.)L reddituros P redituros CGAVc reductaras Dp.c.mS 10 decipimini (pr. et alt. i in ras.) L deeipiemmi eet. (alt. e eras. A) depatatis F babjloneP 11 promittant L promittant cet. 12 domus C,La.c. 13 mnltiplicare LGVPax. 14 spectare La.c. expectarecet. pmissumF 16huiusF nolueranto 17 et]in add.V.Ap.c.m2. 18 effugire P 19 ponat L ponam cet. v mala P quos V 20 theodotion V et Aquilae prima editio suppleui cum Htmfredo Hodio De bibliorum textibus etc. Oxonii 1705. p. 584), nisi quod eadem uerba omisso et lacunaque post editio accepta post sudrinas transponi uult (cf. p. \\' 8.253,17 et p.12, 4.13,18.195,10); om. codd. v 21 secundas V pessima Ga.e. simmachus F bebraicae CA 22 scripturorum C medio P siue littera (alpha\\' Graecum \\'delta\\' inoleuit, ut pro \\'suarim\\' legatur \\'sudrim\\'. quomodo autem cofinus siue calathus, qui habebat ficus bonas, \\'primitiuas\\' habuisse dicitur, sic alter cofinus, qui habebat ficus malas, habuisse ficus \\'nouissimas\\'scribitur. let persequar,\\' inquit. \\'eos, qui nunc in Hierusalem urbe uersantur, gladio, fame et pestilentia, ut primum obsidione confestim, qui remanere et effugere potuerint. dispergantur in uniuersas terras et exemplo sint omnibus maledictionis, stuporis et sibili et opprobrii, ad quos ego eiciam eos. quia non audierunt uerba mea, dicit dominus, quae per seruos meos locutus sum ad eos de nocte consurgens et mittens, et numquam monere cessaui, ut imitarentur uos, qui nunc in transmigratione securo otio perfruimini, donec promissio domini conpleatur. uos autem, qui meae oboedistis sententiae et regi uos Babylonio tradidistis, audite, quae dicturus sim\\\\ et in hoc loco delirus interpres somniat ruinam caelestis Hierusalem et ad eos prophetiam dirigi suspicatur, qui in huius mundi Babylonia regione uersantur, quod bene fecerint in haec corpora sponte descendere et in terra Chaldeorum aedificare domos, plantare pomaria, accipere uxores, filios generare bonisque operibus restitui post septuaginta annos in locum 1. 2. 4. *Hier. 29 (36), 17 2 cf. Hier. 24, 2 5. 6 *Hier. 29 (36), 18 10 *Hier. 29 (06), 19 11 Hier. 29 (36). 19 16 delirus interpresJ seil. Origenes; cf. p. 346, 21 cf. Hebr. 12, 22 20 cf. Hier. 29 (36j. 5. 6 21 cf. Hier. 29 (36), 10 1 alfa AV deltha A utj et Va.c. 2 subrim CPAGa.c. surim r cophinus Vv calatus CGP,Aa.c. 3 ficos Aa.c. primitias CA,Ga.c.m2 cophinus VPv 4 pr. ficos P alt. ficos P,Lp.c.Aa.c. 6 et om. P 7 confeatim] confecti coni. Vallarsius conferti Engelbrecht manerent V poterint Aa.c. poterant F 8 maled.] & add. V 9 siuili Ma.c. opproprii M eieciam L eos] nos LMVP,Aa.c. 11 loquutus M con - consurgens L13 otio] eieio V perfruemini MP,LAa.c. donec ḥạẹc̣ M 15 trandidistis V tradedistis P sum MAVP 16 dilerus LAa.c. de- lerus MP delerans V 17 ad eos] deos Ma.c.m3 19 hac M,La.c. hoc V et om. P et—Chaldeorum om. M caldaeorum P; descendere add. LAa.c. 21 operibus inistere add. V1 pristinum et in caelestem Hierusalem; illos autem, qui noluennt propria uoluntate ad terrena descendere, haec passuros, quae dominus Sedeciae et eius populo comminatur, qui noluerunt imitari fratres suos nec uenire in Babylonem, quod mittat in eos gladium et famem et pestem, hoc est rerum omnium paenuriam, et ponat quasi ficos pessimas, quae penitus comedi non possunt, et persequatur eos gladio sempiterno et det in uexationem uniuersis regnis terrae. quo scilicet nequaquam homines, sed daemones fiant, aeriae potestates, et sint apud cunctos angelos, qui praesint singulis prouinciis, in maledictionem et in stuporem et in sibilum et in opprobrium cunctis gentibus. ethoc eos idcirco passuros, quia uerba prophetarum in caelesti Hierusalem audire noluerint, qui eos hortabantur, ut ad terrena descenderent et corpus humilitatis assumerent et acta paenitudine post uerum sabbatismum locum pristinum possiderent. haec ille dixerit; quae cum audiunt discipuli eius et Grunnianae familiae stercora, putant se una audire mysteria nosque, qui ista contemnimus, quasi pro brutis habent animantibus et uocant πηλουσιὡτας eo, quod in luto istius corporis constituti non possimus sentire caelestia. 9 (36), 21-23 Haec dicit dominus exercituum deus Isra- 1. 13 cf. Hebr. 12, 22 6 *Hier. 29 (36), 17 Hier. 29 (36), 17 8. 10 Hier. 29 (36), IS 14 cf. Phil. 3, 21 15 cf. Hebr. 4, 9. p. 355, 12 17 Grunnianae fam. stercora] Rufini discipulos dicit; cf. p. 347, 8 cf. Cic. De orat. III 164 19 cf. Strab. XVII 1. 21 p. 803. Hieron. Epist. 84 .9 1 caelesti V nollaerint La.r. 2 terrena] aeterna A 3 nollaerant La.r. noluerint FP 4 babilonem A 5 est s. u. L 6 penuriam MVP,La.c.; cf. p. 344, 10 ficus MAVPv paenitus L 7 sequatur Pa.c. 8 uexatione La.c. quos V que P 9 aereae Ap.c. etheriae (et s. u. m. ree.) P potestatis MVP,Ap.c. 10 praesunt V.Mp.c. imP II oppropnum M 12 cantis P paaaurus La.c. 13 caelestis Mo.r. 14 ortabantur P 15 poenitentia v post uerum m3A, (e ex i) L posuerunt mlA post ierant m2A post uerbum P sabbatissimum P 16 possederent L,Mp.c. dixerint La.r. 17 gmnniane La.c. grunniant M stercore P se M 18 misteria V nosque] nos quoq. V 19 ΙΙΗΑΟΥCIѼTOC M IIHs- (pelusiotas s. v.) A, magis corruptum in VP 20 possumus V hel ad Ahab, filium Culiae, et ad Sedeciam, filium Maasiae, qui propheta n t uobis in nomine meo mendaciter: ecce ego tradam eos in manu Nabuchodonosor, regis Babylonis, et percutiet eos in oculis uestris. et assumetur ex eis maledictio omni transmigrationi Iudae, quae est in Babylone, dicentium: ponat te dominus sicut Sedeciam et sicut Ahab, quos frixit rex Babylonis in igne pro eo, quod fecerunt stultitiam — siue iniquitatem — in Israhel et moechati I sunt uxores amicorum — siue ciuium — suorum et locuti sunt uerbum in nomine meo mendaciter, quod non mandaui eis; ego sum iudex et testis, dicit dominus. Aiunt Hebraei hos esse presbyteros, qui fecerint stultitiam in Israhel et moechati sunt uxores ciuium suorum, quorum uni loquitur Danihel: inueterate dierum malorum et alteri: semen Chanaam et non Iuda, species decepit te et concupiscentia peruertit cor tuum! sic faciebatis filiabus Israhel et illae metuentes loquebantur uobiscum: sed non filia Iudae sustinuit iniquitatem uestram. quodque propheta nunc loquitur: et locuti sunt uerbum in nomine meo mendaciter, quod non mandaui eis, illud significari putant, quod miseras mulierculas, quae 9. 11. 14 *Hier. 29 (36). 23 16 Dan. 13, 52. *56. *57 (Sus. 52. 56. 57) 21 Hier. 29 (36), 23 23 cf. Eph. 4, 14 1 achab Mp.c.,v cum Vulg. (= lin.8) aab V haab P coliae Ap.c v eum Vulg. guliae V goliae P 2maassiaeP prophetant] in add. P 3 ecee(sic)L manus Vulg. nabacod. P,La.c. nabochod. (pr. 0 ex u) V 6 Iuda Vulg. 8 haab (alt. a s. Y.) V fixit VP babilonis M igne A 9 fecerint MAp.e. cum Vulg. 10 mechati F moecati P,Ma.c. sunt! in add. s. u. m3M cum Vulg. 13 testes Pa.c. hebrei M eos P 14 praesbyteros L prae(e)sbiteroa A(P) pbros V fecerant P moecati LMP mechati Y 15 sunt] in add. s. u. m3A 16 inueterati Aa.c. malorum s. u. V cha.nam La.c. chanaan V, (alt. a 8. u. m2) M chanan A canan P Channam v; cf. p. 24, 10 18 subuertit v 19 ille AV,Lac. 20 non s. u. P Iuda c sustenuit La.c. 21 quoque Mu.c.m2 23 putat P \\\\-- circumferuntur omni uento doctrinae, sic deceperint, quo dicerent eis, quia de tribu erant Iuda, Christum de suo semine esse generandum; quae inlectae cupidine praebebant corpora sua quasi matres futurae Christi. sed illud, quod in praesentiarum dicitur: quos frixit rex Babylonis in igne, uidetur Danihelis historiae contraire. ille enim asserit eos ad sententiam Danihelis a populo esse lapidatos; hic uero scriptum est, quod frixerit eos rex Babylonis in igne. unde et a plerisque ac paene omnibus Hebraeis ipsa quasi fabula non recipitur nec legitur in synagogis eorum. \\'qui enim,\\' inquit, (fieri poterat, ut captiui lapidandi principes et prophetas suos haberent potestatem?\\' magisque hoc esse uerum affirmant, quod scribit Hieremias, conuictos quidem esse presbyteros a Danihele, sed latam in eos sententiam a rege Babylonis, qui in captiuos ut uictor et dominus habebat imperium. quanti et de nostro grege similes Ahab et Sedeciae prophetant in nomine domini mendacium et faciunt stultitiam in Israhel et moechantur uxores ciuium suorum, qui in eadem ecclesiae sunt urbe generati! quos uerus Nabuchodonosor friget in igne peccati dicente Osee propheta: omnes adulterantes quasi clibanus succensus a coquente. felix, qui tollit iugum ab adulescentla sua 5 Hier. 29 (36), 22 6 cf. Dan. 13, 61. 62 (Sus. 61. 62) 13 cf. Dan. 13, 61 (Sas. 61) 20 Os. 7, 4 21 cf. Thren. 3, 27 3 inlecte VP prebeant V 5 fixit V 6 historia MP.LAa.c. contrahire A contrariae V illa Ap.c.m3 adserit ad M 7 ad Ma.r. 8 fixerit Vp.c. plerique La.c. 9 ac] & M bac P pene MYP hekreis V quasi ipsa Va.c. recipietur M 10 sinagogis VP qui (i quomodo s. u. m3) A inquiunt Ap.c.m2,v 12 magis qui V et magis v 13 conuinctos P praesbyteros MA pspiteros P 14 grolatam Ap.c.m3 pro in L VP ad M,Ap.c.m3 rege (ge s. u.) L 15 aominus (omi s. u.) L habeat V quanti (0 s. u.) L 16 similis La.c. achab Vo Ahab et] habentP 17 moecantur P,Ma. c.m2 mechantar V; in add. s. u. m3A 18 orbe V 19 uero M uiros VP.Aa.c.m3 nabncod. P,La.c. nabochod. V frixit M,Ap.c.m3 frigit V in om. P oseae AV 00 clybanus A 21 qaoqaente AP fela] fixit v ab om. MAa.c. adulescentiae Aa.c.m3 saae (sic) A et sedet solus, quia amaritudine repletus est, potestque dicere cum Dauid: non sedi in concilio malignantium et cum iniqua gerentibus non introibo! quodque intulit nunc propheta: ego sum iudex et testis, dicit dominus, hunc habet sensum: \\'haec, quae dico de duobus pseudoprophetis, qui loquuntur uerbum in nomine meo mendaciter, quod non mandauerim eis, nequaquam opinione cognoui, sed ipse scio uera esse, quem celare nemo potest nec effugere mei iudicii ueritatem>. 29 (36), 24-29 Et ad Semeiam am Nehellamitem item, dices; et quod sequitur: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: pro eo; quod misisti in nomine tuo libros ad omnem populum, qui est in Hierusalem, in LXX non habetur; rursumque addidere de suo: non misi te in nomine meo et consequenter iuxta ordinem: et ad Sophoniam, filium Maasiae, sacerdotem et iterum de Hebraeo: e t ad omnes sacerdotes; ac deinde historia texitur : dominus dedit te sacerdotem pro Ioiadae sacerdote. ut sis dux — siue praeceptor et episcopus — in domo domini super omnem utrum arrepticium et p prophetantem , ut mittas eum in neruum et in carcerem — siue in custodiam et in cataracten, quem 1 cf. Thren. 3, 28. 15 2 *Ps. 25, 4 4 Hier. 29 (36), 23 8 cf. Hiob 13. 9 sec. Vulg. Rom. 2, 3 13. 14. 17 *Hier. 29 (36), 25 19. 22 *Hier. 29 (36), 26 1 qui V potesque MAa.c.m2 2 in] cum V concilium La.c. consilio v 3 cum om. V quoque Ma.c.m2 intullit M 6 loquitur Ma.c. locantur VP 7 mandaueram v opiniones P sed] & add P 8 uera LV uerba MP,Aa.r. queip M caelare L effugire P me V 10 Semeian Vulg. (= p. 365, 11. 15) neellamitem V Neelamitem (sic semper) v Nehelamiten Vulg. (= p. 365,11. 15) 14 habebantur M,LAa.r. habentur Pp.c. de om. MV,Aa.c.m2 15 ad] a P 16 hehreo MAV 17 omnes] uniuersos Vulg. sacerdotes] dicens add. in mg. m2L eum Vulg. istoria P 18 pro sacerdote V p ioiada saSdote t. s. m3A ioiade P, (alt. i g. u.) V,v cum Vuig. 20 arreptitium Aa.c. arepticium FP 21 ut] et V eruum P carcere P 22 custodia P cararten A eataracte V catharacten P Symmachus μοχλόν, Aquila ipsum uerbum Hebraicum posuit \\'sinac\\'—. et nunc quare non increpuisti Hieremiam Anathothitenqui prophetat uobis? quia super hoc misit ad nos in Babylonem dicens: longum est; aedificate domos et habitate et plantate hortos et comedite fructum eorum! legit ergo Sophonias sacerdos librum istum in auribus Hieremiae prophetae . Semeias de loco \\'Nehellami\\', qui interpretatur \\'torrens\\', cum rege Iechonia ductus fuerat in Babylonem et prophetabat populo mendaciter eo, quod celeriter essent Hierusalem reuersuri. fuisse autem eum pseudoprophetam sequentia Hieremiae uerba demonstrant: haec dicit dominus ad Semeiam Nehellamitem: pro eo, quod prophetauit uobis Semeias et ego non misi eum. quia igitur Hieremias ad eos, qui erant in Babylone. litteras miserat dicens: aedificate domos et habitate; plantate hortos et comedite fructum eorum; accipite uxores et generate filios! et post alia iunxerat:non uos inducant prophetae uestri. qui sunt in medio uestri, et diuini uestri! ac deinde: quia falso isti prophetant uobis in nomine meo et non misi eos, dicit dominus, intellegens Semeias sub 1. 2 *Hier. 29 (36), 26 8 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 39, 16 9 cf. Hier. 27 (34), 15 (12). 29 (36), 21 10 cf. Hier. 27 (34), 16 (13( 12 Hier. 29 (36), 31 14 cf. Hier. 29 (36), 1 15 Hier. 29 (36), *5. 6 18 *Hier. 29 (36). 8 20 *Hier. 29 (36), 9 1 simmachus A moclon s. uocem Graecam A Ɔ-CWΧΛΟΝ V hebra∗icum L ebraicam P 2 sinas MAVP increpasti (a in ras.) M,Ap.c.m3 cum Vulg. hieremia P 3 anathothithen A anatothiten P 4 in Babylonem ad nos Vulg. dicens longum e s. u. V 5 domus MVa.c. inhabitate Ap.c.m2 (= lin. 16) hortos Ma.c. ortoa P 6 fractus v cum Vulg. 7 istum] hunc V 8 neheIIaim M neellami FP Neelami v interpretatur (etator a u. tn2) A 9 hieconia M ieconia P babjlone P populo prophetaait P 10 esset Ma.c.; in add. 11 pseudopropheta VP 12 demonstrent P 13 neellamitem VP 14 et om. P 15 babylonem P aedificare P 16 domus M hortus M ortus P 17 fracfcus Mp.c.,v uxoris M 18 iuncxerat M adiunxerat Ap.c.m3 sedacant VP,MAp.c.,v 20 qui F isti falso v 21 misit V communi nomine pseudoprophetarum contra se scriptum mittit litteras Hierusalem ad Sophoniam, filium Maasiae, sacerdotem et ad reliquos sacerdotes contra Hieremiam, quare non increpetur a Sophonia sacerdote, cuius officium est discernendi inter prophetas, qui spiritu sancto loquantur, qui contrario, et recludi iubeatur in carcerem, ut mendacii sui poenas luat et populum ultra supplantare desistat. Ioiadae sacerdos fuit, qui Ioas post interfectionem Gotholiae imperium tradidit et interfecit sacerdotem Bahal. hoc est ergo, quod scribit: <quare non imitaris Ioiadae sacerdotem et interficis Hieremiam pseudoprophetam? dominus enim te pro Ioiadae constituit, ut habeas caram templi et praecipue discernas, qui sancto spiritu loquantur, qui daemonico\\' — discretiones autem spirituum dominicae esse gratiae et apostolus memorat —; \\'cur\\', inquit, \\'non incre- puisti Hieremiam Anathothiten?\\'quod ipsemerebaturquasi ia pseudopropheta, refert in prophetam et praeuenit mendacio ueritatem. unde et prudentiores putantur filii tenebrarum filiis lucis in generatione hac nobisque agentibus patienter et exspectantibus miserorum salutem praeueniunt heretici et nos suo appellant nomine ducentes caeci caecos in foueam. misit, inquit, ad nos in Babylonem dicens: longe est. hoc est omne, quod dolet, quare aduersum suum mendacium 4. 12 cf. Leu. 10, 10 7 cf. IV Reg. 11, 18—21. II Par. 23, 17—21 13 cf. I Cor. 12, 10. I Ioh. 4, 1-6 14 *Hier. 29 (36), 27 17 ef. Luc. 16, 8 20 cf. Matth. 15, 14. Luc. 6, 39 *Hier. 29 (36), 28 1 scrib»tum P mitta Pa.c. 2 naaaiae P; (0 s. u.) V 4 sacerdote sophonia P 5 loquuntur M; et add. v alt. qui] e add. s. u. m3A 7 ioiada Mp.r. ioiade VP Ioiades v 8 otholiae MAp.r. Athaliae v 9 sacerdotea Mp,c.,v 10 ioiade P Ioiadem v 11 lo- iade v comtituit pro ioiade P 12 loquentur P 13 daemoniaco V -discretionis V dominicae om. V diuinae v 14 esse om. V quur increpuistis M crepuisti Pa.c. 15 anathothithen M anathotiten V ; quodque v 16 reffert P propheta Y mendacium La.c. j 18 expectantibus VP,La.c. -21 babilonem M 22 est M..\\' Hieremias scripserit ueritatem longe esse reditum et post septuaginta annos redituros in Hierusalem; unde debere eos aedificare domos, plantare pomaria et comedere fructum eorum, accipere uxores et facere filios, quae praeteritus sermo narrauit. quas litteras cum accepisset Sophonias sacerdos, ad cuius specialiter nomen scriptae erant, legit Hieremiae quodammodo suggillans eum et ipsa increpans lectione, quare auderet in Babylonem talia scribere. 29(36),30—32 Et factum est uerbum domini ad Hieremiam dicens: mitte ad omnem transmigrationem dicens: haec dicit dominus ad Semeiam Nehellamiten: pro eo, quod prophetauit uobis Semeias et ego non misi eum et fecit nos confidere in mendacio, idcirco haec dicit dominus: ecce ego uisitabo bo super Semeiam Nehellamiten et super se m e u eius; non erit uir sedens in medio populi huius et non uidebit bonum, quod ego faciam populo meo, ait dominus, quia praeuaricationem locutus est aduersum dominum. Pseudopropheta Semeias uere (Nehellamites), qui de \\'torrente\\' alienas et turbatas aquas sumserat, irascitur contra mendacium suum uera scripsisse Hieremiam et ad Sophoniam sacerdotem mittit epistulas, cur ausus sit propheta scribere ueritatem, et cupit eum recludi carcere, ne loquatur. Sophonias quoque prophetam latenter accusat, dum \\'1 cf. Hier. 29 (36), 10 2 cf. Hier. 29 (36). 5. 6 19 cf. p. 363, 8 22 cf. Hier. 29 (36). 25. 26. 29 2 unde] & add. P 3 domas M commedere Aa.r. fructos P fructas v accepere La.c. 4 praeteritur Pa.c. narrabit (i ex a) P 5 accipisset M,La.c. 6 hieremias P quomodo MAVP,La.c. 7 ipse P increpens P lectionem P babylone P 8 alia P 9 factus (sic) P 11 neellamitem P (semper) 16 entj ei add. Mp.c..v cum Vulg. 19 aduersus VPv cum Vulg. 20 alipnas Aa.c.m3 alifnas VP turbidas MAVv tnrpidas P sumpserat MAVP,La.c. 22 epistolas V,Aa.c. qunr M .23 prophetam V reclandi P carcere MP, (re s. u.) L in carcereip (in s. u. m3) A in carcere V 24 propbeta F accussat Aa.r. legit epistulam mentientis et accusationem eius habere se iactitat. quanto magis sceleris rei sunt, qui defendunt pseudoprophetas et mentientes fouent et aliorum male inuenta sua faciunt esse peccata! audiat itaque pseudopropheta, intellegat sacerdos, quid per eum et ipse audire mereatur: haec dicit dominus: ecce ego uisitabo super Semeiam. haec dominus loquitur, non propheta, quod uisitet super Semeiam Nehellamitem non in remedium, sed in supplicium mentientis iuxta illud, quod scriptum est: uisitabo in uirga iniquitates eorum et in flagellis peccata eorum. nec solum super pseudoprophetam uisitat, sed et super semen eius, omnes discipulos, quos suo errore decepit. non erit, inquit, uir sedens in medio populi huius. deleatur de sanctorum conciliabulo stirps pessima nec sedeat in medio quiescentium, qui cum stantibus stare non potuit nec audiuit illud: si stetisset in substantia mea. cumque dominas perfectionem uirtutum omnium finito septenario tempore promittat, ille non uidebit bonum, quod sibi in praesenti tempore uindicabat. hoc autem totum fiet, quia praeuaricationem locutus est aduersum dominum, ut diceret iam soluta peccatorum captiuitate reuersuros esse in Hierusalem, quibus apostolus comminatur: iam saturati estis. iam diuites facti estis. sine nobis regnastis; et utinam regnaretis, ut et nos regnaremus uobiscum! 5 Hier. 29 (36), 32 9 *Ps. 88, 33 12 Hier. 29 (36), 32 15 cf. Ezech. 1, 21 *Hier. 23, 22 16 cf. Hier. 29 (36), 10 19 Hier. 29 (36), 32 22 *I Cor. 4, 8 1 epistolam MV.Aa.c. accnssationem A eius accus. P 2 iactat La c. quanti Ap.c.m2 3 a sua M 6 hoc v 8 nehellamiten MV cum OD suplicium Pa.c. 9 uirgam VP iniquitatis La.c. 10 et-eorum s. u. L 11 paeudopropheta V prophetam pseudo P et om. V 14 pessime Ps.e. 16 stetisses V substantiam meam MVP.Aa.r. perfectionum P,Aa.c. perfecti numeri tutum (eri m ras.) M 17 omnium uirtutum M 19 fiat Pa.c.: qui Y 20 aduersus Mv etiam F solutam.. captiuitatem LMVP,Aa.r. 21 reuersas La.c. reuersos MVP,Aa.c.m3 23 pr. regnatis V,La.c. 24 uobiscum] add. litt. LIBER SEXTUS. Prolixitas uoluminis Hieremiae prophetae uincit nostrum propositum, ut quamuis breuiter, tamen multa dicamus. unde et praesens sextus liber commentariorum in Hieremiam repromissiones mysticas continebit, quas Iudaei putant et nostri iudaizantes in consummatione mundi esse conplendas; necdum enim sub Zorobabel possunt expletas conuincere. nos autem sequentes auctoritatem apostolorum et euangelistarum, et maxime apostoli Pauli, quicquid populo lsrahel carnaliter repromittitur, in nobis spiritaliter conpletum esse monstramus hodieque impleri nec inter Iudaeos et Christianos ullum aliud esse certamen nisi hoc, ut, cum illi nosque credamus Christum dei filium repromissum, et ea, quae sunt futura sub Christo. a nobis expleta, ab illis explenda dicantur. qui igitur Christum uenisse iam credimus, necesse est, ut ea. quae sub Christo futura dicuntur, expleta doceamus nosque esse filios Abraham. de quibus scriptum est: potest deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham, ad quem facta est repromissio: 17 *Matth, 3, 9 fere maiusc.: expi lib V- in hieremia proph. incp lib- sextus L expf in hieremia propheta. commentarior lib. V. amen. inčp hieremia propheta explanationum lib. VI. amen. M explic in hieremia propheta cο̃mentariorũ lib quintus incipit lib VI emendaai A explicit in hieremia propheta commentariorum ∗∗∗ V incip liber VL Y exp̃1 lib quintus incip lib sextus uñd supra P 2 prolexita La.c. proliias Ma.c. uicit P 4 hieremia MV repromissionem Aa.c.m3 promissiones F 7 zorobabyl L explere F expletos (o ex u) P 8 auctoritates M 9 isrfitico F 10 spiritaaliter Ap.c.m2,v 11 impleri L cum OD com(n)pleri cet. v; cf. p. 84, 14. 20. 185, 5. 6. 369, 2. 3. 402, 13. 17 ne F et] ut F 12 illis Aa.c.m3 nos quoque Ap.c.m2 13 et del. m3A sunt] dicunt in ras. s. sunt m2A fntnra] uentura F 14 ab illis] a nobis M, (exp. m2) A explenda dicantur (credantnr s. dicantur m2) A 15 iam nenisse P antichristo Mp c.m3 16 abrahae Mp.c.m2 17 potest] potenz est Ap.c.m3,v 18 abram F et in semine tuo benedicentur omnes gentes. quam benedictionem uas electionis in Christo expletam docens: non dixit, inquit, in seminibus, sed in semine, qui est Christus. ora igitur, frater Eusebi, dominum legum Christum, ut eodem labore et spiritus gratia, quo aliorum prophetarum, et praecipue Isaiae, repromissiones interpretati sumus, etiam huius prophetae explanare ualeamus, qui, quantum in uerbis simplex uidetur et facilis, tantum in maiestate sensuum profundissimus est. 30 (37), 1—3 Hoc uerbum, quod factum est ad Hieremiam a domino, dicens: haec dicit dominus deus Israhel dicens: scribe tibi omnia uerba, quae locutus sum ad te, in libro! ecce enim dies uenient, dicit dominus, et conuertam conuersionem populi mei Israhel et Iuda, ait dominus, et conuertam eos — sine sedere faciam — in terram, quam dedi patribus eorum, et possidebunt eam. Promittentibus in Babylone pseudoprophetis cito populum, qui cum Iechonia captus fuerat, reuersurum et Anania, filio Azur, in Hierusalem eadem praedicante Hieremias propheta et illud quidem futurum asseruit non intra biennium, ut illi mentiebantur, sed finitis septuaginta annis et nunc scribere iubetur in libro et memoriae tradere, quae dominus uentura praenuntiet. ex quo 1 *Gen. 22, 18. 26, 4. *Act. 3, 25 2 cf. Act. 9, 15 *Gal. 3, 16 16 *Hier. 30 (37), 3 17 cf. Hier. 27 (34), 16 (13) 19 cf. Hier. 28 <35), 1—4 21 cf. Hier. 29 (36), 10 1 et s. u. M, eras. A semini P 4 oro V 5 quod MAPa.r. 6 esaiae VP.Aa.c. repromissionis Pp.c. 8 uideatur M et s. u. M facilia] effabilis M 12 scribae A 13 ueniunt AVPc eum Vulg. 14 conuertam s. u. LMA, om. YP conuersione in P 16 in] ad Vulg. terra P,Mp.r.,v 17 babylonem MAa.r.,v 18 iechoniam L ieconia P 19 annaniae M annania AP azuri P 20 praedicante P hieremia V illac V,MAa.e. 21 nt] et V mentienbantur L finitis] eũ finiti fuerint Mp.c.m3 22 anni Mp.r. tunc v iubetar in libro scribere v memoria M 23 praenuutiat Mp.c. proaun- łiet à - manifestum est nequaquam uicinum tempus esse uaticinii, sed multa post tempora haec explenda, quando Israhel et Iuda reuersuri sunt in terram suam, et inplendum illud, quod Hiezecihel prophetauit, duas uirgas sibi pariter copulandas et imperaturum Dauid regem, de quo scribit: et seruus meus Dauid rex super eos et pastor unus erit omnium eorum. si quid igitur in illa prophetia diximus. etiam in praesenti loco intellegendum est, praesertim cum eadem et eo tempore Hiezecihel in Babylone et Hieremias in Hierusalem prophetauerint. 30(37),4—6 Et haec uerba, quae locutus est dominus ad Israhel et ad Iudam, quoniam haec dicit dominus: uocem terroris — siue timoris — audiuimus; formido et non est pax. interrogate et uidete. si generat masculus! quare ergo uidi omnis uiri manum super lumbos suos quasi parientis et conuersae sunt uniuersae facies in auruginem? Primum tristia nuntiantur. ut post malorum magnitudinem laeta succedant; gratior quippe est sanitas aegrotatione depulsa et doloris magnitudo in magnitudinem uertitur gaudiorum. quod autem dicit, hoc est: tantus erit timor tantaque formido, ut fugata pace bellis et sanguine omnia conpleantur et uiros quoque, quorum proprium est contra aduersarios dimicare, 4 cf. Ezech. 37, 16—25 5 Ezech. 37, 24 7 cf. Hieron. in Ezech. 37, 15—23 p. 433—441 13 *Hier. 30 (37), 5 18 cf. Hier. 30 (37), 7—24 1 esse tempus uaticiniis P 2 multo Mp.c.m3 tempore Mp.c.m3 Va.c. 4 (= 9) ezechiel M iezechihel A hiezechiel VP sine MP,Aa.c. pariaetes (sic) P copulendas V 6 erat P 7 quiid La.T. 8 e intellegendam (e postea add.) A int. puto (puto s. u. m3: est om.) M praeserti V 9 eo] an eodem seribendum ? babylonem P 10 prophetauerit V 15 omnes V nir La.c. manus VP 16 Iumbv Mp.c. cum Vulg. suv Mp.c. cum Yulg. eius V parientes (n s. u..; alt. e ex i) M partarientis Ap.c.m.2 cum Vulg. conaerse La.c. 17 ornginem P prius MAVP 18 tristia (2 lilt. post ti s. u. rras. L tristitia VP,MAa.r. nuntiatnr P annnntiantnr v 19 quippej k add. P sanitas est v 20 in in rea. M alt. magmitudine La.c. multitudinem V 22 uellis P 23 mulierea P LIX. Hieron. in Hierem. M muliebris terror optineat manusque nequaquam ad arma, sed ad renes tenendos conferant, quasi si mulier pariens ilia lumbosque contineat. unde et cunctorum facies uertentur in auruginem pauorem cordis uultus pallore testantes. quidam hunc locum secundum tropologiam sic interpretantur, ut ponant illud testimonium: a timore tuo, domine, concepimus et parturiuimus et peperimus; spiritum salutis tuae fecimus super terram, et illud apostolicum, in quo dicit: filioli mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur in uobis, huic exemplo conparant; quod manifestum est non ad terrorem, sed ad gaudium pertinere, cum praesens scriptura uastationis Israhel et ruinae tempus significet. - 86,7 (37,7. 8a) Uae, quia magna dies illa nec est similis eius tempusque tribulationis est Iacob! et ex ipso saluabitur. Praedicit tempus miseriae, ut inferat tempus gaudii. \\'cum\\', inquit, \\'tanta praecesserint mala, ut dolor uirorum omnium dolori parturientis feminae conparetur, tamen tempus tribulationis Iacob, hoc est populi dei, mutabitur in prospera et ex ipso quoque saluabitur\\' — subauditur tempore —, \\'de quo sermo processerat\\'. (Iacob) autem duodecim tribus intellege, quae nequaquam sub Zorobabel, ut nonnulli falso putant, sed euangelica uocatione saluatae sunt. 6 Esai 26, 18 9 *Gal. 4, 19 17 cf. Hier. 30 (37), 6 19 cf. Num. 16, 3 etc. 20 Hier. 30 (37), 7 (8) 1 timor v obteneat (pr. e ex i) M 2 conferat Pa.c. lumboque Ma.c. 3 conteneat La.c. contineant MP cantorum La.c. reuertentur V auriginem VP; & odd. s. u. m. rec. M at add. s. L w2 A 4 testentur MA 5 et V ponant L potant (v s. 0) M,mlA putant YP pntent m2A,v 7 parturibimus МPa.c. sps LA,Ma.c. 9 donec∗∗ (ec in ras.) M 10 huic L huius cet. comparari v 11 est om. M pertinerent M,LAa.r. 12 uastationē Mp.c. 15 tempus Y V 16 ferat Pa.c. .17 gandi Ma.c. praecesserit V,Pa.c. 19 tempus s.u. L 22 intellegit P nequam Pa.c. ut om. MP,LAa.c. et V23 putauit M,Aa.c.m2 putauerunt Ap.c.m3 sed] de add. MAVPv, om. L cum OZDF-.\\'-.-\\'-. 30,8.9 (37,sb. 9) Et erit in die illa, ait dominus exercituum, conteram ivgum eius de collo tuo et uincula illius disrumpam et non dominabuntur ei amplius alieni, sed seruient — siue operabuntur tur — domino deo suo et Dauid, regi suo, quem suscitabo eis. Iste est Dauid, cuius et euangelium meminit: daturum se nobis, ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati seruiamus illi in sanctitate et iustitia coram ipso omnibus diebus nostris. quomodo enim primus Adam et secundus Adam scribuntur iuxta corporis ueritatem, sic et Dauid dominus atque saluator, quia iuxta carnem ex Dauid totum in eo sancta Maria conferente, quicquid fuit ei stirpe Dauid, et habente originem atque conceptum de spiritu sancto. quodque ait: conteram iugum eius de collo tuo et uincula illius disrumpam, non dubium, quin sub typo Nabuchodonosor de diabolo sentiendum sit. 10.11 Tu ergo ne t timeas, serue meus Iacob, ait dominus, neque paueas, Israhel, quia ecce ego saluum te faciam de terra longinqua et semen tuum de terra captiuitatis eorum et reuertetur Iacob et quiescet et cunctis afluet et non erit, quem formidet, quoniam tecum sum, ait dominus, ut saluem te. faciam enim consummationem in cunctisgentibus, in quibus dispersi te; te autem non faciam in consum- 4 *Hier. 30 (37), 9 6 Luc. 1, 73—75 9 cf. I Cor. 15. 45. 47 13 cf. Matth. 1, 18. 20. Luc. 1, 35 14 *Hier. 30 (37), 8 2 illiua] eius Vulg. 3 eij e. (i s. *) M eis v 5 rege P 6 et om. P 8 seruiemus P 9 primus s. u. L 12 conferentem (m s. u., sed exp.) L quicquid (1 que s. u. m3) A extirpe F 13 habente P 14 quoque P,Aa.c.m2 quod F eius iterauit Y 15 dubio V qaiia Mar. 16 nabochod. V nabncod. P,La.c. diabulo PyAa.c. 17 seruem Ma.r. 18 ecce om. V saluum te faciam] saluabo te Vulg. 19 et s. u. m2A 20 reuertitur P,LMAa.c. reuertatnr F 21 quiescit P.LMAa.c. requiescet v affluet AVP, (pr. f ez d) M afflueot v (cf. p. 393, 19. 394, 22): bonis add. Vv cum Vulg. 22 tecum] ego add. (s. u. m3) MA,v cum Vulg. ut] et Va.c. saluum MP te] faciam add. M 23 aim) in P eomsummationem L consumationem (hie et lin. M) P 24* mationem, sed castigabo — siue erudiam — te in iudicio, ut non tibi uidearis innoxius siue et mundans non mundabo te. Haecπεριϰοπὴ in LXX non habetur et in plerisque codicibus uulgatae editionis sub asteriscis de Theodotione addita est. pollicetur autem sermo diuinus et familiarius uocat \\'seruum suum\\' Iacob et Israhel, sicut Abraham, Isaac et Iacob uocantur \\'serui dei\\' — Moses quoque et alii prophetae et apostolus Paulus in principio epistularum suarum hoc titulo gloriatur —, ut et duae et decem tribus, id est duodecim, sciant se de terra longinqua esse saluandas et soluendam captiuitatem reddendamque pacem et omni eos replendos abundantia iuxta illud, quod in psalmo dicitur: fiat pax in uirtute tua et abundantia in turribus tuis! hoc autem erit, quia praesentia domini perfruentur, quando et gentes aduersariae, quae eos ceperant, disperibunt et isti liberabuntur e gentibus. docetque eos nequaquam poenae, sed eruditioni traditos, ut indicarentur quasi proprii, non perderentur quasi alieni; qui enim non credit, iam iudicatus est, hoc est praeiudicatus in interitum. quod autem intulit: ut non tibi uidearis innoxius siue iuxta Symmachum: et mundans non mundabo te uel iuxta Aquilam: cum te erudiero per iudicium, nequaquam innocentem faciam, illud significat, quod 1. 2 *Hier. 30 (37), 11 3. i *Hier. 30 (37), 10. 11 6 cf. Ex. 32, 13. Deut. 9, 27. II Mach. 1, 2 7 cf. Ex. 4, 10. Num. 11, 11 cf. Ps. 115,7 (16). Esai. 50,10 etc. cf. Rom. 1,1. Phil. 1,1. n Tim. 1, 3. Tit. 1,1. Pbilem. 1,1 12 Ps. 121,7 17 Ioh. 3,18 19. 20. 21 *Hier. 30 (37), 11 2 uidearia tibi Vulg. 3 TTepιΚΟΠΗ (haec tericope in mg. m3) M ΠΗΡΙΚΟΠΗ (pericope s. u.) A ΠΗpιΚωΠΗ V ΠepιΚΟΠΝ P in LXX om. V abetor P alt. im V 5 familiaris VPtLa.c.MAa.c.m3 familiariter v 6 abracham Ma.r. alt. et om. MAVP 7 uocatur Pa.c. moyses MAVP 8 epistolarum MA V suarum om. P gloriantur V 9 pr. et om. A,Va.c.,v duodici La.c. XII VP se om. V se de terra] sed & errat (t s. u. m3) M 10 esse] heresisMp.c.m3 saluandec MVP,Aa.c. 11 rendendamque P eas replendas v habun- dantia MVP 13 habundantia V,Ma.r. 15 coeperant MAV, La.c. ex v docenique La.r. 16 paenae A penae V 17 proprii] et add. v 20 simmacum P . omnis mundus indigeat misericordia dei et nullus, quamuis sanctus sit, securus pergat ad iudicem; contra nouam ei ueteri heresim, quae putat in isto saeculo et in ista carne mortali, antequam corruptiuum hoc induat incorruptionem et mortale induat inmortalitatem, perfectionem esse in quoquam et omnes simul iustum posse implere uirtutes. 30, 12—16 (37,12—14) Quia haec dicit dominus: insanabilis fractura tua, pessima plaga tua. non est, qui iudicet iudicium tuum ad alligandum; curationum utilitas non est tibi. omnes amatores tui obliti sunt tui, te non quaerent; plaga enim inimici percussi te, castigatione crudeli — siue forti—. propter multitudinem iniquitatis tuae dura facta sunt — sine multiplicata sunt — peccata tua. quid clamas super contritione tua? insanabilis est dolor tuus; propter multitudinem iniquitatis tuae et propter dura peccata tua feci haec tibi. Quasi ad speciosam mulierem loquitur. cui supra dixerat: castigabo te in iudicio, ut non tibi uidearis innoxius siue innoxia; et per μεταϕορὰν loquitur ad Hierusalem, quod dei iudicio pessime uulnerata sit et nequaquam alio nisi ipso. qui percusserat, possit curante sanari — non est, ait, qui iudicet iudicium tuum — nec altissimo uulneri cutem cicatricis 2 contra nouam ex ueteri heresim] sciJ. contra Pelagianos ex Origenistis; cf. p. 246, 9. 276, 26. 301, 15 4 cf. I Cor. 15, 53 12. 14 *Hier. 30 (37), 14 18. 19 *Hier. 30 (37). 11 22 Hier. 30 37). 13 23 cf. Hier. 8, 22. 30 (37), 17 1 indegeat La.c. misericordiam MAa.c. 2 nona V,La.c. 4 correptiuum Pa.c. in corraptione P mortale] hoc add. s. u. m3A 5 inmortalitate V quoqua V 6 inpleri (alt. i ex e) M 7 factum Pa.t. 9 aligandum V 10 tej teq; Mp.c.m3Ap.c.m2 cum Vulg. II plaga (m s. u. add.; sed exp.) L percussit M 12 castigationes V mnltitudiae M 14 qui P claaaa Ma.c. 15 taa Y, (tu in ros.) MA mea LP 16 pr. pro- P tuae om. P 20 metafora s. uocem Graecam m. ree. M ΜΗθΛφωΡΛΝ A )-(ΗθaφωpaN V meΤΛφωpΛΝ P metaphoram (s. u. A) e loquitur om. MAVPv 21 aliouo La.c. ipse P 22 possa P aitj dominus add.v 23 aulneri] aaleat add. v cute V cicatrices Va.c. obdacere. (quocumque te conuerteris, utilitas non est tibi, quia offendisti eum, qui uerus et solus est medicus. omnes amatores tui obliti sunt tui, uel sacerdotes uel principes aut certe angelorum praesidia, quibus, priusquam offenderes dominum, uallabaris. te non quaerent facientes contra apostolum, qui quaerebat credentes et non ea, quae erant credentium; plaga enim inimici percussi te castigatione crudeli.\\' aliter amicus, aliter inimicus percutit; aliter pater, aliter hostis. ille caedit, ut corrigat, iste percutit, ut occidat; unde et propheta lacrimabiliter dicit: domine, ne in furore tuo arguas me neque in ira tua corripias me! hoc autem factum est, quia propter multitudinem iniquitatis tuae dura facta sunt peccata tua. quodque sequitur: quid clamas super contritione tua? insanabilis est dolor tuus propter multitudinem iniquitatis tuae, in LXX non habetur, uidelicet quia secundo dicitur: propter multitudinem iniquitatis tuae et dura peccata tua et, qui scribebant, a principio additum putauerunt. et est sensus: *ut inimici te plaga percuterem, ut caederem castigatione crudeli, fecit multitudo iniquitatis tuae et dura peccata tua, quae sanari non poterant nisi mordacissimo puluere et ardente cauterio et ferro acutissimo, quo putridas carnes et insanabiles amputarem. et tamen propter multitudinem iniquitatis 1 Hier. 30 (37), 13 2 Hier. 30 (37), 14 5 *Hier. 30 (37), 14 6 cf. II Cor. 12, 14 7 Hier. 30 (37), 14 10 Ps. 6, 2. 37, 2 12 Hier. 30 (37), 14 13 Hier. 30 (37), 15 15. 16, 23 *Hier. 30 (37), 15 4 offenderis P 5 aallaaeris MAa.c.m3 uallanaris Pp.c. te teq: non quaerent (teq; s. u.) m1A te n quef m3A 6 quaerebant v alt. qua LMAa.c. 7 castigationem Va.r. 8 pr. alter Ma.c. amicos P alt. alter Ma.c. inimicos P 9 aliter om. P,MAa.c. cedit VP 10 dicens P,MAa.c.m2 furore tuoJ ira tua MA 11 ira tua] furore tuo MA tuo P 13 quodqae (que s. u. m3) A quod P,MAa.c. 15 pr. tuos Ma.c. multitudine La.c. 18 scribebat P 19 plagam. Ans.. ut] et v cederem MP,La.c. tederem V 21 poterat Pa.c. ardenti υ 22 carnes s. u. P insanabilis Y 23 ampu- tare La.c.\\';;\\'\\'. tuae et dura peccata tua feci hoc tibi non mea uoluntate, sed medicinae ratione cogente\\'. 30 (37), 16.17 Propterea omnes, qui comedent te, deuourabuntur et uniuersi hostes tui in captiuitatem ducentur et, qui te uastant, uastabuntur cunctosque praedatores tuos dabo in praedam. obducam enim cicatricem tibi et a uulneribus tuis sanabo te, dicit dominus. quia eiectam — siue dispersam — uocauerunt te, Sion, haec est, quae non habebat requirentem. Et sub Zorobabel haec facta cognoscimus. quando Assyrios, hoc est Nineuen, uastauere Babylonii atque Chaldaei et rursum Babylonios et Chaldaeos Medi Persaeque ceperunt et Babylon destructa est, tunc Sion coepit habere dominum requirentem et obducta est cicatrix uulneri illius et sanata est a plagis suis, quod plenius atque perfectius conpletur in Christo. 30,18-22 (37,18.21) Haec dicit dominus: ecce ego conuertam conuersionem tabernaculorum Iacob et tectis — siue captiuitati — eorum miserebor et aedificabitur ciuitas in excelso suo et templum iuxta ordinem suum fundabitur. et egredietur de eis laus noxque ludentium et multiplicabo eos et non minuentur; quodque sequitur: et glorificabo eos et non attenuabo eos, in LXX non habetur. e t erunt, inquit, 8 *Hier. 30 (37), 17 19 *Hier. 30 (37j, 13 24 *Hier. 30 (37), 19 1 haec v 2 rationem P cogentem Y 3 comednnt MP,Ap.c..v cum Vulg. 4 captiuitate P 5 et s. u. M 6 praedatores] uaatatores V inter V 7 a s. u. M 8 qaia s. u. m3M eiectam] quia dilectam add. 31 9 (= 13) svon V 10 factam M cognuscimas M 11 niniuen MA,Pp.c.,vin nineue V babilonii (terl. i s. u.) P 12 caldaei (alt. a s. u.) L Chaldaei—alt. et om. V caldeos L chaldeos V persaeque (a s. u.) L, (tert. e ex i) M, (ex persequi) P persique A persiqui Y 13 coeperunt MVP caeperunt (pr. e s. u.) A cepit V ^ 14 obductam V onlneribus Mv uulnerum Y alt. et] ut V 15 a s. u. L 19 siue] sibi P eoram] eius Vulg. 21 de eisj dies Va.c. 22 lap- dantium P inminuentUr Mp.C. 23 quoque Ma.c. 24 attenuabo eos; attenuabuntar v cum Vulg. eos exp. M, om. v filii eius sicuti a principio et coetus eius coram me permanebit et uisitabo aduersum omnes, qui tribulant eum. et erit dux eius ex eo et princeps de medio eius producetur et applicabo eum et accedet ad me; quis enim iste est, qui applicet cor suum, ut appropinquet ait mihi?, a it dominus; rursumque quod in Hebraico (sequitur, in Graeco) non habetur: et eritis mihi, ait, in populum et ego ero uobis deum. Quorum typus praecessit in Zorobabel et Ezra, quando reuersus est populus et coepta aedificari ciuitas in excelso suo templique obseruari religio et cetera, quae ipsius Ezrae uolumine continentur; plenius autem atque perfectius in domino saluatore apostolisque conpletum est, quando aedificata est ciuitas in excelso suo — de qua scriptum est: non potest abscondi ciuitas, quae in monte sita est — et templum iuxta ordinem suum ceremoniasque fundatum, ut, quicquid in priore populo fiebat carnaliter, in ecclesia spiritaliter conpleretur. tunc egressa est laus siue gratiarum actio — hoc enim significat \\'thoda\\' —. ut omnes apostoli dicerent: gratia. uobis et pax, uoxque ludentium non illo luso, quo manducauit populus et bibit et surrexit, ut luderet. sed eo, quo coram 7 \\'Hier. 30 (37), 22 14 Hier. 30 (37), 18 *Matth. 5, 14 15 Hier. 30 <37), 18 18 Hier. 30 (37), 19 *Hier. 30 (37), 19 19 I Cor. 1, 3 20 Hier. 30 (37), 19 cf. Ex. 32, 6 1 sicut v cum VuZg. 2 aduersus P 3 eum om. V eius om. Vulg. 4 producentur A 5 accedet V ascendit LMAa.c. accedat Mp.c. ascendet P 6 ut] et Yvlg. 7 quod in Hebrai(co sequitur, in Grae)co scripsi quod in hebraico codd. et hoe in Hebraico falso post Erasmum Martianaeus et hoc in LXX Victorius v; cf.p. 377,13 8 ait om. v 9recessit V zerobabel V ezdra M 10 cepit V; est add. v aedificare M 11 relegio La.c. ezdrae M 12 continetur Pa.c. perfectus Pa.c. 14 ciuitas-scriptum est in mg. V 15 posita MP 16 cerimoniasque MVP caerimoniasque (pr. i ex e) A; cf. p. 46, 21. 66, 7. 323, 20 17 priore (sic alibi semper L uel primitus uel p. e.; ef.p. 203,22.321,3. 330,12)] priori codd. v spitaliter Ma.c.m2 spiritualiter Ap.e.m2 18 hacc P 19 ut—uobis om. V 20 landantium P non] in add. V luso L cum OZDCS et codd. Vercell. CLIV 50, Menuc. 14425 ludo MAp.c.,v lusu PFp.c. luxu V manducabit Pa.c. 21 uiuit Ma.c. surrexerunt V ut om. V Iudere V que P area domini lusit Dauid. et multiplicati sunt et non inminuti, ut totus orbis crederet in deum saluatorem, et glorificati sunt, ut impleretur, quod scriptum est: gloriosa dicta sunt de te, ciuitas dei! fueruntque filii eius, hoc est apostoli, sicut fuerunt a principio Abraham, Isaac et Iacob, principes generis Israhelitici. tunc uisitauit dominus aduersum omnes, qui tribulauerunt populum dei, aduersarias uidelicet potestates. et fuit dux eius exeo — hau dubium quin dominus et saluator secundum carnem ex genere Israhel — et princeps de medio eius productus est. applicauit eum pater ad se et accessit ad eum, ut diceret filius: ego in patre et pater in me, quia nullus potest sic suum cor applicare domino nec ita ut filius patri esse coniunctus. quodque dicit iuxta (Hebraicum tantum, sed non iuxta) LXX: et eritis mihi in populum et ego ero uobis in deum, cernimus opere conpletum ex parte in Israhel et ex toto in gentium multitudine. 30 (37), 23.24 Ecce turbo domini, furor egrediens, procella ruens in capite impiorum conquiescet non auertet iram indignationis dominus, donec faciat et conpleat cogitationem cordis sui; in nouissimo die- 1 ef. II Reg. 6, 5 3 Ps. 86, 3 7 cf. Num. 16, 3 etc. 8 *Hier. 30 (37), 21 9 Hier. 30 (37), 21 11 Ioh. 14, 11 14 *Hier. 30 (37), 22 Hier. 30 (37), 22 1 inminuit 3Ia.c. 2 nt (s. u. m2) M, (in ras.) A totus orbis ut crederet (totus orbis post crederet repetiwt s. u. m2, sed exp.) A crederit Pa.c. dum MA Vv dBo P 3 groriosa P 5 fuit V Abraham] et add. v 6 generia s. u. m3A 8 hau 0 (et alibi semper fere ante dubium Lp.c. uel primitus; cf. p. 88, 4. 211, 9 etc.) haud AV, (d ex t m2) L, (ex aut) M aut P 10 est] & add. s. u. m3M eum] autem V 11 ad om. V 12 cor suum v dno (o in ras.) M ad dum Y deo a 13 ut] patris add. V quoque Ma.c.m2 dicet Pa.c. iuxta M iuxta LXX expungere uult Vallarsius; cf. p. 376, 6 Hebraicmn tantum, sed non iuita suppleui (cf. p. 382, 10. 389, I), om. codd. v 14 LXX LV, (s. u. m2) M, (s. u. m3) A, om. P 15 dam M cernemns La.c. 16 parte (r s. «. m3; e m ras.) M genium Ma.c.m2 18 egrediensj et add. v 19 conquiescit MAa.c. auertit LMAa.c. auertat Pa,c. 20 ut V 21 cogitatione La.c. rum intellegetis ea. Turbo furoris domini et procella ruens atque tempestas requiescet in capite impiorum, uel daemonum uel eorum, qui dei filium blasphemarunt; et non auertet iram indignationis suae, donec faciat et conpleat cogitationem cordis sui et circumdetur exercitu Hierusalem et penitus deleatur. quomodo autem artifex non potest intellegi nisi opere conpleto nec medicinae industria nisi, postquam fuerit sanitas consecuta, ita, cum euersio fuerit Hierusalem et prioris populi abiectio, tunc intellegent credentes, quod repulsio Iudaeorum nostrae salutis occasio sit. 31 (38), 1 In tempore illo, dicit dominus, ero deus uniuersis cognationibus Israhel — siue generi Israhel — et ipsi erunt mihi in populum. Nisi cogitatio domini fuerit impleta et furor eius requieuerit super impiorum caput, uniuersitatis dominus cognationibus Israhel deus esse non poterit; hoc autem dicit reliquiis, quae saluae factae sunt. quodsi opponitur nobis id, quod dictum est: ero deus generi Israhel siue uniuersis cognationibus Israhel, assumamus exemplum: (si filii essetis Abraham, faceretis opera patris uestri\\'; et apostolus scribit: uidete Israhel iuxta carnem. ex quo docet esse alium Israhel iuxta spiritum. ille est igitur Israhel, qui mente cernit deum siue rectissimus domini est, et huiuscemodi Israhel erit populus dei. 31 (38), 2 Haec dicit dominus: inuenit gratiam in deserto populus, qui remanserat gladio; uadet ad 3 cf. Matth. 27, 39. 40. Marc. 15, 29. Luc. 22, 65 Hier. 30 (37), 24 12 *Hier. 31 (38), 1 13 cf. Hier. 30 (37), 24. 23 16 cf. Hier. 31 (38), 7 17 *Hier. 31 (38). 1 18 Hier. 31 (38) 1 19 cf. Ioh. 8, 39 20 *I Cor. 10. 18 22 Israhelj cf. Hieron. Nom. Hebr. 13, 21. 63, 22. 74, 15. 76, 20. Quaest. Hebr. in Gen. p. 52. 1—23 23 cf. Num. 16, 3 etc. 1 intellegentis LMAa.r. intellegentes P furori Ma.c.m2 2 requiescit MVP,Aa.c. impiorum scripsi eorum codd. v; cf. Un 14 et p. 377. 19 demonum V 3 blaaphemauemnt v anertit P.La.c. 5 exercitum L 6 paenitus A,La.c. 10 occansio MP 12 cogitationibus T -generis AVP 13 mihi om. P 16 quiP 19 abraham] israhel M Abraae v 20 apostolis (v s. pr. o) P 21 pr. et alt. iuxta] secundum v alium esae V 22 igitur Israel eat v 25 remanserat] a add. (s. u.) M cum Vulg. uadat v requiem suam Israhel. LXX: sic dixit dominus: inueni calidum in deserto cum his, q ui perierant gladio; ite et nolite interficere Israhel! Ridicule in hoc loco Latini codices ambiguitate uerbi Graeci pro \\'calido\\' \\'lupinos\\' interpretati sunt; Graecum enim OEPMON utrumque significat, quod et ipsum non habetur in Hebraeo. est enim scriptum \\'hen\\', quod Aquila, Symmachus et Theodotio λάριν, hoc est \\'gratiam\\', interpretati sunt; soli LXX posuere \\'calidum\\' putantes ultimam litteram m esse. si enim legamus \\'hen\\' per litteram \\'n\\', \\'gratia\\' dicitur: si per \\'m\\', \\'calor\\' interpretatur. est autem sensus iuxta Hebraicum: populus Iudaeorum, qui Romano remanserat gladio uel certe iram furoris domini potuerat euitare, inuenit gratiam in deserto gentium, ut inter turbam nationum in ecclesia saluetur; unde uadet et inueniet requiem suam Israhel quam semper sperauerat, quam ei prophetarum promiserant uaticinia. porro iuxta LXX haec intellegentia est: dominus inuenit calidos atque uiuentes apostolos et socios eorum in deserto gentium inter eos, qui infidelitate sua interfecti fuerant nec habebant calorem uitae. unde praecipitur angelis et his, qui in ministerio dei sunt, ne omnes interficiant, ne Israhel penitus deleatur. diciturque eis: ite et nolite interficere Israhel; sint aliqui, qui uiuant, 11. 4-8. 10-12 *Hier. 31 (38), 2 13 Hier. 31 (38), 2 21 *Hier. 31 (38), 2 1 dicit r 3 rediculae (i s. pro e) V __4 Latini cod. in h. loco r ambiguitatem P 5 0EPMOI L ΘΘΗpN V, (termon s. d 6 quodque MAVP,La.c. hebreo AV 7 hem LMVP,Aa.c. corin 8. uocem Graecam m3M XaΡΥΝ (carin s. u) A 8 posuerunt v 9m] mem v han LMV,Aa.c. an P 10 n] nun v nisi V m] mem v 11 autem] ut P Hebraicum] cum add. LMVP,Aa.r. 12 remanser P poterat V 13 gratia M intra v 14 unde] at add. MAv uadet] ualde V inuenit P 15 eis P 16 promiserat Pa,c. 17 callidos VP apostolus Ma.c. 18 sotios (alt. o ex u) M 19 habebant LP,Ma.c. (1 uerunt s. ebunt m3) A calore La.c. 22 alioqui v\\' sint, qui caleant ardore fidei, sint, qui frigus infidelitatis et mortis effugiant, quos dominus inueniat in deserto!\\' 31 (88), 3-6 Longe dominus apparuit mihi — siue ei —: et in caritate perpetua dilexi te; ideo attraxi te miserans. rursumque sed aed ificabo te et aedificaberis, uirgo Israhel. adhuc ornaber-is tympanis tuis — siue assumes tympana tua — et egredieris in choro ludentium. adhuc plantabis uineas in montibus Samariae; plantate plantaria et uindemiate! erit enim dies, in qua clamabunt custodes in monte Ephraim: surgite et ascendamus in Sion ad dominum deum nostrum! Quia offenderat Israhel dominum et dixerat: non habemus regem nisi Caesarem et: uenite et interficiamus eum, et nostra erit hereditas et longe recesserat a deo, propterea dominus post multum tempus apparuit ei — non tempore Zorobabel et Ezrae, postquam rursum capti sunt —, sed in caritate perpetua dilexit eum, quae nullo fine delebitur, et attraxit eum miserans; nequaquam enim merito, sed clementia saluatus est. rursumque, ait, aedificabo te et aedificaberis, uirgo Israhel. hoc proprie intellegamus in ecclesia; delirant enim, qui auream atque gemmatam suspirant Hierusalem suam auaritiam in mysterio urbis domini consecrantes. \\'adhuc ornaberis tympanis tuis, ut canas 4 *Hier. 31 (38), 3 7 *Hier. 31 (38), 4 13 Ioh. 19, 15 14 *Marc. 12, 7 16 *Hier. 31 (38), 3 20 Hier. 31 (38), 4 22 delirant] scil. chiliastae; ef. p. 235, 18 24 Hier. 31 (38), 4-- 1 caleant] legant (g s. u.) M,Ap.c.m3 ardorem M,Ap.c.m3 4 ideoj id est F 5 rursusque Mp.c. 6 aedificaueris Ma.c. ornaueris LMPa.c. 7 tymphanis AP timph. V asume V tymphana APtimph. V 8 choro (c s. u.) L (= p. 381, 2) adhoc Ma.c. 9 plantate-erit enim] plantabunt plantantes et, donec tempus ueniat, non nindemiabunt, quia erit Vtilg. pomaria M 10 uindimiate La.c. quo V 12 syon V; & add. P 14 alt. et om. P eũ s. u. V 17 ezdrae M 18 di- lexerit MVP,Aa.r. 20 -que] qd MAp.c.m3 alt. aedificaueris M 22 delerant V..Pa.c. quia P suspi∗∗rant L suspicantur V,Mp.c.m2 in] ^ P 23 urbis] uerbis Ap.c.m3 constituentes Mp.c.Ap.c.m3 consecrentes Va.c. 24 ornaueris MAPa.c. tymphanis AVP chanas A domino in ecclesiis omni in te malorum operum carne consumta. et egredieris in choro ludentium cum gentium turbis, plantabis uineas in montibus Samariae\\', nequaquam in uallibus et humilibus locis, sed in montibus Samariae, qui post captiuitatem populi Israhel ab alienigenis possessi sunt. quibus dicitur: plantate plantaria et uindemiate! tunc fuit dies domini, in qua clamauerunt custodes — apostoli uidelicet et apostolici uiri — in monte \\'Samariae\\' et in monte Ephraim\\', quorum alterum \\'custodiam\\', alterum \\'ubertatem\\' sonat; quid uero dicunt custodes Samariae, immo quid clamant in monte Ephraim? \\'surgite, qui iacetis, humilia relinquite, uictimarum hostias spernite\\' — sacrificium domino spiritus contribulatus—\\',ascendamus in Sion, hoc est in ecclesiam, ubi est speculatio et intuitus dei; cumque fuerimus in Sion, immo ascenderimus ad eam, ascendemus pariter ad dominum deum nostrum\\'. 31(38), 7 Quia haec dicit dominus: exultate in laetitia, Iacob, ei hinnite contra caput gentium; personate, canite et dicite: saluum fac, domine, populum tuum, reliquias Israhel! Significanter non totus saluatur Israhel, sed reliquiae Israhel praecipiente domino atque dicente: \\'exultate in laetitia, qui estis de Iacob, e t hinnite ad caput gentium cuncta referentes, quia cauda Quondam uersa est in caput; personate et canite et dicite! .2 Hier. 31 (38), 4 3 Hier. 31 (38), 5 6 *Hier. 31 (38), 5 9 cu- stodiam—ubertatem] cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 47, 12. 50, 26. 66, 3. 71, 4-5, 26. 17, 25. 66, 15. 81, 12 11. 13 Hier. 31 (38). 6 12 *Ps. 50, 19 14 speculatio] cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 39, 25. 43,12.50,25. 75,2. 78,15. 81, 17 22. 23. 24 Hier. 31 (38), 7 23 cf. Dent. 28, 13. 44. Is. 9, 14.15 1 consumta (sic semper fere Lp.c.)] consumpta codd. 3 aineam P 5jpopulu P 6 plantaria in textu pomaria in mg.M 7 quo V II mente Pa.c. quia V reliqaite (Ii s. u.) V 12 do VP 13 ascendamasj imo ascenderim\\' add. s. u. m3A in om. V 14 ecclesiaM 15 sjon V pr. ascenderemus (tert. e ex a) P alt. ascendimus VP,MAa.c. ascendamus r pariter cmte pr. ad tr. L 17 laetia P 18 innite MP,Aa.c. personate] et add. Vulg. 19 salnam facj salaa Vulg. 21 pro israhel saluator (v s. o) P 22 laetitiam Ma.r. qui—gentium om. V 23 innite MAa.c. cuncta referentea] haec cuncta ad ecclam referentw Vreferentes cancta tr 24 pr.et om.v quid est illud, quod iubentur dicere? saluum fac, domine, populum tuum. quem populum? utique reliquias Israhel, quae secundum electionem saluae factae sunt, de quibus et Paulus assumens testimonium Isaiae loquitur: nisi dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus et sicut Gomorra similes fuissemus. 31 (38), 8 Ecce ego adducam eos de terra aquilonis et congregabo eos ab extremis terrae; quodque sequitur: in solemnitate Phase; et generabit filios multos, in Hebraico non habetur, sed in LXX tantum legitur, pro quo apud Hebraeos scriptum est: inter quos erunt caecus et claudus et praegnans et pariens simul, ecclesia magna reuertentium huc. Congregantur reliquiae populi Israhel per apostolos et apostolicos uiros, de quibus supra legimus: clamabunt custodes in monte et quibus praecipitur: personate et canite et dicite, ut saluae fiant reliquiae Israhel. ipseque dominus pollicetur se reducturum eos de terra aquilonis, qui est uentus durissimus. nomine autem dexter uocatur, de incredulitate, de frigore dominicae caritatis et congregare eos ab extremis terrae non in alio tempore, sed in solemnitate Paschae, hoc est feriis dominicae passionis, quando crucifixus est dominus impletumque 1 *Hier. 31 (38), 7 2 Hier. 31 (38). 7 3 Eom. 11,5 4 Rom. 9, 29. cf. Esai. 1, 9 9 *Hier. 31 (38), 8 15 Hier. 31 (38), 6 16 Hier. 31 (38), 7 cf. Hier. 31 (38), 7 18 *Prou. 27, 16 22 cf. I Cor. 5, 7 1 iuuentur P 2 reliquia V 3 salua facta Pa.c. 4 eaaiae V,Aa.c. in esaiae P 5 sabaoht P 6 gomora L gorra V gomurra P similis La.c. 8 quod v 9 sollemnitate MA V sollempn. P(= lin. 21) pascae La.c. phasee M phaaec (= ϕάσεϰ LXX) A. pasnhae V generauit AP,Ma.c. 11 hebreos MAV 12 alt. et otn. Vulg. pregnas La.c. pregnans M ecclesia magna] coetus magnus Vulg. ecclesia—huc in mg. L, om. eet. 14 populi om. V pr. apostolus Ma.c. et] per add. P 15 legimussnpra. V 16 pr. et om. MAVPv dicit La.c. ut (t s. u.) L. om. Aa.c. salui Ma.c. 17 -que] quoque v se] sed P reductorum Ma.c.m2 19 incrudelitate M,LAa c. 20 congregara P in om. V 21 Pachae] Phase v ferus (sic) P 22 dominus est v impletorumque Ap.c.m2: e add. s. u. m3M illud, quod ipse in euangelio repromisit: cum exaltatus fuero, omnia traham ad me. tunc generauit multum populum, ut illud impleretur Isaiae: quia nata est gens semel; uno enim die tria milia et quinque milia hominum crediderunt. quodque in Hebraico scribitur: inter quos erunt caecus et claudus et praegnans et pariens simul, ecclesia magna reuertentium huc, quamquam et iuxta litteram impletum sit, quod caeci uiderint, claudi ambulauerint, tamen melius iuxta ἀναγωγὴν intellegi potest, quod, qui prius caeci erant perfidia, postea crediderint saluatori et, qui claudi, quibus quondam loquebatur Helias: usquequo claudicatis utroque pede?, postea ambulauerint et populus, qui sedebant in tenebris et umbra mortis, magnum lumen aspexerint claudique cucurrerint et praegnans pepererit filios, ecclesia magna reuertentium ad fidem. Iudaei putant hoc esse conpletum, quando sub Ezra post diem Paschae egressi sunt de Babylone, ut reuerterentur Hierusalem, in quo typus fuit et non ueritas; neque enim in illo tempore uniuersa, quae legimus et lecturi sumus, fuisse conpleta poterunt approbare. 31 (38), 9 In fletu uenient — siue egredientur — et in misericordia reducam eos et adducam eos per tor- 1 *Ioh. 12, 32 3 *Esai. 66, 8 4 cf. Act. 2, 41. 4, 4 5 *Hier. 31, 8 8 cf. Mattb. 11, 5. Luc. 7, 22. 11 *III Reg. 18, 21 12 cf. Ps. 106, 10. Esai. 9, 2 14 *Hier. 31 (38), 8 16 cf. I Esr. 8 (7), 3-6 (6—9) 20 *Hier. 31 (38), 9 2 fuero] a terra add. v 3 esaiae VP,Aa.c. simul V 4 diem V et] altero v 5 interj in P 6 cladns P pr. et om. P praegnas (pr. a s. u.) Z pregnans M ecclesiae Mp.c.m3 7 reuertentium] turba add. m3M ḥụ̣c̣ M hunc P quaquam V 8 uiderant Y ambolaaerit Pa.c. ambolauerunt V 9 -TUJrHN M ANA- (anagogen s. u.) A aNNaTATHN P anagogen v qui om. V erant caeci v 10 crederint La.c. crediderunt V et om. V 11 loqaebantur Aa.r. Elias v 12 ambulauexint postea tr., uiderint add. P _ambulanerint M,Ap.c.m3 uiderint LV,m1A sedebat V,Ap.r.v 13 etj in add. MA aapexeat V,MAa.c.v 14 currerint Za.c. pregnas La.c. pregnans M praegnas APa.c. pepererint LAa.\". peperit P ecclesiam magnam\" 15 indae La.c. 16 ezdra M Paschae] Phase v 19 potuerunt P 21 misericordiam VL,Ma.c. et—eos in mg. y rentes aquarum in uia recta et non inpingent — sine non errabunt — in en, quia factus sum Israheli pater et Ephraim primogenitus meus est. Si iuxta Hebraicum Iegerimus: in fletu uenient — hoc enim indicat \\'iabu\\' —, dicemus, quod interdum et nimii gaudii fletus indicium sit iuxta illud: lacrimo gaudio. sin autem iuxta LXX, qui dixerunt: in fletu egredientur et in misericordia — siue in consolatione — reducam eos, illum sensum ponemus, qui et in Psalmis dicitur: euntes ibant et flebant portantes semina sua; uenientes autem uenient in exultatione portantes manipulos suos. fleuerunt enim, quando captiui ducti sunt, et consolationem maximam receperunt, quando misericordia domini sunt reducti. et adduxit eos dominus per apostolos et apostolicos uiros plenos aquarum et largissimi fluminis in uia recta, uidelicet fidei, non in perfidia Iudaeorum. et non, inquit, inpingent iii ea, quia caeci esse cessarunt, quibus quondam dictum est: si caeci essetis, non haberetis peccatum;, nunc uero dicitis, quia uidemus; peccatum uestrum manet. possumus \\'uiam rectam\\' et Christum intellegere, in qua, quicumque ambulauerit, non impinget. factus sum, ait, Israheli pater, qui reductus est, et Ephraim primogenitus meus est; ubi enim quondam abundauit peccatum 2 *Hier. 31 (38),9 4 Hier. 31 (38), 9 6 Ter. Ad. 409 7. 8 *Hier. 31 (38), 9 Hier. 31 (38), 9 9 *Ps. 125, 6 16 Hier. 31 (38), 9 18 loh. 9, 41 21. 22 Hier. 31 (38), 9 22 *Rom. 5, 20 2 Israel v 3 (= 22) effraim A meus V, om. P,LMAa.c. sine V,La.c. 4 legimus V 5 dicinms La.c. nimi V 6 sit 8. u m3M illadj terentii add. s. u. P lacrimosum V lacrymor v gaudium V si V 7 quid Aa.r. egredietur v 8 consolationem v redducam Ma.r. 9 sensu v 10 portantes] mittentes v 11 in] cum v manipoloa Pa.c. 13 ∗m∗ia Y 15 uiae Aa.r. uiã P rectae JLP,MAa.r.; cf. lin. 1. 20 16 perfidiae Mp.c.m3 quit Pa.c. 19 uero] quia add. (s. u. m2) A,v:. dicetis Aa.c.m2 quia om. v uestmin] in aobis add, s. u. M 20 ex (sic) P 21 quam P im(n)pingit LAac. ait] auτ̄ P 22 Israel 9 et] in add. V 23 habundauit YP superabundauit gratia. Ephraim autem in typo esse populi de gentibus congregati scriptura testatur. fuit enim posterior filius Ioseph et subripuit primogenita Manasse, qui natura primitiuus erat; sed in mysterio crucis decusatis manibus, qui stabat ad sinistram Iacob, dextrae manus eius suscepit benedictionem et, qui steterat ad dextram. sinistra benedictus in secundum redactus est gradum. et quomodo Iacob Esau, sic Ephraim Manasse rapuit primogenita omnisque populus decem tribuum uocatus est Ephraim, quia Hieroboam, filius Nabat, ex hac tribu regnum primus optinuit in Samaria. 31 (38),10-14 Audite uerbum domini, gentes, et annuntiate insulis, quae procul sunt, et dicite: qui dispersit Israhel, congregabit eum et custodiet eum sicut pastor gregem suum, quia redemit dominus lacob et liberauit eum de manu potentioris — siue fortioris —. et uenient et laudabunt in monte Sion et confluent ad bona domini super frumento et uino et oleo et fetu pecorum et armentorum. erit anima eorum quasi hortus inriguus - siue quasi lignum fructiferum — et ultra non, esurient . tunc laetabitur uirgo in choro - sine uirgines — et iuuenes ac senes simul et conuertam luctum eorum in gaudium et consolabor eos et laetificabo a dolore suo et inebriabo animam sacerdotum pinguedine — siue filiorum Leui - et 1 cf. Gen. 48. 19 2 cf. Gen. 48, 13-15 7 cf. Gen. 25, 31-34. cap. 27 9 cf. in Beg. 11, 26. 12, 20. II Par. 13, 6 16 *Hier. 31 (38),11 20 *Hier. 31 (38), 12 21 *Hier. 31 (38), 13 25 *Hier. 31 (33), 14 1 superhabnndauit VP gratiam L 4 demutatis Mp.c.m3 decussatis Ap.c.m3,v 5 dextere P 6 dexteram AVPv et alibi amnes codd; cf. Index s. u. sinistram P,LAa.c. 9 quia] ab add. P hieroem La.c. ieroboam Pv 10 Nabath v II annuntiateJ in add. v cum Vulg. (= p. 386, 3) 13 congregaoit VP,Ma.c. 14 quia redemit] redemit enim Vulg. redimet Ap.c.m3 15 liberabit Ap.c. potentiores Max. sine] de manu add. v 16 fortiores Ma.c. 17 sywn V 18 foetu AV 19 eritque MAp.c.,v cum Vulg, ortus P,Ap.r. 22 pr. et om. Vulg. iuuenis Ma.c. ac] et v cum Vulg. 24 animas JP 25 pinguidine Lax. pinguidiné P, LIX. Hieron. in Hierem. 25 populus meus bonis meis adimplebitur, ait dominus . Perspicue uocatio gentium demonstratur dicente scnptura: audite uerbum domini, gentes, et annuntiate insulis, quae procul sunt, et dicite! quid annuntiant insulis, quae procul sitae sunt ? quod dominus, qui dispersit Israhel, ipse congregabit eum — nequaquam ergo, ut dispergerentur, potentiae fuit aduersariorum, sed domini uoluntatis — et custodiet eum sicut pastor gregem suum — pas tor enim bonus ponit animam suam pro ouibus suis —, quia redemit dominus Iacob pretio sanguinis sui et liberauit eum de manu potentioris sine fortioris. per quae ostenduntur fortiores aduersariae potestates natura fragilitatis humanae et, quantum in utrisque uirium est, illas fortiores esse natura, sed nos fortiores fide, si tamen mereamur liberari ab eo, qui potest alligare fortem et domum eius diripere. etuenient, inquit, — hau dubium quin liberati de manu potentium — et laudabunt liberatorem suum in monte Sion, hoc est in ecclesia, et confluent ad bona domini, rerum omnium abundantiam, quae non in frugibus et cibis carnis istius, sed in uirtutum uarietate sentitur. super frumento, inquit, et uino et oleo — de quo conficitur panis domini et sanguinis eius impletur typus et benedictio sanctificationis ostenditur dicente scriptura: unxit te deus, 3 *Hier. 31 (38), 10 5. 8 Hier. 31 (38), 10 9 *Ioh. 10, 11 10 *Hier. 31 (38), 11 11 Hier. 31 (38), 11 12 *Hier. 31 (38), 11 15 cf. Matth. 12, 29 16. 17. 18. 20 Hier. 31 (38), 12 23 Ps. 44, 8 1 adinpleabitur M 2 scriptura dicente v 3 annuntiate] in add. v 4 quidj qui P an(d)nuntiant OZD an(d)nuntiat MAVP,La.c. 5 d P 6 congregauit M,Aa.c. 7 dispergentar F adueraarium Pa.e. 8 uoluntas Aa.e.m3 9 ponet PJLa.e. 10 redima P 13 naturam P atriuaqae MP 14 ueram Y illa F,Pa.c. naturas P,Aa.r. fidem Aa.r. 16 hau (sic alibi semper fere ante dubium Lp.c. uel prinuitus)] haud AV, (d ex t m2) L, (ex aut) M aut P 18 montem P syon V 19 haundantia P in om. MAVP 20 ciuis Ma.c. cybis P uaristati P,La.c. 11 alt. et e. u. L 22 sanguis VP,MAa.c.m3 23 uncaxit V\"\\'\"- deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis — et fetu pecorum, qui in ecclesia simplices sunt, et armentorum, quae cornuta sunt et aduersarios uentilant. ut autem sciamus benedictiones has nequaquam ad corpus, sed ad animam pertinere, sequitur: eritque aonima eorum quasi hortus irriguus siue quasi lignum fructiferum, quod plantatum est secus decursus aquarum, et paradisus domini in deliciis. et ultra, ait, non esurient; nequaquam ea esurie, de qua scriptum est: beati, qui esuriunt et sitiunt iustitiam, sed ea, quae saturitate mutatur et rerum omnium excludit paenuriam. tunc laetabitur uirgo in choro — de qua scribit apostolus: despondi enim uos uni uiro uirginem castam exhibere Christo — et iuuenes — ad quos loquitur Iohannes: scribo uobis, iuuenes, quoniam uicistis malignum-et senes, ad quos idem mystico sermone testatur: scribo uobis, patres, quoniam cognouistis eum, qui ab initio est. et conuertam, inquit, luctum eorum in gaudium — ut, quos terruerat crux, laetificet resurrectio — et consolabor eos et laetificabo a dolore suo — iuxta illud, quod dominus loquitur: beati lugentes, quoniam ipsi consolabuntur— et inebriabo ani mam sacerdotum, qui habent scientiam dei, de quorum ore interrogant legem domini, qui credunt in eum, ad quem 1. 2 Hier. 31 (38), 12 3 cf. Ps. 43, 6 5 Hier. 31 (38), 12 6 *Hier. 31 (38), 12 Ps. 1, 3 7 cf. Gen. 13, 10. Ezech. 28, 13 8 Hier. 31 (38), 12 9 Matth. 5, 6 11 Hier. 31 (38), 13 12 H Cor. H, 2 13 *Hier. 31 (38), 13 14 *I Ioh. 2, 13 15 Hier. 31 (38), 13 16 I Ioh. 2, 13 17. 19 Hier. 31 (38), 13 20 *Matth. 5, 5 21 Hier. 31 (38), 14 22 cf. Mal. 2, 7: 2 fetum L foetu A foetus V peccorum V et armentorum—sant s. u. P 5 onUs AP 7 paradysus M,Ap.c. 8 ultra (a s. u.) L esnrientj seraient MAa,c.m2 9 esurieJ esurient L,.Aa.r. esurire P 10 saturate Ma.c. securitate V 11 penuriam MP 12 diapondi P.La.c. 13 eiibere AP 13 (= 14) ianenis Ma.c. 16 mktico FP patris La.c. 19 resurrexio L laetificabor P 20 quod om. V 22 de quorum] decorum V 23 di V credaat Va.c. propbetam 7 25* propheta canit: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedec. quod autem sequitur iuxta LXX: filiorum Leui, in Hebraico non habetur et perspicuum est nequaquam hic dici de his sacerdotibus, qui sunt filii Leui, sed de his, in quorum typum praecessit Melchisedec. \\'ebrietas\\' autem sacerdotum et in apostolis conprobatur, quando feruebant fide et musto pleni dicebantur; unde et locus, in quo conprehensus est dominus, uocatur \\'Gessemani\\', quod in lingua nostra \\'uallem pinguedinis\\' sonat. cumque sacerdotes pingues fuerint doctrina domini et inebriati in conuiuio Ioseph dixerint: calix tuus inebrians quam praeclarus, tunc erit et hoc, quod nunc dominus pollicetur: et populus meus bonis meis adimplebitur. quae omnia nunc ex parte tribuuntur; tunc autem dabuntur in pleno. quando uiderimus facie ad faciem et corpus humilitatis nostrae fuerit resurrectionis gloria commutatum. 31 (38), 15 Haec dicit dominus: uox in excel-so audita est lamentationis, fletus et luctus Rachel plorantis filio: suos et noluit consolari super filiis suis, quia non sunt. LXX; sic dixit dominus: uox in Rama audita est, lamentatio et fletus et luctus Rachel plorantis filios suos et noluit conquiescere, 1 Ps. 109, 4. Hebr. 5, 6. 1, 17 2 *Hier. 31 (38), 14 6.cf. Rom. 12, 11 7 Act. 2, 13 cf. Matth. 26, 36. 50 8 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 61, 22 10 cf. Gen. 43, 34 *Ps. 22. 5 12 Hier. 31 (38), 14 13 ef. I COT. 13, 9. 10. 12 15 cf. Phil. 3, 21 20 *Hier. 31 (38), 15 2 (= 5) melchisedech AVP 3 ebraico MV prespicaum Ma.c. 4 hic L id VP,Mp.c.m3.v hit (id 8. u. m3) A 5 typo P 6 ferebant La.c. ferbebant Ma.c. fidem Aa.r. 7 dicebantur] loquebantur (n s. u.) P 8 dominus est v getsemani OD gethsemani Fv, (th s. v. m2) Z getsemmani (t a u..) M getaamani P linguam nostram MG.r. 9 uallia (i ex:e) M ...pinguidinis P,LMa.c. 10 dixerintq; Ap.e. 11 praeclarus1 est (postea) add. MA,v 14 uideremus P 18 luctua et fletus Vtdg. Iuctus] ulalatus V plorans PMa.c. 19 nolentis Vulg. Buper f. suis om. V super ein;Vulg. alt. filios Mp.c. suos (ex sinus) X 20 dicit v 21 lamentationis M pr. et om. M 22 plornns P,Mp.r. quia non sunt. Nec iuxta Hebraicum nec iuxta LXX Mattneus sumsit testimonium; legimus enim in eo post descriptionem infantum necis: tunc impletum est, quod dictum est per Hieremiam prophetam dicentem: uox in Rama audita est. ploratusetululatus multus Rachel flentis filios suos et noluit consolari, quia non sunt. ex quo perspicuum est euangelistas et apostolos nequaquam ex Hebraeo interpretationem alicuius secutos, sed quasi Hebraeos ex Hebraeis, quod legebant Hebraice, suis sermonibus expressisse. Rachel, mater Iosepb, cum ueniret Bethleem, subito partus dolore correpta peperit filium, quem obsetrix, quia moriebatur pariens, uocauit Benoni, hoc est filius doloris mei; pater autem Iacob mutauit uocabulum et appellauit eum Beniamin, hoc est filius dexterae. quaeritur itaque, quomodo Mattheus euangelista testimonium prophetae ad interfectionem transtulerit paruulorum, cum perspicue de decem tribubus scriptum sit, quarum princeps fuit Ephrathae. et nequaquam sit in tribu Ephraim, sed in tribu Iuda. ipsa est enim et Bethleem διώνομος, unde et nomina utriusque concordant; \\'Bethleem\\' uocatur \\'domus panis), \\'Ephratha\\' 3 *Matth. 2, 17. 18 10 cf. Geu. 35, 16. 17 12. 13 Gen. 35, 18 17 cf. Gen. 35, 16 18 cf. Mich. 5, 2. Mattb. 2, 1. 5. 6 20 cf. Hieron. Epiat. 108, 10 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 5, 24. 32, 10. 48, 17 M1 hebraico (h s.u.; ṽ s. o) M mathens VP (= lin. 15) 2 sumpsit MAVP,La.c. discriptionem P 3 infantium v nescis Va.r. o estj 7 add. M 6 flentis Å, (ti m ras.) M flentes La.c. plorans V plorens P 7 quoj enim add., sed eras. M 8 hebreo AV 9 pr. hebreos (o ex u) M hebrens V alt. hebreis MV legebat V hebraicae M 10 uenisset V Mbetthleem talt. e 8. u.) M, om. P 11 obsetrix Z,Lp.r.Pa.c. obstetrU MAV, La.r.Pp.c.; cf. p. 351, ,19 moriebantar L 12 beneni F filiũ Ap.c. (— Un. 24) 13 matabit (s. u.) P 14 dertere La.c. dextrae v 15 euu̇angelista L 16 transtollerit M paruolorum Ma.c. respicue Pa.c. de om. P 17 princeps seil Iaeob; non falso add. Vctorius v suit A Ephrathae Engelbrecht ephratha Mv, (ex ephraim) L, (r postea add.) A ephrata V ephrataip P 18 et om. MVP, eras. A sit] fuit MA 19 pr. etom.Pbethlem M bethlehem P (= p. 390, 2) dI- (I ex Υ) L dΥ- M ΔΥѠNIƆ-CѠC(dionimos s. «.) A DΥѠΥƆ-CѠC Y dyo- P δοωv ύμως vutriq. V 20 bethlem Ma.c. bethlehem P ephatha M. Aa.c. ephrata VPv. ϰαρποϕορία, quam nos \\'ubertatem\\' possumus dicere. quia igitur Rachel in Ephratha, hoc est in Bethleem, condita est — sicut et scriptura sancta et titulus sepulchri eius hodieque testantur —, flere dicitur pueros, qui iuxta se et in suis regionibus interfecti sunt. quidam Iudaeorum hunc locum sic interpretantur. quod capta Hierusalem sub Uespasiano per hanc uiam, Gazam et Alexandriam infinita milia captiuorum Romam directa sint; alii uero, quod ultima captiuitate sub Hadriano, quando et urbs subuersa est Hierusalem, innumerabilis populus diuersae aetatis et utriusque sexus in mercato Terebinthi uenundatus sit; et idcirco exsecrabile esse Iudaeis mercatum celeberrimum uisere. dicant illi, quod uolunt, nos recte testimonium sumsisse dicemus euangelistam Mattheum pro loco, in quo Rachel condita est et uicinarum in circuitu uillarum filios quasi suos fleuerit. 31 (38), 16.17 Haec dicit dominus: quiescat uox tua a ploratu et oculi tui a lacrimis, quia est merces operi tuo, ait dominus, et reuertentur de terra inimici — siue inimicorum — et erit spes nouissimis tuis. ait dominus, et reuertentur filii ad terminos nos suos. Hoc iuxta litteram necdum factum est — neque enim decem tribus, quae in ciuitatibus Medorum exsulant atque Persarum. 2 cf. Gen. 35, 19. 20. 48, 7 10 cf. Hieron. in Zacb. 11, 4. 5 p. 885. Sozom. Hist. eccL II 4 p. 49 13 cf. Matth. 2, 18 19 *Hier. 31 (38), 16 1 KapllW- M,La.c. KApΠѠΦѠpιΔ (carpoforia 8. u.) A KapθιѠΦѠpιa V KASιτѠpιa P 2 ephrata MVPv 3 scripturae sc̄ae M testatur P 4 in om. V 6 gaiam M 7 alexandream La.c. alexandria V 8 adriano MAVP 9 Ierasalem subaersa est v est] in add., sed eras. P 10 terebinti P 11 execrabile AP 12 uirere P dicunt P dicantuolunt] aJ lib quis pdieent s. u. m3A rectae M erecte P 13 sumpsiaae MAVP,La.c. dicimus VP,La.c. euangelista MP matheum TP; ut add. s. u. m2L 14 et] nt Vcircuito Ma.c. circuitum Au.r. uillarum] illarum VP,Aa.c. 15 fleueriat M fleret y 17 mercia Ma.c. 18 ait] dicit M dominus] ds̄ add. P 19 erit om. P est Vulg. 21 littera La.c. est om. P decim M 22 exulant La.c. exultant VP, .(t eras.) M, (i lee erant 8. l.ant m3) A reuersas in terram Iudaeam legimus —, sed iuxta spiritum et in passione domini completum est et hucusque completur, quando de toto orbe saluatur Israhel et Rachel dicitur: quiescat uox tua a ploratu et oculi tui a lacrimis! et est sensus: \\'plorare desiste — priora enim opera tua respexit dominus — et reuertentur filii tui de terra inimici nec praesenti dolore tenearis! est enim spes in nouissimis tuis, ait dominus, et reuertentur filii tui ad terminos suos, quos habuerunt patres eorum, Abraham. Isaac et Iacob\\'. melius autem de paruulis intellegimus, quod mercedem habeant effusi pro Christo sanguinis et pro terra Herodis inimici teneant regna caelorum et reuersuri sint in sedem pristinam, quando pro corpore humilitatis corpus receperint gloriosum. ista est spes nouissima, quando iusti fulgebunt quasi sol et infantes quondam paruuli atque lactantes absque aetatum incremento et iniuriis ac labore corporeo resurgant in uirum perfectum, in mensuram plenitudinis Christi. 31(38), 18.19 Audiens audiui Ephraim transmigrantem — siue la mentantem — : castigasti me et eruditus s sum sicut iuuencus indomitus— siue sicut uitulus et non didici — ; conuerte me, et conuertar. quia tu dominus deus meus. postquam enim con- 3. 6 Hier. 31 (38), 16 7 *Hier. 31 (38), 17 10 cf. Matth. 2, 16 12 cf. Matth. 18, 3. 4. 19, 14 13 cf. Phil. 3, 21 14 *Matth. 13, 43 15 cf. Pa. 8, 3. Matth. 21, 16 17 *Epb. 4, 13 20. 21 *Hier. 31 (38). 18 1 renersos V renersus P sed om. MA 2 passione V 3 salaatori Mp.c. saJuator P 4 alt. etj l hic s. u. m3A 5 desistere M 6 fili A 7 ne v in om. v 9 a V 10 paraolis L 11 habebant V eSasi om. V effuaio P sanguinis pro Christo v sanguis V 12 teneantar MVP,Aa.c. sant P 14 est om. V spe Vp.r. 15 qaasj sicut 17 paraoli LP lactentes Ap.c.,v 16 absque] atque M,Aa.c.m2 resurgent v 17 mensuram] aetatis add. Victorius 19 Epbraimj in add. s. u. M 21 pr. sicut° quasi Vulg. iuuenculus VP,Mp.c.Ap.c.m3 cum Vulg. 22 pr. et eiecit Victorius coli. LXX; sed cf. p. 392. 14 23 dñe MVP,Ap.c. meosj es add. T uertisti me-siue captus sum —; egi paenitentiam et, postquam cognoui — siue ostendisti mihi —, percussi femur meum — sine ingemui — ; confusus sum et erubui — siue ex die con fusionis et ostendi te —, quoniam sustinui opprobrium adulescentiae meae. Loquitur deus, quid Ephraim dicentem audierit et lamentantem. nulli autem dubium. quin decem tribus significet, quibus primus imperauit Hieroboam, filius Nabat, qui et uitulos aureos fecit in Dan et Bethel, ut hoc populus errore seductus deum Israhel colere et adorare desisteret. castigasti me, inquit, et castigatus sum. omnis correptio proficit in salutem, quae ad praesens uidetur esse tristitiae et postea fructus affert pacificos. quodque ait: quasi iuuencus indomitus siue uitulus et non didici, hoc significat, quod multo labore atque uerberibus eruditus sit, ut ad paenitentiam uerteretur, et non profecerit. \\'conuerte,\\' inquit. \\'me, et conuertar\\' — ergo et ipsum, quod agimus paenitentiam, nisi dei nitamur auxilio, implere non possumus —; \\'postquam enim conuerteris me et ad te conuersus fuero, tunc cognoscam, quia tu dominus deus meus es et nequaquam errores mei atque peccata. et postquam conuertisti me. egi paenitentiam\\'. uide, quantum sit auxilium dei et quam fragilis humana condicio, ut hoc ipsum, quod agimus 1. 2. 3. 4 *Hier. 31 (38), 19 8 cf. III Reg. 12, 20. 28. 29 11 Hier. 31 (38), 18 *Hier. 31 (38), 18 cf. p. 12. 4 13. 14 *Hier. 31 (38), 18 16. 20 Hier. 31 (38), 18 21 Hier. 31 (38), 19 2 ostendisti mihi sine cognoui sine causa tr. Victorius; cf. p. 346, 2 postquam ostendisti mihi] postquam cognoui (sc-il. δσροv του̃ϒvω̃vαί με) LXX 3 phemur V ingenui V 5 ostendite (t disti s. dite m3) A ostendi te quoniam om. V sostenni La.c. opproprimn M 6 dns V quod Vv qui de P 8 Ieroboam vnabath Av nabaot P 10 errori P dūm israt (m ex i; i s. u. m2) M desisterent M 12 proficet La.c. 15 quoque MAa.c. iuuencnlas P,Ap.c.m3 14 sine] sicut add. v 16 pro conuerteretur Ap.c.m3,v proficerit FP 17 ergo] ego P et] id v ipsimus (sic) P paenitentia Ap.r. (— lin. 23) 19 ad te om.. M 20 dūe V 21 erroria P peccata] interficient me add. v et s. u. L eonuertis P 23 conditio AP paenitentiam, nisi dominus nos ante conuerterit, nequaquam implere ualeamus. <et postquam\\', ait, \\'ostendisti mihi uel ipsam paenitentiam uel tui notitiam siue cognoui te, percussi femur meum.\\' quod dolentis et plangentis et super errore pristino plorantis indicium est, ut femur manu percutiat et stultum se ante fuisse fateatur. confusus sum, inQuit, et erubui siue ex die confusionis. quod enim tempus non est confusionis nostrae. si recordemur antiqua peccata et omnium, quae male egimus, capiamus memoriam? quodque dixere LXX: et ostendi te, significat, quod, postquam ingemuit et sua delicta cognouit, tunc in tantum profectum uenerit, ut etiam aliis ignorantibus deum ostenderit iuxta illud, quod et Dauid paenitens loquitur: docebo iniquos uias tuas et impii ad te conuertentur. quoniam sustinui. inquit, opprobrium adulescentiae meae. per aetatis ignorantiam peccasse se dicit, ut facilius ueniam consequatur iuxta illud. quod et Dauid canit: delicta iuuentutis meae et ignorantias meas memineris! unde et in consequentibus dominus \\'paruulum\\' eum uocat et \\'deliciis afluentem\\'; hoc autem 2 Hier. 31 (38), 19 3 *Hier. 31 (38), 19 3. 6. Hier. 31 (38), 19 7- 10 *Hier. 31 (38), 19 13 Ps. 50, 15 14 Hier. 31 (38), 19 17 Ps. 24, 7 18 cf. Hier. 31 (38), 20 et p. 394, 22 1 nos dominus v ante nos Ap.c. 2 uideamas (I naleamas s. u. m3) Aait] inqait v 4 dolentis] loquentis M 6 inquit sam e snostru (u ex a) M sij est nt (ut s. u. m3) M antiquam peccatam L 9 egimus] gessimus P dixerat P 10 ostendi te] ostenditA M ostendite V, [alt. te exp.) A quod s. u. L 11 delecta La.c. peccata V uerba ut etiam aliis usque ad dedisse pactum (p. 405, 7) desunt in L (excidit quaternw) et OTRD 12 aliis] diis M osten- deret Z,Ap.c.m2 (ostenderit m1 et m3A) illud] id v et v 14 conuertur Ma.c.; et quod dicit add. v quo F inquit s; u. m3A inique M q; P, om. ZFVSv 16 dieit se P 17 pr. et om. v canit] ait F meae om. F ignorantias ZS ignorantiae cet. 18 mess ZFS meae cet. in ZFS, om. VP,ΜΑα.c.m2 8 8 cet. v 19 parnulum] enim add., sed eras. V afluentem Z adfi. K affl. cet. v; cf p. 371, 21 haec F dicit propter diuitiarum magnitudinem et terrae fertilitatem, qua Ephraim tribus hucusque luxuriat. 31 (88), 20 Si filius h onorabilis — siue dilectus — mihi Ephraim, si puer delicatus? quia, ex quo o locutus sum de eo — siue uerba mea in eo —, recordabor eius adhuc; idcirco conturbata sunt uiscera mea super eo, miserans miserebor eius, ait dominus. Paenitentiam agente Ephraim et dicente in principio: erudisti me et eruditus sum quasi iuuencus indomitus et in fine: quoniam sustinui opprobrium adulescentiae meae, respondet dominus et plena ad se mente conuersum tali sustentat oraculo: \\'filius dilectus mihi Ephraim, quem in tantum dilexi ab initio, ut fratri praeferrem Manasse.\\' filius honorabilis, qui contra naturae ordinem honorem primogeniti domini dignatione suscepit; puer delicatus, de quo scribit: filii Ephraim intendentes et mittentes arcum conuersi sunt in die belli, contra quem et ad quem totus Osee prophetae liber est, cui benedicit Iacob. delicias\\' autem in hoc loco iuxta illud accipiamus, quod in psalmo dicitur: delectare in domino, et dabit tibi petitiones cordis tui, pro quo in Graeco et in Hebraico habet: deliciis aflue; unde et paradisus in Eden \\'deliciarum̕̕̕̕̕̕̕\\' 3. 5 *Hier. 31 (38), 20 8 *Hier. 31 (38), 18 10 Hier. 31 (38), 19 12 *Hier. 31 (38), 20 13. 14. 18 cf. Gen. 48, 19. 20 14. 15 Hier. 31 (38), 20 16 Pa. 77, 9 20 Ps. 36, 4 22 *Ps. 36, 4 cf. Gen. 3, 23. 24 1 et om. F quae YP,Za.c. 2 efraim (raim in ras.) M hucusque] usque hodie v luxuriatur Ap.c.m3 3 si] sit A Vp.c. mihi om. Z 4 siue Z sit Ap.c.m2 p Za.c.m2 5 si Ma.c.m2 eo] recordans add. v 6 adhuc om. V, ante recordabor tr. Vulg. 7 eo] eum Vulg. 8 agentem Ma.r. dicentem P,Ma.r. 9 iuuenculus S 10 sustinuisti Migne 11 respondit codd. (corr. m2A),v 12 talis P delicatas ZF 13 praeferretur S mannasse V manasse P 16 scribitur Av; sed scribit ut inquit, ait impersonaliter fiiii om. A effrem F 17 arcum ZFS arcus cet. et ad quem om. ZF ad (d i. u.) MA 18 osee F et alibi L ose Z oseae cet. liber est prophetae vliberi (aU. i ex e) P benediea P benedixit v iacob; Z -18 psalmis F 20 petitionem FV paiones P. 21 ebraieo Fhebreo Ap.c.m3 -habetur Aa.m3 22afiuae M affiue cet. v (cf.p. 371,21); ē add. V et in V pr.paradysus PAp.c. in — parad. in mg. V aedem P alt. paradysus P,Ap.c. paradisus appellatur. \\'quia,\\' inquit, (fuerunt uerba mea in eo recordatione memor ero eius adhuc.1 ne putaretur gratuita benedictio et ex indulgentia potius largitoris quam i merito eius, in quem conferebatur, esse conlata, ideo ait: recordabor eius, quia uerba mea fuerunt in eo, non in ore eius, non in labiis, sed in imo cordis affectu; propter quam causam et conturbata sunt uiscera mea super eo. cui loquitur et per Osee: quid tibi faciam, Ephraim? quid tibi faciam, Israhel? quasi Adama ponam te et quasi Seboim? conuersum est in me cor meum. conturbata sunt uiscera mea. non faciam furorem irae meae et non disperdam Ephraim. miserans miserebor eius, ait dominus. fuerunt quidem sermones mei in eo et omnia mandata mea auido suscepit animo et in suo corde seruauit; sed tamen miserans miserebor eius.\\' ut ostenderet omnem hominum iustitiam indigere misericordia dei. 31 (38), 21.22 Statue tibi speculas, pone tibi amaritudines, dirige cor tuum in uiam directam, in qua ambulasti; reuertere, uirgo Israhel, reuertere ad ciuitates tuas istas! usquequo deliciis dissolueris, filia uaga? quia creauit dominus nouum super ter- 1 *Hier. 31 (38), 20 5 Hier. 31 (38), 20 *Hier. 31 (38), 20 6 cf. Esai. 29, 13. Matth. 15, 8. Marc. 7, 6 7 *Hier. 31 y(38), 20 8 *Os. 6, 4. 11, 8. 9 12. 15 Hier. 31 (38), 20\\' 1 eoj ore Z; recordare add. P 2 recordationem P memoro (alt. o s. u.) Z ero om. Z 3 gratnitaj adhuc add. ZF beoedictione r et s. u. P largitoria potias F Iargitoris ZFSV; (t s. u. m2) A largioris MP 4 in quem—eius (lin. 5) om. ZF 5 in ea fuerunt P 6 imo om. ZF 7 et om. V 8 ose Z oseae VP Ephraimj et add. ZF 9 adama ZS adamanten VP adamam MAv 13 (= 15) mise- rabor MPS 15 miserans om. F eias] ait dominus add. t 16 ommem] omnium Ap.e.m3 indigere (i ñ deserere s. u. w3) A misencorfiam V,Ap.c.m3 18 statua ibi P specalaa Mas. specala F cum Vulg. pona ibi P amaritudines (m) M 19 rectam Vulg. 21 istas om. 8 ram: femina circumdabit uirum. LXX: statue tibi speculatores, fac poenam, da cor tuum in humeros tuos: uiam, in qua ambulasti. reuertere, uirgo Israkel, reuertere in ciuitates tuas lugens! usquequo conuerteris, filia despecta? quoniam creauit te dominus salutem in plantationem nouam; in salute tua circumibunt homines. Lbi nos diximus: usquequo delicns dissolueris?, Symmachus posuit: usquequo demergeris in profundum? utramque autem editionem ex toto posui caput obscurissimum et ecclesiae continens sacramenta a LXX — sine quis alius hunc prophetam interpretatus est — aut ignoratum aut omissum ostenderem. uerbum Hebraicum \\'sionim\\' uel in \\'speculatores\\' uel in \\'speculas\\' uertitur, ut Aquila et Symmachus interpretati sunt. unde miror, quid sibi uoluerit uulgata editio, ut pro \\'sionim\\', hoc est \\'speculatoribus\\', \\'Sion\\' poneret turbaretque lectoris intellegentiam, quo putaret post Ephraim ad Sion et ad tribum Iuda repente dei factum esse sermonem, cum perpetua oratio sit ad Ephraim, cui et supra locutus est: audiens audiui Ephraim et: filius honorabilis mihi Ephraim siue puer delicatus, cui et nunc 1 *Hier. 31 (38), 21. 22 7. 8 *Hier. 31 (38), 22 12. 13. 15 *Hier. 31 (38), 21 19 Hier. 31 (38), 18 Hier. 31 (38), 20 1 circumdabitur P,MAa.r. stataae M statua §ibi P tibi speculatores] te ipsam, Sion coll. LXX στƞ̃σv σεαuτγ́, v, Σειώv Victorius; sed cf. lin. 15 2 umeros M numeros V 3 uia MP 5 despecta] desponsata V despecta-nouam] despectationem nonam qum creauit te dn̄̕̕̕̕s salutem in planta M, (qm̃̕ creaQ te dns salutem in planta s. u. m3) A te om. P 6 pr. salute _ circuibunt v 7 omnes Z diliciis P 8 simmachus PS dimergeris P 9 utraque aut editione P posui ZV posuit cet. (t exp. MA) ut ZV7 om. cet. 10 sacramentum M; ut add. m3A a ZAVt om. eet. LXX] dubitans daranslatione septuaginta add. P, (in mg. m3) A 11 est postea add. nt3M ignoratiuam (sic) P; uerbū add. s. u. m3M 12 emissum JP ystendit Mp.c.mS ostendere PS 13 alt. specula Y .14 unde] & add. Z 15 est] pro add. v 16 ponere Ma.c.m3 turbaret S quod YP 17 syon V tribuum P,Va.z. .18 ad om. v de Z et om. v 19 et—Ephr. om P 20 delieatnr P: loquitur: \\'statue tibi speculas siue speculatores, qui tibi praenuntient aduenire tantam rerum omnium felicitatem.\\' quodque sequitur \\'amaritudines\\', quae Hebraice dicuntur \\'themruum\\'. pro quibus Symmachus interpretatus est \\'transmuta\\', hoc indicat, quod flere debeat uel antiqua peccata uel gaudii magnitudine et tota ad deum mente conuerti et ponere siue dirigere cor suum in uiam, per quam profecta est; inde enim illam esse redituram. quodque pro hoc dixere LXX: da cor tuum in humeros, illud significat, quod cogitationes debeat operibus iungere sine humeros contemplari portantium se, de captiuitate reducentium; quod Isaias plenius exsequitur in camelis et curribus ac basternis eos asserens reducendos. \\'reuertere. \\' inquit, \\'uirgo Israhel, reuertere ad ciuitates tuas, quas captiuas deseruisti! usquequo neglegentia dissolueris et profundo errore uagaberis? respice, quid dicturus sum et, unde tibi tanta beatitudo speranda sit, diligens attende; audi. quod numquam ante cognoueras! nouam rem creauit dominus super terram: absque uiri semine. absque ullo coitu atque conceptu femina circumdabit uirum gremio uteri sui, qui iuxta incrementa quidem aetatis per uagitus et infantiam proficere uidebitur sapientia et aetate, 1 *Hier. 31 (38), 21 3 Hier. 31 (38), 21 3. 4. 8 *Hier. 31 (38), 21 11 cf. Esai. 60, 6 13 Hier.31 (38),21 19Hier. 31 (38), 22 21 cf. Luc. 2, 52 1 statuae S.Ma.r. statuet V statua ibi P pr. Specula MV - pronuntient V tantum P 3 sequitur] pone tibi add. s. u. m2 Z dicitur P thesuri P 4 simmachus V 6 magnitudinem P pro et om. F dominum v 7 cor sunmj cursum F nitam Ma.r. profecta] prophetia (i s. u.) A 8 illa F creditnram P daj mihi add. Z 9 numeros VS. (n eras.) M, (h s. n) A illud-humeros om. V 10 umeros M,Aa.c. 11 se de Erasmus v se et de Engelbrecht sed et codd.; a add. s. u. m2A captiuitatem ZVP redeuntium Z isaias alibi L, (pr. i ex e) A asaias Pa.c. esaias cet. exsequitur ZV exequitur cet. 12 hae P reducendus P 13 inquit om. F olt. reuer- tere ante inquit tr. Z ad] in V 14 captiuas F captiuusZMPS,m1 et m3A,v captiua Ap.c.m2 15 uagaberis ZVS, m2A uacaberis (b ex u) M uacaueris m3A uagaueris P,m1A 16 tibi om. ZF speranda] exspectanda v diligens ZF diligenter cet. v; cf. p. 283, 16 17 audiui Y 18 creabit FS uiris V \\'19 coito P concepto P 21 sapientiae P sed perfectus uir in uentre femineo solitis mensibus contine- bitur.\\' unde et Symmachus et Aquila iuxta nostram editionem interpretati sunt. quid sibi autem in loco hoc uoluerit editio uulgata, possem dicere et sensum aliquem repperire, nisi de uerbis dei humano sensu argumentari esset sacrilegum. Theodotio autem et ipse uulgatae editioni consentiens interpretatus est: creauit dominus salutem nouam, in salute circumibit homo singularem ponens pro plurali; simulque et hoc notandum, quod natiuitas saluatoris atque conceptus dei creatio\\' nuncupetur. 31 (38), 23. 24 Haec dicit dominus exercituum deus Israhel: adhuc dicent uerbum istud in terra Iuda et in urbibus eius, cum conuertero captiuitatem eorum: b ben edicat tibi dominus, pulchritudo iustitiae, mons sanctus! et habitabunt in eo Indas et omnes ciuitates eius simul, agricolae et minantes greges. LXX: sicdixit dominus uirtutum deus Israliel: adhuc dicent sermonem istum in terra Iuda et in urbibus eius, quando reduxero transmigrationem eius: benedictus dominus super iustum montem sanctum eius et, qui habitant in terra Iudaea e t in omni ciuitate eius cum agricola; et eleuabitur in grege. Iuxta Hebraicum manifestum est, quod in reditu Israhel et in terram suam captiuitate conuersa 2. 7 *Hier. 31 (38), 22 17 *Hier. 31 (38), 23. 24 1 aentre femineo ZF aentrem in eo eel. (m eras. A) solatis Za.c. solitus P 2 pr. et om. v simmachas S nrm P 4 uulgata] & add. s. u. m2M,m3A possem ZV possim MP, (v S. i) J. aliquem om. Z de A, om. M 5 ee FP sagrilegam M 6 ipsa uulgata Z interpretatur Z 7 est om. Z creabit Ap.c. circamibit (sic alibi semper L)] circuibit codd. v; cf. p. 396y 6 8 singularem ZV singulari (alt. i ex e) M singulare APSv 9 conceptio Z 11 dn̄s ZAS dn̄s ds cet.14 di M pulcritudo MP 17 dicit V 18 ad hnnc V dicens MA.a.c. 20 benedicitar P 21 iudaeae M 24 reditur P suam] de add. F captiuitatem M,Ap.c.m3 conuersam M,Ap.c.m3 habitent MP,m1A habitentur V,Ap.c.m3 bibent ZF habitent urbes Iuda et dicatur eis per singula: benedicat tibi dominus, qui est uere pulchritudo iustitiae et mons sanctus, in quo qui habitauerit, nullas timebit insidias; et habitabit absque iniquitate ludas in ciuitatibus suis eruntque agricolae et pecorum multitudo. quod ex parte uidetur sub Zorobabel et Ezra esse completum, plenitudo autem uaticinii ad Christi tempora referatur: uel in primo aduentu, quando spiritaliter haec facta sunt, uel in secundo, quando uniuersa complentur, iuxta nos spiritaliter, iuxta Iudaeos et nostros iudaizantes carnaliter. porro iuxta LXX hic sensus est: \\'adhuc sermo iste dicetur in terra Iuda et in ciuitatibus eius, quando conuertero captiuitatem eius\\', quid dicetur? benedictus dominus super iustum montem sanctum eius. mons, qui iustitiae et sanctitudinis\\' mereatur nomen accipere, nullus est alius nisi saluator; ceterum stultum est inrationalem et insensibilem montem errore Iudaico \\'iustum et sanctum\\' credere. ipse est, de quo et in consequentibus scribitur: et in omni ciuitate eius — subauditur saluatoris — cum agricola; non dubium, quin deum significet, de quo et in euangelio scriptum est: ego sum uitis. uos palmites et pater 1 Hier. 31 (38), 23 2 *Hier. 31 (38), 23 12 *Hier. 31 (38), 24 17 *Hier. 31 (38), 24 20 Ioh. 15, 5. 1 1 urbes ZFPS,m3A urbis Ma.c. in (postea add.) urbe mlA ab eis V iude Ap.c.rn3 2 pulcritudo M 3 qui om. P nallus Va.c. 4 habitauit M absque S. (ex ab) m2M.m3A ab ZFVP iniquitate (ini s. u. m2) M; liberatus add. ZF 5 peeodum (r s. o) M 6 hesdra Z ezdra FM 7 ad (d s. u. m3) M 8 spiritualiter Ap.c.m2 (= Zin. 9) quando ZF, om. cet. v 9 nos] nros V 10 est om. Aa.c.m2 11 tiicitur Z.MAa.c. 12 quid m2A qui 31 ei m3A, cd.; ef. p. 281, 4. 381, 10. 382, 1. 386, 4. 4001 13 dicetur m1A, VS dieitur MP diceretur Z dicit m3A 13 super] monte add. s. u. m3A iustum A istum M 14 sanctitudinis ZFAV sanetitatis MPSv mereatur nomen ZF nomen mereatur V, (nomen s. u.) m3Mm2A mereator PS mereatur significationem v 15 alt. estj & add. P irrationabile F inratioubile P 16 inBibilem (sic) P 17 pro et om. TP 18 agricola] & add. s. u. m3A 19 dominum v saficet V et om. v 20 uitis] et add. P et ZF, om. cet. v meus agricola; unde et apostolus loquitur: dei agricultura, dei aedificatio estis. quodque sequitur: et eleuabitur in grege, hoc ostendit, quod in singulis gregibus iustus et sanctus et agricola ipse dominus eleuetur et in seruis suis atque credentibus ad excelsa conscendat. 81 (38), 25.26 Quia inebriaui animam lassam — siue quia inebriaui omnem animam sitientem — et omnem animam esurientem saturaui — siue replent —, ideo expergefactus sum et uidi et somnus meus dulcis fuit mihi. Mutatio personarum obscuram facit intellegentiam prophetarum. dixerat dominus: adhuc dicent uerbum istud in terra Iuda et in urbibus eius, cum conuertero captiuitatem eorum. quid autem dicent? hau dubium quin hoc, quod sequitur: benedicat tibi dominus, pulchritudo iustitiae, mons sanctus et cetera. rursumque illis ista dicentibus respondet dominus: quia inebriaui animam lassam — siue sitientem — et omnem animam esurientem saturaui. illoque ista dicente respondet populus, qui de captiuitate uenerat: ideo expergefactus sum et uidi et somnus meus dulcis fuit mihi. quia dominus inebriat animam lassam siue sitientem et dicit in euangelio: qui sitit, ueniat ad me et bibat et: qui credit in me, sicut dicit scriptura, flumina de 1 *I Cor. 3, 9 2 *Hier. 31 (38), 24 6. 8 *Hier. 31 (38), 25 11. 14 Hier. 31 (38), 23 16 Hier. 31 (38). 25 17 *Hier. 31 (38), 25 19 *Hier. 31 (38), 26 22 *Iob. 7. 37 23 Ioh. 7, 38 1 agricultura] estis add. v 4 alt. et om. M, exp. A agricultura ZF tert. et om. PS in s. u. Z 5 conseendet ZF 7 sicientemanimam s. u. P 9 ideo om. V eiperefactus M.Aa.c. quasi de somno suscitatos Vulg. 10 fuit om. V cum Vulg. mihi fuit Z (= Un. 20) facit obscuram v 12 iudae M alt. in om. ZF 13 illorum ZF quid aatem] quidam V 14 bau (sic alibi semper fere ante dubium Lp.c uel primitus)} haut (h s. u.) Z aat P haud FAVS, (ex aut) M 15 pulcritudo MP 16 illi V ista om. V respondet seripsi respondit codd. (= lin. 19); cf. p. 189, 19. 194, U. 394, 11 .21 iuebriauit Ma.c. 22 ad me om. ZF 23 dicit ZFVS diiit MAP uentre eius fluent aquae uiuae et omnem animam esurientem satiat atque sitientem, de qua siti et esurie idem in euangelio contestatur: beati, qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur. notandumque, quod \\'ebrietas\\' in hoc loco in bonam partem ponatur, de qua et in Cantico dicitur: comedite, amici. bibite et inebriamini, carissimi! qua ebrietate et Ioseph inebriatus est cum fratribus suis in meridie. inebriati autem atque saturati hi, qui lassi fuerant atque esurierant, agunt gratias respondentes: \\'expergefactus sum et uidi dominum\\', scilicet suscitantem atque dicentem: surge, qui dormis, et eleuare a mortuis, et inluminabit te Christus. cet somnus.\\' inquit, \\'meus dulcis fuit mihi. ut imitarer domini mei uerba dicentis: ego dormiui et soporatus sum; et exsurrexi, quia dominus suscepit me\\', 31 (38), 27-30 Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et seminabo domum Israhel et domum Iuda semine hominum et semine iumentorum. et sicut uigilaui super eos, ut euellerem et demolirer et dissiparem et disperderem et affligerem, sic uigilabo super eos, ut aedificem m et plantem, ait dominus. in diebus illis non dicent ultra: patres comederunt uuam acerbam et dentes filiorum obstupuerunt, sed unusquisque in iniquitate sua morietur; omnis homo, qui comederit uuam acerbam, obstupescent dentes 3 Matth. 5, 6 6 *Cant. 5, 1 7 cf. Gen. 43, 34. 25 10 *Hier. 31 (38), 26 11 *Eph. 5, 14 12 *Hier. 31 (38), 26 14 Ps. 3, 6 2 satiat om. ZF esnrire P 3 testatur ZFfJ 4 notandam ZF 5 hebrietas V 6 pr. et om. v amici] et add. F 7 et om. ZF ē inebriatus F 8 in om. 8 9 hii P,Sa.r. 10 suscitatem scilicet F 12 inluminauit P 13 inquit post dulcis ir. F fuit om. S dῑ F 15 exsurreii Z exurrexi S exresarrexi F resurrexi MV surrexi AP quia ZF quoniam cet.v sasripiet S 16 uement ZS 17 et d. Iuda Otn. F hominum] homine Pax. 19 demuliret V 22 aceruam MVPS,Aa.c. 23 obstipuerunt FP obstupescent v 24 in , - VP,Ma.c. morietur om. V 25 aceraam MPS,Aa.c. LIX. Hieron, i* Hferem. 26 eius. \\'Domum\\' e \\'domum\\', id est domum Israhel et domum Iuda, in LXX non habet, sed tantum: Israhel et ludam, ut sit: et seminabo Israhel et ludam. quodque intulit: semine hominum et semine iumentorum, ad rationales et simplices referre debemus. et sicut in principio Hieremiae dictum est ad eum: ecce constitui te hodie super gentes et super regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes et aedifices et plantes, et uigilaui super eos, ut facerem, quod minatus sum, sic\\', inquit, \\'nunc uigilabo super eos, ut aedificem et plantem; dei enim agricultura, dei aedificatio estis.\\' omnes huiuscemodi repromissiones iuxta Iudaeos et nostros iudaizantes in mille annorum regno putantur esse complendae. nos autem dicente apostolo: ego plantaui, Apollo rigauit, sed deus incrementum dedit et Isaia propheta, quod saluator aedificator saepium et domorum esse memoretur, in primo aduentu Christi spiritaliter impleta defendimus - et impleta ex parte, non ex toto, quia nunc in speculo uidemus et in aenigmate et nescimus, sicut oportet nos scire; cum autem uenerit, quod perfectum est, tunc, quod ex parte est, destruetur — aut certe in secundo complenda credimus aduentu, quando in sua maiestate dominus apparebit et 1 Hier. 31 (38), 27 2. 3 *Hier. 31 (38), 27 4 Hier. 31 (38), 27 6 Hier. 1, 10 8. 9. 10 Hier. 31 (38), 28 10 *I Cor. 3, 9 14 I Cor. 3, 6 15 Esai. 58, 12 17 cf. I Cor. 13, 9. 10 18 *I Cor. 13, 12 19 cf. Rom. 8, 26 *I Cor. 13, 10 22 cf. Mattb. 25, 31 cf. Eom. 11, 25. 26 1 eius] eorum MS 2 habet MP habetur ZA VSv; cf. p. 28, 2. 394, 21 tantum] tamen Z alt. Inda Z 3 sit] sensus add. Z seminabo] sem̃ V iuda Y 4 semine h. et om. S alt. semine om. v rationale 8 7 distruas M 8 quart. et] sic add. s. u. m3A 10 nunc om. Z uigilabo nunc v 11 estis ZFYP est MAS 13 regnum P 14 appoIIo ZV 15 et om. V isaia alibi semper L esaia MVP,.Aa.c. e(y)saie Z(F) esaias 8 propbete F 16 saepium AV sepiam cet.; cf. p. 110, 16 17 spiritualiter Ap.c.m2 impleta] ee add. F 18 emginate M egnimate Z 19 nescimus] necda scimus (dfl s. u.) Z aene- rit port pr. est ir.v 21 destruetur ZFS destruitur MVP,Aa.c. àdueutu ZF, om.cet.v ; subintrauerit plenitudo gentium. ut omnis Israhel saluus fiat et nequaquam ex parte per singulos, sed sit deus omnia in omnibus. quodque infertur: in diebus illis non dicent ultra: pares comederunt unam acerbam et dentes filiorum obstupuerunt et reliqua, in explanationibus Hiezechiel plenius- Dius disseruimus, quando interpretati sumus illum locum: fili hominis, quid uobis et parabolae isti inter filios Israhel dicentium: patres comederunt uuam acerbam et dentes filiorum obstupuerunt ? uiuo ego, dicit dominus, si fuerit adhuc haec parabola in Israhel! quia omnes animae meae sunt, sicut anima patris. sic et anima filii: anima quae peccauerit, ipsa morietur. per quae discimus mortem non facere dominum, sed peccatum: anima enim, quae peccauerit, ipsa morietur. hocque in praesenti loco dicitur, quod nequaquam peccatis patrum in aeternum offenderit Israhel, sed propriis meritis et fide in Christum post tempora multa saluetur. et obseruandum, quod uitia atque peccata uua acerba\\' dicatur, ut comedentium dentes obstupescant et non possint suauitatem eius sentire, de quo dicitur: gustate et uidete, quia suauis est dominus! qUicumque scripturas non ita intellegit, ut rei ueritas habet, uuam acerbam comedit; unde et omnes heretici peruersa credentes panem de caelo descendentem comedere non possunt, 2 I Cor. 15, 28 3 Hier. 31 (38), 29 5 cf. Hieron. in Ezech. 18. 1-4 p. 200. 202 7 *Ezech. 18, 2-4 13 cf. Ezech. 18, 4 14 Ezech. 18, 4 20 *Ps. 33, 9 23 cf. Ioh. 6, 50 etc. 2 sit] erit Ap.c.m3 dasF4acerbamFFacemamZMP,ASa.c. 5obstipuerunt ZF (sed cf. p. 23, 1); obstupescent v reliqaaj haec \\'add. V ezechihel Z iezechiel AS Ezechielis v 6 deseraimas Z 7 iste ZS istae c 8 acerbam (b ex u) A aceraam cet. 9 obatipnerant ZVP 10 ∗∗erit A adhucl ultra Sv parabola haec P 12 fili MP qui a.cm2 13 qaaej haec F dicimas S dm̃P 15 discitur V patraam Pa.r. 16 fide ZFS fidem MVP,Aa.c. 18 acerba Z acerua MVS,Aa.c. dicatur MP dicantur V,ASp.c.m2 dicuntur ZF I9 possunt F possent P eius suauitatem v 20 quia L quã s. u- m3) A quoniam FVSv est s. u. m21 21 scriptura Y 22 acerbam ZF aceraam MVP.Aac. et ZF, om. ctt. v 26* sed obstupescunt dentes eorum non ciborum austeritate, sed uitio dentium. 31 (38),31-34 Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et feriam — siue disponam — domui Israhel et domui Iuda pactum — siue testamentum — nouum non secundum pactum — siue testamentum —, quod pepigi cum patribus uestris in die, quando adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum — siue testamentum —, quod irritum fecerunt; et ego dominatus sum eorum — siue ego neglexi eos —, dicit dominus. et hoc erit pactum — siue testamentum —, quod feriam cum domo Israhel postdiesillos illos, dicit dominus: dabo legem meam in uisceribus — siue in mente — eorum et in corde eorum scribam eam et ero eis in deum et ipsi erunt mihi in populum. et non docebunt ultra unusquisque proximum suum et unusquisque fratrem suum dicens: cognosce dominum, quia omnes scient me a minimo eorum usque ad maximum, ait dominus, quia propitiabor iniquitati eorum et peccati eorum non ero memor amplius. Hoc testimonio apostolus Paulus — siue quis alius scripsit epistulam — usus est ad Hebraeos omnesque deinceps ecclesiastici uiri in primo saluatoris aduentu dicunt uniuersa completa et Nouum Testamentum, hoc est euangelium, successisse Ueteri Testamento, a quo legem litterae lege spiritus commutatam, ut omnia quoque sacrificia 4. 5 *Hier. 31 (38), 31 6. 9. 10 *Hier. 31 (38), 32 12. 14 *Hier. 31 (38), 33 -21 cf. Hebr. 8, 8-12 25 cf. Eom. 2, 29. 7, 6. II Cor. 3, 6 1 obstupescent M 3 aenient Vulg. 4 utr. domum M 5 pactam] foedus Vidg. nouum om.Z nouum—test. om. F 6 siue test. om. ZF 7 nestrisj eorum F cum Vulg. qaa v cum Vulg. 8 aegipti P 11 et] sed Vulg. 14 mentem JP et-eorum om. MA 15 eam] eum P 16 docebit Ap.c.m3 cum Vulg. utr. unusquisque] air Vulg. 17 prox.—unusquisque om. V 18 cognoscite v quia o. scient] o. enim cognoscent Vulg. omnes om. S 19 eonum a u. m3A, om. 8 20 propitiabo Ma.c.m2 iniquitatis F 21 ero memor] memorabor Yulg. 22 est om. M 25 a que] se Zps. 26 legi MS in legem V et S et circumcisio et sabbatum spiritaliter complerentur. quod autem pactum pro \\'testamento\\' ponimus, Hebraicae ueritatis est, licet et testamentum recte pactum appellatur, quia uoluntas in eo atque testatio eorum, qui pactum ineunt, continetur. quando eductus est Israhel de terra Aegypti, tanta dei in populo illo familiaritas fuit, ut manu eum adprehendisse dicat et dedisse pactum. quod illi fecerunt irritum; et propterea dominus neglexit eos. nunc autem in euangelio post crucem, reanrrectionem et ascensionem dare se pactum non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus pollicetur, cumque scriptum fuerit domini testamentum in mente credentium, ipsum esse eis in deum et illos esse ei in populum, ut nequaquam Iudaicos quaerant magistros et traditiones et mandata hominum, sed doceantur a spiritu sancto, si tamen audire mereantur: templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis. spiritus autem spirat, ubi uult, et diuersas habet gratias notitiaque unius dei omnium uirtutum possessio est. \\'et hoc\\', inquit. \\'fiet, quia propitius ero iniquitati eorum et peccati eorum non recordabor amplius.\\' ei quo Perspicuum est secundum huius περιϰοπη̃ς intellegentiam superiora in primo intellegenda saluatoris aduentu, quando uterque sibi populus Israhel et Iudas copulatus est. si cai autem 32 Hier. 31 (38), 32. 33 *Hier. 31 (38), 31. 32. 33 9 II Cor. 3f 3 13 cf. Marc. 7, 8. Col. 2, 8 15 I Cor. 3. 16 16 *Ioh. 3, 8 cf. I_Cor. 12, 4 18 Hier. 31 (38), 34 1 spiritualiter Ap.c.m2 2 est om. F 3 et ZFA, om. cet. v appel- latur ZFP appelletur cet. v 4 meo Ma.r. continentnr V 5 illo populo v 6 illo om. ZF manum FSv eias S eorum v adprehendisse] se add. s.u. m3ZMA dicatur v dicat et dedisse om. V 7 pactum] quae fecisse add. y qaod] rursus incipit L 9 in om. V 12 ei L, om. MVP,Aa.c. m2 13 quaerant] qui erant P traditionis M,LAa.c. 14 ab VP, om. M 15 habita P 16 inspirat MAVP 17 notitia quae L notitiãque Ap.c.m3 notitia quam Y possessio est] possessione Ap.cm3 19 peccatis AVP,(orum s.is m3)M20 ΠΗΡ KƜTTHC A IIHpKƜIIHC Vpemopes P (s. u.A) 21 intellegends LV,m3A intellegentia deexp. M Intellegenti de m1A intelligi m2Aintellagenti a P 22 populus sibi o ut V lada v si cuil] sicnt (quis s. cut m2) A. scrupulum facit, quare dixerit: disponam domui Israhel et domui Iuda pactum — siue testamentum — nouum non siue testamentum, quod pepigi cum patribusuestris, intellegat primam ecclesiam Christi ex Iudaeis et ad illos uenisse dominum saluatorem atque dixisse: non ueni nisi ad oues perditas domus Israhel et id ipsum apostolos confirmasse: uobis quidem oportebat primum loqui uerbum dei; sed quoniam repellitis illud et indignos uos iudicatis aeterna uita, ecce conuertimur ad gentes. non enim oportebat panem filiorum dare canibus, sed quia filii patrem in sua uenientem suscipere noluerunt, dedit omnibus potestatem, ut, qui receperint eum, fiant filii dei. 31,35.36 (38,36.37) Haec dicit dominus, qui dat solem in lumine diei, ordinem lunae et stellarum in lumine noctis, qui turbat mare et sonant fluctus eius; dominus exercituum nomen illi. si cessauerint leges istae — siue statuta haec — coram me, dicit dominus, tunc et semen Israhel deficiet, ut non sit coram me cunctis diebus. Et in Genesis principio legimus solem in caelo positum in lumine diei, lunam quoque et stellas in noctis lumine et in psalmo: dies diei annuntiat uerbum et nox nocti indicat scientiam, quod inuicem sibi dies noxque succedant. \\'quomodo,\\' inquit, (rerum et maxime caelestium astrorum non potest ordo mutari 1. 2 *Hier. 31 (38), 31 3 *Hier. 31 (38), 32 5 *Mattb. 15, 24 7 Act. 13, 46 10 cf. Matth. 15, 26 cf. Ioh. 1, 11. 12 17 *Hier. 31 (38), 36 (37) 20 cf. Gen. 1, 14—18 21 *Ps. 18, 3 1 domum PjAa.c. 2 domum P,MAa.c. 4 primum v 6 domos Ãa.c. id] ad P aposto(u)lus M(F) aplm̃ V 7 primum oportebat v 8 sed om. e repellistis M,Aa.r, reppullistis (sic) P 9 iudicastis M, (alt. s s. u.) P aetemae uitae Av 10 dari Ap.e.m3 11 suscipire L12 reciperint La.c. 15 turbant L souat P 16 eessaucriat] defecerint Vulg. 17 iste F 19 sit] gens add, s. u. m3A cum Vulg. cuntis A genesi M g∗enessis (ne s. u.) P 20 diei (ex di) P 21 luxaine noctis v 23 nox diesque v 24 caelesti V et sonantis maris fluctus uoluuntur ad litora fragorque gurgitum et undarum intumescentium terribilis auditur nec potest ultra procedere. quam dei iussione praeceptum est, iuxta illud: terminum posuisti, quem non transibunt, neque conuertentur operire terram, sic\\', inquit, \\'semen et genus Israhel domini erit uoluntate perpetuum nec aliquando deficiet.\\' leges\\' autem hic non Mosaicae intellegendae sunt, sed constitutio et ordo naturae. interrogemus Iudaeos: \\'si caeli peribunt et omnes quasi uestimentum ueterescent et ad deum dicitur: tu autem ipse es et anni tui non deficiunt, quomodo semen Israhel potest esse perpetuum?* aut enim pereuntibus caelis peribit et semen Israhel aut, si fuerit perpetuum, ergo nec caeli peribunt. quodsi scriptura mentiri non potest et perituri sunt caeli, peribit igitur et semen Israhel, maxime cum et Iacob loquatur ad filios: uenite, et annuntiabo uobis, quid futurum sit in nouissimis diebus: quando autem dicitur: in nouissimis diebus, ergo mundus esse cessabit et alia fiet rerum dispensatio. hoc aduersum illos. ceterum nostris mundum istum non esse perpetuum etiam euangelium demonstrat dicens: caelum et terra pertransibunt et: ecce ego uobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. dicamus et aliter: quamdiu mundus iste fuerit, semen Israhel et gentem Iudaicam II1 cf. Hier. 46 (26), 7 4 *Ps. 103, 9 8 *Ps. 101, 27 10 *Ps. 101, 28 12. 13. 14 cf. Ps. 101, 27 15- 17 *Gen. 49, 1 20 Matth. 24, 35. *Marc. 13, 31. *Luc. 21, -33 21 Matth. 28, 20 2 auditur om. V; sonas add. s. u. m3M 3 ultro MP cedere M 5 operi Ma.c.m3 6 defeciet La.c. 7 Mosaicae non Migne mojsaicae MVP moysiacae A sunt intelligendae v 9 neterascent v 10 dum M VP dicitur om. V antem] idem add. Frasmus v cum Vulg. est L deficient MAn c.v 11 aut enim-perpetuum om. Y P init Ma.c. et] aut si Ap.c.mS aut si P, (s.u.) L, om. cet. (cū s.u. m3M) 13 ergo] aut Mp.c.m3 quod] qm̄ Mp.c.m3 mentire P 14 pr.et] aut si Mp.cm3 16 qd (ex quia) A diebusdiebus M 17 ergo] cū add.S. u. m3M 18 esse s. u. A esset Par. cessauit MAa.c dispositio v 20 demonstrans V terram VLMa.c. transibunt v 21 sua Y 22 consamationem P permansuram non in his, qui nunc increduli sunt, sed in his, qui cum apostolis et per apostolos crediderunt, ut reliquiae saluae fierent. 31,37 (38,35) Haec dicit dominus: si mensurari potuerint caeli sursum et inuestigari fundamenta terrae deorsum, et ego abiciam uniuersum semen Israhel propter omnia quae fecerunt, dicit dominus. LXX: haec dicit dominus: si eleuatum fuerit caelum sublimius et si humiliatum pauimentum terrae deorsum, et ego non reprobabo genus Israhel, dicit dominus, pro omnibus, quae fecerunt. Multum in hoc loco distat Hebraicum ab editione uulgata. dicamus primum iuxta Hebraicum: <si mensurari potuerint caeli sursum et eorum altitudo cognosci uel inuestigari fundamenta terrae et extrema eorum ratione conprehendi, et ego\\', inquit, \\'abiciam uniuersum semen Israhel propter omnia, quae fecerunt, dicit dominus. quomodo autem illud inpossibile est, ut caelorum summitates et terrae fundamenta noscamus, sic et hoc inpossibile erit, ut abiciam uniuersum semen Israhel. sin autem abiecero uniuersum semen Israhel, ergo mensurabitur caelorum summitas et extrema terrarum\\'. hic syllogismus et in euangelio texitur, quando inpossibile inpossibili conparatur: facilius camelus intrabit per foramen acus quam diues in regna caelorum. quomodo enim illud fieri non potest. sic nec hoc fieri poterit; quodsi hoc factum fuerit, ergo fiet 2 cf. Rom. 9, 27. 11, 5 7 *Hier. 31 (38), 37 (35) 13 Hier. 31 (38), 37 (35) 14 *Hier. 31 (83), 37 (35) 15. 19 Hier. 31 (38), 37 (35j 23 *Matth. 19, 24 ete. 2 alt. apoatolas M ut] & P 3 fierint (sic) Pp.c. 6 et-uniuersum in mg. A. 9 si om. V 11 loco hoc P destat La.c. Hebraicum] et add., sed eras. LM 12 ∗∗edi∗tione L editionem Va.r. 15 ratlo y 18 sommitas MAP,La.c.m2 sumitas V summitatem o noscantur Ap.c.m3 19 hisrahel Mp.c.m2 20 abicero VP,La.c.MAa.c.m2 21 sumitas F syllogysmus M syllogissimus P 22 ait. possibili V,Mp.c., (tert i ex «) P 23 camilus La.c. intrauit MP,Aa.c. 24 diues] intrare possit add. v reguum V 25 sic—poterit in mg.V hoc fieri nec Pa.c. et illud, quod inpossibile putabatur. errant ergo, qui hunc locum aliter edisserunt ponentes et illud testimonium, quod potuerit petere patrem filius et duodecim legiones angelorum adducere in suum auxilium. huic sensui LXX contrarium transtulerunt dicentes: si exaltatum fuerit caelum sublimius et humiliatum pauimentum terrae deorsum, et ego. inquit, non reprobabo semen Israhel, dicit dominus, propter omnia, quae fecerunt. quod si ita est, reprobabitur gens Israhel: quomodo enim caelum non potest eo. quod est, esse sublimius nec terra humilior esse eo, quod est, sic et genus Israhel nequaquam poterit conprobari. si uiderimus Iudaeos iuxta Hebraicum hoc testimonio gloriari. adsentiamur eis, quod non sit abiectum uniuersum semen Israhel; neque enim omnes abiecti sunt, sed hi tantum, qui fuerunt increduli. 31(38), 38—40 Ecce dies ueniunt, dicit dominus, et aedificabitur ciuitas domino a turre Ananehel usque ad portam anguli. et exibit ultra norma — siue iuxta Symmachum funiculus — mensurae eius contra eam super collem Gareb et circumibit Goatha — siue iuxta LXX de electis lapidibus — et omnem uallem ruinarum — pro quibus Theodotio ipsum uerbum Hebraicum posuit Phayarim — et cineres et omnem Asaremoth - quod melius legimus Asademoth, pro quo Aquila suburbana interpretatus est — usque ad torrentem Cedron et usque 3 cf. Matth. 26, 53 5 *Hier. 31 (38), 37 (35) 19. 21 *Hier. 31 (38), 39 23. 24 *Hier. 31 (33), 40 1 et om. υ putatur MA erant МPa.c. 3 «duodecim L de XII Mr, (de exp.) A duodecim milia P 7 semin M 9 genus ΜΑυ 11 reprobari Ap.c.m3,υ 12 testimoniū Pa.c. 13 adsentiamus VP non om. V 14 neque] non » hii P 17 Hananeel Vwlg. 18 aageli Pa.e. exiuit P,Ma.c. exiliet Ap.c.m3 normā M 19 eius contra eam] in eon- spectu eius Vulg. 20 circuibit MAVP iuxta om. V 21 LXX] p girū add. s. u. m2A rninarum] cadauerum Vulg. 23 fagarim P cjneres P cineris M cum Vulg. omnem Asaremoth] uniaersam regionem mortis Vulg. asare Aa.c.m3 asseremoth V 24 quod—asademoth in mg. L, om. V, Aa.c.m3 quo Aquila] qua aliqua P35 cedrom La.c.ei ad angulum portae equorum orientalis, sanctum domini; non euelletur et non destruetur usque in aeternum. Qui mille annorum in terra Iudaea regnum Christi recipiunt, Iudaei uidelicet et nostri iudaizantes, conantur ostendere turrem Ananehel et portam anguli et collem Gareb et Goatha et uallem Phagarim et omnem Asademoth et torrentem Cedron et locum anguli portae equorum orientalis et ibi dicunt sanctuarium domini, id est templum, esse condendum mansurumque in perpetuum. quod quia post captiuitatem temporibus Zorobabel et Ezrae non possunt monstrare conpletum, transeunt ad Christi tempora, quem in consummatione mundi dicunt esse uenturum, ut aurea atque gemmata iuxta Apocalypsin Iohannis descendat Hierusalem et hoc terrae spatio, hoc est ab illo loco usque ad illum locum, aedificetur per circuitum. suspicionisque suae hanc aurulam capiunt, quod a turre Anathoth, quae hodie appellatur Hieremiae, tribus ab Hierusalem milibus separata usque ad torrentem Cedron — qui scribitur in euangelio et est in ualle Iosaphat, ubi hortus erat, in quo et ludas proditor tradidit saluatorem — ciuitatis fundamenta iaciantur. \\'lecturi,\\' inquiunt, (sumus in consequentibus Anamehel, filium Salom, patruelem fuisse Hieremiae, cuius emit agrum; et haec est turris Ananehel\\' 12 cf. Apoc. 21, 2. 10. 11. 18-21 18 cf. Ioh. 18, 1. 2. 5 20 cf. Hier. 32 (39), 7-9 1 porta. (e s. ») M 2 non euelletur] bone uellitur P diatrue(i)tur M(P) usque] ultra Vulg. 3 aeternum] perpetuum v cum Vulg. 4 indaizates L 5 turrim Ap.e. ananahel A VP garep P 6 goatbam P fagarim P sademoth Ap.r. asedemoth V 7 cedrom L 8 tibi Ma.r. 10 zorobobel P ezdrae MA 11 consummationem LMVP 12 esse u. dicunt P aureaṁ L 13 iurta s. w. m2M apocalypsi Ma.c.m3 apocalipsin V Apocalypaim v 14 hoe] id v 15 suspic(t)ionesque P,LAa.c. 16 anathoh La.c. anatoth VP 17 ab] ad V a v torrem La.c. - 18 cedrom La.c. euu̇angelio L et] id L 19 ortus MA 20 incesatur P lectur Ma.c.m2 21 ananeċhel (alt. a ex m) L anamahel V (?) anamechel P sallom (pr. l s. u.) A salon P(V?) Sallum υF ignorantes Hebraicam ueritatem; hic enim iuxta Hebraicum scribitur: a turre Ananehel, per \\'nun\\' uidelicet mediam litteram, ibi autem: ecce Anamehel, filius Sellum, patruelis tuus, ueniet ad te, per mediam \\'m\\' litteram. inuocantes igitur dominum saluatorem, qui habet clauem Dauid, qui aperit, et nemo eludit, et qui eludit, et nemo aperit, qui signatum quoque Isaiae librum et omnium prophetarum aperuit et adorauerunt uiginti quattuor seniores tenentes citharas, quod solus potuerit diuina reserare mysteria, aggrediamur aedificium ciuitatis, ad quam propheticus sermo dirigitur: gloriosa dicta sunt de te, ciuitas dei, et: fluminis impetus laetificat ciuitatem dei. aedificatur itaque ecclesia a turre \\'oboedientiae\\' siue \\'gratiae\\' et \\'donorum dei\\' — hoc enim interpretatur Ananehel — usque ad portam anguli; quae licet uideatur initium habere sublime, quamdiu in ista carne consistimus, rectam ueritatis lineam non - possumus possidere, sed in angulo stamus et fractis lineis exitque ultra funiculus mensurae contra eam, id est portam anguli, super collem Gareb, qui in linguam nostram uertitur aut \\'incolatus\\' aut \\'scabies\\', ut doceant nos aduenas 2 Hier. 31 (38), 38 3 Hier. 32 (39), 7 5 *Apoc. 3, 7 7 ct. Esai. 29, 11 8 cf. Apoc. 5, 8 11 Ps. 86, 3 Ps. 45, 5 13. 14 Hier. 31 (38), 38 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 52, 30. 53, 10. 11 18 *Hier. 31 (38), 39 19 Hier. 31 (38), 39 cf. Nom. Hebr. p. 3-3, 24. 54, 17 20 cf. I Par. 29, 15. Ps. 38, 13 . 1 hinc MVP,Aa.r. alt. bebraicam P scribitur a LV scriptura Ma.c.m3 scriptū e a (a s. u. m3) A scripturam P 2 tunc s. u. m3A ananahel Y (= lin.14) 3 aDamahel V ananehel P Sallum 4 medim P mem (em add. m2) L,v: cf. p. 379, 9. 10 6 pr. eludet Ma.c. clande claudit VP alt. et om. MAVPv alt. claudit VP 7 esaie MVP,Aa.c. 8 et] non add., sed eras. M quē Ap.c.m2 9 cytharas n pot. erat Aa.c.m3 potuit F reserare m3A re sacrae m1A pandere mU 10 quem Aa.c. 13 ecclesiam P hobedientiae P 15 iniO (sic) V _sublimen V.La.c. quamdiu] tam add. in mg. m2L 16 i∗sta L consistimur Ma.c. subsistimus υ 18 exit Мp.r. 19 gereb L gaureb P; cf. p. 409,20 lin- guam nostram scripsi lingua nostra codd. υ; cf. p. 416,22 20 uertitur om. M.A incolatur P iscabies P; di add. s. u. m2A doceat Ρυ esse atque peregrinos et auribus prurientes et ad nouitatem dogmatum pessimorum facile praebere consensum. et circumibit, inquit, Goatha, pro quo interpretati sunt LXX: per gyrum electis lapidibus, qui uoluuntur super faciem terrae et angulari lapide constringuntur dicente apostolo Petro: et ipsi tamquam lapides uiui superaedificamini, do mus spiritalis, sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias as et acceptabiles deo per Iesum Christum. et omnem, inquit, uallem Phagarim — quod interpretatur ruinarum — et cineres — subauditur \\'circumibit\\'—,ut, quamquam nobis uideamur in collibus, tamen semper timeamus ruinas et consideremus cineres et paenitentes dicamus cum Dauid: quia cinerem quasi panem manducaui et poculum meum cum fletu miscebam. unde et iacentibus dicitur: numquid, qui cadit, non resurgit?, dicit dominus. et uniuersam, inquit, Sademoth, quod nos uertimus in regionem mortis unum nomen in duo uerba diuidentes: (sade\\', quod dicitur \\'regio\\', et \\'moth\\', quod interpretatur \\'mortis\\', pro qua Aquila uertit \\'suburbana\\' siue \\'arua\\' et \\'rura\\'. \\'regio\\' autem \\'mortis\\' regio peccatorum est et \\'suburbana\\' regio uoluptatum, quae pergit usque ad torrentem Cedron-ubi traditus 1 cf. II Tim. 4, 3 2 Hier. 31 (38), 39 3 *Hier. 31 (38), 39 4 cf. Zach. 9, 16 5 cf. Eph. 2, 20. I Petro 2, 6 6 »1 Petro 2, 5 9. 10 *Hier. 31 (38), 40 13 *Pa. 101, 10 15 *Hier. 8, 4 15. 16 Hier. 31 (38), 40 16 *Hier. 31 (38), 40 17 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 49, 1 19 *Hier. 31 (38), 40.\\'cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 47, 22. 53, 10 cf. Ezech. 18, 4 21 Hier. 31 (38), 40 cf. Ioh. 18, 1. 2. 5 1 pr. et] non add. v prudentes Ma.c.Aa.c.m2 parientes V alt. et M 2 facilel non add. v praeberet M circoibit La.c. circumiuit P 6 tamquam (quam s. u. m2) M domos V,Mp.c.Aa.c.m2 7 pr. spiritales MP,La.c. spirituales (u s. u. m2) A spale F sacerdotum V alt. spirituales Ap.c.m2 9 phagarim uaUem P 11 semp (sup s. u. m3) A 10 cinere P 13 quasi LV sicut cet. 14 fletuip LAa.c. 15 cada P resurget V,MAp.c. Pa.c. dñm Pa.c. 16 uniuersa F asademoth Lp.c.m2 sademooth V regione V 17 asade Lp.c.m2 18 et om. V mooth MAVP quo MAVυ 19 siue—suburbana in mg. m2L 20 uoluptatu (sic) V 21 quem P cedrom La.c. est dominus —, qui interpretatur \\'tenebrae\\'. uide, quanta habeat loca ecclesia et quod illud apostolicum: ut sit sine macula et ruga, in futuro et in caelestibus reseruetur. audis angulos, audis scabiem. audis ruinas et cineres et regionem mortis et tenebras, et de tua uirtute et inpeccantia gloriaris! denique sequitur: et usque ad angulum portae. et hic angulus, ne ulla uera iustitia, ne certa uictoria in isto saeculo demonstretur. ipse quoque angulus portae quamquam sit \\'orientalis\\', unde lumen egreditur, tamen \\'equorum\\' appellatur, ut indigere nos doceat cursu atque certamine et tandem cum domino audire mereamur: ascendisti equos tuos et equitatio tua salus. in porta orientali, in porta quadrigarum sanctiScatio domini est, ut tunc nos perfectos arbitremur, quando dixerimus ad dominum: currus dei decem milium multiplex, milia laetantium; dominus in eis. istiusmodi aedificatio, quae super fundamentum Christi posita est, de qua loquitur et apostolus: ut sapiens architectus fundamentum posui, numquam destruitur, sed manebit in perpetuum. obscura et difficilia latius disserenda sunt, ut manifesta breuius percurramus. 32 (39), 1-3 a Uerbum, quod factum est ad Hieremiam a domino in anno decimo Sedeciae, regis Iuda; ipse est annus octauus decimus Nabuchodonosor.tunc 1 cf. Origen. Lexic. Nom. Hebr. s. u. Κυδάρ (XXIII 1231 M) 2 cf. Eph. 5, 27 5 de tua uirtute—gloriaris] Origenistas notat; cf. p. 267, 13 6. 8. 9 Hier. 31 (38), 40 11 -Hab. 3, 8 14 *Ps. 67, 18 16 cf. I Cor. 3, 11 17 I Cor. 3. 10 1 hebeat La.c. 2 quo M,Aa.c. quomodo t 3 reseroetur (pr.r in ras.) A se serujetur M seraetur v angelos V 4 iscabi est P 5 inpeccatia La.c. in peccata Mp.r. 6 alt. angelus V 7 pro nej l nec L ne m3A ut uec V alt. nec V,Ap.c.m3 demonstratur Ap.c.m3 9 ingreditur Ap.c.m3 equorum (e s. «-) LM adpellant (n s.u.) P indegere La.c. ingredere P 10 adque La c. 13 ut] et υ arbitremus P 14 milium laetant L 15 eisj in Sina in sancto add. v 17 nt s. architectus om. V arcitectus P 18 nequaqum V destruetur Aa.c.,υ permanebit v 21 factumj dictum Migne 22 sedecie LMa.c. 23 de- cimus octauus Vulg. nabucod. La.c. nabochod. P nabocod. P exercitus regis Babylonis obsidebat Hierusalem et Hieremias propheta erat clausus in atrio carceris, qui erat in domo regis luda. clauserat enim eum Sedecias, rex Iudae, dicens: quare uaticinaris dicens: haec dicit dominus? Non solum uerba, sed et opera prophetarum nobis exemplo sunt ad uirtutem. poterat Hieremias prospera nuntiare et regis Sedeciae frui amicitia, sed malebat deo magis oboedire quam hominibus et ei, qui potest et animam et corpus occidere in gehenna quam illi, qui tantum in corpus habere poterat potestatem. et hoc considerandum, quod decimus annus erat regni Sedeciae obsessa iam Hierusalem et gladio, fame ac peste consumta et captiuitate uicina et tamen Sedecias perstat in sententia; et ex parte aliqua illius clementiae demonstratur, quod nequaquam eum in carcere, sed in uestibulo recludi iusserit carceris, libera uidelicet custodia, ne posset effugere, quasi non omnis Hierusalem clausa munitionibus communis carcer fuerit habitantium. ipse est annus duodeuicesimus regni Nabuchodonosor, qui quarto anno regis Ioiacim cepit imperium. omnis autem causa irae regis ista est, cur loquatur ex domini nomine, quae ei fuerant imperata. 8 cf. Act. 5, 29 *Matth. 10, 28 10 cf. Matth. 10. 28 18 cf. Hier. 25, 1 1 obsedebat La.c. 2 clausus erat v 3 clausụṣeratM 4 sedecia Ma.c. Iuda Vulg. 5 sed om. v et om. M 6 exempla V,Ap.c.m3 7 renuntiare P reges La.c. regi P 8 magis do M magis eras. A 9 occidere] perdere v gehennam APv 10 illis Aa.c.m3 qui s. u. m3M poterant P,MAa.c. 12 hac Ma.r. et a consumpta codd. (p exp. L) captiuitati MAP 13 sententiam V 14 clementia MAp.r.,v 15 pr. carcerem M liberaui F uidelicet MA 16 possit MP 17 munditionibus MAa.r. 18 annus est υ daodeuigesimus Ap.c.,υ uicesimus L duodecimus YP nabu- cod. M; La.c. nabochod. V,Pp.c. 19 ioiacim (sic alibi semper fere Lp.c. «d primitus)] ioacim L ioachim ce. coepit MAP,La.r. cepit V 20 ita V loquitur M.Ap.c.m3 dei v 32 (39), 3b-5 Ecce ego dabo ciuitatem istam in manu regis Babylonis et capiet eam. et Sedecias, rex Iuda, non effugiet de manu Chaldeorum, sed tradetur in manu regis Babylonis et loquetur os eius cum ore illius et oculi eius oculos illius uidebunt. et in Babylonem ducet Sedeciam et ibi erit, donec uisitem eum, ait dominus. quodsi pugnaueritis contra Chaldeos, nihil prosperum habebitis. Haec erat causa irae regiae, quare praeferret mendacio ueritatem et tam urbem Hierusalem quam Sedeciam regem diceret esse capiendum; quodque grauius est, nisurum eum ora regis Babylonii et locuturum humilem atque captiuum cum inpotentissimi regis insania. grauior enim terror est uidere, quem timeas. et ante increpationem uerborum quam poenarum sustinere cruciatum. et in Babylonem. inquit. ducet Sedeciam et ibi erit, pro quo LXX transtulerunt: et Babylonem; quorum alterum inuitum trahi, alterum uoluntate pergere significat. et ibi, inquit, erit: uerbum ponit ambiguum, ne uideatur cruciatus et miserias prophetare. quodque sequitur: donec uisitem eum, ait dominus. et, si pugnaueritis aduersum Chaldeos, nihil prosperum habebitis, in LXX non habetur. prudenterque sententiam temperauit, quae ad bonam et ad malam partem referri potest; \\'uisitatio\\' enim, ut saepe dixi, et \\'consolationem* significat et \\'supplicium\\'. 15 Hier. 32 (39), 5 16 *Hier. 32 (39), 5 18. 20 Hier. :32 (39), 5 21. 22 *Hier. 32 (39), 5 24 cf. p. 69, 18. ffieron. in Esai. 24. 21-23 p. 337. in Ezech. 9. 1 p. 92. in Am. 3. 1. 2 p. 252 1 manus Vulg. 2 sedechias A (semper) 3 chaldaeorum MAYP traditur P 4 manus Vulg. loquitur P 5 alt. ocalis Va.c. oculus P 6 babylone P,La.c. ducit P,LMAa.e. 7 ait] dicit Ma.c ,υ quodsi—contra] si autem dimicaueritis aduersum Yulg. 8 chaldaeos MAP 9 praeferre LMAa.c. mendacium La.c. 10 dicere Ma.c.m2 11 eum; ei vel P babylonis P 12 potentissimi AVP,Mp.r.,v 13 insaniae P 15 docit P.La.c. 16 qao om. P 18 aoluntatem MAa.r. pergeret Pa.r. ibi inquit] quid 3f 19 miseria V 21 aduersus codd. Sm s. slt. ? L) cbalJaeos MP 23 temperabit P 32 (39), 6. 7 Et dixit Hieremias: factum est Uerbum domini a d me dicens: ecce Anamehel, filius Sellum — siue Salom —, patruelis tuus — quod Hebraice dicitur \\'dodach\\' —, uenit ad te dicens: eme tibi agrum meum, qui est in Anath oth; tibi enim conpetit ex propinquitate emtio. Occultum ad Hieremiam dei factum esse sermonem nemo scire poterat nisi ipso indicante, ad quem factus fuerat. et praedicitur ei, quod uenturus sit ad eum Anamehel, patruelis suus, et possessionem agri, qui suus fuerat, delaturus; esse autem ipsum locum in Anathoth de suburbanis, quae sacerdotibus per singulas tribus et ciuitates dabantur ex lege; nec licitum erat possessionem de tribu transire ad tribum nec de familia ad aliam familiam — unde et filiae Salphaad accipiunt sortem inter fratres suos — praecipueque suburbana sacerdotum nulli alii poterant uenundari usque ad annum remissionis nisi ei, quem propinquitas sanguinis expetebat. uenit ergo ad eum patruelis frater suus et offert emtionem, quae illi ex propinquitate debetur. Chelchias et Sellum fratres fuere germani; Chelchiae filius Hieremias, Sellum Anamehel. \\'Chelchias\\' interpretatur \\'pars domini\\', (Hieremias\\' (sublimitas domini\\'; recteque (altitudo domini\\' de \\'parte domini\\' nascitur. \\'Sellum\\' uero in linguam nostram uertitur 3 *Hier. 32 (39), 7 11 cf. Num. 35, 2. 3. Ios. 21, 2. 3 12 cf. Num. 36, 7 14 cf. Num. 27, 7 (6). 36, 10. 11 15 cf. Leu. 25, 34. Num. 36, 4 19 cf. Hier. 1,1 20. 22 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 53. 27. — p. 46, 9. 54, 18, 62, 6. — p. 10, 31. 78, 14 2 dicens om. V anamechel L ananehel P,Mp.c. anamahel V Hanameel (sic semper) Vulg. sella P 3 selom M saIIom Av sollom V tui. P 4 dodae V ueniet V,Ap.c.m3 cum Vulg. ema ibi P 5 anatoth VP 6 ex] quo add. V emtio (sic alibi semper fere Lp.c.)] emptio codd. ut emas Vulg. ocultum V 7 dl s. u. L esse] dl add. P 9 ananehel P,Mp.c. anamahel V possionem P 10 fuerat B. u. A aut P anatoth AV atoth P 12 dabuntur P 14 sortes P 15 alio V 16 nisi om. P 17 patruelis L fratruelis cet. (pa s. fra m2A) frater exp. m2A tuus Y 18 emptionem codd. (cf. lin. 6) chelcias P; cf. p. 5, 8. 417, 11 19 eheleiae MP 20 ananehel P chelcias MV celchias P 22 lingua VP nostram L, (s, u. m2) A nosτ̃ (s. u. m2) M nostra VP uertator P \\'pax\\' sine (pacificus\\', \\'Anamehel\\' \\'donum\\' uel \\'gratia dei\\'; nec mirabimur, quod sibi \\'pax\\' iungantur et \\'gratia\\', cum etiam apostolicarum epistularum hoc principium sit: gratia uobis et pax. primum ergo pacem meremur dei et post pacem nobis gratia nascitur, quae non in possidentis, sed in donantis arbitrio est. defert autem emtionem lgratia dei\\' illi, qui in \\'sublimibus\\' conlocatus est, ut, quamuis uideatur excelsus, tamen gratia dei indigeat. illud, quod in Cantico saepe cantatur a sponsa: fratruelis s meus, id est 6 ἀδελϕιδόϚ μου, in Hebraico \\'dodi\\' dicitur; ergo non \\'fratruelis\\', sed \\'patradelfus\\', id est \\'patruelis\\', dicendus est. fuisse autem Hieremiam filium Chelchiae de sacerdotibus, qui erant in Anathoth, in terra Beniamin, et uoluminis huius testatur exordium. 32 (39), 8 a Et uenit ad me Anamehel, filius patrui mei, secundum uerbum domini ad uestibulum— siue atrium — carceris et ait ad me: posside siue eme — agrum meum, qui est in Anathoth, in terra Beniamin. quia tibi con petit hereditas et tu pro- 1 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 52, 30. 53, 10. 11 3 Rom. 1, 7 etc. 6 cf. p. 416, 20 9 *Cant. 1. 13 etc. 11 Hier. 32 (39), 7 cf. Hier. 1, 1 16. 17 *Hier. 32 (39). 8 1 anamahel V ananehel P domum Ma.c. gratiam MAa.r. 2 aibi] si V iungatur Mv aplicarum (pr. a in ras.) V epistolarum apost. n 3 eplarũ (ex aplorū) V 4 pr. pacem] pro pace M,Ap.c.m3 mereamur v dei] donti add. s. u. m2M 5 quae] i qualis s. u. m3A possidentes La.c. possidente P arbitno donantis υ 6 emptionem codd. (p exp. L) 7 conlatus P 8 mdiget M a s. u. m3M ab P a sponsal absconsa V 9 fra- tuelis MP OaaeaΦΟCΜΟΥ MA, (-ΜΟΦ) P OaDΦ ΔѠCƆ-CѠ V ὰδελϕιδούϚ υ 10 dodi] do P, (exp.) M fratnelis P,La.c. patruelis M patradelfius Ap.c. πατράδελϕοϚ v 11 hirm V chelchiae A, (pr. c exp.) L chelciae M helciae FP; cf. p. 416, 18. 19.20 12 anatoth AV 14 ananehel La.c.Мp.c.m2 anamahel T ananahel P 17 anatoth r. (na f. u.) P 18 tu] a add. (8. u.) A. υ propiuquus] es add. V cum Vulg. UX. Hieron. ia Hierem. 27 pinquus, ut possideas siue emas. Quod futurum prophetae uerbum domini nuntiarat, statim opere completum est. \\'uenit\\', inquit, \\'ad me Anamehel\\' — \\'gratia dei\\' —, \\'filius patrui mei\\' — hoc est \\'filius pacis\\' —; \\'uenitautem in uestibulo carceris dixitque ad me ea, quae dominus ab eo dicenda praedixerat\\'. ager autem iste sacerdotalis, cuius emtio atque possessio Hieremiae deferebatur, in \\'Anathoth\\' est, in terra \\'Beniamin\\', quorum prius \\'oboedientiam\\', secundum filium dexterae sonat; et consequenter eius appetit emtionem, in quo \\'oboedientia\\' et \\'uirtus\\' domini uersabantur. pro \\'propinquo\\' LXX πρεσβύτερον, id est \\'seniorem\\', interpretati sunt, quod loco huic non conuenit. 32(39),sb 11 Intellexi autem, quod uerbum domini, esset, et emi agrum ab Anamehel, filio patrui mei, qui est in Anathoth, et appendi ei argentum, stateres septem et decem argenteos. et scripsi in libro et signaui aui et adhibui testes et appendi argentum in statera. et accepi librum possessionis signatum, stipulationes et rata et signa forinsecus. Durum quidem erat et prope inconsequens risuque dignum eum, qui iam iamque capiendam prophetabat Hierusalem et omnes ducendos 1 *Hier. 32 (39), 8 cf. Hier. 32 (39), 6. 7 3 Hier. 32 (39), 8 cf. p. 417, 1 4 cf. p. 416, 22 8 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 24, 28. 53, 7 cf. Gen. 35, 18 (sec. Vulg.). Hierou. Nom. Hebr. p. 3, 24. 16,17. 74, 1. 76, 24. 80, 14 10 uirtus = dextera (lin. 9); cf. p. 440, 8 Hier. 32 (39), 8 11 *Hier. 32 (39), 8 20 cf. Hier. 32 (39), 3-5 2 auntiaret P 3 ananehel Mp.c. anamahel V ananahel P dei om. V 5 ea—praedixerat in mg. P 6 emptio codd. (p exp. L; sic semper feret 7 anatoth AP anatot Y est om. V 8 Beniamin] in add. P pri- mus P 10 propinquo (pro s. u.) L quo cet. v 11 HpCBTTepON M ΠΡΗCΒΥθΗpѠWN (presbiteron s. «.) A ΠpHCΒιΤepON Y ΠpeCΒιθepON P seniores P 14 ab anamahel V anabamehel MA.a.c. ab anenehel Mp.c.m2 15 in om. V ananatoth V anatoth P adpendii (alt. i s.u. m3) M stateras Aa.c. stare P septem stateres Vulg. 17 adibui y argente P 18 statere Pa.c. accipi M,Va.c. signatum] et add. Vylg. 19 stipulationes M sata P forensecus La.c. forensicus M 20 eum L, om. cet. iam om. M 21 capiendum V esse captiuos uel gladio, fame et peste perituros, agrum in Anathoth emere. quem non erat possessurus. \\'sed intellexi,\\' inquit, \\'uerbum esse domini et emtionem meam argumento et uaticinio domini coaptandam; et ideo adquieui praecepto eius, ut emerem, nec frustra ad me super huiuscemodi re dei factum esse sermonem et appendi argenti decem et septem siclos\\', quos nos in \\'stateres\\' uertimus. siclus autem uiginti habet obolos, ut in Hiezecihelis extremo uolumine scribitur. emitque propheta \\'decem et septem\\' siclis, in quo numero cantauit puer domini Dauid in die, qua eruit eum dominus de manu omnium inimicorum eius et de manu Saul et dixit: diligam te, domine, fortitudo mea! dominus firmamentum meum et refugium meum et liberator meus. deus meus adiutor meus et sperabo in eum; protector meus et cornu salutis meae. denarium numerum esse mysticum ostendit decalogus. quae scripta fuit in tabulis lapideis digito dei, et dies ieiunii et propitiationis mensis septimi; \\'septem\\' quoque, in quo uerus est sabbatismus et requies, esse sanctum multis scripturarum testimoniis conprobamus, de quibus saltem pauca posuissem, nisi otiosum esset docere, quae nota sunt. in hoc igitnr numero )2 *Hier. 32 (39), 8 7 Hier. 32 (39), 9 *Ezecb. 45, 12 10 cf. Ps. 17, 1 etc. Ps. 17, * 1. 2. 3 17 cf. Ex. 31, 18. Deat. 9. 10 cf. Zach. 8, 19. Leu. 16, 29-31. 23, 27. 28. 25, 9. Num. 29, 7 18 cf. Gen. 2, 2. 3. Ex. 16. 23. 20. 11. 3.5, 2. Lea. 16, 31. 23. 3. 24. 39. 25, 4. Dcnt. 5, 14. Hebr. 4, 4 19 cf. Hebr. 4, 9 cf. Hieron. Xom. Hebr. P- 15, 2. 75. 29. 78, 14. 81. 17 1 in anatoth agruni P 2 anatoth V 3 essej est La.c. domini esse v et s. u. JI 4 coaptanda P adqaieui] atq; ibi P praecepta Aa.c. 5 ne P 6 rem V rei PfMAa r. dei om. MAP appende V 7 pr. syclos A siclos—septem (lin. 9) om. V quod MA 8 hiezecielis Jf iezechihelis (pr. i s. u.) A hiezechielis P 10 poerj au̅t add., sed eras. P 11 eius om. Y 12 et om. P,ΜΑα.c. deligam La.c. 15 et sperabo-mens in mg. P in eras. V 16 esse m. nameram v 17 qui scriptus v 18 septimil septim (i ex e) P septem] septenariu̅ Ap.c.m2 19 sabbatissmas Y sfam Mp.c n2 20 saltim P,Mp.c.Αα.c 21 mota P 27* a propheta et sacerdote emitur possessio scribiturque in libro atque signatur et adhibentur testes argentumque diligenter appenditur, ut omnia uenditionis et emtionis iura seruentur et sit certa possessio stipulationibus et responsionibus roborata. uel hoc audiant, qui falsa testamenta et interdum ne testamenta quidem sibi adhibitis testibus uindicare conentur! 32 (39), 12 Et dedi librum possessionis Baruch, filio Neri, filii Maasiae, in oculis Anamehel, patruelis mei in oculis testium, qui scripti erant in libro emtionis, in oculis omnium Iudaeorum, qui sedebant in atrio carceris. Quamquam statim esset possessio relinquenda, immo emenda posteris, et ab eo emenda, qui filios non habebat — neque enim uxorem acceperat —, tamen oboediens imperio domini omnia rite celebrat signatumque librum possessionis dat Baruch, filio Neri, filii Maasiae. \\'Baruch\\' in lingua nostra \\'benedictus\\' dicitur, qui erat filius \\'Neri\\', qui interpretatur \\'lucerna mea\\' dicente propheta : lucerna pedibus meis uerbum tuum et lux semitis meis ardens ; Neri quoque, pater Baruch, filius \\'Maasiae\\', id est <facturae\\' et \\'operis domini). animaduertamus ergo, quantis uirtutum priuilegiis discipulus Baruch Hieremiae ministrauerit dicente Dauid: ambulans in uia inmaculata hic mihi ministrabat. unde et Heliseus, minister Heliae, in tantum 13 cf. Hier. 16, 2 (1. 2) 16 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 53, 19 17 cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 65, 15 *Ps. 118, 105 19 cf. Hieron. Noro. Hebr. p. 54, 24 22 Ps. 100, 6 23 cf. IY Reg. 2, 9 1 a s. u. V et] a P scribiturquae Lp.c.m2Ma.c. 2 et om. P deligenter La.c. 3 ut] in add. s. u. m3A 4 possessionis M sponsionibus v 5 audiant hoc P pro testimonia P nec V,Mp c.m3 testamento Ap.c.m2 6 quidem om. V 7 barnc P (= lin. 15. 16) 8 neeri Mp.c.m3 Neriae v . masiue La.c. ananehel P,Mp.c. anamahel V 9 et om. Vulg. erant acripti c 10 emtionis] et add. Vulg. sedebat Y 12 relinquendam L reliquenda P posteris— emenda in mg. L 15 pr. filii Ma.c.m3 alt. filio V 17 quae L,Ma.c. :18 lux] lumen 9 .19 filium V futurae M 20 animaduertamur Y 21 priuilegiis] plebi legis P 23 helysheua (sic) P placuit deo, ut post translationem magistri etiam duplicem . spiritum mereretur accipere. hoc dico ad commonitionem eorum. qui malorum hominum abutuntur ministeriis et non audent abicere, quos malae conscientiae norunt sibi glutino copulatos. traditur autem liber Baruch, tanto et tali uiro, uidente Anamehel, qui uendiderat, et testibus, qui suscripserant et quorum nomina in emtionis uolumine tenebantur, et in conspectu, inquit, omnium Iudaeorum, qui sedebant in atrio carceris, qui uidelicet uel ad prophetam uenerant consolandum uel studio timoris dei domini uerba audire cupiebant. 2 (39), 13 -15 Et praecepi Baruch coram eis dicens: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: sume libros istos, librum emtionis hunc signatum et librum hunc, qui apertus est, et pone illos in uase fictili, ut permanere possint diebus multis. haec enim dicit dominus exercituum deus Israhel: adhuc possidebuntur domus et agri et uineae in terra hac. Cunctis, quos praeteritus sermo narrauit, praesentibus et uidentibus Baruch ministro praecipitur et discipulo, non sermonibus praeceptoris, sed dei iubentis imperio, ut assumat libros, unum signatum, alterum apertum — quae emtionum consuetudo hucusque seruatur, ut, quod intrinsecus clausum signacula continent, hoc legere cupientibus apertum uolumen 7 *Hier. 32 (39), 12 19 cf. Hier. 32 (39). 12 2 meretur P commonionem La.c. 3 hominum om. M audient V 4 abiScere L; eos add. 0 norunt] ł ministros s. u. m3 A glutine Ap.c.m2 glnttiio VP ; habent add. s. u. m3A 6 ananehel Mp.c. anamahel Vannanehel P subscripserant AV, (sub s. u.) M, (n s. u.) P 7 emptiones Ma.c. emptione P uoluminis P 14 istos] tuos Ma.c. 15 apertus] signatus Ma.c.m2 uasis MAVP 16 ficti- libus codd. (bus exp. L) 18 domos V,MAa.c.Pp.c. ninea P,Aa.c.m2 in] & P,Aa.c.m2 19 hac] ista Vulg. narrabit P 22 quem P 23 ut 8. u. A. exhibeat —, utrumque in uase fictili, ut permanere possint diebus multis. firma igitur erat et longo post tempore futura possessio, quae tanta custodia seruabatur, ne uel foris emtionis libri positi paterent rapinae uel humo conditi umore terrae soluerentur. hoc autem totum fit, ut intellegant, qui uidebant, rursum habitandam Hierusalem et possidendos agros; quod licet absque sermone Hieremiae debuerant per se intellegere, tamen domini sermonibus commonentur et dicitur ad eos: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: adhuc possidebuntur domus et agri et uineae in terra ista. hoc est illud, quod Hieremias dudum dixerat: intellexi uerbum esse domini; et idcirco emit agrum, quem possessurus non erat. 32 (39), 16 19 Et oraui ad dominum, postquam tradidi librum possessionis Baruch, filio Neri, dicens: heu, heu, heu, domine deus - siue qui es, domine deus -, ecce tu fecisti caelum et terram in fortitudine tua magna et in bracchio tuo extento - siue excelso —; non erit tibi difficile — siue inpossibile — omne uerbum - uel iuxta LXX nihil apud te est absconditum —, qui facis misericordiam in milibus et reddis i ni quitatem patrum in sinum filiorum eorum post eos, fortissime, magne, potens — quod 1 Hier. 32 (39), 14 9 Hier. 32 (39), 15 11 *Hier. 32 (39), 8 16. 18. 19. 20 *Hier. 32 (39), 17 1 exibeat V ut om. V 2 erat om. M etj ut P longo (a s. alt. 0 m2; 1 o 1. a m3) A postempore P tempora Aa.c.m3 3 tantae M nec P.LMAa.c. 4 homo Aa.c.m2 humore VP,Mp.c.m3 5 solnentur La.c.MAa.c.m2 6 habitandum Ma.c.m3 quos L 7 deburant F 8 di FP 10 domoa VP,MAa.c.m2 uiniae P 11 ee̅ nerbum V 12 emi V,MAp.r. 13 eram MAV 15 Neriae v 18 brachie MAVP 19 siue] non erit tibi add. P possibile Pa.c 20 uel] etia̅ add. s. u. m3A est om. M 22 reddes P(V?),LMa.c. iniquitatem] et peccata add. P senum La.c. sinuin M sinu 23 magnae Ma.c.; et add. Vulg. Herbraice dicitur \\'gibbor\\' —, dominus exercituum - siue uirtutum - nomen tibi! magnus consilio et inconprehensibilis cogitatu, cuius oculi aperti sunt super omnes uias filiorum Adam — siue hominum —, ut reddas unicuique secundum uias suas et secundum fructum adinuentionum suarum. Post emtionem agri iure celebratam et post sententiam domini, qua pollicitus est domos, agros et uineas deinceps possidendas, orat propheta ad dominum et dolorem cordis gemitibus exprimit dicens: heu. heu, heu, domine deus, pro quo LXX transtulerunt o av, id est qui es, domine deus, inxta illud, quod Mosi dicitur: uade, dic populo Israhel: qui est, misit me; non quo non sint alii, sed aliud est creatoris esse beneficio, quod subsistat, aliud aeternitate naturae. laudat deum et ei creaturis praedicat creatorem: primumque potentiam eius et misericordiam atque iustitiam in omne hominum genus eleuat uocibus, dein transit ad Israhel et, quanta ei praestiterit, celebri sermone describit. et post tanta beneficia dicit eos immemores bonorum illius clementiam in amaritudinem prouocasse, ita at obsideatur ciuitas et. antequam hostium in eam fiat inruptio, gladio et fame et peste consumta sit. haec autem uniuersa 9-2 *Hier. 82 (39\\', 18 4 *Hier. 32 (39), 19 6 ef. Hier, 32 (39), 9-14 7 cf. Hier. 32 (39\\', 15 9 Hier. 32 (39), 17 10. 11 *Нier. 32 (39), 17 12 *Ex. 3, 14 17 cf. Hier. 82 (39), 20-23 19 cf. Os. 14. 1 sec. Vulg. Am. 6, 12 (13) cf. Hier. 32 (39), 24 -1 gibor MAP eebor V 6 suarumj eias Vulg. emptationem P 7 celebrata P 9 dolore P expremit P,La.c. 10 pro-deus in mg. m3M O.N Pp.r. con s. uoculas Graecas A II es] est V.Aa.r. moysi MAVP 12 me] ad uos add. (s. u. m2) A,v 14 aliud] q4 add. s. u. A dum Mv 15 praedicta La.c. 16 instiam P eleuat om. P 17 deinde AVPv eis MAp.e. praestiterint P,LMAa.r. 18 eos] debere add. in ras. m3M imemores (ime add. m3) M in memoriis P 19 illius] & add. s. u. m3M amaritu- dine P 20 ostium M ea MVP,LAa.c. 21 fame et gladio e consumpta La.c. consumptu ta (tu in ufine add. m3) M consupta P uniuersas P praemisit, ut consequenter illud inferret, quod in reprehensione diuinae sententiae facere uidebatur: et tu dicis mihi, domine deus: eme agrum argento et adhibe testes, cum urbs data sit in manus Chaldaeorum? haec interim tota loci istius continet περιϰοπή; nunc ad singula reuertamur. tu fecisti caelum et terram in fortitudine tua magna. et Iohannes dicit de filio: omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, quod factum est; haec est enim domini \\'fortitudo\\' apostolo conprobante: reprehensione dei uirtus et dei sapientia\\'. et in bracchio tuo extento siue excelso, quorum utrumque percutientis indicium est; hoc autem \\'bracchium\\', de quo et Isaias loquitur: et bracchium domini cui reuelatum est? non erit tibi difficile omne uerbum — quae enim apud homines inpossibilia, apud deum possibilia sunt — siue cui nihil est absconditum iuxta illud psalmografi dicentis: quia tenebrae non obscurabuntur a te et nox sicut dies inluminabitur. qui facis misericordiam in milibus et reddis iniquitatem patrum in sinu filiorum eorum post eos. grandis clementia creatoris misericordiam suam in mille generationes extendere et iustitiam statim in altera generatione monstrare, quae tamen et ipsa mixta est misericordiae: non 2 Hier. 32 (39), 25 5 Hier. 32 (39), 17 7 Ioh. 1, 3 9 cf. I Cor. 1, 24 10 Hier. 32 (39), 17 11 *Hier. 32 (39), 17 12 Esai. 53. 1 13 Hier. 32 (39), 17 14 *Luc. 18, 27. cf. Matth. 19, 26 15 *Hier. 32 (39), 17 16 Ps. 138, 12 18 *Hier. 32 (39), 18 lsequenter P reprehensionem MAVv 2 dn̄sMAP(V?) 3 testisLa.c. - 4 mann La.c. 5 continent P IIEpιΚΟΤΗΝ MP IIHPIKWΘΗΝ A IIHpιΚΟΙΙΗΝ V pericope (s. u. A) v 7 iohannis P,La.c. 8 ipsum M quod factum est eras. A tert. est] autem Va.c. 9 enim om. P 10 brachio (sic semper) MAVP 11 hocl est add. v 12 autem] est postea add. M pr. brachio V pr. et om. Pv esaias MVP,Aa.c. 13 difiieile] sine impossibile add. 8. u. m2A; an recte? cf. p. 422, 19. 429, 9. 430, 9 14 enim om. M inpossibilia] eunt add. Y apud dm possibilia om. MP,LAa.c.m2 16 psalmographi A -graui F psalmigrafi P dicentes P 18 reddes P,Mp.c.Αα.c. 19 iniquitates P sim LMAV sinum P cum ODF; cf. p. 422, 22 21 alteram generationem P 22 myxta A est mixta v enim statim punit delinquentem. sed exspectat paenitudinem. ut, si liberi imitati fuerint parentum uitia, diu dilata poena reddatur. fortissime. magne, potens. dominus exercituum— siue uirtutum - nomen tibi! Ista nomina potentiam indicant creatoris; ceterum proprie nomen dei \\'pater\\' est, quod in euangelio per dominum reuelatur dicentem: pater, manifestaui nomen tuum hominibus. magnus consilio: et audet se quisquam domini inserere secreto et de illius iudiciis iudicare! et inconprehensibilis cogitatu:quem non conprehendit cogitatio, quomodo potest sermo conprehendere? cuius oculi aperti sunt super omnes uias filiorum Adam: frustra ergo homo putat se dei celare notitiam. quodque infert: ut reddas unicuique secundum uias suas et secundum fructum adinuentionum suarum, hoc indicat, quod interdum pro nimia sapientia iudicia eius uideantur iniusta: quem locum apostolus plenius explicat ad Romanos: ignoras, quo- Diam benignitas dei ad paenitentiam te hortatur? secundum duritiam autem tuam et inpaenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei. quanto igitur serior uindicta peccantium est, tanto iustior, in similitudinem Pharao, qui decem plagis ammonitus, non punitus et in duritia perseuerans ad extremum Rubri Maris fluctibus obrutus est. 3. 4 *Hier. 32 (39), 18 6 Ioh. 17, 1. 5. 6 7. 9. 10 Hier. 31 (39), 19 12 cf. Hiob 13, 9 sec. Vulg. 13 *Hier. 32 (39), 19 16 *Rom. 2,4. 5 21 cf. Er. 7. 20-cap. U 22 cf. Ex. 7. 3 etc. cf. Ex. 14, 27. 28 1 eipectat codd. (corr. L) paenitadinem s. u. M2 paena VP 4 nomina] proprie (prie s. u. m2) odd. A 5 ceram P 6 dicente V,La.c. 7 magna V 8 audit P . V 10 sermone M 12 ego Ma.c.m2 se putat v se s. u. P notitiae Mp.c. quo- que Aa.c. quod ra.c. 13 reddat MF 14 fructum s. u. L 15 pa- 18 duritiam] iniustitiam (in s. «. m2) M autem duritiam La.c. cor impoenitens v 21 pharaonis Ap.c.m3,v admonitur P 22 nonj e add. 8. u. m3M punitnr Y duritiā MA 32(39),20 23 Qui posuisti signa et portenta in terra Aegypti usque ad diem hanc et in Israhel et in hominibus — siue terrigenis — et fecisti tibi nomen sicut dies haec. et eduxisti populum tuum Israhel de terra Aegypti in signis et in portentis et in manu robusta et in bracchio extento et in terrore magno. et dedisti eis terram hanc, quam iterasti patribus eorum, ut dares eis terram fluentem lacte et melle. et ingressi sunt et possederunt eam; et non oboedierunt uoci tuae et in lege tua non ambulauerunt. omnia, quae mandasti eis, ut facerent, non fecerunt; et euenerunt eis uniuersa mala haec. De generali transit ad speciale et, quid proprie praestiterit Israheli, breui sermone percurrit. qui posuisti, ait, signa et portenta in terra Aegypti, quibus afflicta est Aegyptus, usque ad diem hanc et in Israhel et in hominibus siue terrigenis. hoc, quod dicitur: <usque ad diem hanc\\'. posterioribus copulandum est, ut legamus: \\'et in Israhel et in cunctis mortalibus cotidie tua signa conplentur\\'; siue aliter: signa atque portenta non solum in Aegypto perpetrasti, sed usque hodie eadem tuae misericordiae fortitudo saluauit populum tuum et uniuerso generi humano creatoris subuenis potestate\\'. et hoc notandum, quod \\'Israhel\\' ab \\'hominibus\\' separat atque \\'terrigenis\\' iuxta illud: filius primogenitus meus 3 *Hier. 32 (39), 20 13 cf. Hier. 32 (39), 17—19 14. 16 Hier. 32 (39), 20 17 *Hier. 32 (39), 20 Hier. 32 (39), 20 24 *Ex. 4, 22 2 hominibus] omnibus V 3 siuè] in add. P terriginis Pa.c. 4 sicut] est add. (s. u. m2) MA,v cum Vulg. isrhi s. u. M 5 alt. in om. P alt. et om. P 6 pr. in om. v extentol excelso MVP, Aa.c.m2 8 lac et mel VP.La.c.Ma.c.m3 Aa.c.m2 9 possiderunt MVP,LAa.c. 10 obandierunt P ambulauerunt] et adll. 8. u. m3M . 12 uenerunt P uniuersa] omnia Yulg. 13 generale P specialem P quod V 15 porta Ma.c. 16 usque-dicitur (lin. 17) in mg. L 18 pr. et om. V all. in om. MP 19 cottidie V 21 odie La c. saluabit VP,Aa.c. 22 subuenisse M 23 nontandum P seperat P 24 meus primogenitus. Israhel. et fecisti tibi nomen sicut dies haec: \\'laudes\\', inquit; ctuae totius orbis sermone celebrantur.\\' et eduxisti populum tuum Israhel de terra Aegypti: pulchre dixit populum tuum\\'; eo enim tempore, quo eductus est, domini imperiis seruiebat. \\'eduxisti autem signis et portentis, quibus percutiebatur Aegyptus, et in manu robusta et in bracchio extento et in terrore magno,\\' quando Mare Rubrum transeunti populo Israhel uiam praebuit et Aegyptium oppressit exercitum. et dedisti eis terram hane, quam iurasti patribus eorum, ut dares eis, Abraham uidelicet et Isaac et Iacob. ergo non suo merito terram repromissionis, sed patrum accepere uirtutibus, terram fluentem lacte et melle; necdum enim solidum poterant cibum capere, sed melle et lacte nutriebantur infantiae uel certe melle et lacte, rerum omnium ubertate et abundantia. et ingressi sunt et possederunt eam. statimque inter possessionem et inoboedientiam nihil fuit medium; ubertas enim securitatem, securitas neglegentiam, neglegentia contemtum parit. et non oboedierunt, inquit, uoci tuae et in lege tna non ambulauerunt. frustra ergo in heremo promisere dicentes: omnia, quaecumque dominus praecipit, faciemus, non enim in sponsione, sed in opere praemium est; ad retundendam 1* Hier. 32 (39), 20 2. 4 Hier. 32 (39), 21 5 *Hier. 32 (39), 21 6 Hier. 32 (39), 21 ,21. 22) 7 cf. Er. 14. 21. 22 9 Hier. S2 39 , 22 10 cf. Ex. 32. 13 etc. 11 cf. Hebr. 11, 9 12 Hier. 32 (39), 22 13 cf. Hebr.5, 12-14 15. 18 Hier. 32 (39), 23 21 Ex. U, 1 sicntj est add. s. u. m2A 2 urbis P et s. u. m2L .5 imno.M.AVPvantemJinadd.Mp.c.m3,fJ6pF.et$.\\'tf.L 9op- pressis L H pr. et om. v 12 accipere p,LAa.c. fluente La.c. 13 lac MV,Αα.c. mel M poterat V cibum poterant P 14 pr. mel Ma.c.mi alt. Iacte et mell v 15 abundantiam L habundantia V habundatia P 16 possidemnt MVP,Αα.c. 17 inobidientiam La.c. 18 neglegentia eras. P conteptum La.c. contemptum cet. 20 ego P in heremo L interim cet. promisere in eremo v 21 precepit ns P praecepit Pv 22 sponsion̄ P premium Lα.c. eorum inpudentiam, qui putant hominem omnia posse conplere, quae se facturum esse pollicitus est. omnia, quae mandasti eis, ut facerent, non fecerunt; et certe se facturos promiserant. et euenerunt eis uniuersa mala haec; \\'mala\\' patientibus, ceterum iuxta domini sententiam \\'bona\\', quae reddit unicuique secundum uias suas. 2(39),24.25 Ecce munitiones exstructae sunt aduersum ciuitatem capiatur urbs data est in manus Chaldaeorumqui proeliantur aduersum eam, a facie gladii et famis et pestilentiae et, quaecumque locutus es, acciderunt, ut ipse tu cernis; et dicis mihi, domine deus: eme agrum argento et adhibe testes, cum urbs data sit in manu Chaldaeorum? Decimus annus erat regis Sedeciae; ita enim scriptum est: uerbum, quod factum est ad Hieremiam a domino anno decimo Sedeciae, regis Iuda; tunc exercitus regis Babylonis obsidebat Hierusalem et Hieremias propheta erat clausus in atrio carceris. recteque nunc dicitur: \\'ecce munitiones exstructae sunt aduersum ciuitatem, ut capiatur. et urbs tradita est in manu Chaldaeorum nec habent, quos uincant, sed quos capiant: iam enim gladio, fame et peste consumti sunt et, quaecumque dixisti, uidemus esse conpleta; quomodo ergo 2 Hier. 32 (39), 23 4 *Hier. 32 (39), 23 6 Hier. 32 (39), 19 15 Hier. 32 (39), *1. 2 19 *Hier. 32 (39), 24 2 est] ait add. s. u. mSM 3 non fecerunt om. V facturos se (se s. u. m3) M,v 4 uenerunt AP alt. mala om. P 5 facientibus Ap.c. bonam VP,Ma.r. qui AV, eras. M 7 extructae MA V,La.c. aduersua v 8 manu M manib; P 9 cbaldeorum V (saepius) praeliantnr M preliantur V aduersus MAv cum Vulg. 11 es] ei V ē P accederunt P tu ipse Vulg. et] tu add. (s. u., sed eras.) M,v cum Vulg. 13 manus AVPv cum Vulg. 14 sedeehiae A (semper) 16 iudae Ip.c.m2 17 obsedebat La.c. 18 clausus erat v clucuc La.c. =19 -que] quoque P extructae MAV,Pp.r. sunt exstr. adursus v ,21 manus P,Ap.c.v uincat P sed] aut v 22 pr. et om. v comumpti MAV, (p up.) L eosumpti (i ex e) P mihi dicis, domine: eme agrum argento et adhibe testes, cum urbs data sit in manu Chaldaeorum? \\'igitur non reprehendit. sed interrogat nec tam sibi quam aliis uult discere, qui sedebant in atrio carceris et forsitan taciti reprehendebant, quomodo idem propheta, quem uerum nuntiare credebant, et urbem dicat esse capiendam et agrum emat quasi possessurus. 32 (39),26 29 Et factum est uerbum domini ad Hieremiam dicens: ecce ego dominus deus uniuersae carnis; numquid mihi difficile — siue inpossibile — erit — aut abscondetur a me — omne uerbum? propterea haec dicit dominus: ecce ego tradam ciuitatem istam in manu Chaldaeorum et in manu regis Babylonis et capiet eam. et uenient Chaldaei — aut ingredientur — proeliantes — siue uenient Chaldaei — aduersum urbem hanc et succendent eam igne et comburent eam et domos, in quarum domatibus sacrificabant Bahal et libabant dis alienis libamina ad irritandum tandum . Tristibus laeta subiungit et post euersionem Hierusalem captiuo populo reditum pollicetur. primumque causas exponit offensae et insti furoris dei, ut, quanto maior culpa peccantium, tanto amplior in peccatores clementia creatoris. ego, inquit, dominus deus uniuersae carnis; nequaquam cunctarum gentium ne 1 *Hier. 32 (39). 25 3 Hier, 32 (39). 12 9. 10 *Hier. 32 (39), 27 14 *Hier. 32 (39), 29 18 cf. Hier. 32 (39), 37—44 20 ct. Hier. 32 (39) 23. 29 35 22 Hier. 32 (39), 27T 2 manus P.Ap c. 3 ne La.c, alitos (os s. tos) P 4 forsitam L forsan v 5 quomodo—credebant om. M credidebant P manum V 10 absconditur P,La.c. 12 utr. manns Ap.c. cum Vulg. manum V pro manum v 13 capit V capient Vulg. 14 aut scripsi et codd. siue v et ingredientur ut glossema e p. 431, 11 huc illalum delendum siue p et ingredientur ut glossema e p. 431, 11 huc illalum delendum censet Engelbrecht preliantes V praeliantes P (= p. 430, 22) sine om.v 15 Cūaldaei om. Maduersus v 16 ignem (m s. u., sed eras. om. v 15 Chaldaei om. M aduersus v 16 domus MV 17 do- uid.) L igni. (ex ignem) A igni Vv cum Vulg. domus MV 17 dogmatibus P libant Ma.c. dis M.Aa.c. alibi captiuum populum mitusuel p. r. diis LVP,MAp.c. 18 aliis. Ma.c. 19 captiuum populum Va.c. 21 ut om. M qaanta P amplius M,Aa.c.22 peccatoris P populi Israhel aut certe, ut de sanctis crebro dicere solet: deus Abraham, deus Isaac, deus Iacob,\\' sed deus, inquit, uniuersae carnis, ut et rationalia et bruta animantia ipse fecisse credatur. sunt enim, qui prouidentiam creatoris usque ad rationalia confiteantur, bruta autem fortuitis casibus asserant uel perire uel uiuere; propheticusque sermo declarat nihil esse. quod fugiat prouidentiam et scientiam dei. quia alia propter se, alia in usum hominum sunt creata. numquid mihi erit difficile — aut inpossibile aut certe abscondetur a me — omne uerbum? et supra diximus: quae apud homines inpossibilia, apud deum possibilia sunt, \\'uerbum\\' autem hic et in multis aliis locis pro \\'rebus\\' debemus accipere. quid est autem, quod factum est uerbum: propterea haec dicit dominus? quid enim pracecsserat, ut causalem coniunctionem poneret dicens: propterea haec dicit dominus? \\'quia\\', inquit, Ccurae meae est omnia regere, uniuersa disponere et reddere singulis iuxta uias suas, idcirco ego tradam ciuitatem istam in manu Chaldaeorum et in manu regis Babylonis et capient eam\\'; primum enim uallatur exercitu et absente capitur Nabuchodonosor Sedeciasque ducitur Keblatha et ibi regi traditur. et uenient, inquit, Chaldaei proeliantes aduersum urbem hanc c. 1 cf. Ex. 3, 6. Matth. 22, 32. Marc. 12, 26. Luc. 20, 37 2 Hier. 32 (39), 27 3 cf. Hier. 27 (34), 5 (4) 8. 9 *Hier. 32 (39), 27 10 cf. p. 424, 14. *Luc. 18, 27. cf. Matth. 19, 26 12 cf. Hier. 32 (39), 17 Luc. 1, 37. Hieron. in Esai. 39, 2 p. 477 13. 15 Hier. 32 (39), 28 16 ct Sap. 15, 1 17 cf. Hier. 32 (39), 19 *Hier. 32 (39), 28 21 cf. Hier. 39 (46), 5. 52, 9. IV Reg. 25, 6 Hier. 32 (39), 29 1 ant] ut F 2 habraham Mp.e.m3; et add. V Isaac] et add. V inquicj dixit v 5 coafitentor MVP,Aa.c. 6 cidere P; sed add. s. u. m3M prophetious M 7 fugiant P,LMAa.c. 8 uso (v s. 0; sed o et v eras.; sus s. u. m3) M usu V erit om. e 9 ant inpossibile om. M absconditur LP; cf. p. 429, 10 10 diximus] quia add. s. u. w3A 11 dum Ma.r ∗∗possibilia (all.) M 12 debemna] ait add. P 13 autem Engelbrecht ait eodd. v 14 causale P 17 ergo VP,MA.r. 18 manus P,Ap.c. 19 manus Ap.c. 20 exercito Pa.c. nabucod. P,La.c. 21 sedecias V d∗citur (u s. ∗) L; in add. v reblatha. M melius Aquila, qui pro eo, quod scriptum est \\'uenient\\', transtulit εὶσελεσύονται, hoc est \\'ingredientur\\' ciuitatem; neque enim absentes erant. ut \\'uenirent\\', quippe qui circumdederant Hierusalem, sicut scriptura testatur: tunc exercitus regis Babylonis obsidebat Hierusalem ac deinde: ecce munitiones exstructae sunt aduersum ciuitatem, ut capiatur, et urbs data est in manus Chaldaeorum. quomodo igitur uenient\\', qui praesentes erant? sed hi, qui obsidebant urbem, ingredientur\\', inquit, \\'et capient eam et succendent et ad solum usque comburent\\' — uerbum enim Hebraicum \\'bau\\' ambiguitate sui et \\'uenient\\' et \\'ingredientur\\' sonat — \\'et domus, in quarum domatibus sacrificabant Bahal, idolo Sidoniorum, et libabant dis alienis libamina ad irritandum me, ut non errore religionis, sed contentione quadam et in creatorem contumelias facere uiderentur. quomodo autem periturus scribitur mundus iuxta illud, quod scriptum est: caelum et terra pertransibunt eo, quod in maligno positus sit, sic et domus ipsae et loca, in quibus flagitia perpetrata sunt, irae dei subiacent. sunt, qui contentiose illud, quod scriptum est: (locus, in quo crucifixus est dominus atque saluator, spiritaliter Gomorra et Aegyptus uocatur,\\' ad ipsa loca referant. alii uero uniuersum mundum sub nomine Aegypti et Gomorrae significari putant; ut enim 1 Hier. 32 (39), 29 2 *Hier. 32 (39), 29 4 Hier. 32 (39j, 2 p Hier. 32 (39), 24 \\' 8. 11 Hier. 32 (39), 29 9. 11 Hier. 32 (39), 29 11. 13 Hier. 32 (39), 29 17 *Matth. 24. 35. *Marc. 13, 31 cf. I Ioh. 5, 19 20 cf. Apoc. 11, 8 23 cf. Gen. 19, 24. 25 1 qui s. u. L 2 eiceλΥconfai(T s. f) A ecce ΗΥCƜΝΠa V eice aeaCONTa: P hoc est A 5 obsedebat La.e. 6 extructae MAV,La.c. adnersns P 7 manu MV chaldeeorum P 8 hii MP,Aa.r. obsedebant Lax. 11 ambiguitatis M.Aa.cm2 ambiguitati V,Pa.c. ingrediuntur P 12 domos v; cf. p. 429, 16 dogmatibus VP 13 sydonioram A libant F di.s L diis MVP.Ap c. 14 relegi. cois La.c. 15 creatore AVP,La.c. contumeliam MAVP contumelia r 17 terram MAa r. 18 ipsa Aa c.m3 21 spiritualiter Ap.c. gomurra M 23 pr. gomorre La c. gomurrae Mac. significare v alt. gomorrae Ma.r. Gomorra diuino igne deleta est, ita et mundum dei iudicio concremandum. 32 (39), 30 a Erant enim filii Israhel et filii Iuda iugiter — sine soli — facientes mala in oculis meis ab adulescentia sua. Uerbum Hebraicum \\'ach\\' Aquila interpretatus est πλήν, quod coniunctionem \\'uerumtamen\\' significat, Symmachi prima editio et LXX et Theodotio \\'solos\\' interpretati sunt; secunda quippe Symmachi uertit διόλου, quem et nos in praesentiarum secuti sumus, ut diceremus \\'iugiter\\'. dicamus igitur primum iuxta Hebraicum: filii Israhel et filii Iuda iugiter facientes malum. \\'et decem,\\' inquit, \\'et duae tribus malum sine cessatione fecerunt et iugis eis fuit in pessimis operibus perseuerantia\\'. si autem iugis et semper in toto populo, ubi est iustitia sempiterna? porro iuxta LXX, qui dixerunt: soli facientes malum, oritur quaestio: num et aliae gentes eo tempore, quo Israhel Iudasque peccabant, malum non fecerant? quod sic soluitur: qui habet notitiam dei et recedit ab eo. solus peccat in oculis dei; qui uero increduli permanserunt, quasi illo non uidente et neglegente delinquunt. unde et Dauid, uir sanctus, quia corruerat in peccatum moris Uriae Bethsabee, agens postea paenitentiam loquitur: tibi soli peccaui et malum coram te feci, id 4. 6. 7. 8 *Hier. 32 (39), 30 9. 10 Hier. 32 (39), 30 15 *Hier. 32 (39), 30 20 cf. II Reg. 11, 3-5. 27 22 Ps. 50, 6 1 mandas V indo dei v iudicium La.c. concremandus V 3 filii Iuda et f. Israel n 4 malum Yulg. 5 adulescentiam (m s. u., sed eras.) L adulisc. M aiolesc. V,Ap.c. adolisc. P ach] hac P 6 ΠaHN M ΠaeN P paen s. uocem Graecam A significat uerumt. v 7 sint- machi P; & add. s. u. mSM solus P 8 ΑΥΟλƜΥ (dioloi s. u.) A D:ƜΛƜy V editio AOI P διόλον v et om. V 10 hebraicum] erant add. s. u. m2A 11 facientes iug. v decim La.c. dem V 12 fuit eis v 15 questio AV nam Ap.c.m2 16 quod AP, (d exp.) LM indaque P 17 fecerint AV, (v s. i m3) M fecerant Pv 18 et om. P 19 increduli (in ex non) P permanserint e 21 bethsabe M beth- sabae (h s. u.)A bethsabee Y betsabae P est \\'in conspectu tuo\\'. denique iungitur: soli facientes ma- 32(39),30b lum in oculis et in conspectu meo ab adulescentia sua. quodque sequitur: filii Israhel, qui usque nunc exacerbant me in opere manuum suarum, dicit dominus, in LXX non habetur et de Hebraico additum est. quia autem ab adulescentia sua usque ad praesentem diem iugiter deliquerunt. ideo iusta sententia dei est et merito scriptura contexit: 32 (39), 31 In furore et in indignatione mea facta est mihi ciuitas haec a die, qua aedificauerunt eam, usque ad diem istam, qua aufertur de conspectu meo. Si ex eo tempore, quo ciuitatis iacta sunt fundamenta, usque in hanc diem, quando capta est atque succensa et sublata de conspectu domini, fuit semper in uitio et indignationem contra se domini prouocauit. ubi est — ut saepe iam diximus — peccatorum quies? 32(39), 32 Propter malitiam, inquit, filiorum Israhel et filiorum Iudae, quam fecerunt ad iracundiam me prouocantes ipsi et reges eorum, principes eorum et sacerdotes eorum et prophetae eorum, uiri Iuda et habitatores Hierusalem. Quia supra dixerat: in furore et in indignatione mea facta est mihi ciuitas haec a die. qua aedificauerunt eam. usque ad diem istam, qua aufertur de conspectu meo. et nuL lum generaliter absque peccato fuisse monstrauerat, nunc per 1. 5 *Hier. 32 (39), 30 13 cf. Hier. 32.39), 29 15 cf. p. 21-5,15. Hieron. in Esai. 57, 17—21 p. 683 22 *Hier. 32 (39). 31 24 cf. Hier. 32 (39). 30 2 et om. v adulise. M adolisc. P 3 quoque La.c. 4 exaceruant M operibus MAVP 5 et (x s. t) A de om. A 6 qui MP.Aa.c. adulisc. M adoIe(i)sc. V(P),Ap.c. adj in Y 7 ingiter om. V delinqaerunt MVP iuxta VP,Ma.c. sentcntiam VP 9 quia ante pr. in add. Yulg. alt. in om. VP (= lin. 22) 11 aaferetur (etur s. u. m2) M.Ap.c m3 cum Vulg 13 inj ad v 14 fuitj & add. s. u. m3M etj in add., sed exp. L 15 proaocabat P 18 iuda Ap.r. cum Vulg. 19 pr. eorumJ et add. MPv 20 pr. et om. v 21 dixerant (i 8. a) L 34 anferetar (etnr s. w. m3) M LIX. Hieron. in Hierem. 28 partes enumerat et reges et principes et sacerdotes et prophetas eorum et uno cuncta sermone conprehendens: uiri, inquit, Iuda et habitatores Hierusalem. pulchreque non dixit: \\'reges mei et principes mei et sacerdotes mei et prophetae mei\\', sed quia peccauerunt: reges eorum et principes eorum et sacerdotes eorum et prophetae eorum. 32 (89), 33 a Et uerterunt ad me terga et non facies. Iuxta illud, quod alibi scriptum est: et uerterunt contra me scapulam recedentem. qui enim precatur, inclinata ceruice in terram pronus funditur; qui uero tergum uertit, ipso gestu corporis indicat se neglegere comminantem. (et hoc,\\' ait, \\'faciebant\\'. 32 (39), 33 b Cum docerem eos diluculo et erudirem et nollent audire, ut acciperent disciplinam. \\'Fugatis erroris tenebris et omni idolorum cultu, mea sententia confutata cotidie corda eorum inluminare cupiebam et docere, quae recta sunt\\'. et ut liberum seruaret arbitrium, iungit et dicit: et nollent audire, ut acciperent disciplinam. sequitur: 32 (39), 34 Et posuerunt idola sua in domo, in qua inuocatum est nomen meum, ut polluerent eam. Non solum eo tempore ludas posuit in templo dei statuam idoli, quam in Hiezecihelis principio legimus, sed usque hodie 2 Hier. 32 (39), 32 5 *Hier. 32 (39), 32 9 Zach. 1, 11 17 cf. Eccli. 2, 10 sec. Vulg. 19 Hier. 32 (39), 33 23 cf. Ezech. 8, 3 2 cuncta uno v cunctos Mp.c.m3 uir VP,LMAa.c. 8 tergam P faciem V 9 alibi om. P 10 praeeator e (o ex u; e s. u. m3) M 11 in—funditur in fine pag. om. L 12 gesto La.c.m2 se negligere (i ex e m2) L neglegere se cet. v ait] ita La.c.m2 faciebant ait P 14 delneulo LMa.c. 15 reciperent Ap.c.m3 16 dolorum L cultum ea P,La.c. confutato Ap.c.m2 17 quotidie Lp.c.m2 cottidie V 18 pr. et aid. (m2) L cum OD, om. cd. (cum ZF) seruarent P iucrit M dicet Lax. 24 hiezecihelis (pr. i s. u.) L hiezechielis MV iezechielis P, (pr. i s. u.) A principium P,LMAa.c. legis V hodie s. u. L.\\' in domo dei, quae interpretatur ecclesia, siue in corde animaque credentium ponitur idolum. quando nouum dogma construitur et iuxta Deuteronomium adoratur in abscondito; nescitis, inquit, quia templum dei estis et spiritus dei habitat in uobis? 32 (39),35 a Et aedificauerunt excelsa — siue aras — Bahalquae sunt in ualle filii Ennom, ut initiarent filios suos et filias suas Moloch. Pro \\'initiarent\\' in Hebraico scriptum est \\'ebir\\', quod Aquila et Symmachus \\'transducerent\\', LXX et Theodotio \\'offerrent\\' interpretati sunt. de (ualle filiorum Ennom\\', quae Hebraice dicitur \\'Gehenna\\', supra plenius diximus, quod subiaceat Siloae fontibus et amoenitate sui. quia locus inriguus est, populum prouocauerit ad luxuriam. quam idolorum cultus sequitur. notandumque, quod \\'arae\\' et \\'excelsa\\' Hebraico sermone appellentur \\'bamoth\\' propter eos, qui, in Samuelis et in Regum uolumine quid significet hoc uerbum, dubitant. Moloch idolum Ammanitarum est, quod in \\'regem\\' uertitur; significat autem scriptura diuina, quod non solum Bahal idolo, sed et Moab cunctisque daemonibus in ipso loco populus seruierit. 3 cf. Deut. 27, 15 4 I Cor. 3, 16 6 *Hier. 32 (39), 3.5, 8 Hier. 32 (39), 35 9.10 *Hier. 32 (39). 35 11 cf. p. 29, 16. 10.5. 16. 231, 19. Hieron de sit. et nom. p. 128, 9 14 *Hier. 32 (39;, 35 Hier. 32 (39), 35. cf. Hieron. Nom. Hebr. p. 16, 17. 25, 9 15 cf. II Reg. 1, 19 (18). 25. 22, 34 16 cf. III Beg. 3, 2 etc. IV Beg. 12, 3 etc. 17 cf. III Reg. 11, 5 (5.7). 33. IY Reg. 23. 13. Hieron. Nom. Hebr. p 46, 17. 54, 24. 70, 5 19 cf. III Reg. 11, 5 (7). 33. IV Reg. 23. 13 2 dogmata L constituitur a 4 nescitis—uobis in mg. M 5 habitet P 6 et om. V haras Aa.r. ars F 7 fili P ennon V,Ap.c. 8 saas] idolo add. e moloth A,MPa.c. initiaaerunt Mp.c.m3 ebraico P 9 euir P transtulenmt P 10 theodotion P iaterpr. s. offerent a 11 ennon A emnon P,Ma.c. genna Lax. Geennom p super P 12 siloe VPv 13 Iuioriam Aa.c. ___quam] qS Aa.c.m3 14 -que] quoque v 15 appellantur MAVPv hamoth F in om. V samuheiis AV 16 in om. MAVv 17 ammonitarum MPv, rege M 19 Moab] moloch Mp.c.m3,v cunctisq:ue(;add.m2)L demouibus F in om. F 28* 32 (39), 35 b Quod non mandaui eis nec ascendit in cor meum, ut facerent abominationem hanc et in peccatum deducerent ludam. Proprie tribus luda et Beniamin in fano Bahalis et Moloch daemonum simulacra ueneratae sunt; uitulos autem aureos in Bethel et Dan decem tribus, quae appellabantur Samaria, Ioseph et Ephraim. coluisse perspicuum est. tantumque mali fuit, quod a populo factum est, ut testetur deus se numquam cogitasse nec ascendisse in cor suum, quae illi facturi fuerint. omnia autem haec άνϑρω- ποπαϑὡς. 32 (39), 36 Et nunc propter ista haec dicit dominus deus Israhel ad ciuitatem hanc, de qua uos dicitis, quod tradatur in manu regis Babylonis in gladio et in fame et in peste. Sicut sperantibus auxilium et in murorum firmitate fidentibus prophetatur, quod subuertenda sit Hierusalem et populus iam iamque capiendus et ante captiuitatem gladio et fame et peste periturus, sic desperantibus et post subuersionem urbis nullam salutem exspectantibus suum auxilium pollicetur, ut et confidentia atque superbia iustam sententiam et desperatio atque humilitas dei mereatur auxilium. 32(39), 37—41 Ecce ego congregabo eos de uniuersis terris, ad quas eieci eos in furore meo et in ira mea et in indignatione grandi, et reducam eos ad 5 cf. III Reg. 12, 28. 29 15 cf. Hier. 32 (39), 24. 28. 29 19 cf. Hier. 32 (39), 37—44 2 abhom. pp.c. 3 propriae MAVa.c. 4 demonum V 5 Dan] et add. AJP.LMa.c.,v 6 tribubus Ap.c. appellantur v samariae M et om. V efraim A coluisseLAp.c. cum ODZF incolaisse cet. v 9 omnia a. haec om. V ΑΝΘpƜΠƜ (aotropopatos s. «.) A aΝΦpω- V ΑΝΤΡΟΠΟΠ ΑΘΟΟC P 13 traditur P tradetur Vulg. manus (s ex m) A cum Vulg. 14 pr. et om. V alt. in om. V teri. et s. u. m 3M 15 firmitatem P 16 iam om. V 17 pro et om. v perituros P,MAa.c. sic om. V 18 expectantibus MVP,La.c. 19 ut om.M a (v s. e m3) Madqus M absq; P 20 iusta sentestia V disperatio MP 23 eicio V eos om. v pr. mea P -24 m om. P indignationi La.c. locum istum habitare eos faciam confidenter et eruntmihi in populum et ego ero eis in deum. et dabo eis cor unum et uiam unam, ut timeant me uniuersis diebus et bene sit eis et filiis eorum post eos. e feriam eis pactum sempiternum — siue dispOnam testamentum aeternum — et non desinam eis bene facere et timorem meum dabo in corde eorum, ut non recedant a me. et laetabor super eis, cum bene eis fecero- siue et uisitabo eos, ut bene eis faciam -, et plantabo eos in terra ista in ueritate — siue in fide - in toto corde meo et in tota anima meo. lulti hoc putant tempore Zorobabel, filii Salathiel, et Hiesn, filii Iosedec, sacerdotis magni, quando Aggeus et Zacharias prophetarunt sub Ezra sacerdote. conpletum, quando et aedificatum est templum et sub Neemia exstructi muri per circuitum, ut, quos ante eiecerat in furore et ira et in indignatione grandi de Hierusalem et in toto orbe disperserat, postea reductos habitare fecerit confidenter, et fuisse eos in populum dei et dominum fuisse in deum eorum et cetera, quae scriptura contexit. sed quomodo hoc possit illi tempori coaptari: habitare eos faciam confidenter et feriam eis pactum sempiternum siue disponam illis testamentum aeternum, penitus non potest approbari, quippe quos legerimus 5 *Hier. 32 (39). 40 9. 10 *Hier. 32 (39), 41 12 cf. II (I) Esr. 3, 2. 8. 5, 1. 2. Eccli. 49, 11 (13;. 12 (14) 15 cf. II [sr. 12 (2). 17 18. 20. 16 (6), 15. Eccli. 49. 13 (15) 20. 21 Hier. 32 (39), 37. 40 22 *Hier. 32 (39), 40 3 ut.\\'faceremVcordaPsetom.Yeмy 3 ut| et P 7 facerem V corda P 8 et om. V eosV eis benefecero v 9 utj & P eis benefaciam v 10 terram istam p 11 toto om. M 12 zorobabil La.e. salathihel Y iesu. Pv 13 losedech MAVP zaccharias M 14 prophetauerant » _ezdra X 16sacerdotem ,Aa.r. et L, om. cd. t 15 extructi MAV,La.c. 16 quod V ante] sce V eicerat P,La.c. deiecerat v pr. et] in add. MVP (Mw alt. in om. VP 17 et s. u. L urbe P 19 scripta La.e. 20 tcpt P coaptari] & add. s. u. m3M 22 illi M 23 paenitns A,La.c. poenitus Pp.e. quos] cum (m ras.) M eos T et sacra narret historia non solum a uicinis gentibus, sed a Persis quoque et Macedonibus et Aegyptiis Romanisque saepe captos et hucusque seruire. omnia igitur ad aduentum referenda sunt saluatoris, quae nostro et fidei tempore uidemus expleta, et electio — iuxta apostolum — reliquiarum salua facta est et in Christo habitant confidenter et datum est eis cor unum iuxta illud, quod scriptum est: multitudinis autem credentium erat cor et anima una. et uiam. inquit, unamillum, qui dicit: ego sum uia et uita et ueritas —. ut timeant me uniuersis diebus; principium enim sapientiae timor domini. uniuersis, ait, diebus: quod si Iudaeis non conpetit, de nostro populo accipiendum est, cui et bene fuit et est et erit, non solum ipsis. sed et filiis eorum post eos; nobiscum enim pactum pepigit sempiternum nec desinet nobis ultra bene facere. quodque sequitur: et timorem meum dabo in corde eorum, ut non recedant a me, sic liberum donat arbitrium, ut tamen ipse timor, qui tribuitur, gratia permaneat largitoris. \\'cumque eis,\\' inquit. (bene fecero, laetabor et gaudeam\\', creaturam uidelicet suam esse saluatam; unde et gaudium angelorum est in caelis super uno peccatore agente paenitentiam. et plantabo, inquit, eos in terra ista 5 cf. Rom. 11, i 7 »Act. 4, 32 8 Hier. 32 (39), 39 9 *Ioh. 14, 6 Hier. 32 (39), 39 10 Prou. 9, 10. *1, 7. *Ps. 110, 10. *Eccli. 1, 16 11. 13 Hier. 32 (39), 39 15 Hier. 32 (39), 40 20 cf. Luc. 15, 7 21 Hier. 32 (39), 41 1 narrat V,Mp.c.m3,v narraret P historiam L utr. a om. V 2 machedonibus V 4 tepr P 5 reliquarum P 6 pr. et] qui add. v habitante P alt. et om. v eis] illis v 7 multitudines La.c. 8 cor] unum add. (s. u. m2) A,v uia MP alt. una P,Mp.r. 9 illud P pr. et om. v ueritas et uita r ut] et v 13 tert. et om. V 14 pepigit pactum P nec] k P 15 desinit P 16 eor P 17 donatur V timor tamen ipse P tribuetur P; in add. s. u. m3M 18 inqirit eia v 19 et om. v gaudet v; quippe quia uidet add. v uidecet om. v20 eat angelomm P 21 poen. agente v plantaui M terram istam P in ueritate siue — ut LXX transtulerant — in fide. ut proprie significet populum Christianum, cuius religio fides est. in toto corde meo et in tota anima mea: si domini uerba sunt saluatoris, recte cor et anima eius creditur, qui dicit in euangelio: potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum sumendi illam\\'; sin autem ex persona dei patris accipimus, secundum illud intellegendum est: numenias uestras et sabbata et dies festos odit anima mea. 2 (39), 42-44 Quia haec dicit dominus: sicut adduxi super populum istum omne malum hoc grande. sic adducam super eos omne bonum, quod ego loquor ad eos. et possidebuntur agri in terra ista, de qua uos dicitis, quod deserta sit eo, quod non remanserit homo et iumentum, et data sit in manu Chaldeorum. agri pecunia ementur et scribentur in libro. inprimetur signaculum et testis adhibebitur in terra Beniamin et in circuitu Hierusalem, in ciuitatibus Iuda et in ciuitatibus montanis et in ciuitatibus campestribus — siue sephela — et in ciuitatibus nageb — hoc est: quae ad austrum sunt —, quia conuertam captiuitatem eorum. ait dominus. Haec iuita iitteram licet in typo praecesserint post reditum de Chaldaeis, quando ad Cyri regis imperium reuersus est populus in Iudaeam. tamen spiritaliter in Christo et in apostolis uerius pleniusque complentur. tunc et homines et iumenta reducti sunt in ecclesiam iuxta illud, quod scriptum 1 *Hier. 32 (39), 41 2 Hier. 31 (39). 41 5 *Iob. 10, 18 7 *EsaÎ. 1, 14 19 *Hier. 32 (39), 44 22 cf. II (I) Esr. 1, 1—5 1 propria A 2 significent M fide P est] se P 6 si Pa.c. 7 ueomenias V,LMAp.c.m2,v neomoenias P: cf. p. 70.1 8 sabbata1 ofa add. V et d. festos om. V 12 possed. La.c. quo P 13 eo MAp.c.m3 et cd. 14 manus Mp.c. cum Vulg. manum a chaldaeorum MAP 15 ementur pecunia Vulg. scribuntur P libro; et add. v cum Vulg. inprimentur Aa.r. 16 signam Vulg. testes P.LAa.c. adhibentur P 19 sephala P nageb LXX quae-sunt Yulg. 20qaae ad] quod P 22 praecesserit MVP,LAa.c. chaldeis V 23 rea. e. populusj in his uerbis desinit L iadeam V spiritualiter Ap.c. 24 in ODFV, om.cat. v aeritos Pp.c.m2 completur V est: homines et iumenta saluos facies, domine, rationales quique et simplices. tunc agri emti sunt pecunia, ut faceremus nobis amicos de iniquo mammona, qui nos reciperent in aeterna tabernacula. et scripti in libro — hau dubium quin uiuentium — et inpressum est signum uexilli dominicae crucis atque uictoriae et testes adhibiti sunt. martyres et omnis sanctorum chorus. in terra Beniamin, ubi est domini \\'fortitudo\\': et in circuitu Hierusalem, in qua est \\'uisio pacis\\' et aeterna securitas; in ciuitatibus Iuda, in quibus est Christi uera\\'confessio\\'; et in ciuitatibus montanis. de quibus uua est. de qua dicit: non potest ciuitas abscondi in monte posita; et in ciuitatibus campestribus — quae Hebraice appellantur \\'sephela\\' —, ut de profundis atque depressis per camporum aequalitatem ad summa gradiamur; et in ciuitatibus, quae ad austrum sunt — quod\\'nageb\\'LXX transtulerunt —, ubi est \\'meridies\\' et plena lux ueritatis. cum autem haec omnia facta fuerint, implebitur. quod scriptum est: conuertam captiuitatem eorum, ait dominus, de quo scriptum est: ascendens in altum captiuam duxit captiuitatem; accepit siue — ut apostolus ait — dedit dona hominibus. 1 *Ps. 35. 7 3 cf. Luc. 16, 9 4 cf. I Reg. 25, 29. Ps. 68, 29 7—10. 12. 15. 18 Hier. 32 (39), 44 7 cf. p. 418, 8. 10 8. 9. 13 d. Hieron. Kom. Hebr. p. 50. 9. 62, 5. 74, 17. 75. 23.-p. 7, 19 etc.p. 55, 16 11 *Mattb. 5, 14 13. 16 *Hier. 32 (39), 44. cf. Hieron. De sit. et nom. p. 154, 11.-142, 7 19-21 Eph. 4, 8. cf. Ps. 67, 19 2 emti 0 empti cet. 3 facerem 0 de om. OD mamona MAV recipient OD receperint P 4 hau (cf. p. 386, 16)1 haat 0, (h s. u.) A haud MV aut P 5 quin] in 0 inpressus P uexillQ A 6 martires M 10 e post confessio tr. V 11 est una M dicit OD dicitur cet. (cum ZF), t: cf. p. 361, 10. 394,16 13 hebraicae MV,Aa r. apell. M sepala Y sepbalaP 14 opressis (sic) P adsuma V 15 in om. v 16 negeb Oa.c. negab P 17 facta] copleta M 20 accepit om. M 21 hominibus] finit add. ml eiplic lib\\' se.xt\\' aci ieroi in ieremil pphm̃ add. m. rec. 0; cet. add. litt. fere maiusc.: expliciant cdmentariorum (i s. orum) hieronimi in hieremia libri VI feliciter Δ⊃-CH⊃- M. exp͠ commentariorum in hieremia proph lib sextus dο̃ gratias amen A explicit lib VI in hieremia V explicit explanationum in hieremiam liber sextus sCi hieronimi P"}}},{"rowIdx":463,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Juvencus, Caius Vettius Aquilinus"}}},{"rowIdx":464,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Evangeliorum libri quattuor Evangeliorum libri quattuor Juvencus. Evangeliorum libri quattuor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 24. Huemer, Johann, editor. Vienna: Gerold, 1891."}}},{"rowIdx":465,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"C. VETTI AQVILINI IVVENCI EVANGELIORVM LIBRI IIII PRAEFATIO. Inmortale nihil mundi conpage tenetur, Non orbis, non regna hominum, non aurea Roma, Non mare, non tellus, non ignea sidera caeli. Nam statuit genitor rerum inreuocabile tempus, Quo cunctum torrens rapiat flamma ultima mundum. Sed tamen innumeros homines sublimia facta Et uirtutis honos in tempora longa frequentant, Adcumulant quorum famam laudesque poetae. Hos celsi cantus, Smyrnae de fonte fluentes, Illos Minciadae celebrat dulcedo Maronis. Nec minor ipsorum discurrit gloria uatum, Quae manet aeternae similis, dum saecla uolabunt 7] cf. Verg. Aen. IX 389 s. IN NOMINE ATQ: ADIVTORIO TRINITATIS SCAE AМENIINCI- PIT PROLOGUS EVANGELII VERSUUM M, INCIPIT PREFATIO IWENCI PRS RB (om. PRSJ, HAEC (HIC K2) HIC SVNT EVANGE- LLA. IIII (QA.TVOR Kx) VERSIBVS G. VETTI AQVILINI IWENCI VC PRESBITERI K&T, INCIPIT PROLOGVS IVVENCI PPESBI Mp, INCIPIT PROLOGVS P, ITEM PRAEFATIO Vu Incipit prefatio in LIB Iuuenci presbiteri Hl, INCIPIVNT VERS\\' DE . IIll. EVANGE- LIIS IWENCI mSPANIENSIS PBRI G, om. rell. 1 immortale MBb nichil HZ N 2 urbes CBbs, orbes K2 (m. 1) V3 (m. 1), urbis TN 3 sydera Bb N 5 iñdn (ft in ras. m. 2) Mp 6 inumeros M 7 onus T, e onos Kj 8 adcumulant RPT Bb 9 Smirnae CMp, Smyrne* (m? eras.) M, Smyrne KyPTBbN, smvrnę H fluentis BIHll, fluentse V 10 min||cia∗de M, minciad.e (a eras.) BKx mincliia de MpBbH, mine ciade PT caelebrat T, cebrant Bb dulcido CK2 T1 Hl1 11 ne P decurrit Poehn. 12 dum s. I. P secla Kx (c in ras.) K2MpB uolabant P1 XXIV. Inn. 1 Et uertigo poli terras atque aequora circum Aethera sidereum iusso moderamine uoluet. Quod si tam longam meruerunt carmina famam, Quae ueterum gestis hominum mendacia nectunt, Nobis certa fides aeternae in saecula laudis- Inmortale decus tribuet meritumque rependet. Nam mihi carmen erit Christi uitalia gesta, .\\'.I Diuinum populis falsi sine crimine donum. Nec metus, ut mundi rapiant incendia secum Hoc opus; hoc etenim forsan me subtrahet igni Tunc, cum flammiuoma discendet nube coruscans Iudex, altithroni genitoris gloria, Christus. Ergo age! sanctificus adsit mihi carminis auctor Spiritus, et puro mentem riget amne canentis Dulcis Iordanis, ut Christo digna loquamur. 18] of. Stat. Theb. VHI 759. 13 po*li Mp adque C aegora C1 14 Ethera MMp sydereum tt MKx siderium B, sidere (tt a m.2) P iussu BMpt, ius in N uoluit V R1 K2 Mp1, uolet (u a m. 2) P 16 hominum gestis M mendatia T i « K, T 17 aeterna RlHl, aeterne (e in raa.) T ladem (corr. m. 2) Kr, laudis (is in ras.) T 18 immortale CMHl 19 michi N 20 populis CXVX, add. in s. I. (J2MpK2B, in in textu RM K1 PTV2 Bb Hl, in populos Poelm. i. mg. 22 me forsan KIK,Bb subtrahit 01 cu* (c et - am. 2.) Mp 28 discendet C1 K1 K2 PT1, descendit Mp I, discendit Bb, descendet rell. corruscans C, coruscus Mp1 24 post altitbroni, coruscans eras. in M 25 INVOCATIO in mg. B assit N 27 Iordanes C EXPL PFACIO RK, Ki TBb; IWENCYS NOBILISSIMI GENERIS ---OR HISPANVS PRST IIII EVANGELIA EXAMETRIS VERSIBVS PENE OR ADVERBVM TRANSFERENS lIII LIBROS CON (COM Mp) POSVIT ET NONNVLLA EODEM METRO AD SACRAMENTORVM ORDINEM PERTINENTIA FLORVIT SVB CONSTANTINO PRINCIPE VT HIE- RONIMVS PRST DE EO SCRIPSIT fSCRIBIT Mp) RK1 K2 Mp V2 Hl (cf. Hieron. de uir. ill. c. 84 ed. Herdvngianae) — FINIT RROLOGVS M, EXPLICIT PROLOGVS MpPB LIBER PRIMUS. Rex fuit Herodes Iudaea in gente cruentus, Sub quo seruator iusti templique sacerdos Zacharias, uicibus cui templum cura tueri Digesto instabat lectorum ex ordine uatum. Huius inhaerebat thalamis dignissima coniux. Cura his ambobus parilis moderaminis aequi, Ambos adnexos legis praecepta tenebant. Nec fuit his suboles, iam tum uergentibus annis, Gratius ut donum iam desperantibus esset. Sed cum forte aditis arisque inferret odores Zacharias, uisus caelo discendere aperto Nuntius et soli iussas perferre loquellas (Cetera nam foribus tunc plebs adstrata rogabat): 2] cf. Ou. Am. III 118. - 7] cf. Ou. Mpt. XIII 153. 8] cf. Lucan. I 129, II 105. 13] cf. Ou. Met. II 703. INCIPIT LIBER PRIMVS M (probacio in mg. glossator), IVVENCI LIB PRIMVS DE NATIVITATE SCI IOHANNIS B, INCIPLIB PRIMVS P, om. rett. 1 Herodis Tl ludea pleriqw, iudee Mp in 2 quoq. Bb 4 degesto M1 stabat (In a m. 2) Hl 5 cuius in In • mg. Podm. herebat (in a m. 2) M t.halami Mp eouiuJ: C M ftiit Kt (m. 1) V2BBbHl, coniuii*x (c eras.) Kt 6 cura H paralis KxMpx rmmi modenis (rami a m. 2) H 7 adnex*os (is eras.) K I tenebat N 8 ne (c a m. 2) P hjis M (saepe), hiR in ras. B soboles Rt Kt K2MpBlHl, sobolis MTl, subolis Bb tunc RMKtK,MpPTBBh, tot V2 Hl gine gindunuergentibus H 9 gracius GHl, grandius Mp donum u ex eorr. in Mp disperantibus RM* 10 cum corr. in qum Mpl sorte VtV2 aditis libri arisque] ris in ras. M, araeque Mp ima ferret M 11 Zaccharias C, Zacharius K2 uidit C discendere C Mt % 12 nuncius GHl afferre (af in ras.) G iusas M, iussus MpT7, * i iussas (u eras.) K2, uisus V2 Hl loquelas M, loquelas R K1 K2 Mp TB 13 tQ plebs K1 K2 T1 Hl plebes RM2 (plebis m. 1) V2GHN rofmlwt astra*ta (r in ras., c eras.) Mp, adstrata ex asstrata B iacebat M l* \\'Quem tibi terribilis concussit corde pauorem Visus, cum laeti sermonis gratia pla.cat? Nam me dimissum rerum pater unicus alto E caeli solio tibi nunc in uerba uenire Praecipit et cara tibi mox e coniuge natum Promittit, grandis rerum cui gloria restat, Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret; Sobrius aeternum, clausum quem Spiritus ipsis Visceribus matris conplebit numine claro. Istius hic populi partem pleramque docendo Ad uerum conuertet iter, Dominmque Deumque Continuo primus noscet plebemque nouabit. Nomine Iohannem hunc tu uocitare memento.\\' Olli confusa respondit mente sacerdos: \\'Aemula promissis obsistit talibus aetas, Nec senibus fetus poterit contingere fessis, 30 Quem deus auertens primaeuo in flore negauit.\\' 17] cf. Ou. Ex P. II 570. 18] cf. Val. Flacc. H 551. 27] cf. Yerg. Aen. II 786. 28] cf. Verg. Aen. V 415. 30] cf. Verg. Aen. VH 162. 14 corda Poelm. quid tibi t. concussi corda pauore Poelm. in mg. 15 eum MK, (m. 1) MpPTBbGHl laetis C placet KxMpxTBb, placat C atn.2) KtN uisus? cu laeti sermonis munere placat Poelm. in mg. 16 propitius dimissum p. C, propicius rerum p. RMK1 K2 TV2 BG demiuum Hl, demissum rerum p. MpPVxBb, jppicius r. p. Hl, praepitius fort. 0unius Kt 17 E] om. M, a nonnulli 18 praecepit KlK2 (a m. 2) Mpl a 1 19 promitit Mp 20 gadia K\\' quaerit MplT, quaeret K, 21 subrius V ln Kt (m. 1) T1 aeterno Ki que Hl ipsis (in a m. al.) M 22 compleuit CRHl, conpleuit MI, conplebit KtTBb 28 pleramque (ra. in ras.) B1, plebemque sed be in ras. CM (c. gl. plurimam), plebemque K, P1 TBb N reuerti Mp (t docendi m. 2) VI 24 conuertit C, suadebit MpVi dominumque (que s. I) Mp2 25 noscit C, agnoscet (ag eras.) M, gnoscet KtKt (m. 2) RB*BbHl nouabit M (t uocauit m. al.) Mp Vt O, uocabit in ras. C et rell. 26 tu 8. l. R M 27 confu*sa (s eras.) M 28 aetes Kt (m. 1) 29 fetus OK, (m. 1) T, f*ętus (o eras.) M, soboles ViMp Poelm. in mg., foetus rell. fesis M 30 quam Mp V1 Haec trepidans uates; cui talia nuntius addit: \\'Si tibi mortalis subolem promitteret ullus, Ad desperandum forsan cunctatio mentis Debuerat tardis haerens insistere uerbis. Nunc ego, quem dominus caeli, terraeque repertor, Ante suos uultus uoluit parere ministrum, Auribus ingratis hominis uisuque receptus, Supremi mandata Dei temnenda peregi. Quare promissis manet inreuocabile donum, Sed tibi claudetur rapidae uox nuntia mentis, Donec cuncta Dei firmentur munera uobis.\\' Haec ait et sese teneris inmiscuit auris. Interea populus miracula longa trahebat, Quid tantum templo uellet cessare sacerdos. Progressus trepide numen uidisse supernum Nutibus edocuit, miserae et dispendia uocis. Inde domum remeat conpleto ex ordine uates Officio, amissamque leuant promissa loquellam; Nec dilata diu uenerunt munera prolis. Anxia sed uentris celabat gaudia coniux, Donec quinque cauam conplerent lumina lunam. 35] cf. Verg. Aen. XII 829. 31 uatis fa m.l) 2Tj T infert R V2 Hl Poelm. in mg. 32 subolem C P2BBbH, prolem Mp, sobolem reU. 33 disperandum APKt (m. 1) K, (m. 2) P Bb cunctacio R 34 aherens Mp 85 creator Poelm. 36 suo uultu C parere fe, ex corr.) M, parare jff2 37 hominum Mp, homini coni. Barth. receptis Bb 38 suppremi BKIK, Hl, supraemi M tempnenda BGHN peregi in ras. Mp 39 quare ex corr. in M, que iam N irreuocabile Hl 40 clauditur M1 trepide MpVi HP uobis ex corr. Mp 42 tenuis P subito tenueis se misit in auras Poelm. in mg. immiscuit C Hl 43 populos R trahebant Mp 44 templo] in om. C R1 Mp1 T1 V1 cessare (at morare 8. I.) T 45 egressus edit. 46 & docuit Mpl misserae** (q; eras.) MVx miserae T cum rdl., misera et coni. Vonck., misera ob Stockes dispendia (aexo) M 47 remeant C, rediit Poelm. ex om. G conpleto OBKaK, (m. 2) TBBb uatis K2 (m. 1) T1 48 amisamque B1 promisa B1 loquellam CM XI K7 (m. 1) T1 50 sa B celebat ex celabat B, caelabat M coniux CMK3 (m. 1) TxBbHHl 51 conplerent CKyK7TBBb, complerent rell. Tunc maiora dehinc idem mandata minister Detulit ad Mariae dimissus uirginis aures. Haec desponsa suo per tempora certa propinquo Abdita uirgineis caste pubescere tectis Et seruare diem iussis permissa parentum. Ad quam tranquillum sermonem nuntius infit: \\'Salue, progenie terras iutura salubri, Desine conspectu mentem turbare uerendo. Nam tua concipient caelesti uiscera iussu Natum, quem regnare Deus per saecula cuncta Et propriam credi subolem gaudetque iubetque. Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus.\\' Ad quem uirgo dehinc pauido sic inchoat ore: \\'Nullos conceptus fieri sine coniuge dicunt; Vnde igitur subolem mihimet sperabo uenire?\\' Nuntius haec contra celeri sermone profatur: \\'Virtus celsa Dei circumuolitabit obumbrans, Spiritus et ueniet purus, lectissima uirgo, 64] cf. Ou. Met. I 386, Stat. Theb. XI 121. 52 ANGELVS AD MARTAM in mg. BMp uncN, nunc in mg. Poelm. 58 dimissuB CBtKlK2TN1, dimisus B1 54 disponsa MK2 (m. 1) T1 ts bBG 55 casta Mpl, castis Bb 56 iusispennisa M 57 tranquillaum Hl nutus B1 infit ex imfit M, infert Poelm. in mg. 58 progeniae MBb, que proienie Mp, progenies N terrasque R, terras** Kt, terras (que a m. 2) in Bb, terrisque N iutura (i fort. ex f) M (gl. germ. helfentiu), iura (tu a m. 2) P, futura GN, adfutura H salubri* (m eras.) M, ubri in ras. B, salubris Fj N cf. Wiener Stud. 1880, p. 87 progeniem terris paritura sa- lubremPoelm. in mg. 59 disine Mx ut uidetur, desine* 60 concipient] I pi ci m ros. B1, concipent (i a m. 2) Mp, con***rient P 61 deus fecit M 62 propitam P sobolem RMtK2 (m. 2) PTGHl subolem credi Mp N gauditque iubitque C 63 nomen ex nomine M, nomen B 64 paoido a manu post. in mg. C, pauida TlHl inchoat] at in ras. M. incoat K-t (m. 2) P1 T1, incipit MpV, : inchoat ore in ras. H 65 con- \\':eptos Jf, (m. /) iT, (m. OBI 66 sobolem ff.V1 K? <m. 2) PTaBGHl \\'Speraubo K I 1)7 fatetur Mp 1 Vx V ■, Poetm. Cef Wiener Stvd. 1888, p. 87) 68 dei g. I. B circumuoiitauil C1. circumuoltabat RMp: -li- «>• lu B »*obumbrans (te erae. f) M, obumbras AT, (m. lj «9 «t tumiat] adueniet BlG, adueniens Ht N laiв-sima Kl (m. L J - Ac tibi mox puerum casto sermone iubebit Magnificum gigni populis, quem credere sanctum Supremique Dei natum uocitare necesse est. Sic cognata tibi, sterilis quae credita cunctis, Zachariae coniux mortali germine nuper Aeuo defessis hausit miracula membris. Sextus adest mensis: parent sic omnia iussis/. Virgo dehinc: \\'Domino famulam nunc ecce iubenti, Vt tua uerba sonant, cernis seruire paratam.\\' Nuntius abscedens uacuis se condidit auris. Illa dehinc rapidis Iudaeam passibus urbem Zachariaeque domum penetrat grauidamque salutat Elisabeth, clausae cum protinus anxia prolis Membra uteri gremio motu maiore resultant. Et simul exiluit mater concussa tremore, Diuinae uocis conpleta est flamine sancto Et magnum clamans: \\'Felix o femina, salue, Felicem gestans uteri sinuamine fetum. Vnde meam tanto uoluit Deus aequus honore Inlustrare domum, quam mater numinis alti 79] cf. Verg. Aen. IX 619. 80] cf. Verg. Aen. VII 156. 70 hunc CMp (ae in mg.), ac reliqui mox perme C 71 popolum MI, populus Mp1, populos K3 (m. 1) credidere Ml 72 suppraemique M 73 cognita Mp1 sterelis CXS (rn. 1) BxBb 74 Zacchariae C coniux h MK-2 (m. 1) PITJBIBbHHl 75 de+fessis (f eras.) M auxit (h a m. 2) VIB, auxit MMpK7 (i a m. 2) T (x a m. 2) BbGHHl membra Kx (m. 1) UDC a 77 dein M1 n*ecce (une a m. 2) XI ece Tl 78 sonent B1, sonent P 79 abscidens M1, abscendens Hl condedit CT1 aures Mp1 80 SA- II LVTATIO MAEIE AD HELISABET B deinc M Iudeam R et alii ma 81 do (mu a m. 2) C penitrat M1 salutat (at in ras.) R, salutet T1 82 Elishaah Mp cum CBP1, quum (t cui m. 2) Mp, cui rell. proles RI 88 menbra R Mp K1 T\\' 84 eialuit MKt (m. 1/ T\\', exilui Bb I, exsiluit CT1 Hl concussa (Sj in ras.) Mp 85 flumine <\\\\ fnrninp R B K1 T (ex corr. ne. W GHIN, ∗∗famme (af wus.j M. t flamine m. al. in mg., numine Mpl H. cf. r. IMi 86 ∗o A, ofelix P 87 sinuanime K t foetum R K1 P B Bb, faetum (a itl ra*. > M 88 aequos M1 89 illuitrnre MB 2 Hl Viseret? Ecce meo gaudens in uiscere proles Exultat, Mariae cum prima adfamina sensit. Felix, qui credit finem mox adfore uerbis, Quae Deus ad famulos magnum dignando loquetur r Illa trahens animum per gaudia mixta pudore Subpressae uocis pauitantia dicta uolutat: \\'Magnificas laudes animus gratesque rependit Inmensi Domino mundi. Vix gaudia tanta Spiritus iste capit, quod me dignatus in altum Erigit ex humili celsam cunctisque beatam Gentibus et saeclis uoluit Deus aequus haberi. Sustulit ecce thronum saeuis fregitque superbos, Largifluis humiles opibus ditauit egentes.\\' Tunc illic mansit trinos ex ordine menses, Ad propriamque domum repedat iam certa futuri. Iamque aderat tempus, quo iussum fundere partum Elisabeth uoluenda dies in luminis oras Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit 96] cf. Stat. Theb. VII 379. 106] cf. Yerg. Aen. IX 7, Ge. II 47. 90 ui*seret (s eras.) M, uisseret P prolis M1 K1 K2 T1 P1 Bb, proln gaudens Hl 91 affamina C M B2 PHl, adfamine T\\' corr. m. 2 92 que M*BMp*K2 (m.2) TBbzHHIG, que* K1 affore recentiores credit finem Poelm. 93 loquitur MlBlKt (m. 2) 94 animo BK, (m. 2) BbHHl podore B, pudore* (m eras.) Kx pudorem VI Poelm., pauore G animo per gaudia mixta pudorem Poelm. 95 sub- DiSco pressae CRT 96 magnificat C, magn (nifico m. 2) Mp anima C, animo R2 M2 B Mp P2 V1 (m. 2) V7 (m. 2) HHl rependi P, celebrat MplV2 Poelm. in mg. 97 immensi MHl tanta] tota Poelm. in mg. 98 altom R ipsum te caperent Poelm. in mg. 99 erigit C M1 B Mpl PTJ Bbl HI, erigi ex eregi Kt, erigere rell. 100 seo*lis RM* habere MplH 101 tronum plerique, trhonum Mp seruis Poelm. in mg. frigitque C 102 largifluis] inmensis Poelm. in mg. humilis K., (m. 1) PlT, homines G *egentes (a. eras.) T1 104 apropriaraque H repetat R, rediit M (m. al.), remeat Poelm. 105 PARTVS ELISABET Mp iusum Ml partum C, fetum vel foetum rel\\'.; sarcina deserat aluum Poelm. 106 Aelisabeth MI, elishabet Mp liquidas soluenda in Poelm. auras libri, cf. Verg. Ge. II44 107 Ad partus fama tantos collecta Poelm. Turba propinquorum, tum gaudia mira frequentes Concelebrant nomenque iubent genitoris habere. Abnuit hoc genetrix, sed Iohannes uocitetur Ingeminat. Placuit muti tunc iussa parentis Consulere, scriptoque rogant edicere nomen. Sed, pro mira fides, tabulis cum scribere temptat, Inplicitam soluit per uerba sonantia linguam. Mox etiam adsuetam penetrant spiracula mentem, Conpletusque canit uenturi conscia dicta: \\'Concelebrent cuncti laudes gratesque frequentent Astrorum et terrae, pontique hominumque parenti, Visere quod uoluit propriamque absoluere plebem. En beat antiquam gentem cornuque salutis Erecto indulget Dauidis origine lumen. Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine uates, Haec est illa salus, qua nos ex hostibus atris Eripit, ut iuste iusto seruire queamus. At tu, parue puer, sanctus dignusque profeta Dicere et Dominum mox praegrediere uiando Illius et populum duces per lumen apertum: Errorem per te spernent mortisque tenebras Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequentur.\\' Exhinc secretis in uallibus abdita semper 108 tunc MMpBG, per Poelm. i. m. ma*na (g eras.) Mp 110 genitrix T1 Hl 110 sed CBMaMpaPT, et rell. lohannis MIBI 111 ingemuit V2 muti CBK2 (s. l.) Poeltn. in mg., cunctis rell. tum CB 112 in scriptoque Poelm. in textu, in scripto rogitantque in mg. 113 pro mira (ra in ras.) M, promissa X, (ex corr.) Hl tabolis C conscribere BB temptat (p a m. 2) B 114 inplicitam (i3 ex a) MB 115 penitrant MJ facta Hl 116 conpletusque] a £ conscius cui M in mg. 117 coucelee brant RM (a m. al.) VjOHl, concelebrant GH frequentant RM (a m. al.) Y2GHl 119 quod] qui K{ KaPBBbHHlG gentem Hl 120 beat. M, beat** (am eras.) H 121 indulget (in ex qi) Mp Dauidis (s a m. 2) M 122 hoc] haec corr. in hoc R presci* M1 123 qua C, quae rell. 125 dignus scsque M profeta C 126 dicere Kt (la m. 2) et] om. C dm C praegredere (m. 1) MKIKtT, praegredire Bb1, progrediere Poelm. in mg. iu**ando H 127 et] ut P 130 exin M (n ex m) KaKaTB Bb G H, exinc P, exhin Hl Vita fuit puero, donec poscentibus annis Vatis ad officium pleno pubesceret aeuo. Interea Mariae sponso miracula mentem Sollicitant, manifesta uteri quod pondera uidit, Et secum uoluit, quanam ratione propinquae Dedecus obpressum celet thalamosque recuset. Talia tractanti torpescunt membra sopore Audiuitque Dei super horrida somnia uocem: \\'Accipe coniugium nullo cum crimine pactae, Spiritus inpleuit sancto cui uiscera fetu. Hanc cecinit uates uenturam et uirgine prolem, NOBISCVM DEVS est nomen cui.\\' Protinus ille Haec praecepta sequens seruat sponsalia pacta. Sed tum forte nouo capitum discussio censu Caesaris Augusti iussis per plurima terrae Describebatur; Syriam tunc iure regebat. Quirinus, proprios cui tota per oppida fines Edebant populi, uires nomenque genusque. Urbs est Iudaeae Bethleem, Dauida canorum 148] cf. Verg. Aen. X 149. 132 pubisceret C 133 VISIO IOSEP Mp in mg. sponsi M2 Mp2 t KaTaBBbGH miraculamentum (e a m. 2) H 135 quana Hl rade tione. B 136 decus (de a m. 2) RM1 obpressum K1 K2 T B Bb thaJamoque K2 TI caelet MI KIP Bb recu*set M, recusit Tl 137 turpescunt BlTl menbra KI K2 T sapore ut uidetur B1 138 orrida K2 Mp T mox stertente dei uox est audita monentis Poeltn. in mg. 139 Tu sponsam capias, uacat omni pactio fraude Poelm. in mg. 140 implebit K7 cui* M foetu RltfPBBb, faetu Mp 140 sanctus Bb 141 \\'uenturum Bb et uirgine C, ex u. M (in ras.) Kz (s. I. m. 2) P V1 B Bb G H Hl, in u. B (s. I.) Mp T (s. I. m. 2), ip Jf, 143 seuat Mp, seruit N pata B\\' 144 DE PROCESSIONE ET XPI NATIVITATE B cum Hl, tunc Bl Mp noui-census MK, (m. 2) PT3, nouus Poelm. in mg. 145 Cesari L Oaesareque Augusto iussus Poelm. i. m. agusti Bh plurima scribi Poelm. in mg. 146 discribebatur MK,K L B1 Siriam C. sirie MK, K, LPTBb ._, G Hl tum* CMp. R, quae Hh. quam rell. 147 Cyrinos R Bb proprio MBLPV. proprih H. proprii Pnelm. in mp. «pida 8/T, tinis Cf 148 Ndebaut, (:J\\'lpBb, aedebaut A\\'. addebant rell. 149 iud5 Hl. iudex pler. Bethleem CRM1 K1 Mp P1 Quae genuit, generis quae censum iure petebat. Edidit hic Mariam Dauidis origine Ioseph Desponsamque sibi scribens grauidamque professus. Hospitio amborum Bethleem sub moenibus urbis Angusti fuerant praeparua habitacula ruris. Illic uirgo nouo conpleta in tempore fetu Soluitur et puerum ueteri cunabula textu Inuoluunt durumque datur praesepe cubili. Circa sollicitae pecudum custodia noctis Pastores tenuit uigiles per pascua laeta. Ecce Dei monitu uisus discendere caelo Nuntius, at subitus terror tremefacta pauore Prostrauit uiridi pastorum corpora terrae. Talis et attonitis caelo uox missa cucurrit: \\'Ponite terrorem mentis, mea sumite dicta, Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto. Nam genitus puer est Dauidis origine clara, Qui populis lucem mox laetitiamque propaget. Hoc signum dicam, puerum quod cernere uobis 153] cf. Verg. Aen. XII 116. 165] cf. Stat. Theb. X 555. 150 genuit Mariae generis quae C, g. Mariae (i generis s. I. m. 2 B) quae BMpVit g. generis censumque MKxPBBbH 151 ededit C, *edidit M Mariam] illam BMpV7 originis M* 152 disponsamque EX, TBb, desponsata N 153 De natiuitate xpi Mp hospitium L Mp1 Fv H Bethleem C cum plerisque desub C 154 perparua M (er in ras.) B L Mp 154 et 155 in mg. Mp1 155 conplet C tempora MMpB1 O foaeu M, foetu RMpPBb, faau Kx nouum completo tempore foetum V Poelm. 156 conabula RB texto (m. 1) KI K, T Edidit et leni pannoso tegmine motu Poelm. 157 Texit cui durum cunas praesepe ministraf Podm. imuoluuut MI durumque C, duroque rell. que] qu*e BKX praesepe] es ex is M, praesepis H 158 sollicite pler., sollicitos coni. Arev. pecodum CMppecorum Ka TBb G cf. Lucas TI R: spuXarrovret ϕυλαxάς tij; vuxtoi; iwi τήν πάμνην αύτών ANGELTJS AD PASTOREa BL. Angelus apparuit pastoribus Mp2 15° uitrilis L. ui∗gines Bh 160 ui∗sus M, iussus Poelm. discendere plerique 161 at in w.\"\\'2. t in rUJol. T, et Mp V 5 «ubito Poelm. m Iliff. 163 atiouiti* CM, atuuitih P emissa C 164 sumitiE L 165 post hae*- ras. 4 liti. in \"\\'1 uubitt quibus H gaudio T. 168 VTSIO IOSEP R Iam licet inplentem gracili praesepia uoce.\\' Talia dicenti iunguntur milia plebis Caelestis cunctique Deum laudantque rogantque, Talis et uniti uox agminis aera conplet: \"Gloria supremum comitatur debita patrem; In terris iustos homines pax digna sequetur.\" Et simul his dictis caeli secreta reuisunt. Pastores propere ueniunt puerumque iacentem Praesepis gremio cernunt; post inde frequentes Dispergunt late celeris uaga semina famae. Mirantes laudant, laetantes constipuerunt, Omnia nocturnis monitis quod uera recurrant. Viderat octauam lucem puer, ecce recidi Ad morem legis nomenque aptare necesse est. Inpositumque illi est, monitis caelestibus olim Quod Mariae uox missa Deo praecepit, Iesus. Scripserat antiquae Moyses moderamina legis, Inter quae primos prisco de sanguine uatum Obseruare dedit fetus offerre sacrandos, Inplumesque simul ferre ad delubra columbas. Haec ubi per Mariam templo seruata feruntur, 190 Ecce senex Simeon dignus conprendere sensu 172] cf. Verg. Aen. IX 112. 175] cf. Stat. Theb. X 210. 169 uoce] fotu coni. Vonckim 171 laudentque JB1 172 et] s. I. R aere J11 173 su*premum CIRI, supr*emus M1 comitatur libri, comitetur edit. 174 sequatur CP, sequetur rell. cf. Luc. II 9 (lCnClt) 175 histis Mphiis M1, is Bb celsi H reui*sit (it in ras.) M (ax reuisunt angeli in mg.), reuisunt reuisitant L, reui*sunt 2TS 176 PA- STORES IN BETLEM BL, spatium uacuum in Mp 177 cremio Ml sequentes (fort. a m. 1) KtT, Poelm. in mg. 178 celebris V7 (?) 179 constupuerunt KtMpV7BBbGH 180 recurrunt M1 K1 K2 P T B2 Bb H 181 CIRCVMCISIO XPI LMp1 182 moram T est] in ras. M2, om. G 184 *deo M IHSUS P, hesus T, ihesus Bb 185 Moises C moderamine Kt (m. 1) PT1 186 primus CBbG1 natum C, natus N 187 fetus CKi (m. 1) T1 188 delubra* (m eras.) C, dilubra P1 columbes K7 (m. 1) T 189 seruate KtT* 190 DE SIMEONE L, DE unit SIMONE B senex L Symeon RKtPBbG conprendere CRLK1 PTBG, comprehendere MMpK2BbHl sensum MpVa (m. 1) Poelm. Caelestes uoces, cui quondam praescia rerum Virtus prodiderat, quod carcere corporis aegri Deposito mortem liber requiemque uideret, Cum primum caeli laudem terraeque salutem, Omnia quem uatum spondent oracula Christum, Vidisset templo sollemnes ferre palumbas. Isque ubi curuato defessus corpore templum Iam grauior penetrat, monuit quod spiritus auctor, Ecce simul paruum gremio genetricis Iesum Ad templum sensit uenisse, trementibus ulnis Accepit puerum laetusque haec dicta profatur: \\'Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberat atris Corporis e uinclis finemque inponere uerbis Dignatur cum pace suis. En splendida nostros Lux oculos tua circumstat radiisque renidet, Quam cunctis hominum lustratis gentibus addit Istrahelitarum cumulatae gloria plebis. \\' Quid tantum Mariae stupuerunt pectora matris? Hic puer ad casum populi datur, iste renasci 210 Concedet populos; dictum in contraria signum 198] of. Yerg. Aen. II 486. I\\' emm 191 caelestis C Mp uocis Mp condam Mp 192 corpore Kx, cor- .., pore P 195 DE DVOBVS PVLLIS COLVMBARVM B 196 templo R sollemnes CMKt palumbęs R, polumbes Ml, palumbes DitMpK= (m. 1) Bb2VI, columbes LT1, balumbes Kx palumbos Vt Poelm. in mg. 197 hisque HI curbato C diffusus R1, deffesus M, defessos T1 nn 198 penitrat M motuit L 199 genitricis R2 et rec. 200 at L sensit 8. 1. KtT 201 accipit C 202 liberat RMatr., liberet rell. arctis Rl, artis Kx KtLTBb 203 uinculis Rl 204 dignatur CMp, dignetur rell. suis] nitens Mp en] ac LlHl splendide Kt (m. 1) T nostris Kx (m. 1) 205 renidet M1 (resplendet in mg.) R2 B KI (m. 2) T2, refulget V, Poelm., retinet L, renitet rell. cf. Wiener Stud. II112 206 addit L 207 istrahelitarum cui C, hisraelitarum R, israhelitarum rell. comolatae R, cu- . mulate 2Ta uu. 207 et 208 p. u. 222 in Hl 209 ca*sum (s eras.) M 210 concidet C, concidit M1, concedit Kt (m. 1) T populos CMKX (m. 1) Kt (m. 1) B1, populis rell. dictum scripst, dicta libri cf. Luc. II 34 άντιγόμενον Istius adueniet, percurrens debita leto Atque animam matris ferro fulgente machaera, Quo pateant tecti tenebrosa uolumina cordis.\\' Haec ait in Simeone Deus; mox ecce profetae Femineam sancto conplet spiramine mentem. Anna fuit natu grauior, quam in flore iuuentae Destituit uiduam mors inmatura mariti. Casta sed in templo semper pro coniuge uita Et cultus cessere Dei; quae numine iussa Cognouit Christum et simili sermone locuta est. Inde ubi sollemnem pueri pro nomine legem Conpleuit genetrix et Ioseph omnia mirans, Ad patriam laeti repedant puerumque reportant. Gens est ulterior surgenti conscia soli, Astrorum sollers ortusque obitusque notare; Huius primores nomen tenuere Magorum. Tunc hinc delecti Solymos per longa uiarum 213] cf. Stat.. Theb. I 851. 215] cf. Verg. Aen. VIII 160. 216] cf. VArgo Aen. XI 166. 227] cf. Verg. Aen. X 213. 211 percurrent Bl, percurret Rx Mp F,; pcurrpns omnia G loeto uel leto libri 210 et 211 permutati in Hl 212 raachera plerique; Poelm. in mg.: Concedet populis, illi signum esse negabunt Foederis hi contra caelo uenisse tenebunt- Liuor edax faciet lethum ut percurrat amarum Atque tuam fulgens animam mihi crede machaera 213 uolumina] uelamina N 214 DE ANNA LB ait in s. 1. M2 Symeone plerique 215 faemineam mentem-complet M 217 distituit MIKIK2TB1, constituit Poelrn. in mg. immatura CM 219 cultos (m. 1) KtT nomine C 220 simile P1 loquuta M 221 solemnem RL, solempnem B, sollempnem GH 222 conpleuit C K1 K2 T B Bb genetris Mpl 223 repetant R\\', remeant L, redeunt Poelm. 224 VBI MAGI VIDERVNT STELLAM Mp, MAGORVM MVNERA ET VISIO STELLE. L est s. I. RHl Gens est Eoi Phoebo orto proxima regni Poelm. 225 solers RMLKt (m. 2) PTBBb 226 priores My 227 tunc hinc laeti C, tunc hinc delecti KjBb, hinc lecti R, tunc hit dilecti ltf, (af hinc lecti proceres) L, tunc hi delecti B K,PVtVtH, t di hinc l*ai (a eras.) Mp, Hunc lecti L, hinc lecti proceres (in ras.) T7, tunc hinc delati proceres G, hinc laeti proceres Hl solimos plerique Deueniunt regemque adeunt orantque doceri, Quae regio imperio puerum Iudaea teneret Progenitum: sese stellae fulgentis ab ortu Admonitos uenisse uiam, quo supplice dextra Exortum terris uenerabile numen adorent. Territus Herodes Solymorum culmina uatum Quique profetarum ueterum praedicta recensent Imperio accitos iubet omnia quaerere legis, Quis pateat, quae sint genitalia moenia Christo, Omnia uenturum spondent quem oracula uatum. Tunc manifestatur, Bethleem quod moenibus illum Progigni maneat, cui sacram ducere plebem Istrahelitarum sancta uirtute necesse est. Hinc iubet Herodes Persas pertendere gressum. Inuentumque sibi puerum monstrare colendum. Ecce iteris medio stellam praecurrere cernunt Sulcantem flammis auras, quae culmine summo Restitit et pueri lustrata habitacula monstrat. Gaudia magna Magi gaudent sidusque salutant, Et postquam puerum uidere sub ubere matris, Deiecti prono strauerunt corpore terram 232] cf. Ou. Ex P. II 3, 19. 235] cf. Verg. Aen. XI 235. 243] cf. Verg. Aen. II 694. 244] cf. Verg. Aen. VII 512. 246] cf. Gell. IX 9. 229 iudara Hl, iudea plerique 230 progenitum dicunt. M stillae C et stellae sese LT1 231 admonitus C, ammonitos MG dextera M, dertra* Kx 232 nomen 01Kl (m. 1) TIBI adorant B1 233 Terribilis M (W territus i. mg.) Herodis C1 M alii Solimorum plerique culmine M1 Bl 234 profetarum CT 236 quo Poelm. in mg. pateant TBbHl sit H 287 uentura Mpt, ueuturum quem M spondeantq. L 238 Tum MKJLiTLBbG Bethleem CRMK,Mp 240 is*rahelitarum (t eras.) C sancta] prompta Mp V2, sacra Poelm. - est] om. Mp 241 De po quod magi obtulerunt ttno munera Mp m. al. hic C1, tunc j\\'l Poelm. in mg. Herodis M1 242 colendum] uidendum Poelm. in mg. 243 itineris M1, uiae Poelm. in mg. stillam C 244 quae] qs C, q R*, quae in (sic) M, et Hl culmina Mp1 245 restetit M1 246 magna magis redeunt puero Poelm. 248 deiec*ti C, dilecti (at deiecti) M, deiecte F, (m. 1) strauerunt C1 N, texuerunt M (ai strauerunt i. m.), texerunt rell. cf. Verg. Aen. VIII 719 terram caesi strauere iuuenci Submissique simul quaesunt; tum munera trina Tus, aurum, murram regique hominique Deoque Dona dabant. Totam mox horrida somnia noctem Sollicitant saeuumque iubent uitare tyrannum. Denique diuersis Herodis callibus aulam Diffugiunt patriamque Magi rediere latenter. Ipsum etiam puerum monitis caelestibus actus Aegyptum cum matre simul transportat Ioseph. At ferus Herodes sibimet succedere credit, Quem callens astris quaesisset cura Magorum. Quorum praecauto discessu sollicitatus Horribilem iussit Bethleem per compita caedem. Infantes cunctos teneramque sub ubere plebem Auellit ferro nullo sub crimine culpae. Haec etiam caedes olim praescripta manebat, Quam bonus Hieremias diuino numine iussus. Conplorat, subolis misero pro funere matres 265] cf. Ou. Am. II 6, 9. 249 submissique Ku submisique Bb, eubmissisque N quaesutum C tunc Poelm. in mg.; mox mystica munera promunt Poelm. 250 murrS C, da myrram uel mirram rell. 251 donabant (da a m. 2) MK2 T, donabant BbG (bant in ras.), d. ferunt Hieron. in Matth. 12;11, Aicuin. de div. off. 5 Poelm., dono dabant B cf. Wiener Stud. 1880, p. 110 tota L sompn f nia R 252 tyrandum M, tirannum CB G 253 Herodes Kx calcibus Ki 254 diffugiuntque M, difugiunt Kx defugiunt Bl redire M . Kx (m. 1) Kt (m. 1) Tl laetantes at latentes M, latentes RLMpPT1 Bb G H Hl cf. Wiener Stud. l. c. p. 90 p. uers. 256 DE PVERIS IN- TERFECTIS AB HERODE Mp, p. uers. 257 PASSIO INFANTVM L 255 etiam] & Kt (m. 1) post u. 256 uersus unius spatium C Aegiptum CBG 257 ad CBL Herodis MlKt (m. 1) T 259 discessu* (s eras.) M, discessi Bbl 260 Bethleem CRMKIKtPT competa RL Kv K2 Mp TB, compaaIP Kt; crudeli tinzit Bethlemica compita caede Poelm. 261 que om. V3 ubera RHl, hubere P 262 Euellit M (auelli in mg.), auelli R Kl Mp PB Bb V2 fero LMp; Innocuam in sinibus rigido succumbere f. Poelm. in mg. 263 caedis MlK2 (m. 1) prescripta R, perscripta (m. 1) KtT 264 nomine CXM fai numine š. m.), Qunine munere Ky 265 conplorat RKt TB, conplorant K7, conploraret Bb sobolis RMlKj (m. 2) LP1, suboles Bb; soboles miserum Mp miserae Poelm. in mg. matris Ml Horrendis grauiter caelum pulsare querellis. Ast ubi sopitus furor est et saeua tyranni Infantum horribili feritas satiata cruore, Extinxisse putat cunctos, quos unus et alter Annus letiferi miseros obpresserat aeui. Mirandis rursus deuinctus membra sopore Urgetur monitis Mariam puerumque Ioseph Aegypto ad patriam uectare, ubi Nazara felix Olim praedictum puero dedit addere nomen. Dixit et alterius quondam praenuntia uatis Vox instincta Deo: Veniet, ueniet mea proles Aegypto ex alta terris lumenque salusque. Crescebat rapidis annorum gressibus infans, Praecurrens aeuum sapientia praeueniebat Gratiaque in uultu et uerbis ueneranda micabat. Et iam bissenos aeui conprenderat annos, Cum paschae ritum seruando ex more parentes Ad templum laetis puerum perducere festis 271] cf. Culex 207. r 266 horendis (reydis in ras.) Kx, horridis P1 querelis R Mt Mp B GHHl, querillis (m. 1) K7; horrenda grauiter pulsabant aethera uoce u n Poelm. i. m. 267 foror L ti*ranni (r eras.) C, tyrandi M 268 horribili] roseo Poelm. in mg. ferita C 269 extincxisse RL unus CRPN, primus (af unus) M, primus rell. 270 annos ClM loetiferi plerique misseros M pI, misere Poelm., miserandos p. coni. Arev. obpraesserat M, subpresserat BL Podm.; miserandus praesserat MpVu miserandus cesserat Poelm. in mg. 271 rursum M1 deuinctos R, deuictus M fal deuinctus i. m.) H menbra T supore C 272 urguetur R M2 Mp K1 K2 PG 273 Aegipto C (passim) uectarae B, uatare L felex Ml 274 predicta B2 T ex corr. ut uidetur, predicto BM (ai predictum i. m.) 275 alterius iussi MKjT 276 instricta Bb, instructa Poelm. in mg. mea ueniet M, ueniat mea Hl prolis M1 K1 K2 T 277 EX EGIPTO VOCAVI FILIVM B exaltat LG nomenq; (at lumenq;) M 278 imfans M1 279 precur*ens C, occurrens B 280 omniaque Poelm. in mg. ls et** (in eras. ?) M uerba P micabant Poelm. in mg. post u. 280 inscriptio euanida in L 281 comprehinderat C, compręhenderat Ml MpTBb, cõj)nda G 282 DVODECIM ANNORVM REMANSIT IN TEMPLO B conpascae L seruantes N, seruare Poelm. 288 laeti MpVi Poelm. in mg. XXIV. Iuu. 2 Omnibus annorum uicibus de more solebant. Ergo aderant paschae pariter cunctisque diebus Festorum inpletis patriam remeare parabant, Cum puer in populo comitis uestigia matris Deseruit templique libens secreta petiuit. Illum per uicos urbis perque abdita tecta\\' Perque iteris stratas per notos perque propinquos Quaerebat genetrix; sed lux ubi tertia uenit Ad templum propere remeat, uatumque choreis Inuenit insertum legumque obscura senili Tractantem coetu. Vix admiratio digna De pueri uerbis senibus fuit; at pia mater: \\'Nate, ait, amissum lacrimis te quaero profusis Anxia cum genitore gemens. Quae causa parentum Discernit gressu templique in sede retentat?\\' Ille autem: \\'Quid me tantum, quid quaeritis? inquit. An nondum sentis, genetrix, quod iure paternis Sedibus et domibus natum inhabitare necesse est?\\' Haec ait et gressum sociat patriamque reuisit; Nec genetrix tanti persensit pondera uerbi, Ordine cuncta tamen cordis secreta reseruant. 286] cf. Verg. Aen. XI 793. 288] cf. Verg. Aen. VIII 468. 303] cf. Cicero, de orat. 17. 284 solebant] sciebant G 286 festum implentes M (aA festorum implet in mg.) uu. 285 et 286 in mg. adscripti in Mp 287 tum L Hl Poelm. 289 perque urbis Ml faJ urbis perque) urbes VI 290 iteris] uiae Poelm. in mg. stratus R\\' totos H 291 genetrix GEMlMpKt Kt T 292 at L choregis ,L, coronae Poelm. in mg. 293 rerumque Mp 294 ammiratio MpBiG, admiratio fuit M 295 fuit s. l. M ad MplТ1 298 discernit CMp, secreuit Vu secernit rell. gressum BH insidere temptat Hl 299 quid2] qui K7, 8. 1. XI inquid MMp 301 inhabi- 1 I tare] in s. l. K, 302 inscriptio euanida in L reuijit Mp, reuisat G; vers. in marg. inf. adscr. 2f2 303 REGRESSIO DE HIERVSALEM B naec Kt 304 ordinem Bl secreto M reseruat RKXLTV\\\\, seruauit ra reseruat M, serua*t Mp, reuisunt G At puer obsequiis apte praedulcibus ambos Ad proprium semper cogens nectebat amorem. Interea ueteris scripti per debita currens Omnia saeclorum series promissa trahebat. Zachariae suboles desertis uallibus omnes Ad deponendas maculas clamore uocabat, Fluminis ut liquidi caperent miranda lauacra, Quis animae uirtus abluta sorde niteret; Esaias uates cecinit quod numine iussus: \\'Vox late resonat desertis uallibus; amplas Instruite stratas, omnis sit recta uiarum Semita, quae Domini digne uestigia gestet. Subsident colles, uallis conplebitur omnis; Corriget anfractus iteris bona linea recti Corporeisque oculis lumen tractare serenum Omnibus indulget genitor Dominusque salutis.\\' Ergo aderant populi passimque hinc inde ruentes Conplebant ripas auidique lauacra petebant. Texta camelorum fuerant uelamina saetis, Et zonae pellis medium cinxere profetam. 310] cf. Verg. Aen. XII 812. 305 arte (apte in mo.) Mp, aptae P, aptos H 306 eos (af semper ■ua e cogens in mg.) M, cogens L, habens G1 nectabat M, uectabat Poelm. in mg. 307 DE IOHANNE B scripti uetei-is B 308 saeculorum MMpKx serie KZ Tl 309 Zacchariae C soboles RPBbHI, sobolis KIK2G, subulis L in uallibus C 310 deponeudas (de s. I. m. 2) M, depouentes P 31 i ca*perent (r eras.) M lauachra B 312 queis di II (?) F, uirtus CMpPViBb, species rell. ablutas ordine (?) MI, **luta sorde G (corr. a m. 2) 313 Esaias CMKX KiPTBb, Isais uel Ysaias rell. uatis Kt nomine C 314 VOX CLAMANTIS IN DESERTO B late a sonuit G 315 instruite] te s. I. M7; instruit estrates Mp omnes (m. 1) K2T; omnis iussit H 316 digna R gestat Rl D. plantis calcanda beatis Poelm. in mg. 317 ualles (m. 1) KzT omnes C 318 corrigit RtK2 (m. 1), corrigat Hl tamfructus KzT iteris] callis Poelm. 320 dot minus genitorque B 323 textum Ml camelt-orum CM sedis L, saetes T1 324 pellis zonae Mp cincxere RLT1, tinxere (m. 1) Kh X ciugere Ku cinxerunt P1 profetam CB 2* Et tenuem uictum praebent siluestria mella. Isque ubi tot populos diuersis sedibus ortos Inruere ad fluuium cernit, sic incipit ore: \\'Vipereae gentis suboles, quis debita uobis Supplicia urgentesque iras euadere monstrat? Sed facite, o miseri, fructum, si paenitet, aptum, Nec generis uestri tollat fiducia mentes. Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes Succedet uestro, suboles quia degener errat. Proxima roboreis iamiam radicibus instat Cunctorum ante oculos acies leuata securis. Caedentur siluae steriles ignemque fouebunt. Nunc ego praeteritas maculas in flumine puro Abluere institui; ueniet sed fortior alter, Cuius uincla pedum non sum contingere dignus. Abluet ille hominis sancto spiramine mentem Flammarumque globis purgabit noxia corda. Illius et manibus ruralis pala tenetur Et propria ipsius purgabitur area frugum Horreaque inplebit secreti copia farris Aeternusque leues paleas populabitur ignis/ *825 Edere locustas solitus ruralibus aruis 331] cf. Verg. Aen. I 136. 341] cf. Verg. Ge. I 471, Aen. III 574. u. 325 antecedit 325* in CRМ2 K1MpV1BGHHl, in flUlrg. add. KjT* V-jBb1 hedere V7 solitus] sonitus sonitus T2 326 ibi P1 populus C 327 DE BAPTISMO IOHANNIS ET VERBVM EIVS AD POPVLVM B 329 subplicia Kx turgentesque M ut uidetur 330 miseris Mp1 penitet a plerique 332 e] est* (& eras.) M, add. B1; exaris L plebis CM; potis est dura superum rex cote creare Poelm. 333 succedent RMp V1 V2 G H Hl, succedunt MKxPTVJSb sobolis KiT errat] *** M, s erret Lx; progeniem quando soboles sua d. e. Poelm. 334 roboris R S iam iamq; R 335 acie M, acies* K3, aciesque Poelm. leuigata Matr., sublata Poelm. in mg., elata coni. Ârev. 336 caedautur R1, caeduutur M1 K1 K2 TV1 V2 Bb Hl sterelis C fouebant H 337 ergo OKI 339 uinc*la M tingere Kx condignus Mp 340 abluit C hominis C, oms B, homines rell. sêõ* (s eras.) Kl in spiramine BLVtHl mentem C, mergens rell. 343 harea L, a*rea Kt 344 orreaque M impleuit OK,B! Haec ait et properis per siluam passibus ipsum Cernit Iordanis ueneranda lauacra petentem. Sed uetat increpitans uates et talia fatur: - \\'Tune meis manibus dignaris mergier undis, Cum tua me melius possint mundare lauacra?\\' Dixit Iohannes, cui talia reddit Iesus: \\'Nunc sine, nam decet hoc, sic sancta per omnia nobis Iustitiae consectandus conplebitur ordo.\\' Haec memorans uitreas penetrabat fluminis undas. Surgenti manifesta dei praesentia claret. Scinditur auricolor caeli septemplicis aethra - Corporeamque gerens speciem discendit ab alto Spiritus aeriam simulans ex nube columbam Et sancto flatu corpus perfudit Iesu. Tunc uox missa Dei longum per inane cucurrit Ablutumque undis Christum flatuque perunctum Adloquitur: \\'Te nate, hodie per gaudia testor Ex me progenitum, placet haec mihi gloria prolis.\\' Tum petit umbrosos montes et lustra ferarum Obsequiumque illi patris praebere ministri 348] ef. Verg. Aen. III 485. 354] cf. Verg. Aen. III 389. 357] cf. Verg. Aen. VIII 423. 360] cf. Verg. Aen. XII 354. 364] cf. Verg. Ge. II 471. 347 Iordanis CR2 M2 Mp2 P B Hl Poelm., Iohaimes rell. 348 sed uetat] a succedet M 349 digneris RKX (m. 1) LTHlPoelm. in mg. mergi (er a m. 2) M, er in ras. T 350 mundare CMpP, purgare rell. 351 Iohannis CMlKQ reddidit MK, (m. 1) Bb, dicit N 352 si R 353 iustiae R implebitur Mp 354 post memorans: que celer eras. in M uitteas P penitrat fluminis undas M, xps penetrabat in undas K1 L Bb G Hl; celer uitreas xps penetrabat i. u. (ipS a m. 2) KiT, uifluminia * treans penetrabat in undas H fluminis undas in ras. B; undis Mp 355 surgenti. (s era-s.) R 356 aethera 0, aetra llfMp\\', aether Yi; aethera caeli Poelm. in mg. 357 discendit CMPB alii 358 ex] in Hl 359 perfundit RKIT 360 mane Mp 361 ambitumque Poelm. in mg. U flateque L 362 alloquitur RMLPB rec. 364 tunc Poelm in mg. humbrosos III 365 que] om. M patri CMp, patrii PV2 (m. 2), patrii li (s a m. 2) praeb+ere (u eras.) Kx Certabant rapidi, mox liuor daemonis atram Cum terrore rapit mentem, nec defuit aegro Temptandi interea Christum uersutia fallax. Quadraginta illi fuerant ex ordine soles, Ex quo nulla cibi potusque alimenta dabantur, Sed contexta simul firmi ieiunia cordis Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant. Tunc epulas demum monuit conquirere corpus. Horrendi interea sceleris fallacia temptans: \\'Si te pro certo genuit Deus, omnibus, inquit, His poteris saxis forti sermone iubere Usum triticei formamque capessere panis.\\' Christus ad haec fatur: \\'Nil me iam talia terrent;- Nam memini scriptum, quoniam non sola tenebit Vitam credentis facilis substantia panis, Sed sermone Dei conplet I pia pectora uirtus.\\' Rursus at ille dolos uersutis artibus aptans Nectere temptator properat. Nam moenibus urbis Mox inferre pedem sensit, uis liuida Christum Culmine marmoreo fecit consistere templi. Tum sic adgreditur uocis fallente ueneno: 383] cf. Verg. Aeu. XII 116. 366 certabat V, rabidi R P T2 B2 Bb libor C demonis libri ater MG Poelm. 367 TEMPTATIO DIABOLI B terrore (62 in ras.) R aegro] ergo N 368 temptandi (i ex o) C interra N 369 quadra- Q genta C, XLta M fuerunt RlMV2 370 potusque CV2N, potesue 1Jf, potusue lell. 372 at C mentis CMyoT, cordis rell. tenebat G 373 tuncque BVXV2H epulas R daemum MKxKi, demon G cqui***rere R, conquere M1 374 horrendum KN, horridi P interea* sceleris (\\'s, a m. 2) M fallatia R et alii, fallantia P 375 certe HL inquid pleri- X que 376 hiis M1 po*teris (s eras.) Kt sasis Mp forte Kx (m. 1) 377 in mg. inf. adscr. m. al. in C capissere Ml 378 nihil MaKaTVa G 379 quod non iam M\\'; quod non sit sola datura Poelm. in mg. 380 cren denti Ky, credentes 1\\'1 382 dolus MlKt (m. 1) abtans Mp 383 nectire rat Ki (m. 1) prope scit, M namj quam Barthius 384 uis] s ex corr. C 385 marmorei Poelm. fecit V, VtBb, SV C, tendit Poelm. in mg., suasit rell. 386 tum CM2KIK2PT, tunc rell, \"Si Deus est uere genitor tibi, culmine templi Aera per uacuum saltu iaculabere corpus. Testis erit scriptura tibi, quae spondet aperte Mandatum summi genitoris tale ministris, Ut lapsum studeant casu defendere corpus; Et famulis manibus current tua membra leuare, Ne lapidis laedat summas offensio plantas.\" Reddidit his Christus dictis contraria dicta: \"Me meminisse magis scripti caelestis oportet, Ne uires Domini fidens audacia temptet.\" Rursus in abrupti montis consistere celsis Mox furibunda iugis sensit fallacia Christum, Ostendens illi fulgentia regna per orbem: \\'Cernis, ait, quae sit tantarum gloria rerum? Cuncta tuo possum iamiam concedere regno, Talia donantem si me ueneratus adores.\\' Tunc sic instantem dictis, reiecit Iesus: \\'Effuge pestiferi rabies uaesana ueneni, Haereat ut semper nobis inmobile iussum, Ut iustus caeli Dominum deuotus adoret Unius et famulans ueneretur nomen in aeuum.\\' Talibus excussus fugit per deuia daemon. Ille ubi Iohannem cognouit carceris umbris 388] cf. Verg. Ge. III 109. 400] cf. Verg. Aen. IV 272. e U9 388 aether (m. 1) Ku ar*a T, aer Bb iaculare (ue a m. 2) M 389 testes Kx ait Hl spondit Mx; spondeat perte H 390 mundatum Bl genitore Bb tale] id esse Poelm. in mg. ministri RHl 392 famuli; C, famuli MpPG2Hl curent KzPTBb 394 Christus] ihs C dictis xps L 395 me] om. ClRMKiK2TMpBBbGH scriptis P 396 di K (m. 1) pellatia (m. 1) KzTBb temptat BL 397 arrupti Mp montes C 398 iugis] magis Poelm. in mg. 399 illi C R P1 V1 V2 H1, olli rell. 400 tauta T\\' 401 tuo] tibi Poelm. in mg. possim TBb G 403 stautem MlMpl 404 rabie suae sana lJ-I; uesania LKX (m. 1) 405 nobis semper RHl, s. nobis cum M iussum donum R, donum iussum Vj 406 dominum caeli VI deuotos C ad*oret (h eras.) B 407 nomen CxMLMpPV%BBbG, numen rell. 408 excusus MMp cog - 409 agnouit (cog m. 2) M Inmersum, tristi conpressit corde dolorem, Finibus et statuit Zabulonum ponere sedes, Ut dictum Esaiae concurreret ordine longo: \"Terra Zabulonum et regionis Neptala nomen, Et uia trans pelagus longe Galilaea per arua Trans et Iordanen gentes populique tenebris Inclusi magnum lumen subitumque uidebunt, In mortisque illis umbra residentibus alma Exoritur fidei resplendens luce uoluntas.\" - Ergo instare Dei regnantis munera Christus Nuntiat increpitans praeconia larga salutis. Praeteriensque uidet ponti per litora fratres, Praesolidum Simonem, dignum cognomine Petri, Andreamque simul, sinuosa uolumina lini Piscibus insidias disponere marmoris undis. \\'Nunc, inquit, pisces capitis maris aestibus altis, Sed me si libeat sectari, fortia uobis Prouenient hominum praepulchra indagine lucra.\\' Olli confestim firmato pectore certi Retibus abiectis pariter praecepta sequuntur. Post fratres Iacobum Iohannemque marinis 410] cf. Verg. Aen. I 209. 423] cf. Verg. Aen. XI 758. sub 410 indemersum (sub a m. 2) C, demesum VJt submersum BMlL Kz (m. 1) MpTBbHl corda R2 Mp2 Bb, cordae M dolorem ClMV2 Bb* Poelm. in mg., dolore rell. 411 istatuit Mpl Sabolorum C, dialon r nunc Ml, diabulonum X\\'b zabulonum L, Zabulon Poelm. pedes Ml. t lODJO 412 isaiae B, esaiae M in ordine 3f1 longo C, secli P, saec*li MKU saecli rell. 413 terre H Sabulorum C, dialon haec MI, Zabulon KIK2P TBb G Poelm. 414 Galilaea per arua] ego, Galileaque arua libri, Galilaeiaque ama Barth. Arev. 416 inclusique R uidebunt (d et b a m. 2) C 417 umbras (M) almas T\\' resedentibus Jf, (m. 1) P 418 splendens FJF2 lu uoce M uoluptas KiT 419 uenire instare Mp dne 01 420 longa M1 421 uidit Rl, uidens T littera K, 422 persolidum N Symonem BM 424 marmoreis M 425 inquid M et alii altos M1 K1 K2 Mp1 V1 T 427 pulchra MI, perpulchra LN, preclara (pre in ras.) T, clara Bb indaginem H 428 illi KaKjLaTBbaHl 429 secuntur MpTBG feminog 430 fratres geminos C L Mp V2 B H, fratres BM, geminos Poelm in Jug. Insidias gregibus maculoso innectere textu Ut uidit similemque dedit de litore uocem, illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunt Ilico sectantes pulcherrima iussa salutis. Exhinc per terram Galilaeam sancta serebat Insinuans populis regni praeconia Christus Donabatque citam inualidis aegrisque medellam; Et mox crebra procul Syriam iam fama tenebat Mille sonans uerbis praesentia munera Christi. Denique certatim languoris tabe peresos Diuersisque malis nexos, quis longa dolore Absumpsit populans membrorum robora tabes, Monstrabant Christo; facili sed munere cunctos Reddebat propere miranda ad gaudia sanos. Iamque animae ipsius morbi saeuique furores Et lunae cursum comitata insania mentis Discessere graui sermonis pondere iussa. Illum stipantes miracula magna mouentem Mixtae sectantur turbae Solymique Syrique Et Iudaea frequens populis Galilaeaque plebes, Quos et Iordanes dirimit stagnante fluento. Hos populos cernens praecelsa rupe resedit Ac sic discipulis gremium cingentibus infit: 439] cf. Verg. Aen. IV 183. 440] cf. Verg. Aen. VI 442. 433 Zebideum M1, Zebeaeum Mp puppi M 434 illico L 435 exin** (de eras.) M Galileam MlT, Galileę KtKt (m. 1) LMpGH, Galilee* B sereba*t (n eras.) M, ferebat Poelm. in mg. uu. 436—438 i in mg. sup. M1 436 regna Mp 437 inualidisq. C, fessis V, T aegris C 438 siriam CB 439 mille sonis M*L7, mellisonis C1, m. sonant K2 (m. 1) nerbis C, linguis rell. 440 praessos Mx 441 longo L doloris MMp Kt (m. 1) PBH, dolorum VI G 442 absumsit M, adsumpsit TxBb robura Ml tabis CaKaKaT 443 facile (m. 1) K1 K2 P T monere L1 444 reddebant (m. 1) K1 K2 P T 446 commitata C1 mentes Mpx 448 stipantis (m. 1) K/T cuncta M* Mp* 449 solimique C et alii, solirnyque R Sirique C et alii 450 Iuda (m. 1) KtT gallilea B plebis (m. 1) MK2T 451 Iordanes CKyTxB, Iordanis rell. in stagnante B 452 in r. mg. adscr. M2 K2 T2 rupe] in om. CMH, exhibent rell. sedit (re a m. 2) R 153 DE BKATITVDIXE B praemium (?) M1 \\'Felices humiles, pauper quos spiritus ambit, Illos nam caeli regnum sublime receptat, His similes mites, quos mansuetudo coronat,-, Quorum debetur iuri pulcherrima tellus. Hoc modo lugentes solacia magna sequentur., Pabula iustitiae qui nunc potusque requirunt, Illos plena manet satiandos copia mensae. Felix, qui miseri doluit de pectore sortem, Illum nam Domini miseratio larga manebit. Felices, puro qui caelum corde tuentur, Visibilis Deus his per saecula cuncta patebit. Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. Felices nimium, quos insectatio frendens Propter iustitiam premit; his mox regia caeli Pandetur. Gaudete, operum quos iusta tenentes Urgebit praeceps stimulis iniuria saeuis; Plurima nam merces uobis seruatur in aethra, Namque profetarum fuit insectatio talis. Discite uos hac in terra salis esse saporem. Hic sapor amissa si iam uirtute senescit, Quae salis absumptos acuet substantia gustus? Nec quisquam uani post haec superest salis usus, Ni longe abiectum cuncta ut uestigia calcent. Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lumen. 456 decorat Hl 457 debitur M* 458 hoc CMlPVu hic rell. solatio RIMIK2 (m. 2) TIBb magna C, digna rell. sequetur RxMl KzT Bb 459 add. M2 460 plane MI, plene Bb mane**t (bi eras.) M satiaudos C, saturandos rell. cf. Sedul. P. c. 16 (ed. Huemer) 464 hos Ml manebit L 465 in mg. add. m. 2 K2T 467 praemit CRM alii operum 468 post T corr. m. 2 iussa RMaKaKaLTG, iussat (at in ras.) B tenent Bb1 469 urguebit RML alii 470 uobis] om. m. 1 in K2T aetra R 471 profetarum CB\\' 472 VOS ESTIS SAL TERRE B in hac terra M1; haec Bb1 473 si] protinus C, si* (c eras.) B senescet F, 474 qua K2Tl absumtos C, absumptus RlK2 (m. 1) LxTl acuit C 475 nequicquam MIMpIBI, nec quicquam IaHIT, neccuiquam KI Kt (m. 1) Bb, nequiquam RT, nec quiquam PG 476 ni] nil CK2 (m. 1) ut] om. P 477 VOS ESTIS LVX MVNDI B clarum mundi C nec Kx Nam quis praecelsis inpostam rupibus urbem Occultare queat? Vestrum sic lumen ad omnes Perueniat rerumque decus sub luce serena Ponatur. Cunctis genitoris gloria uestri Laudetur, celsi thronus est cui regia caeli. Non ego nunc priscas leges dissoluere ueni Vertere nec, ueteres ponunt quae iussa profetae; Omnia nam uobis per me conplenda manebunt. Vera loquor, donec caeli terraeque marisque Interitus ueniat, legis nec littera saltem Aut apicis parui gracilis distinctio deerit, Omnia quin fiant digesto ex ordine saecli. Si quis enim minimam mandati soluere partem Ausus erit, pariterque homines audendo docebit, Hic minimi nomen caelesti in sede tenebit. At quicumque operis proprii moderamina seruans Inuiolata simul tradet praecepta priorum, Magnus erit magnique feret trans sidera nomen. Audistis ueteris iussum moderamine legis: Humano si quis macularit sanguine palmas, Ille reus ferro persoluet uindice poenas. Ast ego praecipiam, ne quis consurgere in iras Audeat atque odio fratris feruente moueri. Nam reus hic aequo poenas sub iudice pendet. 482] cf. Verg. Aen. VII 210. 486] cf. Verg. Aeu. I 598. 499] cf. Val. Flacc. I 673. 478 in praecelsis M impositam C, inpositam R?MlK, (m. 1) LH 479 q; ad Hl sic C (c in ras.), sed rell. 481 cuncti (m. 1) KzT 482 tronus (h a m. 2) B 483 NON VENI SOLVERE LEGEM B desoluere B 484 uetere C profetae CB, prophetae R 486 loquar MT e 487 legum B1 saltem CMpBJ, saltim rell. 488 deri*t (n eras.) C, derit K2 (m. 1) T 489 digesto C, digesta RKiK3LT\\'BBb, degesta RaMB1, di*gesta Mp, digestae P saeculi MKX 491 suadendo V2K2 (m. 1 ?) 492 in] om. III 493 moderamine ItYs (a m. 2) 494 tradit C K,T 495 erit ] enim iT2 (m. 1) ferit corr. in feret C 497 macuue larit (ue a m. 2) 0, maculauerit M1 Mp1 K1 (m. 1) Bl 499 iniquas Mp1 500 fratres L 501 aeque C7RMl K2LlTVy VtBb G pones Mpx reddet M (a-t pendet m. al.) K1 K2 TV1 V2 Bb Nec minor illorum conuicia flamma sequetur, Qui fatui miseriue cient sub nomine fratrem. Sin offerre uoles, uenerans altaria, munus Et tua tunc tacitae mentis penetralia tanget, Quod tibi sit cum fratre domi suscepta simultas, Munera cuncta illic aditis admota relinque Et prius ad pacem properans transcurre petendam. Fraterno demum iam conciliatus amori Offer grata Deo tranquillo pectore dona. Est tibi praeterea semper contraria uirtus Corporis; hoc casti celeri curetur amore, Dum rapidae tecum graditur per compita uitae.. Accusabit enim polluti corporis usus. Et te sublimi statuet sub iudice uinctum. Damnatum rapient ad uincula saeua ministri Nec prius e tenebris solueris carceris atri, Ultima quam minimi reddatur portio nummi: Haut ignota, reor, uobis stat cautio legis Corpus adulterio prohibens, sed nunc mea iussa Occulta internae frenant molimina mentis: Nec minus optati quam facti poena luenda est. 519] cf. Verg. Aen. II 91. 502 illorum i. m. 02 503 miserique C (que a m. 2) RMLKaTVi cient (c in ras.) BT, uocent Mp, dent K2 (m. 1) 504 SI OFFERS MVNVS TVVM B si M1 uolens C1 M2 Mp1 V1 V2 B Bb1 H Hl rauuus CVit mumis N, donis rell. 505 tuae CMlBW tum CPBWN tacita 02 tangit RMLMpP (In KXT a m. 2) BHHl 507 illis T acditis L, aditis plerique, adito R ex corr. 508 propeHRnS (t eras.) R, properet P truia t curre (trans a m. 2) R, transcurre* fs eras.) C pe;endam (t a m. 2) R, petendum (m. 1) K2T amora Kx (m. 1), amari Gl 510 offer* (s eras.) CK2THl tranquillo* Ks 511 ESTO CONSENTIENS ADVER- SARIO TVO B Virtus contraria semper RMpBbHlN Poelnt. 512 caste K, (m. 1) T1 caeleri R 513 rapida M, rapide nonnulli compita CM (m. al.) MpPBb, conpita TKi (m. 1); uias conpeta Gl 515 statuet (e ex i) C 516 uincla MpB1 saeui Ml 517 mitteris 0 ttri 5 RKj (m. 1) TVJV3 Poelm., carceris m solueris M (diri fort. eras.) 519 aut CM 521 occultare (m. 1) KiT internae sj M ferjent L, feriant RKt (m. 1) T*BBbHHlB 522 estj om. Mp Vx V2 Si te forte oculi dextri laqueauerit error, Auctorem miserae properans conuellito labis Et iaculare procul. Nam membrum perdere refert Exiguum, flammis quam totum dedere corpus Perpetuisque animam pariter conuoluere poenis. Et si dextra manus mentem per deuia ducit, Erroris causam praestat decidere ferro, Quam totum aeternis corpus concedere flammis. Praecipiunt ueteres, si quis conubia rumpit, Scribere discidium, iuris feralia uerba. Sola uiri recte discedet adultera tectis, Ast aliae maneant, nam casti iura pudoris Auctore amittet mulier deserta marito. Antiquae leges prohibent periuria linguis, Sed nostris cedat iurandi audacia iussis. Nec fas est homini caelum iurare per altum, Quod sedes Domini, nec quae uestigia gestat Terra Dei, Solymaeue urbis uenerabile nomen, Quod regis magni propria est, iurabitur umquam. Nec caput in proprium cuiquam iurare licebit, Namque potestatem minimi non esse capilli Cernitis, albumue aut nigrum mutare colorem. 534] cf. Ou. Amat. I 100. 540] cf. Ou. Amat. III 407. 523 SI OCVLVS TVVS SCANDALIZAT TE B 554 autorem M misserae Mx comuellato Ml 526 post exiguum, aestibus eras. in Į[, flammis Bb7 in mg. 527 couuellere BlMK2 528 dextera M diuidia M1 529 praestet Bb G ferro in ras. Mp causam magis utile uellere f. Poelm. in vig. 530 in mg. add. Mp concidere ClHl, condere (m. 1) KzT 531 permittunt Poelm. in mg. rumpet R M1 Mp K1 K2 PV1 V2 Hl 532 discidium (: separationem m. al.) M 533 recti Bb discedat RP TxBHHl 534 SI QVIS DIMISERIT VXOREM B alia Hl podoris Bb 535 autore M1, auctore Hl amittat R, amittit MlKxKi V2G, mittet (corr. in -at) T, emittit Bb 536 legis Hl linguis (in, ui a m. 2) C 537 caedat R 538 nec] om. M est] oni. Kx 539 sedis M*K2T domini C, est d. Ml, d. est rell. neque OMp1, nec eius que dei Ii M, nec quod Poelm. in mg. 540 terram pedis M Solimae R, solimoqe K2BbG 541 quod corr. in quae Kt 544 SIT SERMO VESTER EST EST NON NON B albumque Vt [)4[) Est est sufficiat, quod non est dicite: non est. Quod superest istis, totum fallaciter aegro Suggeret obreptans animo uis tetra ueneni. Peruulgata diu legis praecepta tenetis: Laedentem semper similis uindicta sequatur, Sed tranquilla malum melius patientia uincet; Ac si quis partem palma percusserit oris, Mox aliam uultus partem praebere memento. Auferet aut tunicam si quis ui iudicis instans, Cede libens pariterque ferat tua pallia secum. Si te forte aliquis passus per mille iubebit Ire uiam grauidique oneris perferre laborem, Mox perges aliudque iteris comitabere duplum. Si quis egens poscet uel si simulabit egentem, Ex animo miserans largire; aut mutua si quis Orabit, tribue, et mitem ne subtrahe uultum. Nec tibi sit placitum solis succurrere amicis Aut caecis odiis inimicos ducere dignos. Quin ego praecipiam semper blando esse per omnes Obsequio precibusque Deum mollire benignis 556] cf. Verg. Ge. H 343. 545 sufficiet MaKaKaTBbG, sufficiant (ant in ras.) L, te add. N diccre M\\'LK, (m. 2) T2 Hl Poelm. in mg. 546 hiis Ml, histis Mp egre Hl 547 suggeret CIRMMplBb, suggerit rell. uis] s ex r M tętra C, thethra R 548 peruulta (Uj ex corr.) M1 549 laedentem pjo R sequetur Mpl L 550 manum Kx uincit K, Kz (m. 2) G 551 SI TE CVSSEKIT MAXILLA B at L 552 alteram u. p. partem Ml; alium L 553 auferat R VaBbGHHl, auferit K7 (m. 1) T1 tonicam RM et alii 554 pariter M1 feret K1 (m. 1) 555 SI ANXIA- VERIT MILLE PASSVS B te om. MILl super C iubebat Kl 556 grauemque iteris C labores M1 L T1 557 moxque M1 pergens KiKaLTBbGH . aliutque CT1 dublum Jlf1 558 si] se MxMpx n b K-L (m. 2) PT2Bb poscit CMIBI simulauite B, similauit M (corr. m. 2) 559 mutuo K2 (m. 1), mutua M1 560 tribuae M mittem L, tristem Vt 561 succurre C 562 dignus L1 563 ergo Kt (m. 1) blandum super R, uos (M) blando semper MT1, blando super esse L K1 K2 Mp PV1 V2 B Bb 564 obsequium BL; blanda-obsequia Bb1 praecibus omnes fere Pro uita ipsorum, qui uos exscindere gaudent Aduersisque truces animis odiisque sequuntur. Nam genitor noster communia lumina solis Communesque dedit pluuias iustisque malisque.\\' Quod si coniunctos tantum ueneramur amicos, Quis locus hic iustae poterit mercedis haberi? Seruit amicitiae tantum gens dedita lucris. Sed uos perfecto similes estote parenti. Sicubi iustitiae pandetur pulchra facultas, Deuitate oculos hominum; nam nulla manebit Merces, posterius quae factum tale sequatur. Adplaudet tantum sterilis laudatio uulgi., Sed quod dextra facit, faciat, nescire sinistram Conueniet; iustis meritis tum digna rependet Occulti solus scrutator praemia cordis. Sunt quos praetumidae tollit iactantia mentis, Et precibus propriis gaudent adsistere turbas Multifluisque diem uerbis ducendo fatigant; His uotis pompae fructus succedit inanis. Sed secreta domus precibus penetralia castis 585 Claudantur paucisque Deum uenerabere uerbis. .582] ef. Verg. Aen. VIII 94. d 565 exscindere MT\\'l, excingere K* 566 aduersusque L secuntur C K1 K2 T Bb 567 PLVIT SVPER IVSTOS ET INIVSTOS B nostro a (m. 1) Kx 569 ueneraeinur L3 571 geni M 572 perfecto* (s eras.) C, perfecti Poelm. in mg. similis Hb1 573 Si tibi Poelm. in mg. panditur (m. 1) K2T pulfhra iusta C, pulcra BLVtV3 574 deuites Poelm. in mg. nam] s. Z. K2T, quia N 575 mercis OB\\'; merces in caelo Poelm. sequetur III 576 sterelis CM\\' 577 QUOD FACIT \\'DEXTERA TVA B sed te M1 K1 K2 L V1 T Bb1 dextera M facit M (m. al. s. I), 8. l. RBbt, om. TV, facies corr. in facias s. I. K7, faciens Hl sinistra Hl 578 cfl ueniet M (m. al.) PxHl, conuenit VI iustis] hiis M, his Ki (m. 1) T, et iustis F, 579 occulti* (s eras.) K3 580 sunt** (et eras. ?) M iactantia CKi Vx (?), iactatio rell. 581 praecibus plerique gaudet L assistera B turbis Bl 582 docendo Ml 583 succidit K\\'ĮTI 584 custis C, -tis in ras. R 585 claudentur Poelm. dnKi Mx uenerabile C, uenerauere K7 TxBb Scit pater ipse, tui quae sit trepidatio cordis. Nil absente Deo loquimur, nil abdita clausum Pectoris antra tegunt, praesens Deus omnia cernit. His igitur uotum placeat concludere uerbis: Sidereo genitor residens in uertice caeli, Nominis, oramus, ueneratio sanctificetur In nobis, pater alte, tui: tranquillaque mundo Adueniat regnumque tuum lux alma reclaudat. Sic caelo ut terris fiat tua clara uoluntas, Yitalisque hodie sancti substantia panis Proueniat nobis; tua mox largitio soluat Innumera indulgens erroris debita praui; Et nos haut aliter concedere foenora nostris. Tetri saeua procul temptatio daemonis absit Eque malis tua nos in lucem dextera tollat. Sic etenim genitor populis delicta remittet, Si uestra alterni uobis peccata uelitis Cedere nec durum erratis intendere pectus. Sunt etiam praegrata Deo ieiunia plebis; Sed propriam multi faciem foedare laborant, Quo uanam captent hominum ieiunia famam. Tu uero et grato crinem nitefactus oliuo 586 precatio KIK2 (m. 1) Tl Bbl G 587 nihil (utroque loco) MlKt PT\\' clausi T ex corr. 589 placat C 590 resedens L post in uertice: iu culmine eras. in C 592 tranquilloque M 593 regnique tui M (m. al.) L1 P1 V1 V2 Bb1, regnumque tuum RMlKi (m. 1) alma**** fampla ercis.) C, ampla BV1 V2 reclaudat∗∗∗∗∗∗∗∗ (patescat eras.) C, recludat Bb, patescat RV,, redundat M (corr. in -et) BtG, redundet Mp K1 P T2 V1 H Hl 594 sic ** (in eras.) C, in M1 R1 K1 K2 (m. 1) P TBb caelo* iu M ut] om. R, et ut L, et in KiT tua flat RPVX 8 VtBbHl, tua fit (m. 1) T 595 subtantia P 598 aut CMKt T Bb aliter conueuiat Ml concidere C foenera foedepa C, fenore Ml fas est vI HI, nostris rell., fort. nostrum uel nosti .599 taetri CR 601 delicta] peccata Hl remittit MMpYsB 603 concedere M1 erretis M intendere CRlVu inpendere uel impendere rell. 604 semper grata Ml, pregrata R, pergrata rec. 605 foedare ex foedere MKU foedera P1 606 cum ieiunio Ml 607 et] om. M gratum Ml madefactus M1 (ut uidetur) Poelm. in mg. Laetantem puris de fontibus ablue uultum, Ut solus genitor deuoti pectoris altum Seruitium cernens laudet meritumque rependat. Vanum est defossis terra inuigilare talentis. Illic aerugo et tineae dominantur edaces, Cunctaque diripiunt fures egesta latebris. Condite thesauros uobis in uertice caeli; Non aerugo illos tineaeue aut horrida furum Factio diripiet. Vobis ubi condita res est, Illic corda etiam simili dicione tenentur. Corporis est lumen, quo publica lumina cernis; Sed si pura acies oculis simplexque nitebit, Clare totius splendebunt corporis artus. Sin uero nequam fuerit paruumque uidebit, Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae. In nigras lumen sed si conuertitur umbras, Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris? Nemo potest dominis aeque seruire duobus, Unius aut odiis cedet uel cedet amori, Nec pariter dominum seruus patietur utrumque. Haut umquam poterit quis diuitiisque Deoque Inseruire simul; sed uos haec iussa tenete: Sollicitet proprio ne uos pro corpore uestis, 614] cf. Verg. Aen. I 225. 620] cf. Verg. Ciris 198. 608 abluet L 609 abtum MaKaT1, aptum Hl 610 laudet] om. M, laudem KXK2PTVa rec. rependet MlMp 611 deffosis M1 terrae RMKi (m. 2) LT2VIB 612 aedaces MMp 618 deripiunt RVt, diripient T congesta T 615 tineaeue illos M1 KaKjTBb haud Mp orrida CMp 616 cuncdita L 617 dicione CMKiT, dictione B, ditione rell. 618 qui Ml puplica C 619 oculi MKaMpaTG; oculi acies MKX K2MpPTB, oculis acies VI 620 Et totius clare M (in ras. m. al.) Mp P, clare*totius Ku clare & totius K-fi, totius clare Vu tunc totius clare V3 (m. 1) 621 si uero C (u ex n) Hl paruumque H, parumque 0, prauumque (pra in ras.) M, prauumque (ra. in ras.) B, prauumque rell. GbrM 623 tenebras M 624 quantus (s a m. 2) R 626 hodiis RTl cedit C, cedit (utroque loco) MtKyK2, cedat (altero loco) P1 V2 627 aut CK1 T1 V2 N 629 NEQVE DE VICTV NEQVE DEV ... B 630 pro] de RHI, per KY (m. 1) XXIV. Iua. 3 Neu faciles uictus aegra disquirite cura. Nonne animam pluris facimus quam corporis escas? Aut dubitat corpus quisquam praeponere uesti? Aerias spectemus aues: num uomere presso Terga soli subigunt, iaciunt aut semina farris, Aut segetum culmos incurua falce recidunt? Proueniet tamen his satias potusque cibique. Nonne Deo magis est hominum curatio cordi? Nec dignum fuerat uestis suspendere curam Pectoribus nostris; non, si cubitalia possent Incrementa suis homines inponere membris. Cernite, per pingues agros ut lilia fulgent! Non ulli tamen his umquam incubuere labores, Nec Solomona illum, cum regni diuitis aula Aflueret, talis contexit gratia uestis. Quod si pratorum fruticumque uirentia laeta Ipse Deus uestit nostris obnoxia flammis, Cur uobis potior non est fiducia patris? *645 Naturale bonum terris commune placebit 631 facilem uictum MlKtBb N; facilis V3 disquerite Cdisquerere tn. al.) M, disquerere BKXP 632 quam] q; Kx (m. 1) Mp 633 haud Pl dubitet F, (m. 2) quisque МptBl uestri Bb 634 aereas Mp\\'PHl, aeria B num CP(?)N, non rell. 635 soli 8. I. B1, in ras. Kz; terram umquam LBI(?) 636 haut Ku nec Poehn. in mg. segitum KjT1, segemitum Bb 637 prouenit M1, proueniat Kt; prouenit attamen Tl hiis M satietas M, saties TK2 (m. 2) HHl, sacitas L 638 cordis RKaMpPB 639 fuerit coni. Âreu. 640 non sic ubi talia plerique, num sic cubitalia coni. Âreu. Pectoribus si nunc habitam transire figuram Poelm. in mg. possunt Ml Hl Poelm. 641 hominis K2 (m. 1); per se nemo potest aut quicquam imponere membro Podm. in mg. 642 fulgent] Rorent ante eras. in C, florent M (d. sc. m. al.) P (t fulgent s. l.) V3 (?) 643 nonnulli BIM K1K1T, nulli Mp hi| quam R his om. P labores ligones C, labores (t ligones m. 2) RP, ligones M (labores add. m. al.) XI (s. I. labores) K, (ex corr.) L 644 Solomona C, Salomona rell. illum] grauem Poeltn. i in mg. 645 afluerit KXTX, affluerit Bb, aflfueret rell. uestes Kx post 645 Naturale bonum terris commune placebit K1 TV1 V2, add. in M (m. al.) Mp (in mg.) 646 fructicumque KI (m. 1) Mp Ergo cibum potum uestemque et inania cuncta Gentibus infidis terrenam linquite curam. Vos potius digne caelestia quaerite regna Iustitiamque Dei — spontanea cetera current —, Crastina nec uobis curetur copia rerum; Quisque dies sibimet satis est pro fraude diurna. Iudicium uestrum fugiat damnatio saeua; Nam Dominus uestri iuris documenta sequetur, Quae uos in terris statuetis tempore capti: Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est. Cernis adhaerentem fistucam in lumine fratris, Nec tamen in proprio tignum consistere sentis Atque oculum prius alterius purgare laboras; Deripe sed proprio fallax de lumine lignum, Tunc minimam alterius curabis demere aristam. Ne canibus sanctum dederitis neue uelitis Turpiter inmundis iactare monilia porcis. Namque illa in caeno pedibus subiecta iacebunt Conuersique sues uasto uos uulnere rumpent. Poscenti dabitur, quaerens inuenta tenebit, Pulsantique aditus foribus pandetur apertis. 670 Vos homines natis panem poscentibus omnes *657 Haec eadem uobis genitor seruabit in aethra 667] cf. Verg. Aen. IX 580. 652 current surgent C 656 uestri iuris CG, iuris uestri rell. y docomenta T, documenta (cu in ras.) M 657 quaecumque R, quae uobis MlV* Poelm. in mg. in tempore Ml post 657 tters. 657* legitur in RK1LV1 V2BbGHHl, in marg. add. in MKzMpPs, interpOB. in BlT2 658 quam] quod HI pauis Hl 659 DE FESTVCO IN OCVLO PATRIS B fisticam CMaKaTBb 660 properio P1 lignum ex tignum C, dignum M, tegnum (m. 1) KtT 662 diripe BLMpB Poelm., eripe MKxK7TBbG Poelm. in mg. trabem B (i tignum m. 2) F, Fj, dignum M 663 tQ C arestam Bl 664 nec RKyPBG neue] ne C 665 immundis C 666 insceno Hl 667 conuerseque KzT 1; conuersaeq; alii conuersisque canes Poelm in mg. suees R uasto u.] uastantes Hl 669 pandentur M, panditur (m. 1) KtT 670 uos homines] quis uestrum K2 (m. 1) T 3* Non lapidem dabitis piscemue petentibus anguem; Vos, inquam,. rigidi, quibus alte est insita cordis Durities, uestris dabitis semper bona natis. Indulgens hominum genitor bona mitia digne Quam praestare magis gaudet poscentibus aequis! Quae cupitis uobis hominum benefacta uenire, Haec eadem uestro cunctis praestate fauore. Haec legis summa est, hoc ius dixere profetae. Ite per angustam, iusti, super aethera portam. Quam lata et spatiosa uia est, quae limite laeuo Praeruptum conuoluit iter caligine mortis, Innumeraeque illam penetrant per prona cateruae! Vitalis uastis stipatur semita saxis, Celsaque uix paucos ducit per scrupea uirtus. At si quos nimium fallax inlexque malorum Planities suasit deformi lubrica lapsu, Adripit hos pronosque trahit uelut impetus amnis, Aut alacer sonipes ruptis effrenus habenis, Aut rectoris egens uentosa per aequora puppis. Obseruate illos, falso qui nomine uobis Insidias faciunt appellanturque profetae. Hos ouium species uestit, sed saeua luporum Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes 689] cf. Verg. Aen. VI 335. 672 regidi M1, ridigi P 674 homini Poelm. in mg. digne] donet C; an donet Quae? 676 cupitis ex cupidis C 679 DE ANGVSTA ET LATA VIA B super aethera C (sidera eras.), supra (pro. in ras.) sidera M, super aethera MLB1, supra sidera rell. 680 quod Poelm. in mg. 682 penitrant Ml 683 strictis VI 684 ducet RXIX,VI Bb G scropea M et alii 685 quos] nos Hl 686 plenities R labsu C 687 adripit BI, abripit R2ML; arreptos Mp1, pronosque pcites B cg (uelut s. 1. m. al.) M amnes KXK7T 688 effrenos Rl (-us m. 2), effrenis BlL, efrenis.H abenis C, habens MlP, abneis L 689 agens L pupis BIP 690 ADTENDITE A FALSIS PROPHETIS B et illos XI (m. 1) nomina (m. 1) K2T qui falso Hl 691 profetae C (passim) T 693 incautos Ml Agmina cedentum, saeuus quos decipit error. Fructibus e propriis noscuntur talia monstra; Quemque petat finem fallax doctrina uidendum est. Nam neque de tribulis ficus nec sentibus uuas Prouenisse umquam ruris per terga notastis. Utque arbor proprio uestitur germine pomi, Sic dolus illorum fructu monstrante patescit. Non ego palpantum uerbis et honore mouebor, Nec, me quod dominum praeblanda adolatio dicet, Praemia caelestis capient spontanea sedis. Illi sed merito gaudebunt munere regni, Qui facient nostri genitoris iussa uolentes. Adueniet mox summa dies, quae iure seuero Praemia iustitiae tribuet scelerique gehennam. Tunc mihi multorum clamabit talia fletus: Nonne tuo quondam magnae sub nomine nobis. Virtutes sanctis domuerunt omnia iussis? Saepe etiam nostra est uox adnumerata profetis Seruiuitque tuo nobis sub nomine daemon. Tunc iurabo illis, quod talis cognita numquam Vita mihi est hominum, gestis quae sordet iniquis. Quisque meis monitis auresque et facta dicabit, Hunc aequabo uiro solidis fundamina saxis *696 Quapropter rerum molitio perspiciatur 706] cf. Verg. Aen. II 324, VII 145. 694 om. MxKxKi (add. m. 2) TlBbx edentum C, credentum RKX Mp-TGH, credendum L sc*uus Hl 695 & MIBI, ex N uoscantur N 696 quamque Hl est om. V2 NON COLLIGVNT DE SPI- NIS VVAS B 696* legitur in CV2 (sed uncis inclusus) G, add. Kt (m. 2) Mp2P2T2Bb 697 nec] neq. L 698 notatis BMlT 701 NON OMNIS QVI DICIT MIHI DNE DNE B 702 adolatio optimi 703 capient C, accipit BI, capiat Hl, capiet rell. sedes KtTl 704 olli Poelm. in mg. munera MlBl 705 facient CKrK2TlPBb, faciunt rell. uolenter H 706 saeuero RMP 707 gehennem Mpl 708 clamauit CMX 709 nobis sub nomine uirtus Poelm. 710 aruerunt domuerunt C, fort. uirtutes (scil. erant), nostris paruerunt etc. iusis M Exstitit et nostris parebant Poelm. 714 gentis L 715 DOMVS SVPRA PETRAM FVN- DATA B quis M 716 sasis Mp1 Ponenti, librata super cui moenia surgent. Illa domus pluuiis uentisque inlaesa manebit Torrentumque minas firmato robore uincet, Haerent inmotae quoniam fundamina petrae. Qui uero auditu tantum mea iussa tenebit Diuersisque procul factis per lubrica perget, Hunc similem faciam, uolucri qui fulcit harena Fundamenta domus; primo cui flamine uenti. Et pluuia infusis coepit cum incumbere riuis, Omnis subuerso procumbit pondere moles Insequiturque graui tectorum strage ruina.\\' Talia dicentem fixa admiratio plebis Inmensum stupuit, quoniam transcenderat alte Doctrinam ueterum Christo concessa potestas. Denique linquentem celsi fastigia montis Stipabat gaudens populorum turba sequentum. Ecce sed horrenda confixus uiscera tabe, Quem toto -obsessum foedarat corpore lepra, Procubuit uenerans iuuenis Christumque precatur: \\'Ut caream tandem languoris pondere tanti, Sufficiet uoluisse tuum.\\' Tum dextera Christi 728] cf. Verg. Aen. IV 362. 717 ponentem (m. 1) K21\\', promenti L; p. domus M surgunt Ki K2 (m. 2) 719 uincent III 720 immotae CR alii immota-petrg P, immoto-fundamiue Poelm. in mg. 721 DOMVM SVPER ARENA B 722 diuersis M pergit CVt 723 uolocri P, pulueri M1 que (m. 1) K1K2 figit ex fulcit C 724 flamine CKaKaMpTVa V2, flamina rell. 725 infusis CMxMpxPVu effusis uel efusis rell. coepere (cum om.) K1K2T 726 in mg. add. Mp omnes T1 procumbet MlB, procumbent P molis RM1K1K1LPT1Bb 727 grauis HPoelm. tectorem Hl strange (m. 1) IC, ruina (sic) C 728 dicentem] i ex corr. Mp (cf. Matth. VII 29), dicenti Klt dicente K2, dicente VI flxa magna C, fiia F,, magna reU. 729 immensum C transcenderet B1 732 st*ipabat (p eras.) R 733 horrida M1 734 DE LEPROSO B totum (m. 1) Kt foedauerat RIM1, f*ederat Kt (auit corr. m. 2) P, fedauit KaTaBb 735 procumbit Ml precatur CRM1 alii, precator Kx 736 caream CK (m. 1) T, careat rell. tandem aliquando B langoris (m. 1) KiKiPT pondera Ml, ponderae G .737 sufficiat Poelm. dum MI, tunc R Adtactu solo purgauit lurida membra. Incolumique dehinc: \\'Celaris gaudia, iussit, Et legi parens offers tua munera templo. Inde recedenti supplex se protinus offert Centurio et precibus proiectus talibus orat: \\'Inpubis pueri cruciatur spiritus aeger, Cuius cuncta repens membrorum munia languor Dissoluit uitamque tenet iam poena superstes. Sed iussu miserere precor, nam tecta subire Crimina nostra uetant uitae lucisque parentem. Nunc uerbo satis est iubeas remeare salutem. \\'Subiectos mihi saepe uiros sic nostra potestas Officiis uerbo iussis parere coegit.\\' Dixerat. Ille uiri motus precibusque fideque Talia conuersus populo dat dicta sequenti: \\'Haut umquam talem memini me gentis auitae Inuenisse fidem; sed ueris discite dictis, Quod multos homines diuersis partibus orbis Progenitos caeli regnum sublime uocabit Cum patribus nostris uitali adcumbere mensae, Progenies quorum caecis demersa tenebris Dentibus horrendum stridens fletumque frequentans 73SJ cf. Ou. Met. XIV 747. 746] cf. Verg. Aeu. VI 117. 750] cf. Ou. Met. I 385. 755] cf. Verg. Aen. XII 708. 759] cf. Verg. Aen. VI 288, Stat. Theb. VI 765. 738 a*tactu (t eras.) B, atactu B1, adtactu (m. 1) KzT lurida libida C, lu*rida XI 739 incolomique BMp, incolomeque KtT celaris scripsi (cf. Matth. VIII 4 nemini dixeris), caelare CRM, celaret Poelm. in mg., celare K2 (are in ras.) rell. haec gaudia BM (haee m. al.) K2 LMpPT2 Poelm. 740 offers tua C, offerret BMpBVxV2G, offerre M1, offerri KIBbH, offerit T\\', offerri** Kit fort. offer tum templi Hl 741 recidenti C, recendente Kx (m. 1), recedente Hl aufert III 742 uenturo Hl proiectis Kx 743 impubis CB puer Ml spu (s m. al.) M 744 raepens Ml, tepens Poelm. (cf. Sed. P. c. IV 287 H.) langor pleri- e que cf. supra v. 736 746 procor BM alii 747 parentam K2 748 uero s 0 M, uerba K2Tl, uerbu Hl iubeat Kx 749 potesatas C 750 parare L 751 mo*tus P 753 aut CM 754 uiris C 755 quam multos Poelm. n n 758 demersa C, plerique dimersa \\' 759 gentibus Hl frequetas Bb Perpetuis poenae cruciatibus acta subibit. At tibi iam, iuuenis, mentis uirtute fidelis, Ut credis, ueniet fructus cum luce salutis.\\' Dixerat et dicto citius cum uoce loquentis Ad puerum celeris transcurrunt munera uerbi, Ingressusque domum miles properante recursu Praeuenisse Dei laetatur dona medentis. Aedes inde Petri sanctus penetrabat Iesus, Cuius anhela socrus aestu febrique iacebat. Utque illi dextram tetigit saluator Iesus, Sana ministerium praebebat femina mensis. *762 Quae cupis extimplo obtineas poscens sapienter 763] cf. Verg. Aen. I 142. 768] cf. Ou. Ex Pont. I 10, 5. 760 poenae CV,, poeuam rell. 761 ac Hl Poelm. tu M1 iuuenis lenis C, iuueni (s a m. 2) K2T post u. 762 obtenes quae cupis rogando sapienter extemplo (extimplo M) CM, quae cupis extimplo optineas poscens sapienter K2 (i. m. m. 2) 763 in mg. adscr. Mp1 loquentes CP 764 celeris R percurrunt Poelm. in mg. 765 procurante (?) H cursu Ml 767 liedes T, sedes Hl penitrabat M1 hiesus C 768 au*hela (c eras.) M, anela LMp, anaelo P, hanela Hl 769 atque III dext+ram (e eras.) MK7 seruator F, SAPIENTISSIMI VIRI IVVENCI XPIANI EVAN- GELIORVM LIBER PRIMVS EXPLICIT C, EXPLICIT LIBER PRI- MVS RMLMpPVu EXPLIC LIBER PRIMVS GAI (VEITJ AQVILINI SIVE IVVENCI VERSVS EVANGELIORVM B, G. VETTI IVVENCI PRESBITERI EVANGELIORVM (om. Kr) LIBER PRIMVS K,KzTBb LIBER SECUNDUS. Iamque dies prono decedens lumine pontum Inciderat, furuamque super nox caerula pallam Sidereis pictam flammis per inane trahebat: Cum multos homines mentis languore ruentes Deuinctosque animam furibunda daemonis arte Certantes populi caeca iam nocte ferebant. Sed uerbum Christi tanto languore remoto Omnibus indulgens praebebat munera patris. Ecce sed exorta maior cum luce tumultus Gratantis populi cum turbis; anxius ille In mare ueliuolum celsam deducere iussit Discipulis puppim. Precibus tum scriba profusis Nauigio Sancti pariter poscebat abire. Olli Christus ait: \\'Quo me tu, scriba, sequeris? Yulpibus in saltu rupes excisa latebras Praebet, et aeriis auibus dat silua quietem; 2] cf. Stat. Theb. II 527, Silu. I 6, 85. 6] cf. Verg. Aen. II 397. 11] cf. Verg. Aen. I 224. 17] cf. Verg. Aen. XI 146. INCIPIT LIBER SECVNDVS CALVETII AQVILINI Inde Philippus ... cernes dubitare quiesce I et proprios huc saepe greges ad pocula duxit I Progrediens inde nil oculis tueri licebit lad hoc seruator talia dicta detulit C (cf. II 109 et 264), INCIPIT LIBER (om. RK1 V,) SECVNDVS MltKaMpTPV.Bb, INCIPIT LIBER EIVSDEM B 1 decidens K7 (m. 1) T (cf. Thielmann, Archiv fur lat. Lexie. II 710) 2 incederat KJK2 (m. 2) BbG fuluamque C, furuamiam PIIl super] iam RlP, s. I. M (m. al.) B1 4 langore nonnulli 5 douictosquo M; deuinctasque animas C, deuinctas animas Poelm. scelerata furibunda C, furibunda MpVa, scelerata rell. 6 certantes eK, (m. 1) K2MpPTBbG, ceri tatim rell. populo L 8 patres T 9 extorta Vu exortus Poelrn. 11 multisonum uelibolum C 12 pupim MBl praecibus KMl alii 13 pariter sancti Mp habire C 14 olli] o ex corr. Mp7, illi Poelm. in mg. scribe Kx 15 altum Mx rupis BMp2P exesa K2 (m. 1), excesa Bbt, excissa i MMp1 latebras G, latebram rell. 16 acrcis RBI, auuerpÎs Mp, ethereis G H l Ast hominis nato nullis succedere tectis Est licitum: gentis sic sunt molimina uestrae.\\' Tunc e discipulis unus sic ore rogabat: Ultima defuncto debentur munera patri, Sed spatium tribuat tua nobis, Sancte, uoluntas, Ut liceat miseri genitoris condere corpus.\\' Christus ad haec: \\'Itiner melius comitabere nostrum Et sine defunctis defunctos condere terrae.\\' Conscendunt nauem uentoque inflata tumescunt Vela suo, fluctuque uolat stridente carina. Postquam altum tenuit puppis, consurgere in iras Pontus et inmissis hinc inde tumescere uentis Instat et ad caelum rabidos sustollere montes; Et nunc mole ferit puppim nunc turbine proram, Inlisosque super laterum tabulata receptant Fluctus disiectoque aperitur terra profundo. Interea in puppi somnum carpebat Iesus. Illum discipuli pariter nautaeque pauentes Euigilare rogant pontique pericula monstrant. *29 Ventorum rabies mixtis hinc inde procellis Instat et ad caelum rabidos sustollere montes Pontus et abruptos tollit trans sidera montes 23] cf. Verg. Aen. VI 112. 24] cf. Verg. Aen. XII 893. 27] cf. Verg. Aen. III 192, Val. Flacc. I 672. 30] cf. Verg. Aen. I 115. 32] cf. Verg. Aen. I 107. 33] cf. Verg. Aen. IV 554. 18 sunt molimina intentio C, sunt m. M (in ras. m. al.) MpPlVxBH, est intentio RlKt KaLTViBbG Poelm. in mg., cf. infra u. 308 19 e] s. I. R* 21 nobis tua RMpVxV*B; nobis tribuat tua Hl sancta BLH uoluntas potestas C 23 itener MV2 (m. 1), callem Poelm. in mg. 25 nauim M (m. al.) Kx (m. 2) N inflante MI, inflatu (m. 1) XI 26 flataque Bbl 27 consurgit CG3 28 immisis M, inmessis pi, inmensis RKaKaLMpVa GHl tumiscere C 29* Veutorum-montes C Poeltll. in mg. 29 instat coepit C, cepit RK2 (m. al.), coepit LlifpBGHHl. rabidos CRIMIK1 i PV2, rapidos rell. montis C 30 more K pumpim Ku puppem (m. 1) , K2T 31 inliss* (i eras.) M, illis hosq; III lateram B1 receptat Poelm. n. in mg. 32 fluctos H dissectoque Poelm. in mg. 33 in] s. I. Rs poppi Kt Ille dehinc: \\'Quam nulla subest fiducia uobis! Infidos animos timor inruit!\\' Inde procellis Imperat et placidam sternit super aequora pacem. Illi inter sese timidis miracula miscent Conloquiis, quae tanta\\'sibi et permissa potestas, Quodue sit imperium, cui sic freta concita uentis Erectaeque minis submittant colla procellae. Iam Gerasenorum steterat sub litore puppis; Ecce sed egresso iuuenis — mirabile dictu — Occurrit, miseram cui mentem spiritus ater Inmunda inplebat lacerans uirtute furoris. Illi grata domus tetris habitare sepulchris; Nec poterat rapidum quisquam retinere furorem, Fortia quin etiam rumpebat uincula ferri Scidebatque graues ut lanea fila catenas. Et iam conpedibus leuis insultare solutis Ludus erat saxisque ferum concidere pectus. Isque ubi pergentem Christum per litora uidit, Cum clamore ruit longeque adcurrit adorans: Regnantis semper Domini certissima proles, IIf-\\' 88] cf. Verg. Aen. I-€ £ TT 39] cf. Verg. Ge. IV 174, Aen. VIII 452. 40] cf. Verg. Aen. IX 97. 43] cf. Verg. Aen. III 277. 44] cf. Verg. Ge. II 30. 49] cf. Verg. Aen. II 134. 53] cf. Verg. Aen. VI 684. 55] cf. Verg. Aen. VI 322. 36 parua Poelm. in mg. subest] sub m. al. M fiduciam C 37 infidosq; N irruit R 38 inpetrat L suber MlBl aecora Mp 39 timidi T2V, 40 quae tantanta C, qualis M (m. aZ.) sibi et C, sit ei RMB, sibi LPVtHHl, fiet MpKiKj (i in ras. 2) BbG, stet T, sit fit a m. 2) V2, siet coni. Korn, fuat olim conieci 41 cui] cuic Hl 42 submittunt K2 (m. 2) Hl procillae C 43 gerasinorum MK2 (m. 1) Tx, Ierasenorum Vu tam senorum L littora C, littore B 45 miserocui FJFJ acer MlVi 46 immundam horrenda 0, horrenda Poelm. in mg. c 47 taetris R saepulchris M1 48 poterapidum C, rabidum MRxMpVi V3 BGHHl 49 fortia lf2. (ferrea eras.) C, ferrea Mp VI Poelm. ferri membris C, membris MpV, Poelm. 50 sparges graues C lania Bb, linea i Poelm. fala Bb 51 cum pedibus LBBb soluto Poelm. 52 conscindere M m. al. 53 ibi Poelrn. in mg. 54 rugit MlKx (m. 1) BbG longeque] que s. I. R? adcurrit RKxK7MpPTBBb 55 prolis RaMaKaKaTBb Oramus, ne nos solitae regionis ab oris Excutias longe tormentis excruciatos. Nam nomen Legio est nobis multosque sub uno Nomine consociat flatus uis sola nocendi. Cernis, ut inmundi subigant haec pascua porci? His saltem liceat rabiem satiare repulsam, Per patris altithroni nomen sublime rogamus.\\' Imperat his hominis mentem dimittere Christus Porcorumque sinit gregibus finire furores. Iamque hominis stupidum decusso daemone pectus Insperata suae ueneratur dona salutis. Et iam praecipites scopulorum margine porci In mare coniecti properant disperdere uitas. At uero e speculis miracula tanta pauentes Diffugiunt urbisque ruunt ad tecta subulci Et famam accendunt populosque ad litora cogunt. Insanum uero iuuenem postquam resipisse Credere cernentum populorum turba coacta est, Orabant pauidi, regionem linqueret illam. Inde domum repedat terrarum lumen Iesus. Ecce reuertenti iuuenis torpentia membra, Officium quorum morbus dissoluerat aeger, 62] cf. Verg. Ecl. IX 27, Quid. Trist. IV 10, 121. 66] cf. Val. Flacc. II 488. 71] cf. Verg. Aen. IV 289. trndmi 56 hos C solita Bb; solitae ne nos Poelm. horis Jf1 57 excutias ruorant Hl, extrudas Mp Vh excruciandos M1 60 immundi C subigant T 61 saltim IIM alii rapiem C 62 altitroni RP 63 hiis MMp 64 furoris C 65 namque Hl homini Mx decusso CH(?), discuso M, discusso relZ. 66 inspirata R\\' Mt ltlpt 67 iamque M *scopulorum M 68 disiecti R1\\'G, deiecti MKXK2MpPBfibll uitam L Poelm. in mg. u 69 ut Hl e] om. MTl scopulis lJfp 70 difugmnt M querunt B *uulci M1 71 fama Hl incendunt MlKxPTBBbGH, spargunt Poelm., intendunt in mg. populosque] que om. Hl 72 insanum iuuenem postquam resipisse uidebant Poelm. resipisset C 75 repetat R\\' 76 renertenti, (s eras.) M iuuenem C, fort. iuuenem, torpentia m. turpentia C, torrentia T I 77 morboa Ml aeger CR T, om. Bb t, acer rell. Ante pedes Christi lecto posuere cubantem. Quem miserans animo uerbis conpellat Iesus: \\'Adsit certa tuae, iuuenis, constantia menti, Nam tibi praeteritus uitae donabitur error.\\' Hoc dictum scribae mentis per operta malignae Carpebant, quod uerba Dei uirtute ferenda Protulerat. Christus sed pectora talia cernens, ,Hoc, inquit, uerbum scribarum dicta retractant. Quod quanto leuius fuerit dixisse sequentis Et dicti et facti pariter uirtute probabunt, Et mihi concessum peccata remittere cernent. Quapropter iuuenis, firmato corporis usu Surge uigens stratumque tuum sub tecta referto.\\' Surrexit lectumque umeris iam fortibus aptat, Per mediumque uigens populi mirantis abibat. Tunc timor et laudes Domini per pectora plebis Concelebrata simul miracula laeta frequentant. Progrediens tunc inde ad uectigalia uidit Consessu in medio Matthaeum; protinus ergo Discipulis haerere iubet. Nihil ille recusans Imperio Christi paret gaudetque secutus. Inde iter ingrediens simili sermone Philippum Hortatur comitemque suis adsciuit amicis. Ille ubi cognouit Christi uiresque uiamque, Ut primum iusto concurrit Nathanaheli, 78 a. p. ponunt tepido recubantia lecto Poelm. in mg., cf. etiam Gru- o neri edit. Sedul. ad u. III93 79 compellat MMp 82 hic Kv 83 uerenda Sabatierus 84 Christus ClM3MpB, scs rell. 85 inquid CM alii . i uerbo Hl 86 quantum facile Poelm. in mg. sequentes T 87 facti et dicti Hl probabo Poelm. 88 peccata| (& eras.?) Ki cernunt V3 un g (m. 1) Ht, cernit B; ut (pro etj-cernant Poelm. in mg. 90 uies M referto C (t reporta m. 2) MlMpP(?) 91 umeris C, humeris rell. 93 laudis Mx 94 laeti N 96 concessu CB, consensu MKt (m. 1), consensum R1, consessum PHl, consessu rell. Matheum C cum aliis 97 heres L nihil CRPTl BbHZ, nil rell. recusa*t (n erail.) C, recussans M 98 paret] pauper Bbl sequutus MBHl 102 et RtV2 Poelm. cucurrit M Nathanaeli C \\'En nostris, inquit, concessum est surgere saeclis, Quem uoces ueterum et sancti cecinere profetae. Hunc genuit ueniens Dauidis origine Ioseph, Nazara cui felix patria est et nomen Iesus.\\' Ille refert: \\'Genuit quicquam si Nazara, miror, Quod dignum tantis umquam uirtutibus esset.\\' Inde Philippus ait: \\'Cernes, dubitare quiesce.\\' Illum ubi tendentem longe respexit Iesus: \\'Vir uenit huc, inquit, cui pectora nescia falsi Virtutem puram seruant sine fraude maligna.\\' Ille sub haec: , Ubinam uel quo me tempore nosti?\\' Cui Dominus dicta haec diuino pectore promit: \\'Cum te diffusae tegerent umbracula ficus, Ante etiam quam te uocitarent uerba Philippi, Vidit et elegit comitem te spiritus auctor.\\' Talibus attoniti sequitur uox Nathanahelis: \\'Progenies ueneranda Dei, rex inclite gentis, Tu populis manifesta salus uitaeque magister.\\' Christus ad haec: \\'Facilis suasit tibi credere uirtus, Arborea quod te uidi recubare sub umbra; *109 Progrediensque uide nam oculis tueri licebit 103 In Vu et V3 Podm. in mg. inquid CBT alii est] om. MBb surgere uisere C, uisere B* (s. I.) PHIN Poelm., uiscere P cf. u. 181 saeclis] sedes Bl 104 quae uoces V2 105 dabitis L; origine dauidis M Iosep BKxMp, uirgo Poelm. 106 ihs plerique 107 minor MH 109 inde] olli MTIBb cernis CVi (m. 2) V2, cernes MpPVxBx Poelm. in mg., cernens rell. quis esset My quiesces KI Tl, quiescis Bb; cernens noli dubitare Poelm. 109* deest in BG, add. in CKIMpT, post u. 109 legitwr in MLPYI YzBBb; que] om. CMLKxBlBbH namque L tuere CPB, spectare editt. 110 longe ihs M 111 uere ait Poelm. in mg. inquid CMpO nescia pectora RH falsi] fellis Poelm. in mg. 112 seruaJlS B maligna nocendi C, nocendi Mp, maligne KIT, maligni Poelm. in mg. 114 cui] tunc Mp 115 te iam B diffusa VJVJ, difusae K,, difuse Bt uerbum (m. 1) Kx 117 eliget C comitantem Hl autor M 118 Nathanielis C 120 populi Kj VtBb Hl manifesta terraeque C, manifesta KxMp, terraeque rell. 121 ad haec s. Z. K2T 122 quid P1 recumbere BIKtTl, cub are Mpt Sed maiora dehinc rerum miracula restant. Cernetis pariter totum se scindere caelum Atque Dei celeres aethram penetrare ministros, Inde hominis nato claram deferre coronam.\\' Interea thalamis conubia festa parabant In regione Chanan, ubi clari mater Iesu Nato cum pariter conuiuia concelebrabat. Vina sed interea conuiuis deficiebant. Tum mater Christum per talia dicta precatur: \\'Cernis, laetitiae iam defecisse liquorem? Adsint, nate, bonis ex te data munera mensis.\\' Olli respondit terrarum gloria Christus: \\'Festinas, genetrix; nondum me talia cogit Ad uictus hominum tempus concedere dona.\\' Mensarum tunc inde uocat laetata ministros Mater et imperiis nati parere iubebat. Sex illic fuerant saxis praepulchra cauatis Vascula, quae ternis aperirent ilia metretris Haec iubet e fontis gremio conplere ministros. Praeceptis parent iuuenes undasque coronant Conpletis labiis lapidum; tum spuma per oras 123] cf. Verg. Ecl. 11, Ou. Met. X 129, Calp. Ecl. IV 37. 124] cf. Verg. Ge. IV 441. 125] cf. Verg. Aen. I 587. 135] cf. Verg. Aen. XII 18. 143] cf. Verg. Aen. II 607, I 724. 124 cernitis] MIK2 (m. 1) TlV2 totum pariter tlbra L copscendere (se a m. 2) Mp 125 caeleres BM, celeris V2 aetheram RaKKaMp, aeternam M, aethrem Tl, aetram alii penitrare M 126 defferre M corona Mp 127 parabus L 128 chanaan RK7T, chana M, chanam Mp clara RlMlMpTl iesu* (s eras.) T, ihesu Bb, ihu plerique 129 conpariter VtLHl comuiuia M concelebrabant CLN, caelebrat M, concelebrantbat H 130 conuiis Bb deficere f*rte (o eras.) M, defecere . K, (m. 1) MplBbl 131 tunc BLMpPVtV3Hl uerba Hl 132 deficisse CKXT, difficise M liquorum CMl(?) 133 assint C, et sint Hl 134 illi Hl respondebit Ll 135 festina P1 genitrez M 136 concidere C 137 laeta uocat M 138 et] om. M 140 ternis quae M, quaternis L ilia] = ilja, illa K,LTBb, illia VI V, metretis LTl Bb, » mari** K2, metris reU. cf. Wiener Stud. I. c. p. 107 141 effontis P conplere C ministris C 143 lapidum labiis Poelm. dum KtBb spuma* (s eras.) M Conmixtas undis auras ad summa uolutat. Hinc iubet, ut summo tradant gustanda ministro. Ille ubi percepit uenerandi dona saporis Nescius, in uini gratum transisse liquorem Egestas nuper puris de fontibus undas, Increpat ignarum sponsum, quod pulchra reseruans Deteriora prius per mensas uina dedisset. His signis digne credentum discipulorum Perpetuam stabili firmauit robore mentem. Inde ubi Iudaeis aderant sollemnia paschae, Ad Solymos direxit iter temploque subibat. Repperit hic populum uenalia multa locantem: Pars uendebat oues, pars corpora magna iuuencum, Pars inhians nummis arti numerare uacabat. Restibus hic Christus conectit uerbera flagri Et tales populos sancta proturbat ab aede, Et mensas uertens aeris profundit aceruos Et superincrepitans: \\'Procul haec auferte profani,- Ut meus hic genitor, non sordida lucra colantur.\\' Tum poscens signum plebes Iudaea fremebat, Quo fidens animos in talia facta leuaret. Ventura obscuris tunc Christus talia miscet: 145] cf. Verg. Ge. IV 499 s. 149] cf. Culex 146. 153] cf. Ciris 43. 157] cf. Verg. Aen. XI 811. 162] cf. Verg. Aen. VI 258. 144 undas (m. 1) K2T aurasque MpVsBBb, aures L 145 tradent (m. 1) jfi ministra M, magistro K2 (ag in ros. m. 2) 147 ligorem C 148 nuperis T1 149 ignarus C quid Poelm. 152 robure M 153 Iudeis C cum altis adherant KtE 154 solimos CMKXP deflexit R Mp (ex corr.) VyVi templumque Mp Poelm. in mg. subibant Bb 155 roperiit M1 hiic M1 156 uindebat C, scindebat T1 .157 in mg. add. KI inhinians T arti] Areu. coni., partim Mp, arte: T, arte MtG, artem rell. uocabat K7Tl; mensas onerauerat aere editt. pler. 158 quoflaffris nectit L flagris C, flagellis N 159 perturbat RT1 edae CR 160 ac R mensas se Mp profudit CB2 161 tum super V2 proferte P1 162 et C colantur C t MI K2Tl V2Bb2 (m. 1) G, colatur rell. 163 tum CR, tunc reU. plebis MtT 164 quod K2 (m. 1) PT animas C 165 tum RKIK,L PTGIl tempora miscet F, \\'Soluite pollutis manibus uenerabile templum Hoc, ego restituam, cum tertia lumina solis, Incipient rutilam terris infundere lucem.\\' Illi inter sese tractantes murmure caeco: \\'Hoc, aiunt, uix sex et quadraginta per annos Constructum ueteris regni molimine templum Tu poteris tribus in spatiis renouare dierum?\\' Hoc uerbum quondam post tempora debita digni Cognouere uiri, proprio de corpore Christum Delubrum dixisse Dei. Sed signa uidentes Tum multi cepere fidem Sanctumque secuti. Nocte sub obscura celso sublatus honore Primorum procerum Iudaei nominis unus Venit et ad Christum submissa uoce profatur: \\'Haut dubium est, quod larga Dei te, Sancte, uoluntas Humanis lucem concessit surgere rebus; Nec quisquam tantis tribuet miracula. signis, Ni comitata Dei iubeat splendescere uirtus.4 Christus ad haec: \\'Iteris iusti si culmina quaeris, Nullus ad excelsum poterit conscendere regnum, Reddita ni penetret nascendi exordia rursus Atque nouam capiat diuino munere uitam.\\' Ille autem tantis stupefactus corda loquellis: \\'Hoc, inquit, nostrae non est conprendere mentis. 166] cf. Ou. Ex Pont. III 3, 91. 167] cf. Verg. Aen. VI 255. 168] cf. Ou. Met. I 864. 169] cf. Verg. Aen. XII 591. 171] cf. Verg. Aen. m 84. 177] cf. Verg. Ge. I 478. 179] cf. Ou. Met. VII 90. 168 incipiant MKaLTaBGHl rutilem Hl lumen Poelm. in mg. 169 hoc inter Poelm. in mg. murmore BIBl 172 tu* (m eras.) M in] om. M Mp B I reuocare P tu poterisne trium spatio Poelm. 178 uerbum g***ncis quondam tempore debito M pos L 174 in mg. add. Mp 176 coepere B sequti M 177 DE NICODIMO PRINCIPE SACER- DOTVM L obscurum (m. 1) Kt 178 numinis M 179 summissa B 180 aut B 182 tribuet C, tribuat B1 f-it m. 2) Vt F2, cogeret M, ageret L, tribuit rett. signis rebus C 183 splendiscere C uirtus] in ras. K2T 186 credita Mp penitret MBb 187 numine M, numere Kt (m. 1) 188 corde RMpxP loquillis 1E, (m. 1) T 189 inquid C non est nostrae P comprehindere f, eomprendere M, conprehendere plerique XXIV. Inu. 4 Quis poterit coeptae reuocare exordia uitae? An rursus senior matris conreptet in aluum Ut nouus in lucem ueniat uitamque reuoluat?\\' Ille sub haec: \\'Liquido si quis de fonte renatus Et flatu sancto rudibus consistere membris Coeperit, aetheriam liber conscendet in aulam. Terrenum corpus terreno corpore natum est, Spiritus haut aliter similem generat sibi flatum. Spiritus hic Deus est, cui parent omnia mundi. Hic, ubi uult, quocumque uolat uocemque per auras Iactat, sed nescis, quae sint exordia uocis, Quamque petant eius currentia flamina partem. Quisque igitur iustae repetit primordia uitae, Hunc similem sancti flatus reuirescere certum est.\\' Et Iudaeus ad haec: \\'Nil horum cernere possum.\\' Talia tum Christus: \\'Solymorum magne magister, Tune etiam mentem uitae de lumine raptam Demergis praeceps furuis, miserande, tenebris,, Nec potes obtunso conprendere talia sensu? Ecce fides nulla est, tantum terrestria dixi! *205 Israhelitarura sublimis gloria gentis 190] cf. Verg. Aen. VII 40. 199] cf. Verg. Aen. II 768. 205*] cf. Verg. Aen. VI 767. 191 afl M, aut KxKaTBb conreptet R1, correpet Poelm. in mg. 192 et M uitam lucem M resoluat C, resumat B, reuoluat M (a s. uJ Kt(?) Mp VIt renoluet Bb 195 aetheream M conscenderet CB, conscendit LN aulam] altum Hl 197 aut C, haud B 198 rerum P (i mundi) 199 ubi] om. CJtfJEt (m. 1) T, oum Poelm. in mg. uolens C quacunque B aures Hl 200 nescit Hl eisordia Hl 201 que] s. I. Bb* flumina T1, flammina Kx in mg. legitur uers. H 202 iuste B 208 reuirescere Cant., reoiuescere CMp1, reuiscere M, reuisuescere Vu reuiuiscere rell. cf. Wiener Stud. I. c. p. 110 204 nihil PTlBb posum M 205 tunc RMp solimorum C cum aliis magni (m. 1) KiT 205* CR, in mg. add. MTWaBbaHl, om. Cant. cf. I 207 207 dimergis R, demerges K2T1 mirandae in mg. add. in M 208 potes. (t eras.) KI conprehendere KaKaPTBaBb, deprehendere Hl 209 dixi* (t eras.) B Quid, si caelestes uires conscendere sermo Coeperit et superas rerum conprendere formas? Quis uestrum duram poterit mihi pandere mentem ? Accipite ergo, nouis quae sit sententia rebus. Sidereum nullus poterit conscendere caelum, Ni solus, qui missus caeli uenit ab aula, Idem hominis natus, caeli qui in sede moratur. Ut serpens olim regionibus in desertis Moysei manibus summo sublatus honore est, Sic hominis natum tolli in sublime necesse est, Ut, quicumque fidem mentis penetralibus altis Illius ad nomen statuit, sub turbine saecli Proculcet pedibus letum et trans sidera surgens Sublimis capiat donum inuiolabile uitae. Namque Deus mundum tanto dilexit amore, Eius ut in terras discenderet unica proles Credentes Domino uitae iunctura perenni. Nec Deus hunc natum disquirere iure seuero Iudicioue truci terras expendere misit, Mitia sed populis ueniant ut munera uitae. 211] cf. Verg. Aen. VI 626. 213] ef. Verg. Aen. III 250, XI 314. 217] cf. Verg. Aen. IV 42. 219] cf. Verg. Aen. X 144. 220] cf. Stat. Silu. m 5, 56. 222] cf. Ou. Met. XII 374. 224] cf. Verg. Aen. I 344. 210 seręmo R 211 conprehendere KaKaMpPTBb 213 accipe V2L\\' 215.nisi VaBHN qui missus caeli C, missus qui u. H caeli qui uenit ab aula missus M, caeli qui uenit missus a. a. LPB finissus in ras. m. 2) 217 olim R1 vn ras. regionibus olim L in desertis regionibus olim BP tia GH, desertis in regionibus olim Mp in deser (In m. 2) R, inque desertis KaKiTaBb1 olim uastae regionis in oris Poelm. 218 Mosęi C, Moysei MLMpX., Mosei RPBH, Mosey Bb, moseis Poelm., moysi G Poelm. in mg. 220 penetrabilibus BtMppl VI, penitralibus M 221 nomen CMKi (m. 1) T1, numen rell. statuet RLVaHHl 222 proculculca M, conculcet Poelm. in mg. loetum plerigue 223 captat KtTl inuiobile R1, inreuocabile M 224 nam dominus mundum V2, nam d. hunc Hl amo**re (ro eras.) R 225 terra MHl discenderet M, ascenderet Kt (m. 1), descenderet rell. prolis Tl 226 dono C, dominum YiHI perendi (sic) M credas ut domino uita uicturae perenni G 229 popalis seu X2, p. eu Tl 4* Namque ubi certa fides fuerit conplexa salutem Non erit ulla illic anceps agitatio iuris. Ast ubi dona procul fuerint exclusa medellae, Iam propria ipsorum mentem damnatio torquet; Unica nam Domini fuit his incognita proles. Aduentum lucis miseri fugere superbi Et magis amplexi caecas tenuere tenebras. Sic quicumque malis mentem maculauerit actis, In tenebras pauidus refugit, ne lumine claro Sordida pollutae pateant contagia mentis. At quicumque piae tenuit uestigia uitae, Ad medium properat lucemque nitescere gaudet, Splendeat ut claris uirtutis gloria factis.\\' Inde Galilaeam repetit seruator Iesus. Praeteriens sed forte venit Samaritida Sichen. Illic fundus erat, Iacob de nomine pollens, Et puteus gelido demersus in abdita fonte. Sederat hic rapido saluator anhelus in aestu, Discipulique escas mercantes moenibus urbis Passim dispersi solum liquere magistrum. Moenibus egrediens Samaritis femina uenit Hauritura cauis putei penetralibus undas. 286] of. Verg. Aen. III 232. 246] cf. Verg. Ecl. X 42. 248] cf. Verg. Aen. XII 116. 230 foerit B1 complexa BMB, conpleta Hl 231 erat Kx 233 iamque M, tunc Hl propriam HIN dominatio M 234 namque Bbl prolis KIK\" 235 fugire CJEjT1 superui C, supernae Poelm., superbe coni. Koenigius 236 tenebras CMp 238 in C, ad rell. ca 241 admedium L, in m. Poelm. in mg. 243 DE MVLIERE SAMA- RITANE L Galileam plerique petiit VxHl seruator CKKaMpTVu saluator rell. 244 Samaritida (as in ras.) Sichen C, Sichae RMMpV,, sychem K\", sichem LVj, sychen KIPTBb 245 Iacobi BMKX (i in ras.) V2Bb de nomine CLMpPB, nomine MKzTlBb, cognomine R 246 at C gelidus (m. 1) Kx dimersus RLPBlGH 247 rabido MKX (m. 2) saluator OtB2N, seruator rell. anhellus MBl, sanhelis (m. 1) XI estus 2\\'1, e*tu Mp 248 discipulisque Mp, discipuli (m. 1) X2 249 sparsim L linquere C 250 Samarites M faemina M 251 hauritura (ha tn ras.) B, extractura Poelm. in mg. canis L penetrabilibus BXTX, penitralibus XI Olli Christus ait: x,Laticis da, femina, potum.\\' Respondens mulier: \\'Mirum mihi praecipis, inquit, Ut tibi Iudaeo mulier Samaritica potum Dispernens ueterum Samaritum iussa ministrem.\\' Tum seruator ait: \\'Domini si munera nosses, Et quis te sitiens putealia pocula poscat, Tu potius peteres, uiuam tibi traderet undam.\\' Illa sub haec: \\'Puteus gremium sinuatur in altum, Urceus est nullus nec sunt tibi uincula funis; Unde igitur poteris undam mihi tradere uiuam? Num tu maior eris nostri uirtute parentis? Hunc Iacob etenim puteum cum prole bibebat, Et proprios huc saepe greges ad pocula duxit.\\' Olli respondit mundi regnator Iesus: \\'Ex ista plene nullus satiabitur unda, Nam rursus sitiet; sed nostri dona liquoris Ardorem excludent aeterna in saecla bibendi. Dulcia prouenient nostri cui pocula fontis, Largior inde fluet uitalis gratia fluctus. Sed desiderium nostrae si te capit undae, Excitus ueniat tecum mox urbe maritus.\\'. Coniugio sese mulier negat esse reuinctam. 252* Illam deposcit potum sibi tradere Christus 264] cf. Verg. Eol. VIII 28. 265] cf. Verg. Aen. XII 18. 252 exhtbet C (de pro da) Poelm.; Rom. (ap. Areu.): Sic olim Christus 1. d. f. p.; post u. 252 kgitur in C 252*, qui ueraus in codd. omn. praeter T adest, cf. infra u. 279; ordine inuerso u. 252[3 leguntur in FJF2 253 respondit ML inquid KtT, inquidt Bb 254 samaritidca C, samaritida KXLPV*BGH Poelm. in mg. 256 saluator BHHl 257 putualia R, potalia ML, putialia P1 258 peteris T tradier R, tradere K2 VI VI TsBb 261 unda C mihi poteris undam M, p. mihi undam L 268 iacob; (sic) enim C puteo etenim Iacob Mp, puteum iacob semper Hl etenim (& a m. 2) KIT hoc—puteo MBH Poelm. in mg. 264 dixit LB 265 ad haec seruator talia dicta detulit M (uersus genuinus in mg. add.) olli] o in ras. K7 266 planae M, plane Vu ad plenum Mat. saturabitur M 267 sitia Bl 270 fluitur Bt, fluit KtKI1\\'Bb 271 dissiderium M si] om. M capet CM, capit Kv 273 coidgio M deuinctam M Tunc sic prosequitur mentis perspector Iesus: \\'Femina, ueridicis loqueris de coniuge uerbis. Nam tu conubiis nexa es iam quinque uirorum, Nunc aliena super thalamorum uincula tollis.\\' Tum mulier: \\'Sanctum te certum est esse profetam. Sed nostri istius uenerandum montis in arce Praeceptum nobis quondam liquere parentes, At uos in Solymis orandum dicitis oris.\\' Talia dicenti mox talia reddit Iesus: \\'En aderit tempus, montis cum uertice uestri Omnibus et Solymis aberit ueneratio longe. Sed nunc certa salus Iudaeis surget ab oris, Et nunc instantis cursus iam temporis urget, Cum ueri sanctum genitorem errore remoto Cultores iustis armati legibus orent. Spiritus his ac plena fides erit et pater altus Talia conquirit cultorum pectora terris.\\' Illa dehinc: \\'Scimus, quod Christus nuntius orbi Aduentu proprio uitalia saecula pandet.\\' Et tum peccantis largus miserator Iesus Se lumen terris Christum uenisse fatetur. Et iam discipuli reduces stupuere magistrum, 289* Spiritus atque fides aderit simul et pater altus 282] cf. Verg. Aen. IV 362. 288] cf. Verg. Aen. VII 674. 274 tum H\\'iKsLBipT rec. 275 uiridicis CR, ueredicis (m. 1) KXK7 276 cunubiis M nexas Bbl uiuorum Vx 277 talamorum R uincla M 278 tunc Hl profetam C, prophaetam R post u. 279 add. m. 2 in Kt illi ip ait laticis da femina potum cf. supra u. 252 279 uenerandi Rt LMp2 B 280 quondam nobis B 281 e Solimis R 282 reddidit MK-t 285 surget CMBlBb, uenit Mp YtHl, surgit rell. 286 stantis M tempus L urguet KaMpLBb 287 ueri om. M; uerum sancti Mp 288 cultoris KtTl iustis samarites C 289* legitur in C (scriptwra diuersa), (om. u.289) in MpMatr. 290 conquira RlVt 291 qua ex quod M2 292 saecla KI (m. 1) pandent K3 (m. 1) 293 tunc RPBbHI peccantis C, praecantum M (in mg. peccantum), peccatum P, peccat*u Mp, peccantum reU. 294 christus C MIRABANTVR QVOP CVM MVLIERE LOQVEBATVR L sese M 295 discipoli C Quod secreta illis potiretur femina uerbis. At properans urnam mulier pro fonte reliquit Et populum totis eduxit moenibus urbis. Omnia nam memorat, sibimet sermone profetae Gesserat ipsa prius quaecumque, ex ordine dicta. Tum propere Christum fusae petiere cateruae. Discipuli interea rogitabant, sumeret escas. Ille satis sibi pulchrorum superesse ciborum Respondit. Sed tum mirantum discipulorum Inter se occultis currebat sermo loquellis: \\'Forte aliquis prior hic epulas dedit ante magistro, Nostras ut merito satiatus respuat escas.\\' Ille sed internae cernens molimina mentis: \\'Hae mihi sunt epulae, pectus satiabitur istud, Si faciam magni genitoris iussa per orbem. Quattuor hinc menses laetae ad primordia messis Frugiferae aestati certe superesse putatis. Erigite ergo oculos, albentes cernite campos, Cunctaque maturam iam rura exposcere messem. Nunc quicumque metet, pulchri mercede laboris Vitalique dehinc gaudebit fruge redundans Et sator accipiet messorum gaudia laetus. Vos ego nunc misi grauidam succidere messem, Quae non est uestro sulcis inserta labore. 313] cf. Verg. Aen. XII 36. 315] cf. Ou. Fast. VI 661, Lucau. V 331. 318] cf. Ou. Met. VIII 781. 296 illi C, illius RlMxK\\\\ MplVaBb, ullis P poteretur L2K\\'J (m. 1) 297 ad BlMlKiG prope MLPVaHl fonte M relinquit Ml; uersus in mg. adscr. in Mp 298 totum ML, notis Hl 299 namque M profetae CT 300 ipsa prius] ipsius Hl ueraus in mg. add. P2 301 tunc MpB properat K2P fu*sę MB, rulsę L petere CMB, petire Kt 302 rogabant M, cogitabant Bx sumere B aescas M (passim) 306 prior (a m. 1 om.) K2T 308 interno P 309 haec Hl aepulae CR 310 DE MATVRIS MESSIBVS L 311 hic KtLTWi mensis RBbN, messis ex corr. BKt 312 aestati CRsG, aestatis rell. u. 313 in mg. MaKaT2 eregite C 314 exposcire Tl messe Mp 315 metit ZfBJT mer- I rt4 oide CM1 labores T 316 uitalisque Hl habundans M, potitus Mp 318 ergo R succedere RxPl 319 laborem JS1 Vos aliena bonae ditabunt munera frugis.\\'. Talibus adloquiis comitum dum pectora conplet, Ecce Samaritum populi uenere rogantes Exorantque illic geminos expendere soles. Iamque fides multos plebis fundauerat alta; Nec iam femineis tantum concredere uerbis Ipsos, sed coram uirtus manifesta docebat, Venisset saecli quod iam seruator Iesus. Iamque Galilaeam remeauerat in regionem, Quondam ubi fontanas uino mutauerat undas. Regius hic iuuenis, cui natum morbus anhelo Ardore extremis uitae torrebat in oris, Conperit ut Christum certo remeasse recursu, Aduolat et precibus subolis pro sorte profusis Orabat, celeris deposcens dona salutis, Ne prius ad letum natus traheretur acerbum. -Christus ad haec: \\'Signis nisi suadeat omnia uirtus, Non erit ulla fides; sed perge et sospite uita Aedibus in uestris dulcem conplectere natum.\\' His uerbis fructum mox perceptura salutis Pulchra fides animum laetanti in pectore firmat. Iamque iter ingresso properantibus obuia seruis Nuntia fama uenit pueroque in luminis oras Limine de mortis subitam remeasse salutem. 329] cf. Ou. Fast. IV 655. 331] cf. Verg. Ge. II 171. 338] of. Verg. Ge. II 523. 341] cf. Verg. Aen. VII 160. 342] cf. Verg. Aeu. IX 474, VII 660. 343] cf. Culex 224. 320 alieuae Bb bonos (m. 1) K, fruges RI K2Tl 321 alloquiis CBM alii 322 uenire T\\' 323 exortantque JB1 expendere CMLlMpPBl GH, inpendere rell. u. 324 in mg. adscr. M2 327 saeculi Kx quod] d ex n M, qm B saluator BHl 328 DE FILIO REGVLI L Galileam plerique Galilea-regione T iamque iterum terram remeauerat in galileam VxHl 330 anhello MK2, anhelans Bbl 331 ardoris M horis HIN 332 certum H l cursu M 333 praecibus CRM sobolis RPBb profusus Mp\\'T\\' 335 aceruum RIBI 336 nl M, ni KtKtT 337 sospita M (in mg. adsc.) Rt, suspite T\\' 340 laetantin CBb in] om. RV2 342 horas LBzGHl puero resonatque iacenti Poelm. in mg. 343 liminis L1, lumine (m. 1) KtT Ille ubi cognouit certum concurrere tempus Sanantis Christi verbis, seseque domumque Mancipat amplexus fidei uenerabile donum. Forte dies epulis multos sociauerat unis, Publica conductis qui uectigalia lucris Professi rapiunt alieno nomine praedam. Hos cum discipulis simul accipiebat Iesus. Ecce Pharisaei occulto reprehendere risu, Quod legis doctor conuiuia talia iniret. Ille sed inspiciens, quid pectora clausa tenerent: \\'Non, inquit, medicis opus est, ubi fortia membra Intemerata salus uegetat uirtutis honore. Aegris sed merito miseris adhibenda medella est. Discite nunc saltem, iubeant quid uerba profetae: Non ego sacra magis quam mitia pectora quaero. Haut etenim iustos ueni ad directa uiantes, Sed reuocare malos peccantum a limite gressus.\\' Ecce sed e numero mirantum munera Christi Unus Iohannis quaerebat discipulorum, Cur ipsi legis ieiunia crebra tenerent Nullaque sub Christo plebes ieiunia ferret. 346] cf. Verg. Aen. VI 408. 355] cf. Culex 358. 344 concurre T 345 sanati Vu sanatis YzHI 346 macipjat MP complexus M domum LMptBt 347 QVARE CVM PVBLICANIS L unis CM1 Cuna in mg.) K2Tt, unus Hl Poelm. in mg., una rell. 348 puplica C 349 professe RI, professo Ml 350 accepiebat C reprehinquod dere C, reprehendere R, reprendere BK1LP 352 cum M comuiuia M concelebrabat L, talia uellet MpVaVaHl 353 clausa saeua C, clausa Poelm. in mg., saeua rell. 354 non] num a m. 1 fuisse uid. in M 355 uegitat CMKtTBlBb uiresque ministrat uirtutis honore C, uiresque ministrat MpV2 (a m. 3) Poelm. 356 miseris C Mat., miserans rell. cf. Sedul. P. c. 138 H. est] om. Mp 357 discedite L salutem Mp, saltim RMKaKaLPTVjGH 358 non] nunc Bl 359 aut C uenit L 360 peccantS Hl a] om. CP mortis a M1 limite CMp Mat. PBN, climine M, limine rell. 361 NON CORA SPONSO IEIVNARE L 362 Iohannes R\\' 363 ipse Hl crepra C 364 plebis MIK2Pt1\\'l ferrent CLMp Christus ad haec contra placido sic ore profatur: \\'Qui sponsi laetis comitantur uota choreis, Non praesente illo ieiunia tristia portant Iamque dies aderit, cum sponsus turbine saecli E medio comitum rapietur: tristibus illi Spondebunt animos lacrimis horrore ciborum. Quam stultum est, rudibus ueteres subtexere pannos Vestibus, ut turpis peius scissura patescat? Aut utribus calidum tritis conmittere mustum, Quis ruptis totum sequitur disperdere uiuum? Sed rudibus rectum est utribus spumantia musta Condere: sic uiuum conseruant fortia uasa..\\' Talia tractanti percussus pectora luctu Ecce sacerdotum princeps procumbit adorans Et sibi defunctam — funus miserabile — natam Inplorat lacrimans, certamque uenire salutem Defunctis etiam poscebat munera Christi. Haut mora, consurgens graditur seruator Iesus. Progressi mulier sequitur uestigia seruans, Quam languore graui bis sex labentibus annis 370* Languida concipient animis ieiunia flentes 365] ef. Vwg. Aen. VII 154. 368] cf. Verg. Am. II 132. 378] cf. Ou. MeL XIY 751. 383] cf. Verg. Aen. H 711. 384] cf. Verg. Aen. II 15. 365 contn] illi KxKyTG 365-367 M m§. add. I;P 366 quis Hl aestigu JP (coU m .,J 367 neiunia M. ueni: Mp tristitia ClHl(?), tiisti*» XI 368 tnrbine] de add. Mp1 369 illis L 370 tuncque dakunt Poeim. M mg. latrimos RI tt. 370 exripit M. 370* M CX,LJlp(?) GH ap. Poflm., im mg. atLtcr. in MK\\'pT2BBb. amte II. 370 fay. ita VI Mat. Hl concipuuit KIPТB 371 panno C 372 ut#»risque M (turpis f\"\\'\" .. t. ut putres KtT. ut putris K,llb. ut ruptis Matr. peior XI LKI ier rotТ.J patescat notetur C ueteris peior scissun pateseat PKJM., turpis peius scissura notetur Pbtim. im mg. 373 fessis tritis C 374 disrnmptr* X 375 rertum M 376 eoncidere C 377 DE FILlA. PBIK- CXPIS SACERDOT V M L percus?us CAftrf., perculsus rdl. 381 defonctae uita posoebat mnnrre Chrim Pocim. munere MH 382 Mt C emm aliis alutor KyLBHl t s; DE FLVXV MTLIERIS L proi gresa» Poelm. SS4 grsue T Carpebat fluxus macerans sine fine cruoris Viribus absumptis et toto corpore fessam. Pectoris haec tacitam uoluebat credula mentem Arcano secumque fide iam certa tenebat, Actutum fesso fugeret quod corpore tabes, Extremam Christi posset si tangere uestem. Haec ubi per populum summi pendentia pepli Fila manu trepida tractauit, protinus ille Et causas morbi et credentia pectora cernens Concessit celerem tali cum uoce salutem: \\'Accipe, quod meruit fidei constantia, munus.\\' Et mox restricto uiguerunt sanguine uenae. Postquam peruentum est, ubi funera uirginis, ingens Plangentis populi fremitus clangorque tubarum Ultima supremae celebrabant munera pompae: Abscedant, inquit, tectis haec tristia uestris. Namque puella iacet placido demersa sopore, Defunctam retur flentum quam nescia plebes.\\' Talia dicentem ridentum turba reliquit, 385* Torquebat soluens morbus pallore uirentem 386* Visceribus siccis fluxu sine fine cruoris 396] cf. Verg. Ge. III 460. 398] cf. Verg. Aen. II 313. 385 macherans K2, manans Koenig coni., lacerans Arev. post u. 385 exhibet C: Carpebat soluens morbos pallore uirente Viribus absumptis et to corpore fessS Visceribus siccis fluxu sine fine cruoris; Pectoris etc. Torquebat soluens morbus pallore uirentem Poelm., Torpebatque graui morbus p. u. Poelm. in mg. 387 tacita Hl 388 arcana RMKtPVaBb Poelm. in mg.; arcanaque fide s. Poelm. secum MBb fldei M, fidem MpHl, fides Kl (m. 1) 389 actum Tl labes M 390 possit KJLaTBb 391 pendenti KzTI plebi MBX 396 restrictu (m. 1) KZT, constrictae Poelm. 397 DE EADEM PILIA ITERVM L 399 suppraeme BPHl celebrabat Mp munera RM, funera (af munera in mg. m. 2) B, funera rell. 400 abscendant (m. 1) KtT inquid CMTBb tristitia B\\'TlBt 401 iacit C dimersa R supore CT1 402 estimat retur Mp, fertur Poelm. in mg. quam flentum miretur M plebis .MTBb 403 om. K2 (m. 1) T\\'Bb dicenti (m. 1) Kx requirit KIT, reliquit i requirid Kx Quod morte abreptam dixit dormire puellam. Sed Christus, leti uictor uitaeque repertor, Frigentis dextram dignatus prendere dextra Surgere mox iussit miranda ad gaudia patris. Inde reuertenti clamor se protinus offert Caecorum pariter gressu labente duorum. Ollis Christus ait: \\'Quid credunt pectora uestra? Num uirtute mea se reddet lumen ademptum?\\' Olli firmato se credere corde fatentur. Tum Christus fatur: \\'Credentes cernite lucem Nec cuiquam nostrum post haec edicite nomen.\\' Dixit; sed propere per gaudia tanta uidentum Ardor inexpletus famam per cuncta serebat. Offerturque dehinc iuuenis, cui rapta sonorae Daemonis incursu fuerat substantia uocis. Ast ubi propulsus fugit de pectore daemon, Confestim sanae redierunt munera linguae. Talia mirantis populi stipante tumultu Vallatur; cernens sed milia tanta uirorum Ingemit ut ruris dominus, cui pascua laeta Innumerae tondent pecudes rectoris egentes. Tunc ad discipulos depromit talia dicta: \\'Quam laetae segetes ruris per terga patescunt! 411} cf. Verg. Aen. III 658. 426] cf. Verg. Ge. I 1. 404 loeto Mp arreptam BlHl puella Mp 405 laeti C 406 dexteram M 407 surge (re in mg.) M 408 DE DVOBVS CAECIS L reuerteutem Rl, reuerteudi Mpl 409 lumine captorum Poelm. labante coni. Arev. 410 illis (m. 1) K2T Quid CK2 (m. 1) TaVaBbHl, si rell. 411 nunc RI (in mg.) MKXK2 (m. 2) T2BBbGH, none P\\' reddet quod M adeptum Hl 412 illi C 413 tum CRBb, tunc rell. lumen M (in mg.) VjG1 Poelm. 415 m maior (propere eras.) ev 2t propere Mp Mat. F, Poelm. in mg., maior rell. 417 DE SVRDO E MVTO L adferturque Poelm. in mg. 418 fuerat] ferebat Mp 419 pulsus M, proculsis Mp IX peccatore Mp 422 uallatos R 423 utruci (m. 1) K2, utrucis KyT 424 tundent C pecodes MK2, equites L\\' rectores (m. 1) KtTBb 425 MESSIS MVLTA .... L uerba LMpVx V2BG Poelm. 426 qua Hl e latae B, late B; en late PoeZm. in mg. segites (m. 1) K,TIB Sed rarus messor frugis superatur aceruo. Iam superest dominum segetis deposcere tantae, Ut sua rura uelit numero conplere colentum.\\' Haec fatus populo ex omni delecta seorsum Fortia conglomerat bisseno pectora coetu. Hos ubi delegit, praeceptis talibus inplet: \\'Deuitate itiner, quod gentes perfidiosae Et Samaritarum fraudis uestigia calcant. Pergite, qua patrii pecoris custodia labat. Pergentes uero similem mihi sumite mentem, Ut uobis subigat uirtutes daemonis atri Sancta fides curamque piam languoribus aptet. Hae uires nulla uobis mercede dabuntur Et uos haut aliter gratuita inpendite dona. Non auri argentiue domet possessio mentem, Nec uos nummorum subigat scelerata cupido. Non geminas uestes nec plantis tegmina bina Virtutis nudae cupiat seruare minister. Ingressi muros urbis perquirite semper, Hospitio quorum par sit succedere iustis; Ingressique dehinc pacem sub tecta uocate. 431* Bis sex consociat fidomm corda uirorum 427 raros T fruges (m. 1) K2PT 430 VBI MITTIT DISCIPVLOS SVOS PREDICARE L omni expec*ta C dilicta CBl 430 om. Mp post u. 431 u. 431* legitur in CLG, in mg. add. in Bb2 tertia c. G uers/us 431 et 431* inuerso ordine Mat. KiYzN 432 dilegit Rt 433 itener CMG; uiam quam Poelm. in mg. gentis KxK3LBHl 434 samaritQ B* MVJF2, samaritanum KtTtG: atque Samaritum Poelm. fraudes BlKxBb ante uestigia crasum doctrina frequentat C calcent M 435 patri (i ex u) C balat VI HI 436 uere Hl sumite C 436 et 437 transmutati in M subigant BMpPB uirtutem Poelm. in mg. 439 haec THl mercide CMl 440 aut C 441 argentique R 442 numerum Bl ante subigat eras. rabies uanissima uincat C nec uos n. rabies uanissima uincat Mp 443 non CBKr MpPBBb GH, nec reU. 444 uirtuti MKt MpB Poelm. capiat MG seruire BXMLHX Poelm., portare MpVt 445 ingressique R 446 pars J21 447 uocato L, uocare N Si tranquilla domus fuerit, pax illa manebit, Sin erit indignis habitantum moribus horrens, Diffugiet uestrumque abitum pax uestra sequetur. Excludet quicumque ferus uos limine tecti, Auribus aut duris spernet uitalia uerba, Excutite egressi domibus uestigia uestra, \\' Haereat iniustae ne uobis portio uitae. Illos deterior Sodomorum poena manebit Suppliciis, ueniet mundo cum terminus omni. Pergite nunc ut oues, durorum praeda luporum; Sed uos arguto serpentum corde uigete, Simplicitate tamen dulces superate columbas. Nam saepe incumbet uobis iniuria praeceps Conciliisque hominum statuentur corpora uestra. Vos flagris uinclisque feris durisque tyrannis Frendens urgebit pro me uiolentia saecli. Cum uos prodiderint, uerborum linquite curam, 451* Sine auersa dei famulos succedere tectis Hospitiique locos miscere grauata uetabit 451] cf. On. Ibis 613. 464J cf. On. Met. IX 697. 448 post si rasura 5-6 litt. in C 450 defugiet MP airumqae B\\' habitum BMKyLMpTBBbGH seque*tur (n eras.) C 451 ferox t ■ Poelm. limine L 452 penitrent M, penetret Podm., speret (n am. 2) T post 452 m C ras. 3 lin., quae haee fere eontimiisse *ttdent*tr: Siue (sin Malr.) auersa (aduersa Matr.) dei famulos snccedere tectis Hospitiique focos (osp. fores Matr. at focos in mg.) miscere grauata uetabit fingrata uitauit Matr.), hi dttO uersvs exstant m cod. Matr. et in edition. DswrItr. et Poelmanni 453 egressique M, egressu Potlm. in wag. 454 iniuste RMp nobis ne BHl ▓ uitae (terrae eras.) C, terrae JfpF, 455 post illos ras. (d* horridior p) tn C superior M post v. 456 insert. est u. 479 tn MGH, a manu post. addit. est in C, eras, esse uidetur in B 457 pergite nunc C (is super te m. 2) MpN, pergitis en rell. saeuorum JMpFtJEn 458 uegete L1 459 ante dulces: puras eras. m C, quod habet Podm. in mg. columbis (m. 1) XI 460 incumbit KXTG 461 consistent PoeJm. in mg. 462 dirisque Bb* tirannis %% (catenis eras.) C, tyrandis (sic) M, catenis MpHl 463 nrguebit Xt secli** XI 464 tradiderint Poelm. in mg. linquite ▒▓ (ponite eras.) C, linquite Mp VtHl, ponite reJl. cara C Sponte fluens dabitur sermonis gratia uobis; Spiritus in uobis pro uobis digna loquetur. Prodet enim fratrem scelerata. insania fratris, Ad letumque dabunt genitorum corpora nati. Vos odia urgebunt semper pro nomine nostro, Sed finem fidei comitatur gloria uitae. Profugite ex tectis, quae uos sectabitur, urbis; Inde aliam, mox inde aliam conquirite sedem. Nam uobis urbes semper superesse necesse est, Istrahelitarum quae dent sub nomine plebem. Discipulus numquam transcendat celsa magistri Culmina, nec dominum temptet praecellere seruus. Discipulo satis est uires aequare magistri Vel domini similem uirtutem prendere seruo. Pectoribus uestris semper timor omnis aberret; Nam nudata suis promuntur cuncta latebris. In tenebris tacite uobis quaecumque iubentur, Dicite praeclaro nitidi sub lumine solis. Auribus et uestris dicam quaecumque susurrans, Excelso in populos spargantur culmine tecti. Despicite illorum rabiem, qui corpora uestra Prosternent ferro: non est his ulla potestas Viuacem leto pariter dimittere mentem. 467] cf. Verg. Aen. VII461. 479] cf. Verg. Aen. XI 14. 482] cf. Verg. Aen. VI 255. 484] cf. Verg. Aen. IV 186. u t frmtrin 466 pro] in L nobis T 467 scelerata* (m eras.) C fratri P fratrem autem prodet Poelm. in mg. 469 odio LB1 Poelm. in mg. e 470 fidem Kx (m. 1) B1 471 e CBGH insectabitur M 472 alia C post 472 uestigia uersuum supra laudat. in marg. inf. M inuenitmtur 478 urbis T1 474 Istrahelitarum C1 numine M1 475 discipuli (m. 1) Kv transcendet L2 476 praescellere M, procellere Mp seruos (m.l)Kt 477 magistro KtT2 478 seruo* (s eras.) C m prendere seruo om. Mp 419. om. M aborret 221, aberit (m. 1) KI TBb, aberrat GH 480 notata M cuncta] lata Poelm. im mg. 481 iubentur a m. 2 in B 482 limine BXH1 484 A*celso L, E*oelso T 485 dispicite RKjLTBaBb rapiem C 486 prosternunt F, (?) GH Poelm. uon est his B1, sed non est his C (his om.) Bl non his est LGHl 487 demittere J23P Illum sed potius cordis secreta pauescant, Corporis est animique simul cui cuncta potestas. Passeribus pretium nummi uix portio parua Proueniet: non est tamen unum credere dignum Iniussu Domini laqueos incurrere nostros. Quis dubitet sapiens, Domini sub pectore multis Cedere pinnatis hominem pro milibus unum? Qui me confessus fuerit sub iudice terrae, Hunc ego non aliter coram genitore fatebor; Sic itidem coram genitore negabo negantem. Non ego nunc pacem terris inmittere ueni, Sed gladium, patrio dirimat qui pectore natum Et dulcem natam dirimat qui pectore matris. Si quis amore meo genitorem pluris habebit, Vel matri suboliue meum postponet amorem, Sentiet horribilem nostra de sede repulsam. Contemnet quicumque animam pro nomine nostro, Inueniet laeta florentem fruge salutis. Qui uos suscipiet, me suscepisse benignis Obsequiis, idem me pro genitore supremo Suscepisse sibi gaudebit perpete uita/ Talia discipulis bis sex cum iussa dedisset, . Iustus Iohannes caeci de carceris umbris Sectantum e numero delectos talia dicta 494] cf. Ou. Met. I 825. 510] cf. Verg. Aen. VI 734. 488 pauiscant C 489 est] om. Mp animique CRM, animaeque rell. iusta B, |ata G 491 proueniat B 492 sine iusu M, iniussu uel ni iussu rdl. laqueos facile decidere laeto incurrere nostros C 494 credere M (in textu) R (in mg.) KtBb pinnatis plerique 495 comfesus M, cum confessus Mp 496 & ego M 497 itidem] iterum M 498 immittere C, emittere MltMpB 499 a patrio Hl, propio N 500 tn mg. KtT1 dulci CVj V3 que Kt (a m. 1) 502 matri a Hl soboliue rec. postponat Mp, postponit K2T 504 condemnet M pronomen Bl 505 laetam KtT uirtutis M, salutem BM (in mg.) Kz (m. 1) LxVaB*HHl 506 suscepiet C, susceperit RIK2 me] om. T benignus BlBl 507 idest Mp suppremo C 508 uite B1 509 IOHAKNES DE CARCERE IHVM L 510 caecis RMKaMpPVaBb GH 511 sex tantum Hl dilectos ex delectos C, dilectos (m. 1) K7T Ad Christum portare iubet uerumque referre: \\'Tune piis animis requies, quam regia caeli Pollicita est terris, nostro sub tempore fulgens? An aliam superest post haec sperare salutem?\\' Talibus haec Christus dictis mandata remittit: \\'Caecorum tenebrae mutantur lumine lucis Debiliumque uigent firmato robore membra; Lurida discutitur squamoso corpore lepra, Aeriae uocis penetrat surdas sonus aures. Redditur amissae leti post funera uitae Ad corpus remeans animae iam libera uirtus, Pauperibusque suis non dedignata patescit Fulgentis splendens aduentus gloria nostri. Ille beatus erit, quem non deceperit error.\\' Talia discipuli referunt mandata magistro. Hoc super ad populum depromit talia Christus: \\'Cur in deserto uoluistis uisere nuper Stramen harundineum uento uibrante moueri? Cur etiam molli uestitum ueste uidere? \\' In domibus regum molli cum ueste tenentur. Ille profetarum solus transcendere uires 522* Depositum repetens animae substantia corpus 523* Omnibus et late non dedignata patescit 524* Lucifluis splendens aduentus gloria terris 513] cf. Verg. Aen. VII 210. 515] cf. Verg. Aen. II 354. 518] cf. Ciris 43. 514 pollicita est] largiter HI fulgens nostro M fulges (m. 1) K2 515 an CYIGHHI, anne rell. alia Hl 518 fugent (vn ras.) Mp 519 lurida lucida C squamosa Kt 520 penitrat M2 surdas penetrat uocis B 521 amissae-uitae C, amissa-uita rell. post uitae: rursus in C 522 remians M 522* post 522 legiUtr in CF, Matr. Poelm. depositam-substantiam C 522 et 522* inuerso ordine VI Matr. Poelm. 523 patiscit C 523* legitur in C 524 splendidens Mp 524* legitur in C 525 deoiperit MK&TBb 526 refferunt M 527 QVID EX ISTIS VI- DEBE ARVNDINEM L hoc] c in ras. C, hec (m. 2) K3 at 01 528 uoluisti Hl 529 stamen RMKt KaPTGHl bibrante M 531 en domibus C cOmolli L 532 post profetarum: sciTs eras. in C transcedere R fatidicis longe praeponitur ille prophetis Poelm. in mg. XXIV. Inn. õ Iudicio ueteris scripti promittitur olim. Hunc etenim memorat uenerandae lectio uocis: En ego mitto meum stratas aptare ministrum Ante tuos uultus; genuit nec femina quemquam, Maior Iohannis nostri qui uiribus esset. Sed minor hoc caeli fiet sublimior aula. Huius ab exortu uim caeli regia sentit, Et caeli regnum uiolentia diripit atrox. Lex omnis summam Baptistae ad tempora cepit Atque profetarum finis concluditur idem. Si uultis uolucris penetralia noscere saecli, Corpus Iohannis felix habitabile sumpsit Helias, quondam quem turbine missa corusco Flammipedum rapuit simulatio quadriiugorum. Audiat haec dictis pandens uitalibus aures. Nunc tibi confiteor, genitor, cui gloria seruit Fulgentis caeli et terrarum frugiferentum, Celasti nunc quod sapientibus ista superbis 543* Ipse est Iohannis felix uentnrus in aeuum 550* Oculis haec quondam parue sapientibus orsa 549] cf. Ouid. Met. II 17. 533 iudicii C, indicio PT olim unus C ut ueteres quondam cecinere oracula scripti Poelm. in mg. 534 hinc 221 memora*t (n eras.) C 535 egomet B abtare MMp 537 qui maior nostris Ioanne hoc uiribus esset Poelm. in mg. 538 maior Bl **aula (in eras.) M sed minimus caeli qui in regno est maior habetur Poelm. in mg. 539 ab] sub R sensit KtTBb 541 LEX ET PROPHETE VSQVE AD IOHANNEM L hominis Mpx summam ex corr. in KXT a tempore RVh in tempore Poelm. in mg. coepit C et alii 542 adque C fini K1K2T post 543 CHIC3 (= Cantabrig. Gg 35 saec. XI) insertmt Ipse est iohannis felix uenturus in aeuum, qui uersus in folio adnexo cod. F, (u. 543-591) post 544 et in Bodl. (527 s. XIII) post 546 legitur 545 misso МRt V 2t iussa VI corrusco C 548 comfiteor M seruis C 549 frugiferarum Poelm. 550 in mg. add. hiKzT, post 582 Bb cęlesti BlBbHl quid MpB, qui K1PH nunc qui Bb Namque abscondisti Poelm in mg. post 550 insertus est u. 550* in CRL Mat. V2Hl haec oculis-paruae BLVaHl, Populus-parbe Matr.; sequitur in raswra C: Celasti quondam sapientibus ista superbis Paruulaque infantum uis haec conprendere corda. Iam mihi regnantis sunt omnia tradita patris, Nec quisquam Domini poterit cognoscere natum, Ni solus genitor; genitorem mente uidebit Filius, aut idem pandet cui talia natus. Huc omnes ueniant, oneris quos sarcina uasti Conprimit; his poterit uirtus mea munere patris Antiquas uires hilari reparare quiete. Sumite forte iugum, leuis est mea sarcina iustis, Namque humili dulcem largitur corde salutem.\\' Haec ubi dicta dedit, messis per culta grauatae Praeterit, et populus sectantum discipulorum Spicarum grauidam carpebat in ordine frugem. Ille dies ueteri poscebat lege quietem, Sabbata nam priscis repetebant otia iussis. Ecce Pharisaei coram reprendere Christum, Quod sanctae legis calcarent iussa metentf\\'s Discipuli. Legum sed tum conpletor Iesus Incipit his ueteris scripti monumenta retexens: \\'Legistis certe, in templo Dauida canorum Cum populo quondam panes sumpsisse sacratos Et propriam comitumque famem sedasse; sed illos Inlicitum cuiquam fuerat contingere panes, Sumere quos solus poterat de lege sacerdos. Eiusdem scriptum est iusto moderamine legis: Sabbata profanent templo sine crimine uates. 561] of. Verg. Aen. II 790. 551 qui MKaKiMpTVt imfantum M conprehendere KtPTBBbG 552 regnanti Hl 554 nisi C genitorest Mp 555 itidem ВК2T pandit BTlHl 556 VENITE AD ME OMNES QVI LABORATIS L 557 munera JTJFJ (m. 1) Poelm. 558 quietae R 560 largitur CRM, largitus rdl. 561 DIE SABATI ABIIT PER GENTES L mensis RKt 563 frugum R 565 sabbati MpV2 ex priscis Mp 566 pharisei plerique curant BLH Poelm. in mg., curam Mp reprendere C BMH, reprehendere reU. 568 tum CRMpB, tunc rell. completur (m. 1) KlK2 569 is Poelm. monumenta 01Ml, monimenta reK. 570 legis L 573 fuerit R1 574 solus] lege N1 poterade Mp 576 sabbato R ante profanent eras. dimoueant C, profanant G 6* Nec minor est istic uestrae glomeratio turbae Quam templi uirtus. Caperent si pectora uestra, Quod non sacra Deus, sed malit mitia corda, Non iam saepe uiros damnasset factio sacros, Expertes culpae. Sed nunc ego sabbata cuncta Sponte mea dominans legis sub iure tenebo.\\' Tunc conuenticula ipsorum post talia dicta Ingreditur; mox hic iuuenem pro limine cernit, Siccatum ex umero cui pondus inutile palmae Pendebat. Sed tum dictis temptando dolosis, Aegris an liceat per sabbata ferre medellam, Quaerunt, calcatae ut legis uindicta maneret. Christus ad haec: \\'Foueam si forte pecuscula uestra Inciderint, certe transibitis otia legis Et pecus abrupto tolletis uile profundo. .Quanto igitur nobis hominum curatio maior Ad benefacta animos tollens accendere debet! Ergo age tu, iuuenis, rediuiuam tendito dextram.\\' Cum dicto palmas sanus porrexit utrasque. His tum pro signis, quae uix ueneratio posset Mirantis digno populi sustollere cultu, Conciliis trucibus conclamant decipiendum. 585] cf. Quid. Amor. III 7, 15. 593] cf.Verg. Aen. XII 426. 577 isti C, istic est M, istinc K2T, ista L nostrae T 579 mallit CKaPTB1, malit MVtBbG, malia Mp, malet F2 580 iam CMlMp KtPBb, tam rell. sacros] praeceps Hl, uestra Poelm. 582 sponta M 583 VBI MANVM ARIDAM RESTITVIT L tum KIKsMpP comuenticula M eorum MMpB1, illorum Poelm. in mg. 584 hiic** pro limine M **pro (in eras.) Ku de Poelm. 587 medelam R et ree., ut medillam T1 588 ac K2 589 pepuscola Ll 590 inciderent CR, incederint M 591 uile tolletis M 594 ergogen Mp rediuiuam tendito C, rediuiuam extendito Poelm., sanam protendito rett. 595 palmasutrasque C, palmam-utramque rell. sanam ML cum dicit palmam, alii palmas sanas utrasque Poelm. in mg. 596 istum M (vn mg. iustumj R (in mg.) KaKaPTBb GH, istis Poelm. (iustum in mg.) que K2 possit MpP, poset M 597 populis CL 598 consiliis coni. Arev. dispiciendum RVt Talia perspiciens procerum molimina Christus Discedit; uariis hominum languoribus aptat Concessam in populos patria uirtute medellam. Oblatus sibi mox, quem daemonis horrida uirtus Et lingua et uisu truncatum uiuere poenae Et propriis escam cruciatibus esse uolebat. Hunc ubi curatum uisuque et uoce uigentem Caeca Pharisaeae cognouit factio gentis, Daemonis auxilio, qui princeps daemoniorum Solus nequitiae uires dicione teneret, Haec illum fecisse ferunt. Sed talia Christus Veridicis aperit conuincens pectora uerbis: \\'Si gemina regnum distractum parte dehiscat Et scissa aduersum sese diuulsio pugnet, Disruptis propere labentur cuncta medullis. Horridus et daemon si daemone pellitur atro, Aduersa sibimet scissus uirtute repugnat. Quis poterit praedam tectis auferre uirorum, Ni prius adgressor custodum brachia nodis Vinciat, ut facilis ueniat direptio praedae? Quisque meis aberit discretus miles ab armis, Hostis in aduersa consistet fronte duelli. 608] of. Verg. Aen. I 236. 599 VBI CAECVM ET MVTVM CVRAVIT L perspiciens CVU prospiciens rell. 600 discedit C, decidens M, decedens KlK2TBb, decessit Poelm. in mg., discedens rell. uarii Mp aptet Rl 601 conoessum Bb in populis Poelm. in mg. patriam P medillam (m. 1) KtT 602 oblatus G, oblatusque rell. sibi mox scripsi, ****** moz (se illi eras.) C, ibidem est M (est exp.) V2, illi est Mp (illi ex ubi) VI HZ, en illl ibidem TG, ibidem rell. 603 uiuere p.] affliiit amare Poelm. in mg. 604 cruciantibus C 606 cognouit factio gentis] cognoscunt pectora plebis MpV, 608 ditione BHl d. teneret uires M 610 ueredicis KtT comuincens M uerbis] uirtus P 611 gemina est TBb distructum C, districtum N arte M 612 diuulsio C (diuisio ante eras.) Vu deuulsio Hl, diuisio rell. 618 diruptis K2TlHl 615 et scissus T\\'Bb, scissa K2 (m. 2) repugnet IfzTBb 617 pius T1 adgressus Mp Vy custodem L nubis (m. 1) KiT 618 uincere K2 (m. 1) ut] et MKtLITIBb 619 et 620 erasi in C aberit-Pleis om. Mp 620 consistit KxPTBbG. Quisque meis gregibus cogendis liber aberrat, Dissicet ille mei pecoris per deuia pastus. Sed quicumque hominum fuerit super omnibus error, Dimitti poterit; tantum ne Spiritus umquam Vocibus insana laceretur mente profusis. Siue furens hominis nato conuicia quisquam Ingeret, haec etiam poterunt peccata remitti. Spiritus at sanctus tantum cuicumque profana Verborum rabie uiolabitur, inreuocatis Suppliciis nunc et semper torrebitur ignis. Quando ueneniferi serpentis saeua propago Sermonum dulci poterit mitescere fructu? Nam bona thesauris promuntur dulcia iustis Et mala letifero procedunt ore uenena. Verborum meritis ueniet sub iudice poena, Verborum meritis dabitur sub iudice uita. Quae genitor faciet, sectabitur omnia natus, Namque idem nato manifestat cuncta uidenda Et potiora dehinc tribuet miracula rerum. Sicut enim genitor demortua corpora reddet Ad claram uitae lucem, sic omnia natus, Quae uolet, ad lumen surgentia corpora ducet, Nec genitor quicquam uestri se iudice quaeret, Sed dedit haec nato quaerendi iura per orbem, Gloria quo maneat similis natoque patrique. 639] cf. Yerg. Ge. IV 441. 621 aberat C, oberat R, ab***atur Mp, oberrat PoelfR. in tIIg. libero erret L 621 et 622 desunt in H 622 dissicit (m. 1) KtT 623 error] eius Hl 626 conuitia RMpPTBH 627 ingerit ML, ingerat MpVx potn*runt (e eraa.) KtT remitti] relinqui R 628 ac T, ad Bb 629 rabiem Kt 630 igni Mp VI 632 nitiscere C, mitiscere V2Tl 633 thensauris K\\'JTI dulcia] congrua VvHl 634 laetifero C 635 in . mg. inf. suppletus in M paenas M 636 uite III 637 DE VNI- TATE PATRIS ET FILII L 638 manifesta M 639 priora M tribuit R1 640 genitoreifiortua M; emortua KaLMpVaBBbGH re*dit (d eras.) C, reddit P 642 lumen CllfpPYIBHHI, superos rell. ducit RMKjPBBbGH 643 quicquam CRMKjKa (m. 1) TtY2Bb, quemquam reU. Namque repulsus erit uestro si natus honore, Inprobitate pari genitorem despicietis. Sed cui nostra fidem sermonis gratia figet, Mox me mittentis genitoris dona patescent Aeternamque dabit praesens constantia uitam. Iudiciumque illi non est, sed migrat ab atra Morte procul lucisque uigens ad limina tendit. Adueniet tempus, cum mortua corpora uocem Accipient nostram et uitam cum uoce tenebunt. Nam sicut genitor uitam sibi possidet in se, Sic tribuit nato uitam et ius dicere iussit, In terras hominis quoniam cum corpore uenit. Nec uobis mirum uideatur, corpora cuncta Vocis ad auditum propriis exsurgere bustis, Iustorumque animas rediuiuo corpore necti, Iudicioque graui miseros exsurgere prauos. Nec mihi iudicium tribuit mea sola potestas, Arbitrio quoniam genitoris cuncta iubentur, Qui me iustitiam terris disquirere iussit. Namque ego si proprio testis pro nomine surgam, Falsa loquar; aliusque itidem quia testis habetur Pro nobis, semper mihi talia temnere fas est. Nam ueris operum signis manifestior omni Luce nitet praesens nostris testatio factis. 652] cf. Verg. Aen. VI 696. 667] cf. Verg. Aen. I 77. 646 nam M dispicietis RKaKaTBaBbH 648 fide C figet CLP YIGHHd, figit rell. 649 emittentis MHl patiscent C despicienspatescent om. Mp 653 DE DIE IVDICII L adueniat RlHl tempus quo mortua Poelm. in mg. 654 accepient C, accipiant L tenebit Hl 655 possedit C, posedet M ipse M 656 et ius dicere iussit sic tribuit nato uitam KIKz (m. 1) T\\' et ius-hominis om. MIBbt 657 terras C LMpPVtBGH, terris rell. cum C, de rell. torpores Mp flU. 658- 676 post 764 leguntur in M 658 mirum uobis Hl 659 ad] om. Mp proprii G, epropitis Mp 662 tribuet CKyKtG, tribuat V3 uoluntas MKjKaLPViBBbH 663 iubet M 666 loquor B alius M, s. 1. K2 T*Bb habet** C 667 semper] recte RzT mihi iam C 668 uiris C, uerius M, uires (m. 1) K2T 669 actio M, testatio in ras. K2T2, est actio Bb t facti* T Talia concedens genitor mihi testis adhaeret, Qui me dimisit terris sua ponere iussa. Huius enim uocem numquam conprendere quistis Nec speciem propriam concessit uisere uobis. Nec sermo ipsius poterit per uestra sedere Pectora, credendi quoniam substantia nulla est. Quaeratur ueterum scriptorum lectio uobis, Perpetuam cunctis uitam quam ferre putatis. Haec etiam nostrum testatur lectio donum. Nec tamen audetis propius consistere nobis, Ne uerae uobis contingat gratia uitae. Non mihi captatur terrenae gloria laudis. Namque ego quod summi genitoris nomine ueni, Respuitur uobis, ueniet sed decolor alter, Homine quem fultum proprio gens uestra sequetur. Alternae in uobis captatur gloria famae, Unius et solam fugitis disquirere laudem. Nec uos arguerim coram genitore, sed illic Accusator erit, quem spes modo uestra celebrat,. Moyses, quem fidei nullo seruastis honore. Eius enim scriptis uester si crederet error, Crederet et nobis, Moysi quem scripta frequentant.\\' Talia tum contra scribarum uerba sequuntur: \\'Vocibus indubitata fides comitabitur istis, Si uirtus certis firmet miracula signis.\\' Ille dehinc: \\'Polluta malis generatio quaerit 670 concidens C adhaeret mihi M 671 demisit BaKaBaHHl \\'terras Hl 672 cuius MK1K2 conprehendere RIMpBb, conprende T, re conprende P quistis] quisquam C 678 concesset C 675 credenti J21 est] om. M 677 cuncti Hl 678 nostram - domum L 679 proprius LTlB* 680 ne* B 681 iteratus in mg. legitur B; UffS. iter. eras. in M 683 decolor CK2TIBb\\', decollor M, discolor rell. 684 sequitur KIMp 686 disquerere CK2 688 spes] sps R uestra modo M 689 Moises C (saepius) seruastis C Matr. Poelm., seruatis rell. 690 scribtis C I eror C 691 crederit K2T moisi C, moysei M, moysi Mp, mose T, i moyse K2 692 VBIIYDEI QVERVNT SIGNA L tum] om. M istis] iusis M 694 signet Mx 695 mallis P, magis LBBbGH Signa sibi; rebus stabunt sed signa futuris. , Namque profeta cauo quantum sub pectore ceti Temporis absumpsit, terrae in penetralibus altis Progenies hominis tantum demersa manebit. Adueniet tempus, cum surget reddita uitae Gens hominum propriis in fletum dedita gestis. Haec istam digno damnabit crimine gentem, Quod maris e fundo surgentis uoce profetae Conmonita in lacrimas Dominum proiecta reflexit. Hic et Ionaeis monitis potiora iubentur, Contemnitque feris animis gens impia lucem. Et regina Noti uitales surget in oras. Illius ad specimen damnabitur effera plebes, Finibus extremis Libyae quod uenerit illa, Ut Solomona pium, praeceptis dedita iussis, Audiret; potior nunc est Solomone potestas Et tamen obtunsae caecantur pectora plebis. Expulsus si quando fugit de pectore daemon, Quem turbat sanctus purgato corpore flatus, Ille uenenatis conlustrat passibus oras, Qua nulla excurrit fontani gurgitis unda, Nec requiem placidae sedis sibi repperit ardens. Tunc repetit suetae sitiens habitacula mentis. 698] cf. Verg. Aen. VII 59. 702] cf. Verg. Aen. VI 430. 697 coeti RM et alii 698 adsumpsit BlLMp penetrabilibus 121Tiy, is 699 dimersa RLT7BX 703 effundo M 704 com mota RtKt 705 ionae (is notbi a m. 2) T 707 nothi RKaPBbG, austri H noditur ales M horas K2 m• 1\\'BbG, auras Hl1 708 specimen C Matr., spetiem Ku spetium L, speciem rell. clamnabi|tur R affere M plebes T, plebis MK2 (m. 2) 2\\'2 709 uenerat KtK2 710 Soloinona CMp, Salomona rell. iussis (s7 fere eras.) C 712 obtuusa (m. 1) K/T, obtunso K2, obtonse P, obtuso F, pectore Mp plebi MKX TBb caecatur pectore plebes Hl 713 extnrbat purgat plusus M 714 purgat M, turbat Ku purgat Bbl prolato e M\\'K,T\\' fprodato 8. 1. m. 2) Bb (e om.) e corpore MpP Poelm.; proluto e c. coni. Reuschius corpore] pectore Hl 715 horas K2T 716 quas M fon- tan∗ M unde Rt 717 placitae RMK&PTVaBbG 718 tum RM KIKaTG repetet CT sueta MX,KzT\\'G querens Mp At si forte suis obnoxia corda uenenis Ornatuque leui ridentia limina cernit, Adsociat septem similes glomerando furores Vis inimica homini penetratque in uiscera serpens. Sic genus hoc uero mentis cum degenerarit, Vincula perpetuis deflebit subdita poenis.\\' Atque ea dum populis uitalia dicta frequentat, Pro foribus mater cum fratribus adstitit illi Et miscere foris sermonem comminus orat. Talia tum matris mandatis dicta remittit: \\'Hic mecum genetrix, mecum germana residunt Corpora. Nam. patria inpletur cuicumque uoluntas, Ille meo proprium conectit sanguine corpus, Et matris generisque mei sub nomine habetur.\\' Progreditur templo terrarum lumen Iesus Et maris extrema terraeque resedit in ora, Innumeraeque illuc plebis fluxere cateruae. Ille sed excelsam scandens, quae proxima, puppim Litora conplenti depromit talia plebi: \\'Ecce sator proprio conmendat semina ruri; Illa cadunt diuersa solo sortemque locorum Pro uirtute ferunt. Nam sicubi trita uiarum Sub pedibus solido densetur limite tellus, 719 ac RMTlV7Bb, ad Mp 720 leui* C 722 hominique penitrat uiscera M 723 mentis] sensu B et edit. degener errat RB, ex corr. K1 K2 TPGHHl Sic istec generatio deteriora priorum Mp, qui uersus post 723 legitur in Hl 724 uincla RM defflebit M, defluit Mp subsita M 725 VBI MATER IhS STABAT FORAS L interea M atque haec Poelm. in mg. cum RMMpPBb uu. II 726 - III 276 desunt in G; in Mp uers. ita se excipiunt 720, 723, 724, 721, 722, 725, 726 726 adstetit CKtK2, adsistit M illi CRMBbillic rell. 727 misceri MK2 (m. 2) V2 (m. 1) T2 728 tn Mp dictis mandata B 729 hiic M n genetrex M resident R (corr. 2); hic residunt mecum Mp 730 patris RKX (ex corr.) adimpletur M 733 lumi;ne M 734 ma*ris (t eras.) CKXT residit R, res*dent, M 736 PARABOLA .... L excelsa 227 qu*e (a eras.) C, in RMpV,, i in que P, quae om. H; celeri pede Poelm. , in mg. proxima fuit M pupin R, puppem Tl 738 propria FjJB1 739 sortesque Poelm. 741 limine M Aeriis auibus dant nudam semina praedam. Ast ubi pertenui uelantur puluere saxa, Farra quidem uiridem depromunt germinis ortum; Sed quia nulla subest suci substantia glebis, Inserto arescunt radicum fila calore, Cunctaque mox apicum labuntur acumina leto. Seminibusque aliis contingunt aspera rura; Sentibus hic spinisque feris uelocius exit Roboris augmentum frugemque internecat angens. Uberibus uero dantur quae semina glebis, Illa ferunt pulchram segetem, cui laeta frequentat Incrementa sui centeno copia fetu. Audiat haec, aures mentis qui gestat apertas.\\' Talia discipuli mirantes dicta requirunt, Inplicitis populo cur clauderet omnia uerbis, Ille sed amota credentum plebe profatur: \\'Vobis, qui firmo robustam pectore mentem Ad capienda Dei penetralia constabilistis, Concessum est aditis penitus consistere regni; Illis pro merito clauduntur lumina mentis. Si quia habet dignus, capiet potiora redundans; Qui uero expertes caelestis muneris errant, Amittent etiam, proprium quodcumque retentant. Idcirco obscuris coopertum ambagibus illum Perstringit populum sermonis gratia nostri, Ut dictum Esaiae merita de plebe recurrat: 742 aereis MpBHl nudam dant V2 (a m. 2), dant nuda Vu d. uilem L2 Poelm. 743 tenui Mp puhuer*e R 744 terra-depromit M 745 suci CK2 (m. 1) TIN, si*ecis P, sicci Matr., duris VtHl, siccis rell. 746 in ras. B2 fil*a (i eras.) XI 747 aculmina Bb 749 his C, hiic M, hic alii Hl feri C 750 roburis M aumentum MTl internaecat C anguens MKit egens Mpt, angues Bb1 752 frequentant MBL 754 que CMp 756 cUuderet P 757 ille sed amota CP, ille semota M, ille sed admota RKaKaMpTVa V3Bb credent*um (i eras.) M plebem C 759 penetrabilia P constabilitis K2TIBb 760 aditis plerique 761 limina X, (m. 1) V3 limina uitae Poelm. 762 quis] quid nonnullae editiones meritis potiora capesset Y,Hl 764 amittant Pl 765 coopertum C, cooperta rell. 766 perstringet B2MKlK2TBb, praestringit VtV3 767 isaiae B En populi mentes uelantur ad omnia crassis Obicibus, sensu ne tangant munera uitae. Auribus adsistunt clausis oculisque grauatis, Ne conuersa bono sanetur noxia plebes. Quam uestrae nunc sunt aures oculique beati! Nam multi ueteres iusti sanctique profetae, Quae uobis clarent, orarunt cernere dona. Accipite ergo animis, qui sit de semine sensus: .... Quisque meum uerbum summas dimittit in aures, Nec sensus recipit stabili praecepta uigore, Eripit illius totum de pectore daemon. Hic agro est similis duro, qui germina farris Exponit rapidis auibus sine fruge rapinam. Sunt alii, laeto qui pectore nostra receptant, Sed breuis est illis perceptae gratia frugis. Nam si dura premat mentem strictura coercens, Continuo trepidi produnt sibi credita leto. His saxosus ager simili leuitate uirescit. At spinosus ager curarum mole grauatis Respondet, pressant quos pondera diuitiarum. Semina sic nostri sermonis pressa grauantur, Nec fructus sequitur spinarum horrore necatus. Pinguia sic itidem paribus stant uiribus arua Illis, qui clarae capiunt praecepta salutis, Quae penetrant animum sensu tractante tenaci Centiplicemque ferunt uirtutis robore frugem.\\' 775] cf. Verg. Aen. III 250, X 104. 771 comuersa M plebis MK2TI 772 oculi*que Kr 778 ueteris Tl B sancti iustique RLBH 775 accepete C animi (s a m. 2) KyT quis c MpHl, que Bb 776 demittit P Poelm. 777 sensus] uelox YIHd 778 eripiet VI 779 hic] talis Poelrll. similis est ML qui] que C germine CLxMp farris C Poelm.. calle rell. 780 exponet C 781 nostro Bl 783 cohercens RMPH tribulacio cordis VxHl 785 hic CKy (m. 1) leuitate] de uita C uirescet C 786 more Kt (m. 1) Bb grauatus RKXB1 787 responde.t (n eras.) T prae|jant M 788 si M 791 illi Hl clarae CVX 792 tractante CK3 (m. 2) Mp Matr. PHN, Ie tractant (te a m. 2) T, tractata rell. 793 robure M Haec tum discipulis plebique haec insuper addit: \\'Agricolae simile est regnum sublime Tonantis. Ille iacit proprio mandans bona semina ruri, Sed post subripiens hominum insidiando sopori Trux inimicus adit loliumque inspergit amarum. Ecce sed ad fructum culmis cum spiceus horror Processit, lolio messis maculata redundat. Tum domino famuli mirantes talia fantur: Nonne bonum terrae semen per terga dedisti? Unde igitur lolio turpi tua rura grauantur? Sed iam, si iubeas, messem purgabimus omnem, Triticeusque nitor selecta sorde resistet. Tum dominus miti contra sermone profatur: Hic dolus est, inimice, tuus, sed farra sinamus Crescere cum lolio. Pleno nam tempore messis Secretum lolium conexo fasce iubebo Ignibus exuri; at nostro de semine messor Horrea nostra dehinc purgata fruge replebit. Haut aliter simile est, cordis si panditis aures, Praeparui grano regnum caeleste sinapis, Quod proprio insinuans disponit cultor agello. Seminibusque illud minus omnibus esse uirentum Creditur; at iusti mox incrementa uiroris Sumpserit, erecto transcendit uertice cunctas 794] cf. Verg. Aen. XI 107. 799] cf. Verg. Ge. I 314. 814] cf. Ou. Fast. V 499. 794 tunc OMlp addidit Mp 795 ALIA PARABOLA DE SEMI- NANTE ... L agriculae C simili e Mp 797 surripiens H homini Poelm. imsitiando M, insidiare Hl soporem Poelm. 798 addit M spargit M 799 culminis M conspiceus Kx (m. 1) 803 turpia Tl grauantur rura M 805 tritici Usque C resistet CV2, nitebit Matr. F, Poelm. in mg., nitescet rell. (cf. III 322) 806 mitti P 810 at] om. C, et Hl messis Poelm. in mg. 812 aut C pandetis C, pandet (m. 1) K2TBb 818 praparui M sinapi C, senapis Ku sinapis rell. r cf. III 376 814 per sinum Sectans sinuans Mp 815 uiuentum M serit 816 incrimenta C 817 sumsit M Agrorum fruges, ramis ut plumea turba Conludat possitque umbras habitare uirentes. Fermento par est munus caeleste salubri, Quod magna condit mulier sub mole farinae. Illa dehinc modico fermenti mixta calore Conducto, unius coalescit corpore massae.\\' Talia tum populo perplexis condita uerbis Promebat, ueteris quo possent dicta profetae Ordine saeclorum iussis concurrere rebus: Os aperire meum dignabor, condita mundi Conuoluet ructans uarii sermonis imago. Inde domum repetit serus turbasque reliquit. 818 agnorum M 819 conludat CMtMpPTt V, considat rell. possit sub umbras M uirentes (in ras.) M 821 condit magna Poelm. 822 firmenti (m. 1) K2T mixta] a ex i Mp 823 coaliscet C masae M 824 dum MKA (m. 1) LPT Poelm. in mg. 825 possint RMKaKaPTBBbH profetae C 826 saeculorum MKlBl 827 mehum L 828 comuoluet M, conuoluit R, cum uoluet Bl ruct*ans (u eras.) M 829 serus] uictor C C3, fortasse doctor relinquit Mp EXPLT\\' INCPT • LIBER TERTIVS C, LIBER SECVNDVS EXPLICIT INCIPIT TERTIVS MBPL (add. DECLARATIO MESSIS), EXPLICIT LIBER SECVNDVS: INCIPIT TERTIVS RB (add. IVVENCI), G. VETTI AQUILINI SIVE IWEN- CI.VC. PRESBITERI EVANGELIORV LIB. II - EXpi INCIPIT TERTIVS KzgsT (add. LIBER; Bb LIBER TERTIUS. Fuderat in terras roseum iubar ignicomus sol. Discipuli rogitant, lolii quid quaestio uellet Et segetis; clarus quibus haec depromit Iesus: \\'Optima qui farris conmendat semina glebis, Filius est hominis; mundum sub nomine ruris Accipite, atque homines puro pro semine iustos. At lolium infelix cooperti daemonis arte Sunt homines; inimicus erit, uis horrida, daemon; Extremus mundi finis pro tempore messis. Messores patrii uenient per rura ministri, Quos hominis natus proprii de corpore regni Colligere erroris laqueos labemque iubebit Collectosque simul rapidis exurere flammis. Dentibus his stridor semper fletusque perennis, Secretisque piis ueniet lux aurea uitae, Sedibus ut caeli uibrantur lumina solis.\\' Haec docuit patriamque redit seruator in urbem. Illic expediens populis — mirabile dictu — Iustitiae leges uitaeque salubria iussa, Virtutes patrias simul insinuando docebat. Tunc liuore graui plebes conmota suorum . Praesentisque simul doni miracula uoluens Et generis noti reputans ex ordine gentem, 7] cf. Verg. Ecl. V 37. 15] cf. Verg: Aen. VIII 670. 18] cf. Verg. Ge. II 30. 23] cf. Verg. Aen. VIII 722. 1 terris V2Hl 2 lo*li (1 eras.) A 2 uelit RMKz (m. 1) PTVt 3 segetes AKX clarus] xps VxHl 4 obtima BMAMpB 7 imfelix M I cooperte Mp 10 patris Poelm. 11 proprio Bb 12 collegere RITI, corrigere AV2 errores (m. 1) K1K2T iubebat Hl 13 collectisque Hl rabidis XI (ex corr.) P 14 histridior L, histridor B fletusque CMp PTVt Poelm. in mg., luctusque rell. perendis (sic) M 17 re*it M seruator CKlgsDipPTBb, saluator rell. 18 dicti in A 19 legis MA KaTaBb1 20 simulque M, patriasque B 21 tum .A2KIK2 (m. 1) T plebis .AК2T t 22 doni CR, dni rell. Haec inter sese mussanti uoce uolutant: \\'Nonne hic est fabri suboles, cui nomen Ioseph? Non Maria est genetrix, non fratrum nota propago? Unde igitur legis doctor tantaeque minister Virtutis, cedit cui labes uicta malorum? Nazara sic plebes; cui talia reddit Iesus: \\'Temnuntur propriis miracula semper in oris Et sine honore manent patria sub sede profetae.\\' Talibus indignans pressit sua munera Christus. Interea ad regem uolitabat fama superbum, Quod mala cuncta illi uirtus diuina domaret. Sed putat Herodes, leti quod lege remissus Tanta ut Iohannes uirtutis dona teneret. Nam quondam cernens liuenti pectore daemon, Erroris labem puris quod solueret undis Iustus Iohannes, damnis accensa malorum Tunc petit Herodem pestis saeuissima regem . Et facile iniusti penetrans habitacula cordis Adcumulare feris subigit scelera impia gestis. Arserat inlicito Herodes accensus amore In thalamos fratris, casto quod iure uetabat Doctus Iohannes. Feritas sed nescia recti Subiecit leges pedibus fruiturque nefandis Conubiis ipsumque super, qui praua uetabat, 43] cf. Verg. Aen. VII 496. 46] cf. Verg. Ge. II 492. 24 mussanti GTxVxBb, submissa Poelm., musitanti rell. uolutat Kt (m. 2) T, susurrant VI 25 sobolis AT1 26 nonne A1 patrum M1 propago] CR, propago est rell. 27 magister RBL 28 laues A, labis K1K2T uicta] cuncta VtHl laborum Vx V2 Poelm. 29 Gazara VI sit V2Hl plebis MAKaPTaBb reddidit MTl, reddet A1 30 horis Hl 31 profetae C 33 superuum C 34 illi CT1, illic rell. domarit C, donaret At 35 lege remissus] surgere posset Hl 36 tantae; Ii f Iohannis (ex corr.) M 37 quoniam M1, quando (in ras. m. 2) KyT libenti CKyT 1 38 lauem A 41 penitrans M 42 adcomolare B subegit RV2 scelere Hl 43 inlicita Hl herodis МК2Tt 44 thalamis T1 casto CVX Poelm. in mg., sancto rell. uetebat M 45 iohannis MKzT 46 sebiecit Rl legis KaTaBb1 47 ipsumque] istum (m. al.) M, iustumque Poelm. in mg. insuper M qui MKtTx Poelm., quia rell. uetebat KIP Carceris inmersum tenebris uinclisque grauauit. Sanguine nam iusti primo conpressa timore Abstinuit sitiens feritas, quia magna profetam Plebis Iohannem ueneratio suscipiebat. Natali sed forte die cum laeta tyrannus Herodes celsis strueret conuiuia mensis, Luxuriae quoniam coniuncta superbia gaudet, In medio iuuenum reginae filia uirgo, Alternos laterum celerans sinuamine motus, Conpositas cantu iungit modulante choreas. Ipse sed in primis mirata uirginis arte Attonitus stupuit; tunc praemia cuncta patere Iuratus spondet, quaecumque puella petisset. Illa sed horrendae seruans scelera impia matris Urget Iohannis caput a ceruice reuelli Et lance inferri praesentia munera poscens. Praesentum Herodes procerum sub pondere tristis, Iurandique memor iuris tamen imperat aegre, Insontis caput inferri tradique puellae. Illa — nefas — matri scelerata ad gaudia portat. Corporis at lacerum flentes sine nomine truncum Discipuli condunt terrae Christumque sequuntur. 58] cf. Verg. Aen. I 688. 59] cf. Verg. Ge. II 508. 62] cf. Verg. Ge. IV 523. 68] cf. Verg. Aen. II 557. 48 inmersum C, inmersit rell. uinculisque K2Tl grauabit AV2 49 promotio pressa timore Poelm. in mg. 50 profetam C 51 ueneratione Tl suspiciebat MKaKaMpTVa 52 natalis LP tirrannus C, tyrandus M 53 herodis MaKaT1 celsi Mp instrueret Ft mensis CFj, 9 tectis reU. 54 luxoriae MBl 55 medi A filie L 56 caelerans RM a . motos P 57 cantu] s. 1. 02 conpositas lusit R (Y iungit m. 2) A lusiu scanto A iugit Mp, iunxit L modolante C 59 patere CVtBb, parare rell. 60 spondit RB1 62 urguet RMPBlBb iohannes C capud C e R 63 poscens CRVX V2Bb, poscent (m. 1) K2P, poscit rell. 64 herodis MKaKaT1 mox rex procerum de N 65 iuratumque T1 aeger A Poelm in mg. 66 capud C imferri M 67 matri C, matris rell. cf. Matth. XIV 11 68 ad plerique 69 (= 78) secuntur KaKaMpPTaBb XXIV. Iuu. 6 Ille ubi cognouit iusti miserabile letum, Deserit insonti pollutam sanguine terram Frondosaque latet secretae uallis in umbra. Sed populi inmensae uirtutis dona sequuntur. Ille ubi credentum turbas in ualle remota Conuenisse uidet, morborum tabe repulsa Corpora subiecit miseratus multa medellae. Iamque sub extremo labentis lumine solis Discipuli Christo suadent dimittere turbas, Ut sibi quisque paret quaerens per compita uictum. Ille iubet cunctis ibidem conuiuia poni. Discipuli ostendunt, nil amplius esse ciborum Ni pisces geminos et farris fragmina quinque. \\'Hoc, inquit, satis est.\\' Tum mox discumbere plebem Gramineisque toris iussit conponere membra. Suspiciensque dehinc caelum genitore precato Ipse duos pisces et quinque ex ordine panes Diuidit et dapibus mensas onerauit opimis. Iamque expleta iacet - dictu mirabile — plebes, Reliquiasque dehinc mensis legere ministri Bissenosque sinus cophinorum fragminis inplent. Cenantum numerus tum milia quinque uirorum, Praeterea populus matrum fuit et puerorum. Discipulis tunc inde iubet conscendere nauem Et transire fretum, donec dimitteret omnes, 83, 84] cf. Verg. Aen. I 708, VIII 176. 87] cf. Verg. Aen. I 706, III 224, Ge. IV 183. 88] cf. Verg. Aen. III 680. 70 cognouit ut A misserabile M, mirabile Hl 71 insontis BAP BHHl Poelm. in mg. 72 secreta YIHt 73 DE QVINQVE PANIBVS L 74 inde M remota. (s eras.) Hl 75 comuenisse M uidit AVjBb labe M 76 misseratus M, miseratur Mp1, medio At medillae (m. 1) K2T 78 demittere Mp 79 competa RMK,IZzTY,YzBt, completa P1, impio A 80 comuiuia M 81 nihil MP cyborum esse A 82 nisi CT1 fragmine R, framina Mp 88 inquid CAKaMpT1 tunc ML Poelm. in mg. 85 suscipiens KxTWyB 86 ille M 87 honerauit Hl 88 iacet] iubet A plebis MK2TlBb 89 reliiquiasque RP 90 cofinorum C.AК,PTB, coffinorum M 91 cenantum CR2MpH, cenatum rell. 98 tunc ipse VI nauim BB1 In sua quemque, uiros. Tum montis celsa petiuit S\\'ecretusque dehinc genitoris nomen adorat. Iamque soporata torpebant omnia nocte, Cum puppis medio sulcabat in aequore fluctus Iactata aduerso surgentis flamine uenti. Ast ubi iam uigilum quarta statione premebat Noctis iter rapidos attollens lucifer ortus, Fluctibus in liquidis sicco uestigia gressu Suspensus carpebat iter — mirabile uisu —! Iamque propinquabat puppi, sed nescia nautae Attoniti tremulo uibrabant corda pauore Clamoremque simul confusa mente dederunt. Tum pauidis Christus loquitur: \\'Timor omnis abesto, Credentumque regat uegetans constantia mentem. En ego sum, uestrae doctorem noscite lucis/ Olli confidens respondit talia Petrus: \\'Si tua nos uere dignatur uisere uirtus, Me pariter permitte tuo super aequora iussu Fluctibus in liquidis inmersos figere gressus.\\' Adnuit his Dominus; nauem mox linquere Petrus Audet et innixus figit uestigia ponto. Verum ubi tantarum mentem miracula rerum Terrificant uentique minas crebrescere cernit, 96] cf. Verg. Aen. III 437. 97] cf. Verg. Aen. VI 390. 103] cf. Verg. Aen. VII 810, XII 252. 107] cf. Verg. Aen. XI 14. 110] cf. Verg. Aen. XH 18. 115] cf. Verg. Aen. VI 159. 116] cf. Verg. Ge. IV 441. 117] cf. Verg. Aen. XII 222. 95 queque RPV2H petunt Ax 96 numen MIATa 97 turpebant R 98 fluctum AK2 (m. 1) 99 surgentes A flamina T2Bb 100 iam] om. P uigilium MaAaKaKaT 101 inter C attollit RlV2 lucirfer hortus XI 102 gressus A 103 uisu] dictu VI 104 pupi M 105 attoniti stupe facti Mp bibrabant A corde Rl 106 comfussa M mente uoce C, mente AMpPN, uoce rell. 107 tunc KxKtTBb 108 reget A 1, regat Vx uegitaus MKxKaLTaVaVaBaBb 109 uester MITt 110 i olli A ii respondet R, respondens H 111 uere nos PN dignantur RyL uisi sere M 113 non mersos MpVx 114 anuit C hic M, huic T nauim RL mox] post Fj Hl relinquere M1 115 inmexus A1, inuexos (m. 1) KyTiBb fiiit (x in ras.) T 117 crebriscere C, crescere RMaKaT1 6* Paulatim cedunt dubio liquefacta timore Quae ualidum fidei gestabant aequora robur. Iamque Simon medio submersus corpore clamat: \\'Fluctibus horrendis pereuntem diripe, Christe!\\' Dextera confestim protenditur obuia Petro, Et dubitata fides uerbis mulcatur amaris Ascensaeque rati contraria flamina cedunt. Praesentemque Dei subolem stupuere rogantes Cuncti, nauigio socios quos casus habebat. Transierat tandem sulcans freta feruida puppis Optatumque grauis conprenderat ancora portum. Conueniunt populi rapido per litora cursu Portantes aegros uestisque attingere fila Extrema exoptant — mirumque — hoc munere cuncti Credentes referunt plenam per membra salutem. Ecce Pharisaei scribaeque hinc inde dolosi Captantes Christum promunt fallacia dicta: \\'Cur tua discipulos patitur doctrina labare Praeceptis ueterum? manibus nam cura lauandis Praeteriit, sumuntque simul cum sordibus escas.\\' Ille sub haec fatur: \\'Magis hoc est quaerere dignum, Transgressi praecepta Dei quod proditis omnes. Namque Deus mortem defixa lege minatur, 119] cf. Verg. Aen. IV 441. 118 timori CATN 119 rubor C 120 Symon Bb summersus C 121 pereentem R eripe A, deripe PFj V2Hl fort. recte 122 com- festim A praetenditur Vt (a m. 1) 123 mulcatur CAK2T(?), mulcetur rell. et edit. amoris ex amaris C, amoris MT 124 ascensique A flumina T1 125 subolem CK2TIHHl, sobolem rell. 126 in nauigio B causa trahebat A 128 obtatum RA alii conprendere JRlAMx, conpre- hsenderat A ancora CIKzMpT\\' 129 comueniunt M 131 extrema A optantes MpHl mirumque CA Poelm. in mg., miroque rell. 132 per] in Bua A saluam A1 135 Quur A uetuit A labari C, lauare A, labore TlL lapsare ferunt documenta Poelm. 136 nam] quos KaKaTVa 137 praeteriit MxAKt (m. 1?) Tpraeterit rell. sumuntque CAP, absumuntque uel assumuntque rell. 138 sed ex sub M 139 transgressa Kx (m. 1) mandata Poelm. in mg. 140 iamque A morte Poelm. difixa .AK2T 1 Si genitor cuiquam uerbo laedatur amaro. Vel genetrix nati dictis pulsetur acerbis. Inrita uos istaec facitis peruersa docendo. Quam manifesta uigent de uobis dicta profetae: Me populus summis labiis sublimat honore, Sed diuersa procul cordis secreta pererrant. Accipite ergo omnes auresque aduertite cordis: Non inlata homini fuerint quaecumque, pudendis Sordibus aspergent uitaeue animoue sedebunt. Erumpunt hominum sed quae penetralibus oris, Internam misere maculabunt edita mentem.\\' Discipuli Christo memorant, quod uerba loquentis Occulto traherent scribarum pectora risu. Ille dehinc: \\'Genitor plantarum semina noster Quae non ipse sui conseuit in aequore ruris,.. Abiciet penitus radicibus eruta longe. Caecum forte ducem caecus si nactus oberret, Decidet in foueam pariter dimersus uterque.\\' Tunc petit absolui Petrus, quid quaestio uellet, Ipse Pharisaeis quam mox scribisque dedisset. Tum sator aeternae respondit talia uitae: \\'Vos etiam duro discluditis omnia corde Iussa nec admittit mentis dubitatio lucem. Nam quaecumque hominum ueniunt extrinsecus ori, 147] cf. Verg. Aen. V 804. . 141 sic BlB quisquam A, cuiusquam F, 142 genitrei M, genitoris Al uerbis Mp VI V2 aceruis RXA 143 ista haec B (haec am. 2) AMp (hista), ista ML VI VzBb, istic TxBl, ista et PHl 144 profetae C 145 oblimat Mpl 148 inlota (m. 1) K2T hominis Mpl, homines Poelm. in mg. 150 penitralibus M, penetrabilibus RA VI V2 151 miserae 0, missere M 153 carpant VI (cum gl. detrahant, captant) 155 suo Rl K1K2L consueuit (m. 1) K2T, plantauit Hl 157 caecum-caecus C A2MpP, caecus-caecum rell. si] i C nanctus RMaAKaTVy obherret R, aberret M1, oberrans Poelm. in mg. 158 decidit R}MLVi Fj, decidia Hl demersus CAK2 (ex corr.) MpsBb 159 NV QVOD IN OS INTRAT QVOINQVINAT L tunc MpPN, tum rell. uellit C, uelit RtV1 160 scribisque quam mox M 161 tunc CRMp 162 duros KXK7 163 amittit C, ammittit P, admittet K2TBb In uentrem cedunt animoque incognita currunt. Quae uero interno concepta e pectore promunt Ora hominum, mentem possunt aspergine labis Polluere inmundoque hominem maculare piaclo. Secreto cordis promuntur noxia uitae Consilia et caedes et furta nefanda tororum Et fraudes fallaxque hominum pro testibus error Et rapidae caelum pulsans uaesania uocis. Haec sunt quae maculant hominem, quae sordibus inplent. Inlotis autem manibus non polluit umquam Corporis arbitrio terrenum sumere uictum.\\' Haec ubi dicta dedit, pulcherrima rura Syrorum Sidonemque Tyrumque petit: cum femina fusis Crinibus et precibus natam causata iacentem Yoluitur et tacitum non desinit anxia Christum Orare, ut mentem uexatam daemone saeuo Redderet et miserae tandem resipire liceret. Tunc etiam precibus sectantum discipulorum Respondit, proprias genitoris malle bidentes Cogere, quas uanus late disperserat error. Crebrius instanti tum talia fatur Iesus: \\'Natis quisque suis panem non detrahet umquam Et canibus iaciet.\\' Tum talia femina fatur: \\'Micarum saltem canibus sua portio mensae 170] cf. Ou. Met. IV 174. 176] cf. Verg. Aen. II 790. 166 concepta Ku concepte AKtTl, e om. CMp 170 torum C 171 fallax fraudesque A 172 rapida A, rabida V3, rabidae Kt (m. 2) MpT1 Poelm. in mg. uaesania C, uisania (ui in ras.) M uoce Al 175 sumire T1 176 DE MYLIERE CANANAEAE L sirorum C 177 sydonem RMlp, sydorumque Mp tirumque C, tyrorumque A2K! petiit A suplex A 178 crinibi effusis A 179 uolbitur A d*sinit (i eras.) M 180 Demones euo sanam M, demonis aeuo KtKtT 181 misere R cum aliis misiserere resipisse Mp resipire CYz, respirare; resipisse R, resipissere Ml, resipere A, resepere (m. 1?) KlK2T, resipisse rell. liceret ez liceat R 182 tunc etiam] insuper his liceret A, insuperhis MpHl 183 uidentes C 184 disperserit .ÂK!MptTl 185 tunc Mp, tum Iesus RHI, tum itis МV1 V2 186 om. T panes PBN detrait (it in nu. m. al.) M, dethraet Hl 187 iaciat Hl tunc HHl 188 saltim RMA alii Decidit et nihilo dominorum cena grauatur.\\' Tum Dominus loquitur: \\'Veniant tibi digna salutis Praemia, quae fidei meruerunt robora tantae.\\' Talia saluator uerbis caelestibus edit Virginis et mentem discusso daemone uirtus Conplexam inpleuit donis fecunda salutis. Inde Galilaeas repedat seruator in oras Praecelsique procul montis consedit in arce. Haut mora, conueniunt populi secumque trahebant Pars captos oculis et crurum debile uulgus. Elinguesque alios morbique uocabula mille. Omnibus ille tamen languores dempsit amaros, Viribus et ualidis uenerando munere donat. Tum populi pariter miracula tanta frequentant Aeternoque patri laudes gratesque celebrant. Discipulos Christus cogens in uertice montis Secreto adloquitur: \\'Plebis miseratio multa est, Tertia nam terris remeant iam lumina solis, Ex quo nulla sibi sumunt alimenta ciborum; Ieiunam nolim tantam dimittere plebem, Ne labor adficiat populos per longa uiantes.\\' Discipuli Christo ostendunt septem sibi panes Esse et pisciculos alimenta ad proxima paucos. 190] cf. Verg. Aen. I 605. 201] cf. Verg. Aen. V 361. 204] cf. Verg. Aen. XI 526. 206] cf. Verg. Aen. VI 255. 207] cf. Ou. Met. VII 79. 189 decidet RK2TI, decidat Poelm. in mg. grauetur Poebn. in mg. 190 tunc MpHl uenient MMp 191-194 desunt in Mp 191 robura Rl uitae Hl 192 caelestibus edit Vu medicamina douat Matr. et uoce loquutus uel locutus rell. cum C, qui uerba in rasura litteris ■ curstuis cmglosaxonicis scripta habet 198 decusso VaVaHl 194 secunda VI 195 ERAT ills SANANS POPVLV L Galilee VxHl repetat CR, repetit A saluator KaKaMpPTB 196 conscendit Mp (?) 197 aut CMp, haut plerique comueniunt M 198 uulgus debile crura Poelm. 199 altos C alii TV1 V2 morib;que C 200 langores Hl acerbos MpVtHl 201 et uires ualidas A mirando MpVx munera H 202 tunc Mp 208 aeterno M 204 DE SEPTEM PANI- BVS L 205 secreto OVIt secrete rell. 206 remeantia CAKaKaT 207 sumant VHl 208 nollim TlBbl, nulli L Tum populum ius sit terrae per terga cubare, Quodque fuit totum propriis discerpere palmis; Et cunctae curat mensatim dedere plebi. Discipuli ponunt epulas populusque repletur Ad satiem dapibus; relegunt mox fragmina panis Et sportas referunt cumulato pondere septem. Quattuor ex omni fuerant tum milia plebe Nec numero quisquam matres puerosque notauit. Inde Magedarum naui transcurrit in oras. Ecce Pharisaei Sadducaeique dolosi Poscere temptantes instant caelestia signa. Sed Christus cernens fallacia pectora fatur: \\'Conuexum quotiens claudit nox humida caelum, Si ruber astrifero procedit uesper Olympo, Dicitis: Adueniet uentura luce serenum. Iamque sub exortu solis ubi tristia rubro Nubila miscentur confusa luce colori, Dicitis, agricolis nautisque uenire fragosam Ventorum rabiem tempestatumque furores. Fallaces, nostis faciem discernere caeli, Saeclorum uero nescitis tempora signis Explorare suis? Sed uobis signa dabuntur, Quae maris inmenso quondam uenere profundo, Belua cum tenuit uentris sub carcere uatem.\\' Haec ait et propere puppis retinacula soluens 215] cf. Ou. Fast. IV 545. 224] cf. Verg. Aen. II 8, III 198. 225] cf. Verg. Ecl. VI 86. 226, 227] MoretA. 230] cf. Stat. Theb. VIIS10. 213 quod ML, quotque P 214 comtae M curam Yl, curat (t in ras. 2 lift.) Xl curat cunctae Hl 215 epulas dapibus Hl 216 faciem H relegant R fraumina A 217 refferunt M pundere M 218 plebe CLMpTWi, plebis rell. 219 notabit A 220 magędanlm C, magidarum MKzBb, mageddarum V2 221 saduceique RM alii 224 conezum M, connexum N claudet MKIKzT nox ex mox T umida K7 (m. 1) TlPH 225 iubar A, rober KzT I procedet VX(?)V% olimpo C cum aliis 227 ortu RIMt ubi CVlt si rell. 228 nula L comfusa M 229 uenise M 234 uenire AK2Tl 235 bilua M 236 CAVETE FER- MENTV PHARISEORVM L. Trans freta contendit rapido conprendere cursu Arua Philipporum sociisque haec talia fatur: \\'Sollicite uobis uitentur noxia farra Fermentumque ferox!: uestris auertite mensis. Illa Pharisaei Sadducaeique dolosi Admiscent escis falluntque in nomine panis. Cur uobis tacitas uoluit cunctatio mentes? Pro! quam parua fides sensu torpente fatiscit! Dicitis auersi, naui quod tollere panes Non fuerit uobis uacuum farrisque cauendas Insidias iubeam; meminisse et scire putabam, Quod panes quinque plebis mihi milia quinque Inplerint dapibus cophinisque superflua tantis Fragmenta ad cumulum fuerint collecta ciborum, Quattuor et rursum cenantum milia panes Quod facile inplerint septem sportasque referri Vidistis rursus conpletas reliquiarum. Sed moneo istorum semper fermenta cauere.\\' Discipuli tandem uitalia uerba secuti Doctrinam cernunt fermenti nomine dictam. Inde ubi peruentum liquidi per terga profundi Clara, Philippaeo quae pollent nomine, rura, Cogit concilium sectantum discipulorum. Et quaerit, quem se populorum fama putaret. Respondent multas plebis tunc esse loquellas: 287] cf. Verg. Aen. V 291. 237 transcendit rabido freta R (t trans freta contendit in mg.) conprehendere KzTB 239 sollicito A 1 241 sadducaeque C, saduccique plerique 243 quur A tacitam-mentem MpY1 tacita KsTIYz oluit CR, soluet A cogitatis M mentis AKtTl 244 qua C fatescit RKaMpPVyB1, patescit MlBb 245 aduersi VxHl 246 cauendus C 247 et scire] iscire Hl 248 quod panes quini plebis mihi Poelm., p. q. mihi plebis quod in mg. 249 implerent CRaKxKiPVx V2B, implerunt M cofflnisque M 250 cumolum C 251 rursus MKxK7Bb 252 implerent CKIK2PTBb, impleuerint M 253 rursum AKxK%MpT 254 caaeri MKiLMpPTBBbH 257 peruentum est RKLP 258 quo TIBIH,. qua Poelm. rora M 259 sectandum HHl 261 multiqui A, multi K2 (m. 1) T1 VI V2 Crebrius audisse et multos firmare, quod esset Iustus Iohannes, populos qui flumine lauit. Pars memorat uolucris famae sibi cognita uerba Heliam uenisse iterum, quem praepete curru Turbine caelesti quondam simulata quadrigis Astris inseruit rapidae uis feruida flammae. Hieremiam dixere alii paruisse profetam. Tunc Christus cunctis arridens pectore blando Conquirit, quae sit sententia discipulorum. Sed stabilis Petrus: \\'Tu Sancti filius, inquit, Christus, magnifico terras qui lumine conples.\\' Tum Dominus forti respondit talia Petro: \\'Petre beatus eris, nam talia pandere certe Humanus sanguis uel terrae portio corpus Haut umquam poterit. Genitoris munera sola- Possunt tam ualidum fidei concedere robur. Tu nomen Petri digna uirtute tueris. Hac in mole mihi saxique in robore ponam Semper mansuras aeternis moenibus aedes. Infernis domus haec non exsuperabile portis Claustrum perpetuo munitum robore habebit; Caelestisque tibi claues permittere regni Est animus; terrisque tuo quae nexa relinques Arbitrio, caelo pariter nodata manebunt; 264] cf. Ou. Ep. XVI 207. 272] cf. Verg. Aen. III 645. 284] cf. Verg. Aen. XI 325.\\' 262 et om. MKxBb, audissa K2T esset] ipse Hl 263 iohannis K2T 264 memorans K2TBb uolucris memorat PB 265 praepeti MJltBb, repete (re in ras.) B currum C, curru Kt (m. 1) Tl VI, cursu reU. 268 om. Mp paruisse C, paresse M, apparuisse Fj, pars esse feH. profetam C 269 tum MKIKZTBb arridens] affatus JMpFiRZ 272 qui terras K2 273 tunc C forte Kx (m. 1) Mpl 274 certe] terrę N 275 san- gues M 276 aut C (passim) poterint RMl 277 poscunt C concidere C rubor C 279 hoc in moli M (Inmobili i. m. adscr.); hoc mihique inmobili P; post mihi: ualidumque in marmore eras. in C robure M 281 imfernis M, infirmis Kt ezuperabile C, exsuperabilis M1 282 monitum C robure Ml, robore AKt (m. 2) Bb1, robur rell. 288 caelestesque ÅL, celesteq; 2T, (m. 1) T1 284 nixa B1, nexu .AtK2Tl relinquens P, relinquis V2 285 caeli TIV\\'J ligata A, non data KjT1 Soluerit et rursus tua quae sententia terris, Haut aliter uenient caeli sub sede soluta.- . Sed uos discipuli Christum me dicere cunctis Parcite, quo soli cognoscant talia digni. Iam lux adueniet properis mihi cursibus instans, Moenibusque in Solymis rabies cum prona furore Eximios uatum saturabit sanguine nostro. Ast ubi lucifluum reddet sol tertius ortum, Consurget radiis pariter redimita salutis Vita mihi cunctisque dabit sua munera terris.\\' Tum Petrus magno percussus corda dolore: \\'Absint, Christe, tuis, inquit, tam tristia sanctis Monstra. procul membris; nec fas est credere tantum, Nec tibi tam durus poterit contingere casus.\\' Christus ad haec: \\'Procul hinc, inquit, procul effuge, daemon. Non diuina tibi mentem prudentia tangit, Sed terrena sapis mollique timore tremiscis. Sed si quis uestrum uestigia nostra sequetur, Abneget ipse sibi corpusque animamque recusans Atque crucem propriam comitatibus addere nostris Gaudeat, amissam redimet cui gloria uitam; Nam seruata perit terris possessio lucis. Sed quid proficient saecli mortalia lucra, 296] cf. Verg. Aen. I 209; cf. infra u. 364. 286 *oluerit C et] ad Mp, at F, 287 ueniet KXK7 sub] om. V2 289 quos (s add. m. al.) M, quod BKaKaVaBb Poelm. 290 propriis BlM 291 moenibusq; C, que om. rtll. cf. indicem solimis plerique prona] uesana in mg. add. M 292 eximio statu M (ex corr.) A. uatum] tantos K\\'b in ras. T adornabit (saturauit m. al. s. l.) M, saturauit K1K2Tl sanguine* (m eras.) A. nostros M 298 luctifluum Vt (?) Poelm. 295 cunctisque] cautisque Hl debet Bx 296 tunc MK2 (ex corr.) MpPBbG perculsus B2AMp(?)Bl corde KaLTWaVaBbG pauore RL 297 inquid C (passim) 298 nefas H 301 nil RP, nihil MTlBb tua diuinam Poelm. in mg. i 802 tremore KzT zHl tremiscis OA., timesces Kif timisces T, tremescis rell. 808 sequatur MP 804 abnegit C corpus KyBb animamque in ras. T, 8. 1. Kt 305 adque C 306 redemit M 308 s. q. proficiunt Poelm., commoda sed quid erunt Poelm. in mg. saeculi M Si damnum subeant lucis uitaeque perennis? Yel quae digna queunt animae conmercia poni? Filius huc hominis ueniet sub nomine patris, Caelestesque illum fremitu comitante ministri Stipabunt, reddetque hominum sua debita uitae. Vera loquor: certos istic sub limine lucis Inueniam, caeli fulgens cum regna capessam.\\' Haec ubi dicta dedit, passus bis terna dierum Lumina conuerso terras transcurrere caelo, Tum secum iubet abruptum conscendere montem Petrum Zebedeique duos per deuia natos. Inde ubi peruentum secreti montis in arcem, Continuo Christus faciem fulgore corusco Mutatur, uestemque niuis candore nitescit. Respiciunt comites mediumque adsistere sanctis Heliae Moysique uident. Tum talia Petrus: \\'Respice, num nobis potius discedere longe, An istic tantae spectacula cernere molis Conueniat; trino tamen hic tentoria uobis, Si iubeas, frondis faciam diuersa paratu, Singula sub noctem quae uos aulaea receptent.\\' Talia dum loquitur, caelo praefulgida nubes Circumiecta oculis uestibat lumine montem, 815] cf. Verg. Aen. Vm 507; Stat. Theb. II 109. 316] cf. u. 176. 321] cf. Verg. Ge. IV 98. 322] cf. Verg. Aen. XII 84, III 538. 331] cf. Verg. Aen. VI 640. 309 subeunt A, pariant VI Poelm. uitae lucisque MP perendis M 310 queant Hl 312 caelestisque ÅК2Tl, caelestes Hl 313 hominem VI (m. 1) 314 istinc MAKit isti*c Cij am. 2) T lumine RIKtlJ.fplT2Bl sublime AL 315 imueniam M 317 conuexo ..41K\\'l (m. 2) PT iHl terras] umbras K2J uerbera Bb 318 tunc PB 320 peruentum est RLPGH 321 Christi Bb facie R (in mg.) K2 (m. 1) LV7B7H, facies Bb1 corrusco C 322 uestemque C Matr., uestesque KzT z, uestisque rell. niueo Mp candorem A 324 helian A Moysi] Moisi C, Mosei JJFj, moysen A, Moyse KlK2Tt tunc R 825 uobis (m.l) K2 326 anne .A.t(?)L2 istinc AlBb 327 comueniat M trino CKXLTXVaB, trina rell. hiic M, stic T1 328 frondes KaKaTaBbx1 diuerso MBb1 apparatu M 829 nocte MMpV%BbGH qui Mp receptant L1 880 nubis AК2Tl 831 uesti*bat (e eras.) RM, condebat Poelm. in mg. Et uox e medio lucis manifesta cucurrit: \\'Unicus hic meus est natus, mea summa uoluntas; Huius iustitiam iusto conprendite corde.\\' Discipuli pauido presserunt corpore terram, Nec prius e prono uultus sustollere casu Audebant, sancto Christi nisi dextera tactu Demulcens blandis firmasset pectora uerbis: \\'Surgite et abiectum fortes calcate timorem, Nec cuiquam praesens pandatur uisio uerbis, Ni prius huc hominis suboles speciosa reportet In lucem referens mortis de sede tropaea.\\' Consurgunt solumque uident et uoce requirunt, Cur scriptis ueterum scribarum factio certet, Heliam primum caeli de sede reuerti In terras Christique dehinc consurgere lucem. Christus ad haec: \\'Veniet certo sub tempore iussus Helias reddens mox omnia debita saeclo. Sed si quis credit, iam uenerat ante renascens, Ignotum ueluti rabies quem caeca furoris Demersit leto; mox saeuior altera caedes En hominis nato trucibus laniatibus instat.\\' Haec ait et populum repetit. montemque relinquit. Ecce sed inflexis genibus fletuque solutus 340* Horomatis huiusce expertes facite cunctos 833J cf. Verg. Aen. YIII 581. 350] cf. Verg. Aen. II 244. 333 sola M uoluptas Poelm. in mg. 334 conprehendite ALBBbG 337 audibant A christi sancto Mp quam Poelm. in mg. 339 et 340 om. M1, pro quibus legitur u. 340* Horomatis huiusce expertes facite cunctos, post 339 legitur uersus in MpPYIGH, post 352 in T (Horomatisque huius), idem post 340 in R (Horomatisque huius), horomatis huius eipertes reddite cunctos Hl; gloriae et huiusce ezpertes uos red-te Podm., oromatisque huiusce expertes reddite cunctos Poelm. in mg., cf. Beda, Retr. in Act. ap. IX, 11 et 12 340 uobis PBt, uerbi G 341 Nisi CA hinc A subolis CMT1 343 solidumque uident et Poelm. in mg. 344 quur A 347 certo ueniet M certe V2 iussus C, iustus rell. 348 haelias C debeta C 350 rabies quem ueluti Mp 851 dimersit KtLG leto C 352 inque B V 2t in Mp laniantibus Hl 353 reliquit RKaKaLPTB 354 imflexis M fletusque Mp, fleotuque B1 Vir senior precibus Christum ueneratus adorat: \\'Dauidis suboles, hominum lumenque salusque, Te precor, horribilem nati de corpore morbum Proturbes, reddasque seni solacia uitae. Nam cursus lunae natum mihi daemonis arte Torquet et in liquidas deiectum proicit undas, Aut miserum medio proiectum uoluit in igni. Nam tua discipuli sectantes iussa frequenter Conisi nulla in solidum mihi dona dederunt.\\' Tum Christus magno conmotus corda dolore: ,0 gens nullius fidei, gens effera semper, En etiam patiar uobiscum me fore terris?\\' Sic ait et puerum mandat perferre parenti Ante suos uultus. Tum uocis pondere multo Incubuit mentisque simul conuulsa uenena Daemonis horrendi purgato corde fugauit. Discipuli rogitant, cur non successerit illis Eiusdem pueri totiens temptata medella. Respondit Dominus: \\'Labat quia pectore uestro Instabilis fidei nutans per lubrica gressus. Nam si certa foret credendi portio uobis, Instar quae minimi possit praestare sinapis, Istius hinc montis possetis uellere uerbo Inque alias sedes cunctam transuoluere molem. Nam genus hoc morbi precibus sine fine fidesque 360] cf. Verg. Aen. V 859. 355 precibus C 356 da*idis (b eras.) A o soboles Mp, sobolis KtTaVaBb 358 proturbas KaKaLTaBBb 359 iam A 360 proiecit ML, protrahit Hl 361 uoluet giBb ignem A, igne KtTlBb 362 dicta B 363 solida ex solidum T 364 tunc RHl corde RLBlHl Poelm. in mg. 366 Nunc eius iam A patior KaKaTBBbH 367 praeferre Vy 368 tunc AHl pundere M 369 simul] sinu VtHl 370 purb gata P 372 medelis Mp 373 respondet Ky lauat qui M 375 nobis Mp Poelm. 376 perstare R sinapi Audonaaropolitanus 266a. IX, senapis A, sinapis rell. quae minimi posset granum p. s. Poelm. in mg. 377 poteritis XI (m. 1) KtT 378 hincque VxHl altas KtTl 379 precando A fidesque Ky (m. 2) MpVaB, fideique L, fide que rell. at genus h. m. duntaxat nota precesque Poelm. in mg. Multaque robusti ieiunia pectoris arcent.\\' Inde Cafarnaum gradiens peruenit ad oras. Conuenere Petrum, quibus instat cura tributi, Soluere poscentes solitum pro nomine Christi. Ille sed ad Petrum conuersus talia fatur: \\'Dic, inquit, reges quorum dependere natos Externos propriosne sibi iussere tributa?\\' Respondit Petrus: \\'Alienos soluere certum est.1 \\'Cernis, ait Christus, natum non soluere regis; Sed ne quem laedam, praeceptum suscipe nostrum: En maris undisoni rupes quae prodit in altum Scandatur tibi summa, Simon, hamusque profundo Stamine saetarum conexus praecipitetur. Haeserit et curuo qui primus acumine piscis, Huius pandantur scissi penetralia uentris; Illic inuentum duplex dissolue tributum/ Discipuli post inde rogant, quis maximus alto In caeli regno meritis pro qualibus esset. Tum Christus medio puerum consistere coetu Praecipit et placido doctor sermone profatur: \\'Quisque cupit celsam caeli conscendere sedem, 3 Istius en pueri similem se moribus aptet. I Erroris laqueos saeclis increscere certum est, 394] cf. Verg. Cat. V 39. 380 multum ac A rubusti P 381 Capharnaum M peruenit ad CMG Poelm. in mg., peruenerat rell. 382 comuenere M instabat RlM 383 poscentis KtTl solidum KlT2 384 comuersus M 385 inquid C cum aliis rependere Vt natis KtTx 286 propriosue MKtLMp na PTBGHHl sibi (ne a m. 2) R 387 Petrus his Poelm. in mg. 390 E Maris M, et maris Poelm. undissoni CJlf1 rupis MPBb in aequor R2 (dupl. scr.) MKaKaTBb post 394 Inuentumque dragmum illius iliis apertis Prome et te illum prgbe poscentibus nummum M (sed signo athet. addito) C2 in mg.; Illic inuenta didragma quae illius ilis est Apertis prome et te praebe illud poscentibus\\'aurum T11. m. inf. 895 inuento Poelm. in mg. 398 tunc RM 399 praecepit MK7TxBbHl et] eis A w. 400 et 401 transmutati in MKa KaMpPTBBb GH En huius-se fingere certet Matr. F, Sed tamen infelix, per quem generabitur error. Qui uero e paruis istis deceperit ullum, Si sapiat, nectat saxo sua colla molari Praecipitemque maris sese iaculetur in undas. Nec quisquam fastu paruos contempserit istos. Horum custodes caelesti in sede tuentur Altithroni uultum genitoris sidera supra. Sed si quis pastor, cui pascua credita tondent Centum balantes, unam cum forte seorsum Nescius error habet, quaesitor deserit omnes Unius et totis lustrat uestigia siluis, Illam si magno possit reperire labore; Laetitia inuentae maior tum nascitur agnae, Quam pro cunctarum numero, quod nulla resedit. Ex istis paruis genitor sic perdere quemquam Non patitur gaudetque suis increscere regnis.\\' ,Si fratrem proprium delicto conmaculatum Cernis, secretum mox dictis corripe solus. Si tua uerborum patiens moderamina laudat, Labentis mentem frater lucrabere fratris. Sin tua solius contemnit uerba relinquens, Tunc alios pariter monitor pia iussa frequentet. Sed si discutiet doctorum frena duorum, Tunc ad concilium referantur crimina plenum, Ut populi saltem sanetur pondere uictus. 406] cf. Verg. Ecl. VIII 59, Aen. IV 253. 413] cf. Verg. Aen. XI768. 404 deceperet C, deciperet R, deoiperit MBb unum T1 405 sapiet C, rapiat (t sapiat m. 2) R suo L 406 mari Bb iaculatur Rl 410 Et siquis Fs 411 una C 414 illa Mp repperire CR alii labores Bb 415 tunc Hl 416 quod nulla resedit] quibus afuit error A recedit nonnulli rec., recessit Poelm. in mg. 418 non] num Lx concrescere Rl 419 proprio RM (m. al.) KILMpPBBbGH, proprios KtTl 420 cernes CP secretom corr. in secretum C, secretim Matr. VtHl, secretis PBBbG, secreto rell. 422 amorem A lucrauere M frater 1. fratris m. A 428 si* (n eras.) C, si AL contempnet RKtK,A£pP TBBbGHl reluctans MK1K2T 424 tum ML monitor pariter RMp 425 dicutiet V3, descutiet CM (m. al.), decutiet KIKzPTBb, discutiat B, decutiat H 427 saltem C, saltim rell. Sin et multorum contempserit efferus ora, Sit tibi diuersae multatus nomine gentis. Namque in concilium semper praesentia nostra Adueniet mediumque duum me stare necesse est, Siue trium fuerit coetus sub nomine nostro.\\'\\' Tum Petrus quaerit, quot fratri errata remittat, Vel septem lapsus hominum si forte liceret. Christus prosequitur: \\'Non septem crimina tantum, Sed decuplata super donentur uulnera fratri.\\' ,Nam caeli regnum domini praediuitis aulae Consimile est, nummi rationem qui sibi poni Iusserit et seruum debentem multa talenta Praecipit abreptum cum coniuge progenieque Atque opibus cunctis uenali nomine sisti. Tum seruus dominum prostrato corpore adorat Et spondet, spatii sibi si foret ulla facultas, Omnem nummorum domino dissoluere summam. Conmouit dominum famuli miseratio flentis Cunctaque trans meritum concessit debita seruo. Ille sed egrediens conseruum limine in ipso Nactus constringit; tum debita fortior urget Persolui precibusque locum truculentus abegit, Carceris et mersum tenebris poenisque premebat. Quae postquam dominus famulorum noscere uerbis Incipit, adducto ingessit iustissima seruo Dicta dolens iramque mouet iussisque seueris 429] cf. Verg. Aen. XI 246. 428 contempserit ex corr. M *ora (h eras.) M 429 diuisae MMp PViBBbGH mutatus CAMpTaVaVa multator Kt (m. 1) 430 consilium A 431 adueniat L dum A 433 tunc RLGHl quod AlBl dimittat (m. 1) KtT 434 si forte C, si ferre rell., indulgere edit. 436 crimina M frit Mp 437 nunc RML 441 adque C et alii 442 tunc AHl 443 si sibi C si] om. Bb, s. I. T fuerit (m. 1) Kt 444 summa P 445 tum mouit M 446 concesserit A1 448 nanctus RxMAKxMpBBb constrinxit M inmitior MKyKaT, fortius HPoelm. urgit C, urguet MKXBV 449 pręcibusque C abeget Tl 450 promebat A 451 posquam T1 452 addicta KtTG 453 iamque giT 1 XXIV. Ino. 7 In tormenta ferum detrusit cuncta reuoluens Debita, dum dignis lueret per uincula poenis. Sic uobis faciet genitor, qui culmina caeli Possidet, inmites saeuo si pectore fratrum Peccata orantum dure punire uoletis.\\' Talia dicta dedit; Galilaeaeque arua reliquit Iudaeamque petit, qua pinguia rura silenter Agmine Iordanes uiridis perrumpit amoeno. Nec minus in stratis aegros donare salute, Sublimisque patris concedere munera praestat. Ecce Pharisaei temptantes quaerere pergunt, Coniugis an liceat reiectum scindere uinclum, Quicquid erit, laesi tangit quod corda mariti. Haec ubi percepit, depromit talia Christus: \\'Principio Deus in terris par dispare sexu Constituit iussitque uno de corpore necti Amborumque animas iunctis inolescere membris. Quod Deus ergo iubet proprio concrescere uerbo, Inlicitum est hominum foedo secernere luxu. Moyses praecepit, quod pectora dura uideret, Scribere discidium, quo saxea corda reuinci Per proprios apices possent sub iudice flamma. Nam temere exsoluet casti qui iura cubilis Alteraque illius thalamis sociabitur uxor, Crimen adulterii populo sub teste subibit.\\' 459] cf. Yerg. Aen. V 852. 455 luceret 221 uincla M 457 possedet CM inmitis (m. 1) HlgsT pectora R1 459 Galilęaque CH, Galileaque ALMp VIG rura LMp PGH 460 quam per M silentem M, silenum (m. 1) K2T 461 amne M Iordanis RM et alii pręrumpit MKIK2T, perrupit P, prorumpit Poelm. amoenos VI 462 pratis ML aegris-salutem RAPBGHHl saluti KtK2 (m. 2) T 463 perstat MVa V3 465 coniugii MBb relictum Jf 466 quidquid C, quicquit M tale si quod tangit A, (om. quod) FJFJ tanget CMpP corde R 467 percipit CM 468 dispari MT2 470 animos RMKaKaLPTaG inoliscere C 472 secedere Hl 473 Moses C praecipit C uidisset MKt (m. 2) Bb, uiderunt A 474 quod .A.К2Tl reuincti A 475 possint RMKiKtPTBb flammae YIYiHd Poelm. in mg. 476 exsoluit RWK&TVJBbG Discipuli referunt: \\'Urget lex ista uirorum Seruitiique premit non aequo pondere partem, Ut melius fuerit thalamis caruisse perosis.\\' Respondit Dominus: \\'Non omnes pondere tanto Subicient umeros, lectae sunt talia dona \\' Virtutis. Trino truncantur corpora more, Quae nulla gaudent genitali lege tororum. Namque alios tales progigni in luminis oras Conperimus; plerosque hominum uis ferrea sexu Exuit; atque alios ipsos sibi demere constat Pro caeli regnis pronum de pectore amorem. Quisque capax fuerit, celsa uirtute capessat, Quod paucis lectisque Deus uult pandere munus/ Haec ait et pueros, quos gaudens cura parentum Cum precibus laetis certatim hinc inde ferebat, Suscipit et plebem sectantum, quod prohiberet, Increpat ac tales adfirmat regna mereri Aulae caelestis. Sanctas his ordine palmas Inponit redditque ulnis portare parentum. Ecce sed e populo iuuenis, cui rura domusque Et gaza exstabat, rerum possessio fulgens, Accedit Christumque palam submissus adorat: \\'O bone praeceptor, dic-nunc, quae facta sequamur, Ut mihi perpetuam liceat conprendere uitam?\\' 486] of. Verg. Aen. VII 660. 479 urguet R\\'MK,L issa L 480 prg monet M pundere M 483 subiciunt A, subici L humeros BKaKaBb laetae Poelm. in mg. 484 truncatur P corpore amore Hl 485 genitalia (m. 1) KjT 487 hominumj horum L 488 exsuit CKt exultatque A 489 promunt C morem M, amorum Hl 491 electisque MP minus B 492 aut A gaudens quos M 493 laeti CKxBb Poelm. ferebant CK1 Matr. PVaBb 494 suscepit M, suspicit A peccatum A prohiberent Hl 497 reddi*que (t eras. m. 2) B, reddiditque M humeris YIYsHI portare] iubet ipse B1 498 iura VI domique P 499 gazaestabat C, gazae stabat KIK2T2, gazistabat Matr. N, gaza distabat BMLMpV2BbGH, gaza adstabat Bl, gazae adstabat VxHl 500 accidit M summissus CB 501 dic nunc] dignum M sequantur MPT1 502 conprehendere MA K2PTB 7* His auctor uitae tum talia reddit Iesus: \\'Nunc demum quaeris, ueteri quae lege tenentur? Non hominis perimes uitam, non furta tororum \\'Inuades, quaestumue alienis noxia rebus Mens aut dextra leget, non testis falsa loqueris. Sit genitor genetrixque tuo sublimis honore, Proximus et frater pro te tibi cedat amore.\\' Ille dehinc: \\'Istaec semper mihi perpete cura Obseruata reor, sed ne quid forte relictum Desit, praesenti liceat me uoce moneri.\\' Tum Christus fatur: \\'Nunc si perfecta requiris Prendere praecelsis meritis fastigia uitae, Omnia, quae proprio retines solus dominatu, Distrahe et ad miseros confer securus egentes. Tum thesaurus erit caeli tibi conditus arce Virtutisque tenax uestigia nostra sequeris.1 Haec adolescentis ueniunt ubi dicta per aures, Deiecit uultum tristisque in tecta refugit. Tum sic discipulis uitae spes unica fatur: \\'Difficile est terris adfixos diuite gaza Auelli caelique leues in regna uenire. Nam citius tenuis per acus transire foramen Deformis poterunt inmania membra cameli, Quam queat ut diues caelestia regna uidere.\\' Talibus attoniti comites stupidique silebant, 504] cf. Verg. Aen. XH 819. 505] cf. Ou. Met. IV 174. 512] cf. Verg. Aen. III 461. 520] cf. Verg. Aen. III 320, VII 500. 527] cf. VaL Fl. VII 101, cf. Verg. Ge. II 508. 503 tunc R et alii reddidit MP 504 daemum C 505 peremis (m. 1) K2Tl 506 inuadis K2Tl questumque P 507 dextera M liget iJFj V2Bb falso R1 508 genetrexque MA. alii 509 frater C Matr., puro rell. 510 ista haec MA.MpPTV2BbGHHl, ista hac R, cuncta istaec Fj, istam haec L 511 nequi P 513 tunc R num Mp 514 fatigia C 515 retinens CMp1 517 tunc MALBPGHHl thensaurus T1 518 om. Rl 519 adoliscentis CA, aduliscentis A, adulescentis K,112 521 tum CAMpVx V3GH, tunc rell. 522 adflxus gsT de diuite (de 8. Z. m. 2) Mp, deuite Bb 525 deformes gzT1 526 quam diues possit c. r. u. A diues ualeat Poelm. in mg. 527 stupuere A Voluentes quae tanta foret sub pectore uirtus Humano, talem possit quae prendere uitam. Respicit aeternae iustorum gloria uitae Atque ait: Haec homini forsan uideantur acerba, Sed Deus electis facilem praepandit in aethra Possibilemque uiam, uirtus quam celsa capessat.\\' Tum Petrus fidei munitus moenibus infit: \\'Omnia nostrorum proiecta reliquimus olim, Et tua iussa sequi nobis spes unica restat. Quid nostris animis superest? Dic, Christe, precamur.\\' Talibus ad Petrum uerbis respondit Iesus: \\'Vos quicumque meum mentis penetralibus altis Credentes seruatis iter, cum sederit alte Progenies hominis, celso quem cinget honore Maiestas, bis sex illic pulcherrima uirtus Constituet uobis sublimi in uertice sedes, Iudiciumque hominum pariter tractare licebit. Hic quicumque sui linquet generisque domusque Gazas adfectusque omnes pro nomine nostro, Centiplicata dehinc capiet uitamque perennem. Primorum meritum postremi transgredientur, Ultima praeteriti capient uix praemia primi.\\' 529] cf. Verg. Aen. V 363. 589] cf. Verg. Aen. VII 59. a 529 humanum Fj talem ut possit M (ut m. al.) A fposaj posset MpT2B2 deprehendere A 530 respicet K2 (m. 1) T1 aeterna. K2T1 531 forsitan ABb uidebuntur M1 arcerba C, acerua RIBl 532 elictis C, celestis M1 aetheram KlK2 (m. 1) T2 533 quem Bb capissat C\\', capisset MxBl, capessit KaKaPTG 534 tunc AB monitus CLVXBX, monitos (m. 1) Kt 535 nostra olim Poelm. in mg. relinquimus Mp 5S9 penitralibus M, penetrabilibus Ji1 540 credentis P 541 quam B2H cingit libri cingit in hore Mp1 542 magestas RAKyMp illis Kz, uertice illi* (c eras.) T 543 constituit C in] om. RVj arce M post 543 bis saeneque tribus uestros sub iure iacebunt A 545 his M, hinc K2Pl1\\'1 sui] om. MK2 (rn. 1) T1 linquid jR, linquit KIKsPVzB\\' genitoris M domique P 547 centuplicate KIT perendem M 548 transgredentur A 549 ultimi A ,Sedulus ut ruris dominus, cui dulcia fundum Pinguibus in campis late uineta coronant; Hic ubi progressus primo cum lumine solis, Conduxit iuuenum fortissima robora pactus Unius in lucis certa mercede laborem, Et sua tum iussit cultu uineta polire. Ipse sed egrediens, ubi tertia uenerat hora, Inuenit ecce alios operique adcrescere iussit, Pro meritis operis promittens praemia digna; Illi non aliter laeti praeeepta sequuntur. Ast ubi sexta dehinc lucis transfluxerat hora, Haut secus hinc alios iuuenes conducere pergit. Horaque nona dehinc ubi solis cursibus acta est, Tunc alios pariter conductos iussit adire. Ultima labentis restabat portio lucis: Egressus cernit iuuenes causasque requirit, Cur pigris manibus torperent otia lenta. Aiunt, conductoris quod praecepta fuissent Nulla sibi. Dominus mox hos insistere ruri Tunc etiam iussit. Sed uespere protinus orto Praecipit, ut cuncti caperent mercedis honorem Aequalique omnes portarent praemia nummo. Tunc manus illa uirum, prima quae luce laborem Sustulerat factisque diem tolerauerat aequum, Indignans secum tali cum murmure fatur: 554] cf. Ou. Fast. VI 661. 559] cf. Verg. Ge. IV 448. 562] cf. Verg. Aen. III 512. 565] cf. Verg. Aen. VI 710. 550 fundunt CB1 551 late* B 552 de culmine A 553 iuuenem 2Tj (m. 1) MplPTt robura M 554 certe Mp1 mercide M laborum BMKaKaLPTBBbHl 555 poliri BBHHl 556 uenerit Poelm. abhora K2T3 557 adolescere KXLB ad opus quos ire iubebat Poelm., a. o. quibus ire al. operique adolescere i. Poelm. in mg. 558 operis CViT1 Hl, operum rell. 560 hinc M locis K2Tl transfloierat Tl 561 aut C 564 labentes TlV2 565 perquirit M, requiret K2Tl 566 Quur A torpere Vt otio lento M 567 conductor reddunt ipsis quod nulla dedisset iussa sibi Poelm., aiunt quod couductoris praecepta fuissent n. s. Poelm. in mg. 568 rursus Hl 570 praecepit BaMKaKaMpTaB cunctis A 571 portarent omnes M 573 equm K2J ecum T, aequis F, 574 reffertur M Iniustum est, istis similem nos quaerere nummum, Ultima quos operis sero coniunxerat hora. Tum dominus ruris sedato pectore fatur: Inlibata tibi mercedis portio saluae Redditur et pacti seruantur iura fidelis. Istis de nostro liceat concedere tantum, Extima quos operis glomerauit portio ruri. Nam multos homines dignatio sancta uocauit, E quis perminimam dignum est secernere partem.\\' Haec ait et Solymos repetit comitesque seorsum Adloquitur solisque iteris regionibus infit: \\'Ingredimur gnari truculentaque moenia adimus.. Filius hic hominis prodetur ad ultima mortis, Scribarum procerumque ferens ludibria membris, Adfixusque cruci post tertia lumina surget.\\' Hic tum Zebedei coniux submissa rogabat, Ut Christo medio caeli sublimis in arce Felices nati dextra laeuaque sederent. Tum quaerit Christus, calicem si sumere possent, Quem sibi praeceptis instaret sumere patris. Respondent se posse simul. Tum talia Christus: \\'Vos nostrum calicem fas est potare, sed altis Sedibus aequali mecum considere honore 577] cf. Verg. Aen. IX 740. 587] cf. Horat. Epist. I 16, 79; Calp. Ecl. III 91. 592] cf. Verg. Aen. VI 486. 575 isti Hl ut nos R (ut a m. 2) MMpxBb 576 coniuncxerat OJ, coniunxit M 577 tunc MLBBb 578 inliberata A 579 pactis RI VI V2, facti L seruantur] } redduntur T 580 nostra T1 natum A 581 ultima IVMLH, extrema AP quo extrema T1, quos exti*ma K2 (os in ras.2) ruris AKlMpl 582 uocabit AKaKaPT2 583 aequis A VI dignata M 584 solimos CM alii 585 solisque CMAKaTaP, solitisque Rt Matr. VJLl, solimisque RaMpBBbGHHl iterum (m. 1) VI 586 ignari GM1 truculenta RtMJTJ 587 proditur K2Tt 588 procerum (m. 1) KsT 589 adflixusque Hl 590 hiic M, haec L, hinc Hl coniuncx T 592 dextera M residant G 593 tunc RBH possint RV2 594 instarent A sumeret Mpl 596 putare C, portare RaKaTaVa 597 consedere RV2 honorem C Non hoc nostra dabit cuiquam pro munere uirtus. Haec certis genitor sublimia dona reseruat.\\' Exin discipulos dictis pro talibus omnes Conmotos tali sermonis mulcet honore: \\'Gentibus infidis celsa dicione potestas Inponit quoscumque super dominantur eorum Exercentque trucem subiectis urbibus iram. Vos inter longe tranquillior aequora uitae Concordi sternit mitis moderatio pace Magnus et obsequiis crescit super alta minister. Nec primus quisquam, nisi cunctis seruiat, unus Esse potest. Hominis natus sic uestra minister Obsequio solus proprio pia munera gestat, Et multos redimens pretioso sanguine seruat. At uos ex minimis opibus transcendere uultis Et sic e summis lapsi conprenditis imos.\\' ,Si uos quisque uocat cenae conuiuia ponens, Cornibus in summis deuitet ponere membra Quisque sapit. Veniet forsan si nobilis alter, 611* Pro multisque animam pretioso sanguine ponit 605] cf. Yerg. Aen. V 763. 608] cf. Horat. C. II 2, 12. 611*] cf. Yerg. Ge. IV 288. 598 haec MAKaPTaH nomine RV2 Poelm. 599 certis] paucis Poelm. in mg. reseruet AIHl 600 exhinc R 601 stabili R 603 inponi Mp quosque M, quemcumque Poelm. quoscumque uelit dominentur Poelm. in mg. earum VI (m. 2) Hl 605 uos hic sed MpVtB Bb, uos inter R2 in ras. longet MA tranquilliora RtMPV2, tranquilla A . aequoru A, aequore B2Bb Longe tranquilliora inter nos aequora uitae L 606 concordi* (s eras.) M, concordes R cernit R, adsociet A, sternet KzT I pacem C, paci R, pacis Kt 607 crescat A, crescet KIKsPT 608 prior MKaKaT1 seruiet R 609 esse potest] \\'non secus atque A sic] qui A sicura LG cuncta ministrat Poelm. 610 gestans Poelm. ante 611 uersus 611* legitwr in CR Matr. YyHI, et u. 611 om. in MAKaKaL (sernat) PTVt (saluat) BbGHl (saluat); 611 add. a m. 2 in VyB et multos redimet gloriosa morte coronat Matr. 612 ad RIMpK1 eximiis Hl concrescere A 613 comprehenditis MBT; conphaenditi simus A *imos (B eras.) C 614 conuiuia* (e eras.) C, comuiuia M 615 diuitet K2T] 616 forsitan A si** (bi eras.) JT, Turpiter eximio cogetur cedere cornu, Quem tumor inflati cordis per summa locarat. Sin contentus erit mediocria prendere cenae, Inferiorque dehinc si mox conuiua subibit, Ad potiora pudens transibit strata tororum.\\' Proxima tum Solymis conscendit culmina montis, Ordinibus lucent quae glaucicomantis oliuae. Hinc lectis iussit sectantum discipulorum, Obuia castelli monstrans habitacula, Christus Inde asinam pariter fetu comitante repertam Ducere; uel si quis causam disquirere uellet, Cur sua tam subito quoquam iumenta trahantur, Dicere tunc, operam dominum sibi sumere uelle. Discipuli celeri conplent praecepta paratu. Adducunt mollique super uelamine uestis Insternunt pullum placidum praebentque sedendum. Hinc ueteris quondam fluxit uox nuntia uatis: \\'Ecce uenit placidus tibi rex., quem terga sedentem Praemitis gestant asinae pullique sequentis.\\' Tunc populi stratas praetexunt uestibus omnes, Quaque iter est Christo, subnexa fronde coronant. Proxima tunc alii spoliant palmeta uirore Conclamantque omnes: \\'Dauidis origine creto Osanna excelsis sit gloria laeta tropaeis!\\' Sic adeo ingreditur Solymorum moenia Christus. 631] cf. Stat. Theb. V 315. 637] cf. Verg. Aen. IV 506. 617 turpitur Mp eximio] i2 8. I. iil, esumo A i. e. ex summo fort. rede cf. v. 618 618 locaret H ,619 siRMAKaKaPTBG pendere CB1, phaendere A 620 imferior M comuiuia M, conuiuia (m. 1) KtK2 621 at C prudens AV2, audax s. I. T3, audens Sg accedet M, transiuit A, transsibit LV2 622 Solimis plerique conscendet C 623 quo Hl 624 hoc L electis M, lectos A 625 obuiae A 627 dicere Bitgi 627. 628 om. MiK, (m. 1) PlTl 628 quur A trahuntur V2 629 ducere KjT1 opera Hl nellet C reddere huic: nostro nunc iis opus esse magistro Poelm. 680 parati A 632 placidum pullum RPBb 633 batis A 635 gestans A sedentis BlM 636 tunc CP, tum rell. perteiunt Bb 637 subniia BMKaTxBGHHl 638 palmita MK2Ti 640 ossanna C in excelsis R Vi V, set C tropeis plerique, prophetis A 641 adeo] tunc Poelm. Ingresso occurrit primo sub limine templi Cruribus atque oculis certatim debile uulgus. Quos ubi tam subito gressu uisuque uigentes Cuncta sacerdotum cognouit factio mirans Et pueros templi conplentes tecta clamore: Osanna egregia Dauidis stirpe creato, Ipsum percontant cuncti, quae causa clamoris Inpubem tantum tollat per gaudia plebem. Christus ad haec: \\'Legis sanctae uos scripta tenere Creditur, infantum quae dicit ab ore uenire . Lactantum et linguis iusti consurgere laudem.\\' Haec ait ingratam linquens cum ciuibus urbem Bethaniamque petit, rediensque in margine cernit Stratae tendentem diffusa umbracula ficum. Illic forte cibi pertemptans corda uoluntas Arboris adtrectat ramos, sed nulla facultas Pomorum sterili frondis concreuerat umbrae. Olli Christus ait: \\'Non sit tibi fructibus umquam Copia promendis.\\' Tum protinus aruit arbor. Discipuli celerem mirantur in arbore mortem. Sed Christus stupidis adsistens talia fatur: \\'Nunc ligni istius nostro stupuistis honore, 642] cf. Verg. Aen. II 469. 647] cf. Verg. Aen. X 548. 642 ingressus C, ingressoq; DiglP 644 uisu gressuque uegentes M 646 canore HG (ex clamore) magno clamore replentes A 647 ossanna CT create A 648 percunctant RglgsMpPTY, YsBb, percunctantur M tum percontantur Poelm. clausa A timoris MKt (m. 1) T1, tumoris Cant., canoris G (ex clamoris) Hl 649 impubem C tantam XI (m. 1) PT2, tanta Kx (m. 2) Ft tollant R1 per plebem inpubem tollant ut gaudia tantum A 650 scae CMpT2V2BBb, inquid uel inquit rell. uos] duos J. tenere ex tenete R 651 creditis RVX 6521aetantum BI, lactentum V3N cf. Matth. XXI16 (ed. WordswtWth) 654 residens MG, SDS redigit Ku redigensque L 655 stare extendentem Podm. in mg. deffussa M 656 pertemptas A uoluptas TlBb 657 attractat MG, adtrectant Hl 658 sterili ORAMppIBI, sterilis rell. frondes MKt (m. 1) concreuerant M umbra A Poelm. 659 fructus-promendi M 660 tunc MKiK7PTBb arbos RTV1 V2 661 caelebrem A natum Hl 662 stupendis M (stupidis in mg.) 663 ligni libri, lignum Reuschius cernitis en ligni istius defecisse uigorem A Desisse ad uires terrenos ducere sucos. Sed ueris uerbis iterumque iterumque monebo: Namque fides si certa animi consistet in arce Nec dubiis nutans uitiis tremebunda iacebit, Arboris istius nobis substantia cedet. Nec tantum istius, sed montis celsa reuelli Credentum uerbo poterunt undisque profundi Cum siluis pariter saxisque ferisque recondi. Et quaecumque fides robusto pectore poscet, Credentum semper digna uirtute tenebit.\\' Haec ubi dicta dedit, templi se moenibus infert. Confestim proceres populi miracula rerum Collecti inquirunt, uirtus quae tanta dedisset. Ollis Christus ait: \\'Quaerentibus omnia uobis Dicere iam facile est, si nobis uestra uicissim Percontata prius paucis sententia soluat. Nuper Iohannes, puro qui gurgite lauit Sordentis populi maculas, diuina potestas An hominis potius uobis fallacia uisa est?\\' Haec ait ancipiti uerborum pondere claudens Captantum procerum mentem; nam magna profetam Plebis Iohannem ueneratio suscipiebat, Nec poterant eius fallacem dicere uitam. 665] cf. Verg. Aen. III 436. 675] cf. Verg. Ge. IV 441. 664 sucus Rl et uerbum nostrum magna uirtute pactum A 665 iterum iterumque MKLMpPVtBIBbH docebo A 666 consistit OB.AК1L VaVaBbGHHl 667 tremibunda CM 668 cedit (i corr. in e) CK2 669 istius] ipsius C; uersus 668 et 669 contraxit A: Non tantum imperiis uestris substantia cedet arboris istius sed montis celsa reuelli 670 profundis MpBb 672 poscit CMLKIKzPTG 675 comfestim M 676 mirantes rogitant qua uirtute efficis ista ? Poelm. in mg. 677 illis A, olli K2L 678 uobis si B 679 percontata CRaABaH, percunctata rell. soluet A 680 puero A quid CT, quod ABKt (m. 1, quid m. 2) T1 681 sordentis OBV1 V2BIH1, sordentes rell. macula C 682 uissa fallacia est M 688 pundere M ludens V2 684 mentes Hl magnam C, magnum MG propheta Mp 685 suscepiebat C, suspiciebat RMPKaTaViVaHl post 686 legitur in A: Humanoque ortu trepidant baptisma fateri I aetherio quodsi loquerentur fonte uenire I cur non caperent traherent confessio culpam I Se nescire .. Rursum sublimem dixissent esse profetam, Occidisse illum traheret confessio culpam. Se nescire tamen respondit factio fallax. Tum Christus: \\'Non est iniustum claudere uocem, Cum mihi claudantur procerum responsa superba.\\' ,Nam geminae prolis genitor maioris in aures Talia dicta dedit: Vitis mihi portio maior Semiputata iacet. Sed perge et robore forti Nunc scrobibus nunc falce premens uineta retunde. Tum iuuenis sese tam sordida dicta laboris Nolle pati memorat. Post omnia iussa parentis Exsequitur damnansque sibi responsa coercet. Post alium natum simili sermone iubebat Ad uineta sui dependere iussa laboris. Adnuit his iuuenis nec dictis facta repensat. Dicite, quis potius genitoris iussa sequatur?\\' Olli conlaudant responsum posterioris. Prosequitur Christus: \\'Nunc uera aduertite dicta. Iam magis hinc caeli sedem conprendere possunt Corporis e uitiis quaerentes sordida lucra, Quam uestrum quisquam. Vobis nam uenerat ante Iustus Iohannes, sed non est credere uestrum. Namque fidem potius meretricum pectora certam Hauserunt sordesque animi posuere pudendas. At uos tantorum scelerum nil paenitet umquam.\\' 698] cf. Verg. Aen. V 852. 694] cf. Verg. Ecl. II 70. 695] cf. Verg. Ge. I 157. 701] cf. Verg. Aen. XII 841. 687 rursus RP si dixissent OMsKs VsBb, dixissent si IVMpPB, ai dixerint Tx si sublimem dixerat G 689 tamen] igitur Poelm. fatur M 690 tunc CBb 691 superbia A 694 semipotata ML se mihi p. (m. 1) KtK2Ts perga MpT1 robure M 695 retundes Ku retundens KtTx 696 tum CMpBb, tunc rell. dicta C, uincla rell. 697 postumius L 700 deprendere G iusta RA 701 adnuit MK2PTlL 703 illi collaudant nati responsa prioris Poelm. 705 hic C sedem caeli R conprehendere AKIKsTB possunt CB, certum est rell. 707 quem quam AKiK3PlTBb est qu**quam M 708 iohannis MK2T 709 fidem nam M 710 auxere R, auserunt VtV3 animis MpB1, animae Vt deposuere M 711 ad ALMp nihil MA ,Sic quidam diues, cui iugera multa nitentis Vineti saepes circum densata coercet, In medio turrem prelumque et dolia fecit Cultoresque dedit fructusque locauit habendos, Inpositam statuens mercedis soluere legem. Tum longinqua petit, sed fructus tempore certo Actores famulos mittit, quis portio salua Cultorum certa ruris mercede daretur. Ecce colonorum rabies hos uerbere saeuo, Ast alios lapidum proterrent undique telis; Denique letali prosternunt uulnere multos. Tum dominus ruris plures incedere seruos Praecipit et rursum mercedis pacta reposcit; Maior at in plures audax iniuria surgit. Ultima iam domino natum dimittere mens est, Quod subolem partemque sui uis digna pudoris Cultorum cordi uenerandam posceret esse. Sed contra illorum iam mens maculata cruore Progenie extincta domini sibi post dominatum Cedere credentum, crudeli uulnere fixum Obtruncant iaciuntque foras trans saepta cadauer. Post haec iam dominus ueniet poenasque reposcet Tantorum scelerum. Sed uobis tradita quondam 717] cf. Verg. Ge. II 197, Ou. Rem. 189. 729] cf. Pseudo-Ou. Nux 157. 781] cf. Verg. Aen. II 561. 712 sed MB 718 saepis RIMKt (m. 1) L 714 turrim BKxO post turrem: ut add. R proelumque C, pleramque M dolea M 716 im- positam C statueris A ? 17 tunc MglglPT longinquam C 718 misit ML 719 mercide CM 720 colonum M seruos Hl 721 alio C proterunt M, terrentes A, prosternent Hl, prosternunt BBb (dupl. ket.) 724 praecepit RaAKaKaLMpPaTB1 rursus RAKaLPTVa constituta pacta Mp 726 demittere CMpVJSbHl 727 subolem O..tl{21\\'t dina A 728 corde MgIP, corda A, corda H concrederet esse uerendam A, posceret esse uenerendam H 780 progeniem BlBl eztincta C et alii 731 credere MpBx finum (s eras.) M 733 post etiam Hl resposcet Hl 734 a uobis M tradita regna I diuersa ingente iuste translata ferentur praepingues domino possitque reddere fructus A Fulgentis regni sedes translata feretur Ad placidam gentem, possit quae reddere fructus.\\' ,Ut rex, qui nato thalamorum uincula nectens Praecipit, ut proceres conuiuia laeta frequentent, Accitos famulis uoti regalis honorem Concelebrare simul; cuncti sed adire recusant Regales thalamos, regalis pocula mensae. Post alios mittit, sese largissima cuncta Magnificasque dapes, conuiuia laeta parasse. Illi neglectis opibus diuersa petebant. Hic aedes proprias, hic ruris tecta propinqui, Ast alius merces potius ac lucra reuisit. Multi praeterea missos, qui ad laeta uocarent, Insontes famulos rapiunt et corpora ferro In mortem cruciant. Tum rex ubi conperit acta, Milibus armatis ciues cum moenibus ipsis Subruit, effusi famulorum sanguinis ultor. Tunc seruis fatur: Nunc festa iugalia cenae, Praelargis opibus quaecumque instruximus illi, Contempsere meis proceres contingere mensis. Ite igitur propere per publica saepta uiarum, Et quoscumque illic casus glomerauerit, omnes Huc laetis nati thalamis adhibete uocantes. Progressi famuli per compita cuncta uiarum Inuentos duxere simul. Iam denique cunctae 737] cf. Verg. Ecl. VIII 78. 748] cf. Verg. Aen. I 638. 785 sedis R1MK2PT1 refertur MB1 736 ad gentem dignos R V3 Poelm. 737 at Poelm. 738 praecipit CM2Mp, praecepit rell. ut Mp, om. rell. comuiuia M (saepius) K frequentes A 789 accitis RKaKaPTB regalisque M 740 et 741 om. VI cunti RIM se A 744 ille C necglectis Mp dapibus Podm. patebant C, p*etebant (a eras.) Ki 747 comissos M ex corr., missis P1 749 trucidant A tunc RA 750 militibus M 751 et fusi AVaVaHl 752 et couiugalia Mp eaenae] cerne A 753 quae tunc A illis MpVIBIBb 755 puplica C, lubrica A septa C 756 glomeraberit A, glomerauit Bb 757 hunc KIT natis C* 758 competa R\\'MgiTBBbt lata RMKaKaPTB2GHHl 759 imuentos M Conplentur mensae mixtae sine nomine plebis. Hic iusti iniustique simul cubuere uocati. At rex ingressus conuiuia laeta reuisit. Hic uidet indutum pollutae uestis amictu, Laetitiis thalami fuerat cui dissona lingua. Isque ubi regalis sermonis pondere causas Reddere pro uestis maculis et labe iubetur, Oppresso tacuit non puri pectoris ore. Et tum conuersus famulis rex praecipit illum Conexis manibus pedibusque et corpore toto In tenebras raptum mox praecipitare profundas. Illic stridor erit uasti sine fine doloris, Et semper fletus. Multis nam saepe uocatis Paucorum felix hominum selectio fiet.\\' 760] cf. Verg. Aen. IX 343. 760 mixta Poelm. in mg. sine] 8. 1. B2M 761 hiic M, huc V3 simul discubuere C, s. uenere RV7, discubuere simul M, s. accubuere K3Tl 763 uidit CKaKaMpPTVx VjB amictum H 764 laetitie* (s eraa.) C, laetitiis Vu laetitiae rell.; laetities—longe coni. Hartelius thalamis BbGH cui CRAMp Fj Fj-B, quae ren. dissonae A, inconueniens Mp, desona L lingua JfFj, lingue Bt, longe rell. 765 ibi Rl regali CRKJZJLPT pandere R, spondere A 766 iuuetur M 767 inpuri M, non puro R1 V3 768 tum CVi V3, tunc rell. conuersis Bb praecepit RxAKxK3MpPT 771 illi e A 772 nam multis M 773 selętio C, electio ATl EVAN- ..,,.., .. GELIORf LIBER TERTIVS EXPLCT INCIPIT EIVSDEM LIBER QVARTVS FELICITEll CVt (Explicit euang.1. t., feliciter om.), LIBER TERTIVS EXPLICIT. INCIPIT. QVARTVS M, EXPLICIT LIB ill. IN- CIPIT QVARTVS RLMpPBBb, EXPLICIT EVANGELIORV LIBROS III ■ INCIPIT EIVSDEM LIBER IIII. AM A, G. VETTI AQVILINI - VC ■ SIVE IVVENCI (VC ■ hic XI add.) PRESBITERI EVANGELIORVM (om. KJ LIBER llI . EXPLICIT INCIPIT LIB IIII. KtK3 (post IVVENCI nonnullis erasis) TBb, EXPLICIT LIB TERCIVS. IVVENCI G, Finit liber tercius, Incipit quartus Hl LIBER QVARTUS. Talia dicentem confestim factio frendens Temptare adgreditur uerbis cum fraude malignis: \\'Certum est, ueridicum te nunc uenisse magistrum,. Nec quemquam metuens Domini uestigia seruas. Dic ergo, an liceat nostrae dissoluere genti Caesaris urgentis semper sub lege tributum?\\' Ille sed inspiciens saeui penetralia cordis: \\'Cur temptatis, ait, nunc me concludere uerbis, Fallaces? mentis prodit fallacia fructum. Inspicite in nummum sculptique nomismatis aera, Caesaris expressum facile est ubi cernere uultum.. Soluite nunc illi propria sub lege tributum, Atque Deo proprium legis seruemus honorem.\\' Post Sadducaei hinc inde latratibus urgent: \\'Moysea, qui legum posuit praecepta, iubere, Si quis conubium properata morte relinquet, Pignoribus mediis nondum de germine cretis, Huius germano rursus sociabile uinclum Deberi, generis pereat ne portio lapsi. Finibus in nostris septem germana fuerunt Corpora; sed maior primus mox uincula nuptae 1] of. Verg. Aen. IV 362. 4] cf. Verg. Aen. n 711. 13] cf. Verg. Aen. V 601. 16] of. Verg. Aen. IX 401. 1 comfestim M, continuo A fractio L 2 temtari M1 8 uereaetoM dicum C, ueridicum est A 4 metuis RKaKtMp VaBGHHl, times M (corr. m. al.), tueris L Poelm. in mg., metu*eris Bb seruans JRMXj (m. 2) MpTBBbGH 6 urgenti RMKX (m. 2) TB2 ex AVxHl 7 penitralia M 8 Quur A temtatis CM meacludere Mp 9 fallacis CAKaK2LMpP 10 sculptisque HI numismatis MLMpTBHl 11 facile CMiLYIHHI, certum B, promptum rell. 12 illi nunc M propriu M*LT*BBb 13 adque CMpL seruetis Poelm. 15 Mosea CRlBBbHl 16 conubium CC3, coniugium rell. 17 pigneribus MAK2Tl semine MLT1 s. uinctum JS1, sociabere uinclo K2 (m. 1) Tl 19 ne pereat M 20 germa M 21 uincla M nubtam A Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis Post alius frater thalamis sine fructibus isdem Concidit et cuncti iacuere ei ordine fratres. Unius et cunctos fletus gemuere maritae; Post ipsam rapuit gelidae inclementia mortis. Si uenient igitur cuncti sub limina uitae, Cuius conubiis mulier reddenda resurget?\\' Ollis Christus ait: \\'Errori obnoxia prauo Legibus et iussis Domini mens dura resistit. Namque secunda dehinc laetae reparatio uitae Non thalamos nouit, non terrae gaudia uana, Sed similes leuibus genitoris iuxta ministris Constituet regni uirtus sublimis in aula. Nec Deus illorum dominum se ponere mauult, Qui tetram proni meruerunt sumere mortem, Sed potius uitae possunt qui prendere lucem.\\' Ecce alii rogitant, quae sint firmissima legis. Ille indefessus nulli responsa negabat: \\'Sublimem caeli Dominum deuotio cordis\\' Diligat; est istaec uirtus firmissima legis. Consimile est isti: Magno teneantur amore Ad ius fraternum iustae penetralia mentis; 30* Legibus et uirtute dei mens decolor exit 26] cf. Verg. Ge. III 68. 42] cf. Verg. Aen. I 675. 22 sumsit CRM 23 thalami RA hisdem C, hiisdem M, idem A ibnam 25 utque maritae uni fletus omnes genuissent Poelm. in mg. 26 istam M uers. 27 ante u. 25 exhibet A 27 lumina AKXK-aLMpPTVa 28 coniugiis MLT2B, coniugio VI resurgit T1 29 illis RBb erroris BM, errore Mp innoxia R paruo M, praui Rl, prabi A, in quo pro u. 30 sequitur pectora concertant crebris seiungeret aedis 30 repugnat RLV7 post hunc uersum m. 2 inseruit u. 30* in M (decuIor) R (p. u. 34), m. 1 in Mp, Poelm. in mg.; om. u. 30 habet K2T3 (ex corr.) 32 non] nec R uana] in ras. 22 33 sed similes claris aeterna in luco ministris A iuxta CCzgIKsP, iusta rell. 34 sublibis C, sublimes M 35 dominus A poscit Poelm. in mg. 36 terram YlY2Sg 37 luce A 41 et est uirtus HU hec C, & ista haec u. M, ista (hec a m. 2) u. R, ista haec est u. A, est istaec (ex corr.) u. glKsT, est ista haec u. MpP (hec a m. 2) VaBbGHHl fortissima VI Matr. 43 penitralia M XXIV. Iuu. 8 His etenim geminis dependent omnia iussis. Sed uobis cuius suboles uentura uidetur Christus, quem cuncti spondent in saecla profetae?\\' Respondent, illum Dauidis germine nasci. Prosequitur Christus: \\'Cur illum dicere Dauid Diuino flatu scriptum est Dominumque Deumque, Quod proprium patrem non aequum est dicere nato ? Talia saluator; cuncti obstipuere silentes. Ille sed accita credentum plebe profatur: \\'Adspicite scribas sublimi sede superbos. Hi quaecumque docent, iustum est conprendere cordis Obsequio, maculas ipsorum temnite uitae. Abrupta inponunt umeris nam pondera uestris, Ipsi quae digito saltem contingere nolunt. Adcubito primo cenae fastuque superbo Atque salutantum uano tolluntur honore, Et nomen sublime uolunt gestare magistri. Sed uos noluerim praecelsi nominis arcem Adfectare, tamen uobis est una magistri Inposita aeternum caeli de lege potestas, Vos eadem fratrum parili coniunxit amore. Unus item pater est, caeli qui in culmine regnat. In uobis si quis sublimia colla leuabit, Decidet et barathri mergetur ad ultima caeno; Ast humilis claram conscendet liber in aethram. 51] cf. Yerg. Aen. XI 120. 60] cf. Ou. Trist. IV 10, 121. 45 soboles RMp, sobolis MPBb, subolis K2Tl 46 cunctis HI 47 om. Mp 49 scribtum C 50 proprio K2TtHZ nominse cu e dicere A patri C est] om. RXMPX V2 52 credent*um (1 eras.) M plebem A 53 aspice nunc Poelm. 54 quodcumque VyHl conprehendere AK1 55 illorum Ml 56 inpununt C pundera M 57 saltem CM, saltim plerique 58 accubitu M (ex corr.) MpTzBBb, accubita P 59 adque C 62 uobis doctrina est una magistri C, magis est uobis •rt - __■< una m. (est s. Z. a m. al.) M, magis est uobis una m. R, nobis est hie ua.na m. A, nobis est doctrina magistri Matr. cf. Matth. XXIII 8 est re hic Hl 63 in aeternum Mp lege M corr. m. al. 64 coniuncxit CKXT 65 idem ВК\\'ĮTt, isdem A in] om. AKjTaHl 67 decedet M 68 conscindit C, conscendit K,Mp in aethra LYz Deflendi semper scribae et lacrimabilis aeui Caeca Pharisaeae cunctis fallacia plebis. Nam uobis itiner clausum quia iure negatur, Non sinitis quemquam penetrare per ardua lucis Et cunctos trahitis saeuae ad consortia flammae. Vos similes dicam tectis splendore sepulchris,_ Quis facies nitida est, internaque turpia bustis. Sic uox uelatur iustae sub imagine uitae Atque aditis mentis celantur sordida corda.\\' ,0 Solymi, Solymi, ferro qui saepe profetas Ad uestram missos uitam sine fine necastis, Quam uolui uestram gentem populumque tueri, Ales uti dulces solita est sub corpore pullos Obice pinnarum circumconplexa fouere! Sed uobis semper caelestia munera sordent. Deseritur iam nunc domus haec uastanda ruinis, Nec nostrum uobis fas ultra est cernere uultum.\\' Egreditur templo, cuius praecelsa notantes Moenia discipulos tali sermone docebat: \\'Haec operum uobis miracula digna uidentur Obtutu stupido; ueris sed discite dictis, Quod mox cuncta solo passim disiecta iacebunt.\\' Haec ad Oliueti dicens peruenerat arcem. Discipuli solum postquam uidere, rogabant, Ut sibi uenturi tempus distingueret aeui, 83] cf. Verg. Ecl. II 44. 89] cf. Verg. Aen. I 495. 71 8. intrandi regnum quibus est auersa uoluntas I Nec sinitis q. p. p. a. 1. I Nam uobis itiner clausum quia iure negatur I Contra histis miseros seue ad consortia flama A callis clausus Poelm. in mg. 73 cunctos et B saeuae** (que eras.) R 75 interq; RtM, intra Hl sordida LP MpBBbGHHl busti RM 76 celatur RMK7 (m. 2) PlTs, celatur Mp 77 adque C aditis plerique caelantur CRM alii 78 solimi CRM alii \\' 79 neca*tis (s eras.) CK7Tl, necatis RMKaMpPaVaBGH 81 uti dulces Matr. A, ut indulces C, uti dulci 2Tj, ut molli rell., ut solita est molli T* tn ras. 82 pinnarum CMA, pennarum rell. 84 uastanda C, uastatur Bb, uastata rell. 85 nubis Mp fas] om. M ultra] eras. in M 87 talia A 88 opera-miraculo M 90 quam mox Poelm. in mg. deiecta RMKXP 93 uenturum Mp distingeret C 8* Promissa ipsius quem poscant prendere finem, Eius et aduentus terrae consumeret orbem. Quaerentum uerbis respondit talia Christus: ,Obseruate dolum, falso ne nomine capta Credulitas laqueis errantum praecipitetur. Discurrent cunctis bellorum incendia terris; Sed uos praeualido consistite robore cordis, Ne mens accepto iaceat turbata tumultu,_ Non etenim prima inponent mox proelia finem, Gentibus et gentes et regibus obuia reges Signa ferent, nec morbi tunc corrumpere tractum Aeris aut pestes prosternere corpora parcent. . Fixa etiam solido per inania pondere tellus Per diuersa loci motu quassante tremiscet. Haec in primitiis temptamina parua manebunt. Prodentur multi uestrum letoque dabuntur, Proque meo uobis incumbere nomine gentes Tormentis poenisque feris odiisque necesse est. Liuor erit terris, erroribus omnia plena Et falsi surgent populorum labe profetae. Haec inter si quis protectum a uulnere pectus Ad finem seruare queat, sublimia lucis Aeternis uitae sertis redimitus adibit. Regnorum caeli celebratio peruolitabit 99] cf. Verg. Aen. I 566. 101] cf. Verg. Aen. VI 858. 102] cf. Verg. Aen. II 619. 104] cf. Verg. Aen. III 138. 106] cf. Verg. Aen. IX 752. 94 quo MIK2 (m. 1) TaVaVaH poscant] pqua Hl conprendere C orbem] tandem Ml 98 errorum VI 99 discurrunt K2TX 100 rubore Mi, robure F2 101 ad coeptus tumultus PTaVaBb, de ceptis RMpHHl nee lateat Hl 104 nec non (non s. I.) B7, non (nee m. al.) M rumpere R tractu maeris] tractaberis A 105 pesti R, reliqui fere omnes pestis possunt A 106 fissa Poelm. 107 diuersi K2Tl tremescet BMAKX KaPTBbGH 108 inprimis M, primitias Poelm. 109 tradentur Poelm. in mg. 110 pro ineoque M nomine nobis incumbere M 111 odiisque feris M, odiisque ferisque R 112 erit] enim LVI V2G 113 laue A dl 116 ut desertis A abibit CMp V2, abit (di a m. 2) B 117 caelebratio C peruolutabit VI In cunctas terrae metas; gens omnis habebit Testem lucifluo sancti sermone salutis. Et tunc finis erit currentia saecula soluens. Adueniet iam tum tristis defletio terris, Quae Danihelis habet iussam uerissima uocem; Haec dignus tantum poterit cognoscere lector. Iudaei longe fugient montesque capessent, Nec quisquam domibus repetat sustollere secum, Quae fuga consociet uestemue aut mobile quicquam. Deflendae iam sunt uteri cum pondere matres Et miseros fetus dulci quae lacte rigabunt. Poscite iam precibus, tristis ne frigore brumae Adueniat fuga uestra tamen, neu sabbata festa Anceps praecipiti turbet trepidatio cursu;\\' Nam cunctis uenient saeuissima pondera terris. Tale malum non saecla prius nec postera norunt. Et ni sublimis genitor decerpere tempus Et numerum miserans uellet breuiare dierum, Nulla dehinc trepidae superarent corpora uitae. Sed propter lectos ueniet miseratio iustos. Nomine fallentes Christi falsique profetae Exsurgent terris et monstra potentia fingent, 129] cf. Verg. Aen. III 261; Ou. Trist. IV 7,1. 119 sancti CRlM, sanctae rell. 120 uoluens VxHl secla reuoluens G 121 adueniat RlYZGH tunc MlA def*ectio M, difflectio R, defeccio A, defle+tio Kt Vh deflectio PB7G, defleiio Hl 122 qua Hl Danielis habent EMpVj iussa Hl Poelm. in mg. uoce KIKsPT quam propria Danihsl testatur uoce propheta A; omissus erat uerstts in MV2B, sed auppletus est a m. 2 123 agnoscere Kx vv. 122 et 123 transpositi in R 123 iudeę Hl 124 fugient-capessent C (capissent) Mp, fugiantcapessant rell. 125 ne BIM quicquam VI repetet Poelm. adtollere (m. 1) K2PT 126 qu6 Hl consociat RM uestemuae CA 127 uteris C, uentres VaHl 128 foetus R cum aliis dulque C qui 08 B1, q* (os m. al.) M 129 tristis CAMpTIGHHI, tristi rell. broinae M 130 ne C tamen ne] aut ne tunc Poelrn. in mg. adueniatur saeuissima uestra aut tunc cum sabbata fiunt A 133 nec] non Hl 134 decernere MIP 135 om. Mp brebiare A 137 om. Mp iustis K2PTl 138 fallentis K7PlTl 139 exurgent C \\' Quae forsan lectos capient miracula iustos. En praedicta patent instantia saecula uobis. Desertis si quis Christum peragrare loquetur Occultisue procul penetralibus esse repostum, Longe credulitas absit uanissima uobis. Sicut enim fulgur caelum transcurrit apertum Et cerni facile est cunctis orientis ab oris Usque sub occiduum caeli uergentis in orbem, Sic rapido aduentu clarebunt lumina Christi. Abscondet furuis rutilos umbris radios sol, Amittet cursum lunaris gratia lucis Ignicomaeque ruent stellae caelumque relinquent. Omnis item uirtus caeli conmota superni Signa dabit, proles hominis quis uertice caeli Clareat; omnigenasque tribus defletio iugis Urgebit, ueniet cum nubibus ignicoloris Maiestate potens hominis per sidera natus. Tum tuba terrifico stridens clangore uocatos Iustos quadrifido mundi glomerabit ab axe. Praeteriet neque enim praesens generatio saecli, Donec cuncta sequens claudat sibi debita finis. Haec tellus caelumque super soluentur in ignes, Sed mea non umquam soluentur ab ordine dicta. Quis fuat ille dies nescire est omnibus aequum, 153] cf. Verg. Aen. I 225. 157] cf. Yerg. Aen. II 818. 142 deserentis Ml 143 occultisque BMpGH, occultis uel K2Tl penitralibus M esset K2T* repositum M 145 fulgor RMAMp Vr V2 percurrit B 147 occidunt A, occasum Kx 148 munera M (lumina in mg.) 149 abscondit K2PiTrl sol rutilus furuis radios abscondet in umbris Poelm. in mg. 150 ammittet BB 151 stillae C linquent M 152 item] iterum K2Tl 154 deflectio MxAKIK2PTVx V2, defectio BB GH, defleiio Hl lucis BMKaPTaBaGHHl, uulgi V3 155 tum MA KjK2PTHf 156 magestate KxMp 157 tunc BbG 159 praeteriet b neque Arev. Cantabr. (?) secutus, nec praeteriit (b a m. 2) KzT, nec praeteribit rell. enim] om. Hl saecli g. p. HZ 161 super] si Bl persoluentur M 162 numquam R 163 fuat AKt (m. 1) K2Tl, fuit CB MpPBBb, fiat (m. 2) KIKzTG, fuerit MHl, erit rell., sciet coni. L. Mueller Ni soli rerum Domino, qui sidera torquet. , Ut quondam terras undae inuoluere furentes Et diuersa sibi tractantes munia cunctos Diluuii rapuit subito uiolentia tractu, Sic subitus flammas uoluens descendet ab aethra Aduentus noster; nec cunctos ille sub una Condicione premet. Nam tunc ubi iugera laeta Infindent duo depresso sub uomere sulcis, Unus correpto tolletur corpore arator, Ignarusque alius uasto linquetur in agro. Uno quin etiam recubantes stramine lecti Dispar iudicium diuersa sorte subibunt. Unus enim socium quaeret per strata relictus. Idcirco famuli uigilent, quia nescius illis Aduentus Domini subita discendet in hora. Si sciret certum furis insistere tempus Quisque domus custos, uigilaret et obuia ferret Arma procul, ruptas ne quis penetraret in aedes. Sed uos intentis animis adsistite semper, Namque repentinus uobis subitusque recurret Filius huc hominis iustis sua praemia seruans. Ille fidelis erit seruus, cui credere cuncta Aedes et famulos uoluit per longa profectus Vir pater ipse domus: sapiens nimiumque beatus, Quem ueniens Dominus seruantem iussa uidebit. 164] cf. Verg. Aen. IX 93. 170] cf. Verg. Aen. VII 737. 171] cf. Verg. Ecl. IV 33. 164 fecit VI 165 terris Bx 166 munera RMA 168 subitos Ml, subitas RBGHHl discendet Bb, descenderet A, discendit K2PT 170 premet C alta MR, lata RaKaMpPTVaBBbGH 171 imfindent M gemini R depressos RtMIG sub mouere MlAl sulcos RlK2PG, sulces M 172 corrupto Hl 176 querit T 178 discendet M, diacendit (m. 1) A, descendit KIKzTYI, descendet rell. subita-ora C, subitas-horas rell. 179 certum sciret Hl fures RMMpWa, furem A rebus RMAMpBb 181 et 182 transpositi in C; 182 om. Mp 183 recurset Mp 185 reddere Hl cunetas RMAKZMpYIYzGH 186 faniulus M 187 domus] adeo A 188 praecepta implere uidebit KIKxPT\\' Illum maiori famulum redimibit honore. Ast ille infelix, qui sordida luxuriatus ( Tardantem contempnet herum, famulosque fatigans Verberibus segnique indulgens ebrietati Luxuriosorum conuiuia concelebrarit; Adueniet dominus seruumque incauta furentem Praecipitem dignis poenarum cladibus abdet. Illum perpetuus fletus stridorque manebit.\\' ,Conferri possunt caelestia regna puellis Bis quinis, pars est quarum sapientior una, Altera praestupido pars est stolidissima corde. Occurrere illae uotis sponsalibus omnes Ornatu adcinctae taedarum flammicomantum. Sed sapiens pars illa, sibi quo lumina flammae Susciperet, portare simul curabat oliuum. . Stultarum uero non est prudentia talis. Cumque moraretur sponsus, tum membra sopore Soluuntur cunctae per compita lata uiarum. Iam noctis medio clamor crebrescere magnus Exoritur, laetoque dehinc occurrere uoto Admonuit taedisque uias ornare coruscis. Surgere uirginibus properatum, et lumina taedis 202] cf. Ou. Ep. XII 191. 205] cf. Culex 207. 189 redimebit CAKtK2PT1, cumulabit Poelm. in mg. 190 imfelii M sordide RMK2 luxoriatus MKIKzLPT 191 contemnat BM, contemnit BbG fatiga. C, fatiga A, fatiget BM, fatigat MpBbHl 192 signique C, segnise L, signisque KZT lHl, segnique se Ml, nigri segnique Mp hobreitati L 193 luxurie semper ex luxoriosorum m. 2 in C concelebraret C, conceleb///// (ra eras. uid.) M, concelebrabit AH, concelebrabat RKtKx MIJPTBbG, concelebrari V2 - 194 incauto BlMK2 (m. 2) F, 195 addicet M, retrudet abdet Mp, aptet Kx 197 comferri M 199 perstupido AKjTx pars est] om. M, pras est L 200 occurrent M 203 om. Ml susciperent C simul et portare Hl curabatur A 206 soluunt M, solbuntur M, soluentur Vt cumte M, compote Fj, competa BlMKxK2MpVt V2BGH laeta B2, latae F, 207 iam] at KIgZT medium KIKzT, media G crebriscere K2TX 208 hinc M occurre MB, concurrere Hl 209 corruscis C, curuscis M, choruscis L, choriscis VI 210 properandum R, properanti A, properatim MpKs .(m. 1) VtBbGHHlN et] est CK2 (m. al.) L Instruere et flammas pingui conponere oliuo. Tum stolidae rogitant olei sibi cedere partem, Prudentes secum quod tunc gestare uidebant. Sed quoniam sapiens pauitat chorus, omnibus aeque. Ne desint clarae nutrimina pinguia flammae, Ex paruo aequalis si detur portio cunctis, Tum pergunt stultae, ut liquidum mercentur oliuum. Dum pergunt, laetae transcurrunt omnia pompae Et sponso tantum comitatur factio prudens. Adueniunt brutae sero post tempore segnes Et sponsi pulsare fores et limina clausa Nequiquam ingeminant precibusque ingrata frequentant, Ut liceat miseris penetrare in limina laeta. Illas non comitum sponsi cognoscere quisquam Non ipse sponsus uoluit. Vigilate timentes, Aduentus uobis quia non est certior hora. t \\'Sicut enim, longas cui contigit ire profecto In terras, credens seruis tractanda talenta Uni quinque dedit, duo cepit et alter habenda, Tertius unius curam tractare talenti Suscepit, uires quoniam diuersa merentur. Sed maior quis est concredita portio nummi, Certatim duplis auxerunt incrementis. Ille sed, unius cui credita cura talenti, 215] cf. Ou. Met. XV 352. 211 conponere pingui M 212 tunc R stolida A sumere RML, dedere G 213 tum CAKV KaMpPBbH iestare V2 214 pauitad B1 echorus A 215 paruae BMlVt 216 aequales KxK2Tl 217 tunc RM stolide MlL et CV2, om. KXK2T mercantur BMKaKaPTBBb liquidum ut VI (m. 1) Poelm. in mg. 219 sponsum Hl portio Hl 220 fatuae Poelm. in mg. 221 sponso Bl 222 nequi*quam CB, necquidquam A ingratg M 223 penitrare M lumina Ml 224 quemquam M (in mg. m. al.) 225 iPs.us Poelm., non sponsus uoluit quare in mg. 226 quia CM (m. al.), quot h, quod rell. 227 contegit M 229 coepit B CUDI aliis et] om. VI 230 tertius et C 231 suscipit CB2 233 duplex Rl M, duplicis A hauserunt M incrementis CK2 (m. 1) TVX V2Bbl HHl, munera donis L Matr. Poelm., in ■ v . ////crementis (in eras.) M, inque crementis rell. aera lucellis Poelm. in mg. 234 cura est F2 Telluri infodiens seruat sine fructibus aera. Iamque aderat praesens dominus: tum primus et alter Se geminasse illi pariter concredita monstrant. Illos laudat herus potioraque credere tantae Promittit fidei. Sed tertius ille refodit Et domino reddit tali cum uoce talentum: Quod scirem domino memet seruire seuero, Qui meteres segetes alieno semine cretas, Extimui, argentumque tuum concredere terrae Malui, quod saluum semper tibi reddere possem. Tum dominus famulo respondens talibus infit: Si nescire meos auderes dicere mores, Nequitiae tantae ueniam concedere possem. Hoc etiam gnarum potius praestare decebat, Ut fructum nobis tractata pecunia ferret. Quapropter segni tollatur portio nostri Prudentique dehinc detur possessio maior, Quem duplis cumulasse lucris mea quinque talenta Inueni. Namque est certum, potiora mereri, Quis res uberior cumulatae sortis abundat. At cui parua subest segni substantia corde, Id minimum penitus iuste tolletur ab illo, Ut nequam seruus tenebras dimersus ad imas Perpetuos fletus poenae stridore frequentet.1 245] cf. Verg. Aen. X 860. 285 tellure B tellurem fodiens terrae Ml condit MMpG, seruans B Matr. 236 cum A KxK7MpT 238 erus AK2 (m. 1) TH, heros PG 240 reddidit M 241 scirem CLMpPYIYsBGH, sirem RHl, sciebam AMTtBbl, scibam KIKz, cf. Prolegotnena 242 meteres OPYtB\\', meteret rell. 244 quo RKt (m. 1), quos A tibi semper V3 possim RMKIKZhipPTBbGH 245 responsis KjKaTBb imfit M, infert KI 247 concidere C possim BLMpPTIBbGHHI 248 etiam C, igitur rell. praesentare Kt (m. 1) 249 uobis R eferret (m. 1) KtK2 250 quia propter AL signi KxTt 253 imueni M 254 rebus B lM uberius KzTIBb habundat BMKaMpP 255 ad Bl 257 ut G, et AKJTa BbG, at rell. dimersus RMKLMpG, demersus rell. in MKILTi, ab Mp 258 perpetuo JB frequentent 01K1 ,En hominis natus ueniet patrisque ministris Stipatus celsa iudex in sede sedebit. Tum gentes cunctae diuersis partibus orbis Conuenient iustosque omnes de labe malorum Secernet dextraque libens in parte locabit, At prauos laeua despectos parte relinquet; Ut pastor pecoris discernit pascua mixti, Lanigeris dextri permittens mollia prati At laeuos hirtis dumos tondere capellis. Sed rex ad dextros conuersus talia dicet: Huc ueniant sancti, iamdudum debita sumant Dona patris, mundi quae sunt aequaeua nitentis Et iustis primo promissa parantur ab ortu. Namque fame fessum quondam me grata refecit Haec plebes potuque sitim mihi saepe remouit, Hospitiumque domus patuit mihi saepe uocato Et nudus uestis blandissima tegmina sumpsi Carceris et poenis horum solacia cepi. Tum Domino tali respondent uoce beati: Non meminit nostrum quisquam te uisere nudum Nec famis oppressum dura dicione notauit, Carceris aut poenis meminit uidisse reuinctum. Respondens illis dicet tum talia iudex: 260] cf. Verg. Aen. VII 192. 261] cf. Verg. Aen. XII 708. 262] cf. Verg. Aen. II 97. 263] cf. Verg. Aen. IV 374. 266] cf. Verg. Ecl. X 42. 267] cf. Verg. Ge. III 287. 274] cf. Verg. Aen. I 298. 259 et A patriisque KzTzYz, patriique Kx 261 tunc M cum aliis 262 dehinc AK2T1 Poelm. in mg. 263 secernat B1, secernens MKt (m. 2) L, secernent Tl 264 dispectos MKaLMpPTBb 265 discernet ABaKaKaT1 266 lanigeri K2Tl dextrae-partis RMKaKaLT1 267 ac C hyrcis R tundere C capillis R 268 conuersos M 269 uenient B1 270 aequa M, aequiua L, aequata K2 nitentes MKIBbl post u. 270 Qui coluere metant dignos pro tempore fructus A 271 parentur AK2 (m. 1) 272 nam fesum fame M refficit M 273 plebis BXM 274 hospitioque VI 276 coepi R cum aliis 277 tunc Hl dñm A 279 obpressum MAKIMp notabit Hl 280 artis Kt 281 dicit CKJZi flia C Fratribus ista meis humiles miserando labores Qui fecit, certum est dulcem mihi ponere fructum. At uos, iniusti, iustis succedite flammis Et poenis semper mentem torrete malignam, Quas pater horrendis barathri per stagna profundis Daemonis horrendi sociis ipsique parauit. Namque sitim passo quondam mihi pocula nulla Nec famis in poena parui miseramina panis, Aut peregrina mihi tecti uestisue parumper Tegmina de magnis gracili pro parte dabantur, Carceris aut saepto claustris morbisue iacenti Umquam uisendi solacia uestra fuerunt. His damnata dehinc respondet factio uerbis: Haut umquam nostrum meminit te uisere quisquam Aut sitis aut saeuae famis aegrum agitare laborem, Hospita uel fessis errare per oppida rebus, Carceris aut mersum poenis morboue grauatum, Ut tibi sollicito fieret miseratio iusta. His rerum dicet Dominus: Cum uestra superbo Angustis rebus feritas sub corde tumebat Calcauitque humiles minimos, me spreuit in illis. Haec ubi dicta dabit, meritis sua praemia reddet. Aeternum miseri poena fodientur iniqui, Aeternumque salus iustis concessa manebit.\\' 282] cf. Verg. Aen. VI 56. 297] cf. Yerg. Aen. XI 335. 303] cf. Verg. Aen. II 537, Laudes Domini u. 5. 282 homitlLs K2 283 succidite CR 285 torrite M 286 horrendi dXIKzT baratris R1 profundi BtTBHl quas p. h. sociis ipsique parauit Mp 288 procula CIA 289 parui mihi fragmina Poelnu 290 haud MpB peregrino BMTlBb tectis Hl ufisue A 291 multis Hl dabuntur BlT* 292 haud Poelm. in mg. morbisque MKy 0 (m. 2) K2 (m. 2), morboque TIHl, morbiue Bb 293 numquam RL 294 dananda A respondit KlK2Mpl1\\'tBb 295 aut CA, haud RPBb, haut MKaKaMp1 umquam CMpPBH, quidem M, equidem reU. 296 egrumue labore A 298 morboque BMALKtK2TV2Bb grabatum. A. 300 dicit CRAgIKzTYz rerum K2Tl 303 dedit Poelm., reddit jR 304 plectentur A 305 iustos M Talia dum loquitur, scissos lacerata capillos Pro fratris morbo iustis soror anxia curis Hortatur iuuenem rapido percurrere gressu, Casibus ut tantis Christus seruaret amicum. Nam fuerat mulier meritis accepta benignis, Obsequio cuius fratremque domumque merentem Amplexus pleno Christus retinebat amore. Nuntius adueniens perfert, extrema iacere Dilectum Christo iuuenem per tristia morbi Et leti et uitae confinia summa tenentem. Lazarus hic habuit nomen, sed Christus amaris Percussus uerbis: \\'Non est, si creditis, inquit, Ad letum ducens istaec uiolentia morbi, Sed Deus ut digno iustis celebretur honore Et suboles hominis sancta uirtute nitescat.\\' Tunc ad discipulos: \\'Dormit iam Lazarus, inquit, Sed carum iuuenem faciam consurgere rursus.\\' Aiunt discipuli: \\'Somno succedere plena- Et remeare salus poterit;\\' nec mente sequuntur, Quod mortem somni dixit sub nomine Christus. Errorem quorum tali sermone remouit: \\'Lazarus in letum cecidit, sed gaudia menti Hinc ueniunt uestramque fidem mihi fortius armant, Cernitis absentem longe quod cuncta uidere. Sed properemus,\\' ait. Didymus tum talia fatur: \\'Pergamus pariterque omnes procumbere leto 307] cf. Val. Flacc. II 113. 315] cf. Ou. Met. VII 706. 319] cf. Verg. Aen. V 58. 308 praecurrere KlK2TVJ V2Bb 311 inferentem Mp 312 complexus ML 314 tristitia Ml.ATJ 316 sed] si Mp 317 perculsus BM* Ki (m. 2) T7 creditus Mp 318 ista haec RPYIBbHl, ista hsec A, hista F Mp 320 sobolis R atque dei soboles Hl 323 aiunt] reddunt Poelm. somnum P sucedere C plenam Ml 324 secuntur C, sequentur AKXKZTX 329 cernetis KtK2Tt 330 didimus CMA alii, dydimus R tunc Hl 331 laeto C Cogamur, totiens quod gens Iudaea minatur.\\' Iamque aderat Christus, fuerat sed forte sepulto Quarta dies, mersasque atris de morte tenebris Germanas luctus lacrimosaque tecta tenebant. Conuenere illuc solacia debita dantes Iudaeae gentis proceres carique propinqui. Sed Martha, audito Christum uenisse, cucurrit Obuia deseruitque domum maestamque sororem, Et procul: ,0 utinam praesens uirtus tua nobis Adforet et morti fratrem rapuisset acerbae. Nam quicquid poscis, certum est tibi posse uenire.\\' Quam Dominus tali solatur uoce gementem: \\'Robustam mentem, mulier, uirtute resume. Lazarus haec uitae recidiua in lumina surget.\\' Et mulier: \\'Certe surgent in munera uitae Mortales cuncti, ueniet cum terminus orbi.\\' Christus item sancto depromit pectore uocem: \\'En ego sum clarae uobis reparatio uitae. In me qui credit, mortem deponere sumptam Et uitam poterit iugi conponere saeclo. At quicumque fidem uiuo sub pectore sumet, Horrida non umquam continget limina mortis; Istaec si credis puro de pectore, Martha?\\' 332* Haec ait et Christo cuncti praeeunte sequuntur 336] cf. Verg. Aen. II 757. 353] cf. Stat. Silu. IV 6,104; Lucret. VI 1208. n 332 toties R toties quotiens gens M u. 332 excipit 332* in RM7 KXKaLTVX VJBEbHHl 332* pereunte M 333 sepulcro Hl 334 mersequelll M, mersusque V2 335 germanos Bb luctui A tenebras Hl 338 audiens M 340 0 om. CMMp utinam ait M hic Christe fuisses Poelm. in mg. 341 ac morti BAKaMpPT1 aceruae CK7 clamitat haud morti frater cessisset Poelm. m mg. 342 quidquid C posces C uenire posse (tibi om.) M 344 mulier mentem BAKaKaTB rusume B 345 recidiua CAK2TlVlt rediuiua rell. 347 terminos C, terminis B1 350 credet VI 351 assiduo iugi Mp componere CM, conprendere uel conprehendere rell. 352 aut R, et A 353 contingit M 354 ista haec BMAMpPHl de] dei ALT2VlB2, sub Kx (m. 2), dic Hl Illa dehinc: \\'Haec una fides mea corda tenebit, Sublimis ueneranda Dei quod uenerit in te Caelestis suboles celso sub nomine Christi.\\' Haec ait et Mariam cursu motura sororem Interiora petit; sanctum uenisse magistrum Et pariter luctu oppressam uocitare sororem Admonuit tacito designans omnia nutu. Prosilit illa foras audito nomine Christi; Prosequiturque simul Solymorum turba gementem Credentum, tumulo fletus inferre sorores. Illa salutiferum postquam conspexit Iesum, Procidit ante pedes rumpitque hanc pectore uocem: \\'Si mihi germanum potuisses uisere uiuum, Lazarus haut poterat durae succumbere morti.\\' Fletibus his Christus socians de corde dolorem Inquirit tumuli sedem, quo condita nuper Membra forent animae uolucris spoliata calore. Haut mora demonstrant flenti maestoque sepulchrum Rupe sub excisa; lapidis quod pondere clausum Ut uidit Sanctus, multo mox uecte moueri Praecipit; at Marthae talis uox uerberat auras: \\'Quattuor en luces totidemque ex ordine noctes 366] cf. Verg. Aen. III 246. 368] cf. Verg. Aen. II 62. 370] cf. Verg. Aen. VI 152. 371] cf. Ouid. Met. XV 457. 373] cf. Verg. Aen. VI 42. 375] cf. Plaut. Amph. I 1,177. 355 corde dKsT 1 tenebat Poelm. in mg. 356 uenerande dKlKt, uenerante T1 357 soboles RPB, sobolis MK2TX, subules A1 numine Tl 358 et] om. M matura CRMKaPHHl, moratura K (m. 1) KtT, maturata L 359 interiorem A1 360 oppressas-sorores AKaTaH2 361 ammonuit R 363 gementum Hl 364 credentem MplV2 tumolo CR, tumulos Mp laniatum R, laniantum A, laniatu KsT 1 ferre dKzT 1 366 procedit C rumpitque hunc uoce dolorem R (bunc ex hanc corr. m.2), rupitque hac uoce dolorem KaTV-fib rupitque МКtMpTBBbHHI hac Ki de pectore M 367 potuisses germanum M uiuere Mpl 368 aut C durae poterat C 369 sociens R 371 uolucri C colore PtBI 372 aut C more A 375 praecepit. RBb1, praecipitat A talix A uerberata A auras CMBzH, aures rell. 376 lucis KIKsMIu\\'Ti Praetereunt, quo membra solo conposta quiescunt. Crediderim, corpus motu fugiente caloris Fetorem miserum liquefactis reddere membris.\\' His dictis contra depromit talia Christus: \\'Iam totiens dictum est, magnis consistere rebus Credentum uirtute fidem; sed gloria summi Iam genitoris adest, fidei si robur habetis.\\' Haec ubi dicta dedit saxumque inmane reuulsis Obicibus patuit, uirtus mox conscia caelum Suscipit et tali genitorem uoce precatur: \\'Eximias grates, genitor, tibi, sancte, fatemur; Me placidus semper uenerandis auribus audis, Sed populus praesens me missum credere discat.\\' Haec ubi dicta dedit, tumuli mox limine in ipso Restitit aduerso conplens caua saxa clamore: \\'Lazare, sopitis redeuntem suscipe membris En animam tuque ipse foras te prome sepulchro.\\' Nec mora conexis manibus pedibusque repente Procedit tumulo, uultum cui linea texta Et totum gracilis conectit fascia corpus. Tum solui iussit laetumque ad tecta remittit. \\'Iudaei postquam factum uenerabile cernunt, Qui tanti Mariam fuerant Marthamque secuti, Pars credens sequitur tantae uirtutis honorem; Ast alii repetunt urbem procerumque superbis Cuncta Pharisaeis rerum miracula narrant. 377] cf. Verg. Aen. I 249. 385] cf. Verg. Aen. V 455, XII 668. 386] cf. Verg. Aen. IX 403. 390] cf. Verg: Aen. XI 881. 391] cf. Verg. Aen. III 566. 400] cf. Ou. Met. XIII 153. 377 praeteriunt 10A quod CAMpTaBb conposita OML VI quiescint A 380 talia contra depromit M 381 toties RMMp 383 rubor P habentis K2T* 384 saxum M repulsis KlKZT 386 praecatur C 387 genitor tibi sancte M fatemur] finit A 388 placidus me uenerandis M 390 tu*muli (m eras.) C 391 canore eàitt. pier. 392 suspitibus 01 395 procidit C et uultum Hl multum Tl lintheamine M 396 fascea CKzT 397 remitti RMp 399 Marthamque fuerant M 400 sequens creditur U1 sanctae MVX Ergo ad concilium scribae, plebisque uocatur Iam grauior numerus, qua uatum principis alte Pulchra Caiphaeae conlucent atria sedis. Illic conplacuit Christum prosternere leto, Sed uitare dies paschae, ne plebe frequenti Discordes populi raperent in bella furorem. Ille Simonis erat tectis, quem lurida lepra Virtute ipsius diffugerat. Ecce iacenti Accedit mulier propius, sanctumque alabastro, Quo pretiosa inerant late fraglantis oliui Unguenta, ab summo perfundit uertice Christum. Discipuli increpitant fantes, potuisse iuuari De pretio unguenti miserorum corpora egentum. Has Dominus prohibet uoces factumque probauit: \\'Desinite obsequio iustam prohibere puellam. Pauperibus semper dabitur succurrere tempus, Sed me non semper tribuetur uisere uobis. Funeris ista mei multum laudanda ministrat Officio mundumque inplebunt talia facta.\\' Tunc e discipulis unus se subtrahit amens ludas et ad proceres tali cum uoce cucurrit: \\'Quod pretium sperare datur, si prodere uobis Quaesitumque diu possim monstrare magistrum?\\' Illi continuo statuunt ter dena argenti Pondera; his ludas sceleri se subdidit alto. 404] cf. Verg. Aen. II 436. 408] cf. Horat. Eod. VII 13. 403 plebesque RL 404 altem C 405 caifaeae C, phiriseae ML conlocent R\\'K2TtBb 406 illi R1, ille K2Tt 409 symonis RPBBb 410 defugerat B2H 411 proprius H1 sanctumque alabastro libri, frangensque alabastrum Arev., fractoque alabastro conieci 412 fraglantis C, flagrantis RMKlK2JJ.fpPTVJBBlIH, fragrantis Vt 413 ungenta (passim) CKX ab CRVt V2BtH, a rell. perfundit CPB, profudit M, profundit Lx, perfudit rell. 414 fantis T1 415 corpus aegcntum MK3 TXVJF2 416 prohibit CTl 417 dissinite ML 418 succedere R, suc- cumbere B 420 funeribus-meis M multum] semper RLHl 421 inplebunt C 422 tunc ce Mp, tunc ex H subtrahet KaKaTaBh1 423 et om. PH 424 precium C 42G argenti ter dena promittunt C, ter dena minarum Matr., argenti ter dcna illi mox pollicebantur Poeltn.in mg. 427 pundera M XXIV. Iun. 9 Iamque dies paschae primo processerat ortu: Discipuli quaerunt, ubi cenam sumere paschae Vellet; at ille sibi quendam sine nomine quaeri, Ultima qui domini caperet mandata, iubebat. Vespere mox primo bis sex recubantibus una Discipulis, tali diuinat uoce magister: \\'En urget tempus, Christum cum prodere morti E uobis unus scelerato corde uolutat.\\' Continuo cuncti quaerunt, quis talibus ausis Insano tantum cepisset corde uenenum. Ille dehinc: \\'Epulis mecum nunc uescitur, inquit. Sed suboles hominis quondam praescripta subibit Supplicia ad tempus. Miserabilis ille per aeuum, Qui iustum dedet; quanto felicior esset, Si numquam terris tetigisset lumina uitae!\\' Et ludas grauiter tum conscia pectora pressus, \\'Numquid, ait, ludam talis suspicio tangit?\\' Respondit Dominus: \\'Te talia dicere cerno.\\' Haec- ubi dicta dedit, palmis sibi frangere panem, Diuisumque dehinc tradit sancteque precatus Discipulos docuit, proprium sic edere corpus. Hinc calicem sumit Dominus uinoque repletum Gratis sanctificat uerbis potumque ministrat, Edocuitque, suum se diuisisse cruorem,. 435] cf. Verg. Aen. IV 533. 436] cf. Verg. Aen. II 535. 442] cf. Stat. Theb. V 260, 535. 450] cf. Verg. Aen. VIII 181. , 429 rogitant VI a christo quaerunt (cenam om.) RKaKaPT pascha RMp (caenam om.) KIIyPT 430 uellit B1 432 mox] sed KlK2 (m. 1) PTyVxHHl recumbentibus RB, accubantibus (m. 1) KlKiT\\'i 433 discipulis fatur u. diuina RLV2 434 urguet RMKaP 437 coepisset R et alii, concepisset M 439 sobolis RMK2TlBb \\' omnis 221 perscripta R1MKXK2LPTBb 440 mirabilis K,K2T 441 dedet CT2B2, dedit rell. 443 tunc RLBHHl tum grauiter M 444 suspectio JS1 \\'445 talia te RXVXV2 446 dedit] capit MMatr. coepit T2, palmis reU. eoepit. frangere H, tangere Poelm. 447 tradidit ML sanctaeque C, sanctumque RMpVyHl 448 sic C, se KxK2BbH, sibi rell. edere CMatr., tradere 1\\'2 in ras., dedere reU. 449 sumpsit III 450 gratis] magnis Poelm. 451 diuissere M Atque ait: \\'Hic sanguis populi delicta redemit; Hoc potate meum. Nam ueris credite dictis, Post haec non umquam uitis gustabo liquorem, Donec regna patris melioris munere uitae In noua me rursus concedent surgere uina.\\' Exin cantato sanctis concentibus hymno Montis Oliueti conscendunt culmina cuncti. Talia tum Christus depromit pectore uerba: \\'Omnes praesenti noctis uos tempore longe Disperget misere deserto principe terror. Sic etenim scriptum est: Pastoris casibus omnes In diuersa fugam capient per rura bidentes. Post ubi uita nouos caeli mihi reddet honores, Praeueniam uestrosque choros genitalibus aruis Grata Galilaeae uolitans per rura docebo.\\' Respondit Petrus: \\'Cunctos, si credere fas est, Quod tua labanter possint praecepta negare, Sed mea non umquam mutabit pectora casus.\\' Ille dehinc: Nox haec, quae lucida sidera terris Inducit lucemque premens nunc incubat undas, Audiet, ut trinis pauidus mendacia uerbis Dices et Christum, fortissime Petre, negabis, Et prius, alitibus resonent quam tecta domorum.\\' 464] cf. Ou. Met. XIII 272. 465] cf. Verg. Ge. III 136. 470] cf. Horat. Sat. I 5, 9; Verg. Aen. I 89. 474] cf. Verg. Ge. II 328. 452 sangues M delicta] peccata Hl redimet MK3LMpV2Jlb, remittit B\\', remittet Poelm. 453 om. Mp hunc KlK2 (m. 2) PT2B BbHl putate C merum Poelm. in mg. iam Hl ueris] uerbis Poelm. in mg. 454 non nunquam KaTaBaHl 455 munera Hl 456 inmersus M concidens M, concedant PF2.BJ, concedunt K1K2Tl 457 ex- hinc MpPBHl concen**tibus (en eras.) C ymno CMVt V2 458 Oeti M 459 pectora Rt 460 praesentis MMpPBbHl, praesentes Lx 462 scribtum T pastores KtK2Tl omnes casibus M 464 hinc cum Poelm. in mg. 465 perueniam M 466 uadens Vt 468 labanter C, labenter M, labentes rell. possent CM 469 si M nonnunquam RBHl, umquam M mutauit MKyKJBb 471 induoet BMBs undas GMBbl, undis rell. 472 ternis Mp 473 di+cet. (s eras.) Klf discedis (corr. in disces) K2T, diceres Bl 474 et] om. M halitibus M 9* At Petrus: \\'Duram mortem mihi sumere malim, Vox oblita suum quam deneget ista magistrum.\\' Has uires cordis perstant promittere cuncti. Nominis Hebraei sunt Gessamaneia rura. Illo progreditur lucis uitaeque repertor,. Circa discipuli Iuda fugiente sequuntur. Atque illic reliquos iussit residere ministros. Ipse sed adsumpto longe procedere Petro Zebedeique simul natis per deuia tendit. Tunc angore graui maestus sic uoce profatur:. \\'Tristia nunc uoluens animus mihi pectora turbat Morte tenus, sed nunc uos segnem excludite somnum, Sollicitamque simul uigilando ducite noctem.\\' Haec ait et paulum procedens corpore terram Deprimit et tali proiectus uoce precatur: \\'Si fas est, genitor, calicis me transeat huius Incumbens ualido nobis uiolentia tractu. Sed tua iam ueniat potius, quam nostra uoluntas, Quae tibi decreta est tantis sententia rebus.\\' Tunc ad discipulos repedat, sed somnus anhelis Prostratos terrae membris dissoluerat omnes. 485] cf. Verg. Aen. II 200. 487] cf. Verg. Aen. IX 166. 489] cf. Verg. Aen. IX 403. 475 et M diram Hl mallim RIPTIBI, mallem Mp malim sumere M 476 audita MFa (ex corr.) quem (m. 1) K2Bb 477 prestant RLMp 478 gessamenea M, gezamaneida RL, gessamanegia Kt (m. 1) T, gessamanneia RTWiVJPBb, geste mania Vt V2, ges?amania MpP1 479 iugis M 480 circa] quem mox RT*ViViB\\'1 secuntur CKaKiPT BBbH 481 adque C resedere RMMp V2 482 i*se (p eras.) C, ille MKaMpPTaBBb adsumto C procidere C 484 ore Mp 485 tristitiam uoluens MLVIYzHI, tristia conuoluens (m. 1) KIKtTBBb 486 morte] te 8. I. RM uos nunc KjK2MpTlPBbHHl 488 paululum M, panlolum KiKtBb procidens CKzTIYz 489 deprimet R1, depromit Mx praecatur C et alii, profatur VtHl 490 o genitor Mp transeat calicis me huius M 492 s. tua iam ueniat C, tua sed iam ueniat VIt iam tua sed u. Vu s. tua adueniet Rl, s. tamen adueniat RiM et rell. 494 repetat Hl anhelos C, hanellis Kx Tl, anhelus Mp Poelm. in mg. 495 prostratis CV,, prostratus Rl desoluerat L Tunc ait ad Petrum: \\'Non est mihi ponere uirtus Unam peruigilem tantis sub casibus horam? Sed uigilate, precor, ne uos temptatio raptos Horrida praecipitet saeuae per lubrica mortis. Spiritus iste uiget, sed corpus debile labat.\\' Secessit rursus secreti montis in arcem Orabatque patrem: \\'Rerum mitissime rector, Hunc quoniam calicem non est transire potestas, Iam tua proueniat nostra de sorte uoluntas.\\' Rursus discipulos somni sub pondere pressos Inuenit et rursus idem genitore precato Adloquitur fesso nexos languore quietis: \\'Iam dormire licet sociosque reuisere uestros, Nam uenit ecce, meum qui dedat in omnia corpus, Quae maculata meis inponet factio membris.\\' Cum dicto ludas numero stipante cateruae Aduenit procerum iussu populique ferocis. Pars strictis gladiis pars fidens pondere clauae Signa sequebatur Iudae promissa furentis. Oscula nam pepigit sese contingere Christi, Quo facile ignotum caperet miserabile uulgus. Ille ubi dissimulans blanda cum uoce salutat, Attigit et labiis iusti uenerabilis ora, Continuo Christus: \\'Totum conplere licebit, Huc uenisse tuo quaecumque est causa paratu.\\' Iniecere manum turbae Christumque prehendunt. 497] cf. Verg. Aen. IV 560. 511] cf. Verg. Aen. I 497. 516] cf. Verg. Aen. II 798. 498 nec K1K2TI 499 horridam B 502 notissime M1 503 facul-. i tas K1 (m. 2) MMpPTJ 504 perueniat Ill, pueniat Mp, preueniat L U 505 rursum M praessos C 507 fesses R, fessos (m. 1) K2T nexus Rl fesos alloquitur prosonexos M 509 iam M ecce] ille Poelm. in mg. dedit BT1 ad RMTzBb 510 inmaculata Mp imponit KaKaTVaVa 512 feroces R\\'KiTiBb\\' 514 sequebantur BxHHl2 ferentis B* 515 dulcia nam Christi tacturum se oscula pactus Poelm. in mg. 517 hic ubi dixisset simulata uoce salutem Poelm. in mg. 518 iustissimi mirabilis lłl, miserabilis Kx (m.2) K2MpPT2B 520 est s. Z. B2 parato lJfp Tunc e discipulis unus fulgente machaera Occurrit uatis famulo sublatus in iram Tempore et excussam rapuit ui uulneris aurem. Olli Christus ait: \\'Gladium tu ponito, noster; Nam quicumque ferox confidet uindice ferro, Hunc iusti similis ferri uindicta manebit. An ego non possem caelestia castra uocare Et patris innumeras in proelia ducere turmas? Sed scriptura meis conplenda est debita rebus. Vos autem stricto qui me conprendere ferro Fustibus et gladiis concurritis, en ego uobis Occurram, templi media qui semper in arce Vobiscum residens docui, nec talia quisquam In solum tantis circumlatrantibus ausus.\\' Discipuli passim Christo fugere relicto. Iamque Caiphaea steterat saluator in aula, Cum uenere omnes scribae proceresque uocati. At Petrus longe seruans uestigia solus Occulte maestus sedit cum plebe ministra Extremum opperiens tanto sub turbine finem. Ecce sacerdotes falsos conquirere testes Incumbunt fictasque uolunt contexere causas, Quis mortem insonti possent inponere Christo. Sed nullus tanto uisus satis esse furori. 539] cf. Verg. Aen. II 711. 522 ex HHl machera CBMalii 523 uatis] huius M 524 timpore M et] om. Mp excisam BK2 (m. 2) TzH; ei caesam Poelm, in mg. 525 tuum MBb 526 confidit MKyLTBbH 527 huic Rt iuste Ku iustis Hll 528 possim BV2, posum jJf, possum Kx (m.2) PB 529 turbas M 530 comprehendenda (m. 1) K2T dedita Poelm. in tng. 531 conprehendere MLB 532 concurrite H2 533 occurreram M, occurri Kt (m. 2) LPTaVaB*, occurrit Bb mediam-arcem M 534 resedens MBl docui. (t eras.) C 535 circumlatratibus CaBaKaKaMpTB2 insonuit tantis circnmlatratibus audax Poelm. 537 adstiterat RHI, adsteterat M MpBIBb, astiterat H Poelm. in mg., adsisterat (m. 1) K2 538 comueuire M 539 xpi uestigia Hl 541 operiens RlłflKt 543 factas K7 (m. 1) uoluunt M 544 possint CMKVK2LTBBbII 545 superesso (m. 1) K2T\\\\\\\\lll furore lJfp Ultima prosiliunt testes, qui dicere Iesum Audissent, templum quod solus uertere posset Et uersum trinis iterum instaurare diebus. Ipse sacerdotum princeps urgere tacentem Insistit frendens furiis ac talia fatur: \\'Cur nihil ad tantas nunc respondere querellas Conuictus ueris procerum sub testibus audes? Adiurabo tamen summi per regna Tonantis, Ut fateare palam, si fas te credere Christum.\\' Ille dehinc tali conpellat uoce superbum: \\'Istaec sola tibi procedunt pectore uerba Vera tuo; ueniet uobis uisenda per auras Maiestas prolis hominis, cum dextera sanctae Virtuti adsidet sub nubibus ignicoloris.\\' Talibus auditis scindit de pectore uestem Exsultans furiis et caeco corde sacerdos Atque ait: \\'Audistis pugnantis foeda profani Verba Deo; polluta magis consurgat in iras Religio et uestram cuncti iam pandite mentem/ Conclamant omnes mortique addicere certant. Tum sanctam Christi faciem sputa inproba conplent Et palmae in malis colaphique in uertice crebri 550] cf. Verg. Aen. III 485. 553] cf. Val. Flacc. U 560. 555] cf. Verg. Aen. V 161. 546 ultirae RMLP1 xpin HMMpP 547 quo (m. 1) K7T possit CRMMpPBBbll 548 instaurare ex corr. K%T 549 urguere plerique U 550 feruens RMKxMpPBb 552 conuinctus R\\', comuict*s M audis KxKiTl 554 fateari Rl, fatearis M, fateare tamen (m. 1) K2, dicasque MpP, dicas Kx (ex corr.) palam] tamen T1 te est Rl est te VxV2Bl, est KIK2 (te est m. 2) 556 ista haec RMK2MpPTV2Bb concidunt M pectora (m. 1) KIK2Tl 557 tuo] at M, tamen MpPH aures III 558 proles C cum d. s.] uirtutis ad altae Poelm. 559 uirtutis MBl, uirtute Kt adsedet RM cum sedeat dextram per nubes ignicolores Poelm. 561 insultans K2 (ex eorr.) PBbHHl, insultat Vu exultat T 562 auditis 1JITt VI profani in ras. K2T, insani Mp 563 pulluta ClJf malis MKtLMpPV2B]BbH 564 relligio R2PB, relegio (m. 1) XI 566 tunc RBT2 conplent C 567 in malis CMp, malis rell. Insultant uerbisque omnes inludere certant: \\'Christe, profetabis, cuius tibi palma sonarit!\\' At Petrum mulier tristem quod uiderat intus, \\'Tune etiam, iuuenis, fueras comes additus, inquit, Isti, quem ludens procerum sententia damnat?\\' Ille negat tectisque feris se promere temptat. Ecce sed egressum primo sub limine cernens Altera consimili prodebat uoce ministris. Rursus ait iurans, illum se nosse negabat. Tum percontatum multi accessere sequentes Eque sono uocis sese cognoscere dicunt, Cuncta Galilaeam streperent quod uerba loquellam. Et Petrus iurans deuotis omnia uerbis Nescire adfirmat, quisquis foret ille, negando. Hanc uocem, plausum quatiens sub culmine tecti, Ales prosequitur cantu, mentemque Simonis Circumstant tristem uerbis praesagia Christi; Egressusque dehinc ploratus habebat amaros. Sidera iam luci concedunt et rapidus sol Progreditur radiis terras trepidantibus inplens. Iamque e concilio Christum post terga reuinctum 568] cf. Verg. Aen. II 64. 574] cf. Verg. Aen. VI 255. 586] cf. Verg. Ge. II 322. 588] cf. Verg. Aen. II 57. 569 sonara BaMaBaBb, sonabit K2T1 570 ad R et alii 571 tum (m. 1) K2T post fueras rasura in M 572 laudens Hl, gaudens conu Beuschius 573 feris CRPT, foris JJfKtK2MpBb, foras rell. 574 limine CBMK-x (m. 2) LBb, lumine rell. 576 et rursus M periurans Poelm. negauit Poelm. 577 tunc MK1K2PTBb percontatum C, percunctatum K2 (m. 1) TB\\', percunctantum uel percontantum rell. 578 aeque Bl et alii aeque similiter Mp uoces (m. 1) KlK21\\'Bb\\' cognoscire K2Tl 581 adfirmans Bbl 582 plausu R quotiens B1 tegmine R, limine Tl tecti] fecit Kt 583 hales lli, alis (m. 1) KIKzT cantum M 584 uerba Bl, uerbi T\\'J. ex corr., muneri V2, ueris Matr., numis Hl, uera tWnft. editt., fort. uerbi 585 egressusque] que a m. 2 R egressumque-amarus habebat K1K2PT egressusque—amaros habebat Bb; luuencum imitatus esse uidetur Krmoldus u. 370 cf. Duemnileri ed. (Poet. Lat. aev. Car. II p. 16) 586 celi N concidunt M rabidus M 587 trepitautibus R, crepitantibus B, uibrantibus MpPH 588 e] om. CMKtK2MpTH1 posterga CBXM Praesidis ad gremium magno clamore trahebant. Interea celsum Dominus stans ante tribunal Talia Pilati uerbis excepit Iesus: \\'Tu rex Iudaeae gentis, quod dicitur, adstas?\\' Respondit Christus: \\'Vestris haec audio uerbis.\\' Exhinc terribilis iusti accusatio surgens Infremit et sanctum scelerata facundia pressat. Respondere nihil trucibus dignatur Iesus. Pilatus quaerit, quae tum sit causa tacendi. Ille magis perstans miranda silentia seruat. Sollemni sed forte die concedere leges Unum damnati capitis de more iubebant; Et fuit in uinclis famoso nomine latro, Quem Christo infensus populus dimittere uitae Ardebat: trucibus somno sed territa uisis Pilati coniux, iusti discedere poena, Mandatis precibusque uirum suspensa rogabat. Tum iudex iterum procerum disquirere mentem Temptat, et instanti cuperent quem soluere poenae, Plebis ad arbitrium mitti de lege requirit. Sed proceres populum fusa ambitione rogabant, Latronem legi peterent Christumque negarent.. 589] cf. Verg. Aen. II 58. 603] cf. Verg. Aen. X 447. - 589 magno cum M 590 celsum (urn tx corr.) KZT stetit F, 591 talibus exceptum pilatum uocibus urget Hl, talibus exceptis Pilatus uocibus ursit Poclm. 592 qui dicitur Poelm. adstans RaMLBaBb 593 itis TtMJL F, V2B 594 exhinc CMpPBb, exin rell. 595 infremet Bl31Kt sancti KaKaMpPTaBHl iustum KaKaLMpPTBHl scelerata] libri, sceleris conieci, scelerum Arev. perstat C, instat M 597 tunc RLTlB 598 prestans (m. 1) KjT1 miranda] magna C 599 concidere CM legis (m.l) KyK-aTBh 600 damnatum coni. Arev. morte MBl habebant MBb 603 ardet M territa sed M uiros KtK2Tt, uiso Bb 604 coniux CKxKiBb, coiux M poeue RlK7 (m. 1) PTlBb 605 mandati /// M precibusquis M, -que om. K2ln 606 procerum om. K2Tl 607 poena V\\\\(?)Vt T2B* cf. u. IV 619 608 at IfMTaH mitti—requirit CKIKzT r, mittit-requiri rell. 609 ad Bb 610 legem Mp negarent CMpTaVaVa, perderent M, necarent rell. At postquam procerum incendit sententia uulgum, Latronisque petit potius sibi cedere uitam, Consuluit praeses populum, quid uellet Iesum. Plebs incensa malo saeuos miscere tumultus, Et crucis ad poenas iterumque iterumque petebant, Qui regis nomen cuperet, qui Caesaris hostem Confessus sese proprio damnauerit ore. Denique ui uictus detestatusque cruentum Officium increpitans se libera sanguinis huius Corda tenere sibi, coramque a crimine palmas Abluit, ut genti tantum macula illa maneret. Hoc magis inclamant: \\'Nos, nos cruor iste sequatur, Et genus in nostrum scelus hoc et culpa redundet.\\' Pilatus donat plebi legique Barabban Et crucis ad poenam uictus concedit Iesum. Proditor at ludas, postquam se talia cernit Accepto sceleris pretio signasse furentem, Infelix ueris damnans sua gesta querellis Proiecit templo tunc detestans argentum. Exorsusque suas laqueo sibi sumere poenas Informem rapuit ficus de uertice mortem. Inde sacerdotes, pretium quod sanguinis esset, Inlicitum fantes aditis concedere templi, 611] cf. Stat. Theb. X 580. 630] cf. Verg. Aen. II 576. 611 ad RMp incendet TxBb uulgum CMpTIVh uulgus rell. 612 potius petunt llJH caedere B 613 qui CBl uellent RM 615 iterum,] B MKaKaLTVi V2Bb petebat HHl 616 quis T1 cessaris MB1 617 tacito Hl damnauerat MK1 (m. 2) B 618 ui uictus] uinctus Rt7 uictus VI V2HX 619 sed K2TJBb liber se a sanguine MB 622 haec Mp b inclamat K2ln nosj] si os Mf 624 barrabbam liM, ba*rabam Ku baraban K2, barabbam Tx, barraban P 625 uinctum RK27\\'2, uinctus (m. 1) K3 concidit M, concedet Ku concederet K2Tl conceditur Iesus Mp 626 posquam Mp 627 praetio CB precio M generasse Poclm. 628 ueris C, eris Matr., miseris MpP; aegris in ras. I; aegris rell. 629 proicit Mp in templo BP detestabile Matr. 630 exosusque (m. 1) KXK2T 631 et 633 om. Mp 632 praetium C 633 fanaditis K2Tl aditis libri iam cedere RHl, iam condere\\' KIK, PTH templis Bx Quod dare tum licitum, cum sanguis distraheretur, Credebant, agrum mercati nomine uero Sanguinis, horrendo signant scelera impia facto. Haec quondam cooperta canens uox uera profetae Euentum rerum patefecit in ordine saecli: Argenti triginta minas posuere profani Hoc pretium pretiosi corporis instituentes, Quod mox ad figuli rursus transfertur agellum. (Traditus est trucibus iustus scelerisque ministris Militibus: scelerata ludibria corpore praebet. Purpureamque illi tunicam clamidemque rubentem Inducunt spinisque caput cinxere cruentis, Inque uicem sceptri dextram comitatur harundo. Tum genibus nixi regem dominumque salutant Iudaeae gentis faciemque lauere saliuis\\' Vertice et in sancto plagis lusere nefandis. Haec ubi transegit miles ludibria demens, Indutum propriae ducebat tegmina uestis Et crucis ad poenam sanctum iustumque trahebat. Ecce sed egressi quendam cepere Simonem Cyrena genitum lignumque adferre iubebant, . Quo dominum lucis iussis suffigere saeuis Instans urgebat saecli inmutabilis ordo. At postquam uentum est, ubi ruris Golgatha nomen, Permixtum felli uinum dant pocula Christo. Ille sed in summo gustu tractata recusat; 634 licuit KaKaT1 durn RLMp Vt V3 sangues M detraheretur Vy V2 636 facta Mp 637 conperta RlMLV2 cadens Poelm. in nlg. 638 euentu CRKjK-iTB7H 613 scelerata libri, scelerum Arcv., sanctus conieci perfert Kx (tn. 2) 614 tonicam RMMp alii 645 induunt VtHZ in spinisque M 646 dexteram M comitatu C 647 nisi Mp dniq; Ku dominumue T (ue a m. 2) Poelm. 648 lauare RBBbH (r in ras.), lobere Tl 649 sanctum (m. 1) KnPTV,K2 650 demens insaniens lJfp 651 ducebant R, cducebtyit 1J1, dicebant llJp tegmina C, tegmine rell. 652 trahebat C, trahebant rell. 654 orn. K2Tl Cyrineae R, Cirina MpVxBbH 656 urguebat JilM alii immutabilis C saeclum mutabilis M 657 Gulgotha VI 658 felle RBl 659 tractare RKtK2 TR2Rh Ut satis antiquis fieret per talia dictis, Nec tamen insultans hominum furor omnia poscit. Iamque cruci fixum pendebat in arbore corpus, Intactaeque dedit tunicae sub sorte per omnes Militis unius seruans possessio textum. Et scriptum causae titulum meritique locarunt, Quod rex Iudaeae plebis gentisque fuisset. Accidit, ut pariter poenae consortia ferrent Latrones hinc inde duo; sed caeca furentis Insultat plebis fixo uaesania Christo: \\'Hic est., qui templum poterat dissoluere solus, Hic est, qui trino lucis reparare meatu. Sed nunc discendat suboles ueneranda Tonantis Et crucis e poena corpusque animamque resoluat.\\' Haec uulgi proceres uaecordis dicta sequuntur; Atque Pharisaei scribaeque et factio demens Inludunt motuque caput linguasque loquellis Insanis quatiunt aeternae ad uincula poenae: \\'Nonne alios quondam trucibus seruare solebat Morborum uinclis? sese cur soluere poenis Non ualet? En regem nostrae quem credere gentis Debuimus: soluat ligni de robore corpus! Tunc sanctis digne poterimus credere signis. 673] cf. Verg. Aen. IV 695. 660 spurium esse putauit Marold 661 posset K2 (corr. in -it) T (set in ras.) Hl 662 crucis MK2TBbl affixum Poelm. in mg. hunc uersum sequitur uestesque milites IIII partiuntur in partes in R (mg.) KlP1\\'3N 663 intactamque dedit tunicam Poelm. 666 gentis plebisque M 667 accedit CBb poenae pariter RV1 V2 668 hin R duos CRMBb1 furentes (m.l) KIKzT 669 uesanio Rl 670 poterat templum C 670 et 671 transpositi in C 672 discendat MKIKzT, descendat rell. sobolis R1, subolis (m. 1) KaKaTBb uenerando F, 674 uecordes (m. 1) K2T 675 at CRKaKaTVaBBb scribaeque simul V2Bbl 676 linguamque KIKzT 677 ternae M, aeterna Poelm. uincla M 678 solebant Mp 679 proprias cur soluere poenas R, uincere pro soluere KIKz Matr. TBb 680 uolet B l et MKaKaLTBaBb gentes T1 681 soluat ergo (m. 1) K1K2T rubure M Confidit genitore Deo: dimittere poena Cur propriam non uult subolem ueneranda potestas? Nec minus increpitant dextra laeuaque gementes Adfixi crucibus scelerum pro sorte latrones. Iam medium cursus lucis conscenderat orbem, Cum subito ex oculis fugit furuisque tenebris Induitur trepidumque diem sol nocte recondit. Ast ubi turbatus nonam transegerat horam Consternata suo redierunt lumina mundo. Et Christus magna genitorem uoce uocabat Hebraeae in morem linguae; sed nescia plebes Heliam uocitare putat. Tum concitus unus Cogebat spongo turpi calamoque reuincto Inpressum labiis acidum potare saporem. Cetera turba furens tali cum uoce cachinnat: \\'Spectemus pariter, caelo ne forte remissus Helias ueniat, celsa qui sede quiescit, Liberet et misero confixum stipite regem.\\' \\'Tum clamor Domini magno conamine missus Aetheriis animam comitem conmiscuit auris. Scinduntur pariter sancti uelamina templi Carbasaque in geminas partes disrupta dehiscunt Et tremebunda omni concussa est pondere tellus, Dissiliuntque suo ruptae de corpore cautes. 687] cf. Verg. Aen. VIII 97. 692] cf. Verg. Aen. X 873. 697] cf Verg. Aen. XII 606. 701] cf. Ou. Met. III 60. 702] cf. Verg. Aen. VI 761. 705] cf. Verg. Aen. IX 752. 683 confidat P poenam RIBt, poenas KtK2 684 propria lJfpB 686 sceleris Kt (ex corr.) K2T*Bb 687 iamque Bb 689 tripidumque R 690 turbatam BMBX transierat MMpP, transiuerat L, transcenderat RVaBHHl 691 suos Hl munera (m. 1) K2Tl 693 haebraeae C plebis MKIKzT 695 sphongo CP, spungo MpKtK2LTB, spongio B\\' reuicto Rx 696 acitum C, acetum Rl, acoaum M putare C 699 quin L in sede MpPVt V7BbH 700 misserum M, miserum YzHl 701 tunc MLMpP 702 aethereis Rl, aethereisque MpP commiscunt (auris om.) Mp 704 derupta Ft 705 tremibunda CMT\\' pundere M 706 de corpore] de pondere (m. 1) KIKzT Tum ueterum monumenta uirum patuere repulsis Obicibus iustaeque animae per membra reuersae Et nisi passim populi per moenia late Errauere urbis: sic terrent omnia mundum, Militibus primis quatiuntur corda pauore, Dedita qui saeuae seruabant corpora poenae, N Et subolem dixere Dei Christumque fatentur. . E speculis matres miracula tanta tuentur Omnes, obsequium Christo quae ferre solebant) Iam decedenti uesper succedere soli Coeperat, et procerum solus cum iustior audet Corpus ad extremum munus deposcere Christi. Hic ab Arimathia nomen gestabat Ioseph, Qui quondam uerbis aures praebebat Iesu. Pilatum tunc iste rogat, sibi cedere membra, Quis nuper tulerat uitam uis horrida poenae. Concessit praeses et corpus fulgida lino Texta tegunt saxique nouo conponitur antro. Limen concludunt inmensa uolumina petrae; E speculis seruant matres et cuncta tuentur. Iamque dies rutilo conplebat lumine terras, Otia qui semper prisca de lege iubebat, Nulla sed inmitis procerum furor otia seruat. Conueniunt onerantque simul sic iudicis aures: \\'Erroris laqueos iustissima poena resoluit. 707] cf. Verg. Aen. III 102. 711] cf. Verg. Ge. III106, Aen. V 138. 727] cf. Verg. Aen. IX 459. 707 reuulsis K1K2T 709 uisi passim C, uisum passim KaKaLTBb late CBb, lata BV2, latae rell. 710 omnia uerbis (m. 1) KIKzT 711 quatiantur KtK2 (m. 1) 713 sobolem BMPlBBb 714 et KaKaLMpTlBb 716 iamque RPVjV3 decidenti BxVy V3, recedenti (m. 1) KaKaTBbH succidere M 717 cum CMP, tum rell. aget JB1 718 deponere MKtTl 719 nomine (m. 1) KyKaTBb 720 condam Mp 721 tum Mp ipse o (m. 1) KtT concedere M 723 sed CRMKaKaLPTVa BBb linus Hl 725 concludunt limen M includunt L 726 et LMp, e in mg. KIKiT, om. Bb 727 conplerat Kx 730 onerantque] curatque K2Tl, honerantque BnHt sic] a m. 2 in K2TBb Nunc meminisse decet; quoniam planus ille solebat Vulgari semper iactans promittere plebi, E mortis sese tenebris ad lumina uitae Cum trino solis pariter remeare recursu. Hoc petimus, custos miles noua funera seruet, Ne fera discipulis furandi audacia corpus Consurgat turbetque recens insania plebem.\\' Et Pilatus ad haec: \\'Miles permittitur, inquit, Seruare, ut uultis, corpus tellure sepultum.\\' Conueniunt saxique ingentia pondera uoluunt, Et limen signis et saxum milite seruant. Sidera iam noctis uenturo cedere soli Incipiunt, tumuli matres tum uisere saeptum Concurrunt, motus sed terram protinus omnem Concutit et caelo lapsus discendit aperto Nuntius et saxum tumuli de limine uoluit. Illius et facies splendet ceu fulguris ignis, Et niuis ad speciem lucent uelamina uestis. Militibus terror sensum discluserat omnem Et iacuere simul ceu fusa cadauera leto. Ille sed ad matres tali cum uoce profatur: \\'Vestra pauor nullus quatiens nunc corda fatiget; Nam manifesta fides, sanctum uos quaerere corpus, Quod crucis in ligno scelerata insania fixit. Surrexit Christus aeternaque lumina uitae. 741] cf. Verg. Aen. VI 616. 746] cf. Verg. Aen. VIII 423. 754] cf. Verg. Aen. II 309. 755] cf. Verg. Aen. VII 461. 732 solebat] explicit C 733 uulgare MP, uulgaris Mp 734 limina PH 735 solis trino JiLVaBIIHl rcmiare M 736 hoc RlK2 (m. 1) T1, sed rell. 738 replens RLTl Vt V2 (m. 2) BlBbl 740 si uera (m. 1) K2T, seruate B1 Poelm. sepulchrum Kt (m. 1) 741 in saxique Kl, suisque Vt V2 pundera M 742 signis (Ignis in ras.) KzT 743 quam M solo (m. 2) KiT L 745 motu* M terra MKtBx omnis Bb 746 discendit MKaKaPTBb, descendit rell. 748 fulgoris RKl Ki PT 1 Bb 749 uestes KsT 1 750 discusserat M 751 fosa Vu flexa N 752 talia tum Rx, talia cum L tum PBb 753 nullais Mp non Rl 756 aeterna M, aeterna in Rl, aeternaque in KxKiTxBb Corpore cum sancto deuicta morte recepit. Visere iam uobis licitum est, quod sede sepulchri Nulla istic iaceant, fuerant quae condita membra. Dicite praeterea celeri properoque recursu Discipulis, Christum remeasse in luminis oras, Inque Galilaeam laetum praecedere terram.\\' His dictis uisisque animos perfuderat ardens Laetitia attonitis stupor ancipitique pauore. Denique praecipiti celebrantes gaudia cursu Talia discipulis referunt tumulumque relinquunt. Ecce iteris medio clarus se ostendit Iesus Et fidas matres blandus saluere iubebat. Occurrunt illae et genibus plantisque prehensis Victorem leti pauidae uenerantur Iesum. Talibus ille dehinc praeceptis pectora firmat: -,Mentibus absistat fidei pauor omnis et ista Fratribus en nostris propere mandata referte. Nostri conspectus si cura est, ite uolentes Inque Galilaeam propere transcurrite terram.\\' Interea tumulo custodum exterrita corda; Mittunt e numero partem, quae tanta referret Iudaeis. rerum miracula. Sed manus amens Iam semel insano penitus deuota furori 761] cf. Verg. Aen. VII 660. 764] cf. Verg. Ge. II 508. 773J cf. Verg. Aen. XI 176. 779] cf. Verg. Aen. I 712. 757 de uita Mp 759 nulla stic (m. 1) K2T 760 recurso Rl, cursu M 761 horas EK&MpHHl 763 hic K2 764 laetitiae K,gyMpT\\' O attonitis P stupore MLBb, fauore Poelm. 765 celerantes KIKzPT Fj V2BlBbHHl, celantes Matr. 766 relinquent KaKaTxBb 767 uiae Poelm. in mg. sese MKy (m. 1) Bb 768 fides Mp blande RKt r (m. 2) LT blandusque aluete M saluete (m. 1) KIT, saluare VIR 769 et om. Hl 770 pauide R et alii 772 fides K7 (m. 1) Bl ista haec MpP, istaec KlK2Tt 773 en] haec RVU hinc MLMpPB2HHl 774 noster conspectus si curae est Poelm. uolentes (s in ras.) T stite uolentes XI in ras. 775 discurrite Poelm. in mg. 776 tumuli RLP7 VJIHI 777 e] te Mp tante Rx refferret M (saepitts), referit (m. 1) KXT 778 Iudei Mp Praemia militibus certatim magna rependit Et famam argento redimit, quod limine rupto Furtim sustulerit corpus defensa tenebris. Occulte rapiens audacia discipulorum. Iamque Galilaeos conscenderat anxia montes Mandatis Christi concurrens turba suorum: Cernitur ecce suis proles ueneranda Tonantis. Illum procumbens sancte chorus omnis adorat; Nec tamen in cunctis pariter fundata manebat Pectoribus uirtus, nam pars dubitabat eorum. Tunc sic discipulos clarus conpellat Iesus: \\'In caelo et terris genitor mihi cuncta subegit, Me pater est uobis dignatus mittere lucem. Gentibus haut aliter nunc uos ego mittere cunctis Institui, uestrum est cunctas mihi iungere gentes. Pergite et ablutos homines purgantibus undis Nomine sub sancto patris natique lauate,. Viuifici pariter currant spiramina flatus. Ablutisque dehinc nostra insinuate docentes Praecepta, ut uitam possint agitare perennem; Nec uobis umquam nostri praesentia deerit, Donec consumens dissoluat saecula finis. Has mea mens fidei uires sanctique timoris Cepit et in tantum lucet mihi gratia Christi, Versibus ut nostris diuinae gloria legis 803 s.] cf. Verg. Ge. IV 559 s. \\' 780 rependit (p in ras.) K1 781 redemit KtK2MIJTIBb, redimet V2 783 rapidis N audatia RM alii 784 Galilei (m. 1) K2T 785 concursans Poelm. 786 prolis MKJ £ %T 787 sancte RBbH, sanctus MpVj 788 credebat VyHl 789 eorum] hic desinit M 791 in terris RXP 793 aut Tl 794 mentes Kt 796 sub] add. m. 2 in K2T 797 uiuifice (m. 1) KIK2 curant BlKit uiuant Poelm. in mg. spiracula KIKzT, spiraminacula Bb 798 insinuata Mp 800 nostra Vu nostrum Poelm. in mg. derit (m. 1) KIK2TL 801 consummans B fines KxK2Bb FINIVNT QVATTVOR LIBRI IVVENCI INCIPIT VERSVS EIVSDEM L, Explicit liber IllI Iuuenci item ipsius Matr., denique finimus opus hoc requiemque subimus N 803 luxit pleraeque editt. 804 diuina (m. 1) KaKaT1 XXIV. Iuu. 10 Ornamenta libens caperet terrestria linguae. Haec mihi pax Christi tribuit, pax haec mihi saecli, Quam fouet indulgens terrae regnator apertae Constantinus, adest cui gratia digna merenti, Qui solus regnum sacri sibi nominis horret Inponi pondus, quo iustis dignior actis Aeternam capiat diuina in saecula uitam Per dominum lucis Christum, qui in saecula regnat. 808 Constantius (m. 1) K2T gloria Matr. Poebn. 809 rerum (m. 1) K2TB sacri. (s eras.) Kr numinis RK2MpPT1V2BlBbH 810 qui ViV2 digna probaris R1 in ras. 811 capiet Hl 811 et 812 erasi sunt in R, quorum loco nunc legitur benedictio quaedam regalis (cf. Prolegomena) 812 om. KlK2 (m. 1) Matr. T1 EXPLICIVNT LIBRIIUI EVANGELIORVM VERSIBVS GAI VEITII AQVILINI IVVENCI PRES- BITERI R, EXPLICIT LIBER IIII EVANGELIORVM VERSIBVS GAI VECTI AQVILINI IVVENCn PRBI MpVt (VETTI IVVENTI) V2 (VETTI) Hl (Vetti), FINIVNT VERSVS IWENCI IHIOR EPYGRAM- MATA PROSPERI EVANGELIORVM VIRI ERVDITISSIMI EXA- METRO ET PENTAMETRO DEGESTA OPVSCVLIS SCI AVGTSTINI r-- DEPLORATA INCIPIVN (sie) L, EXPLIC EVANGELIORVM LIB IUI G. VETTI AQVILINI SIVE IVVENCI VC - PRlfI T, G. VETTI AQVI- LINI SIVE IVVENCI PRBI EVANGELIORVM LIBER IIII . EXPLI- CIT KxK2 (FILICITER AMEN addito) Bb (feliciter add.), EXPLICIT LIBER IVVENCI B, EXPLICIT LIBER QVARTVS IVVENCI PRSBI DO GRATIAS P, EXPLICIT LIBER IWENCI QVARTVS EVANGE- LIORVM H"}}},{"rowIdx":466,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De ave phoenice De ave phoenice Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897."}}},{"rowIdx":467,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"LACTANTI QVAE FERVNTVR CARMINA. LACTANTI CARMEN DE AVE PHOENICE. Est locus in primo felix oriente remotus, Qua patet aeterni maxima porta poli, Nec tamen aestiuos hiemisue propinquus ad ortus, Sed qua sol uerno fundit ab axe diem. Illic planities tractus diffundit apertos, Nec tumulus crescit nec caua uallis hiat, Sed nostros montes, quorum iuga celsa putantur, Per bis sex ulnas eminet ille locus. A: codex Parisinus 13048 saec. VIII-IX, continet u. 1-110. B: codex Veronensis 163 saec. IX. C: codex Leidensis Vossianus Q. 33 saec. X. codd. rec.: codices quidam recentes. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES Gregor. Tur. De cursu stellarum c. 12 (Gregor. Tur. ed. Arndt et Krusch n p. 861): Tertium (miracnlum) est quod de Phinice Lactantius refert. \\'magna est\\' ait corpore\\' eqll.; cf. Birtius, Mus. rhen. XXXIV 9; Baehrensius, Poet. lat. min. III 250 ss.; Fr. Schoellius, Vom Vogel Phoenix (1890) p. 45 s. - Alcuin. De sanct. Euboric. eccl. 1552: \\'Quid Fortunatus uel quid Lactantius edunt\\' ad Phoenicem recte referre uidetur Manitius, Gesch. der chr.-lat. Poesie (1891) p. 45. 1 s.] cf. Theodulf. carm. L 1 a. (Poet. lat. seni Carol. rec. Duemmler I p. 550) 2J Ennius ap. Lactant. Inst. I 18, 11; Obitus Baebiani 124 s. (ed. Guil. Brandes, Stud. Vindobon. XII. 1890, p. 280 ss.) : patet ecce sereni Porta poli merito; ibid. 72: aetherii secreta poli; Venant. Fortun. carm. III 9, 2: et maiore poli lumine porta patet (cf. II 7, 1). 7] gramm. d. dub. nom., Gr. Lat. V 581. 12 Keil. 7 8.1 Gregor. Tur. p. 861, 4 s. ABC] Lactancius de phoenice m. rec. in A, IT. LACTATII (sic) DE EADEM AVE (antecedit post alia Claudiani carmina Phoenix eius inscriptus EIUSDEM. DE FOENICE AVE; B, VERSVS LACTANTII DE AVE FOENICE C 2 patit A poli] AB, caeli C 3 hiemesue B, hiemisu.e (a er.) C hortus A; aestiuas .. oras Leyserus 4 uerbo A axe (e ex 0) C 5 defundit B 6 pr. Nec A 7 sed trimontes codd. gramm. d. dub. nom. p. 581, 12 8 sex] mille (H. scriptum pro VI. lectum) Maehlyus, Satura, Basil. 1886, p. 26 imminet AB illg A Hic Solis nemus est et consitus arbore multa Lucus, perpetuae frondis honore uirens. Cum Phaethonteis flagrasset ab ignibus axis, Ille locus flammis inuiolatus erat, Et cum diluuium mersisset fluctibus orbem, Deucalioneas exsuperauit aquas. Non huc exsangues morbi, non aegra senectus. Nec mors crudelis nec metus asper adest, Nec scelus infandum nec opum uesana cupido Aut ira aut ardens caedis amore furor: Luctus acerbus abest et egestas obsita pannis Et curae insomnes et uiolenta fames. Non ibi tempestas nec uis furit horrida uenti Nec gelido terram rore pruina tegit. Nulla super campos tendit sua uellera nubes, Nec cadit ex alto turbidus umor aquae. LOCI AVCTOBVM EXPILATORVM SIMILES 10J Quid. Met. I 565; Gregor. Tur. p. 861, 5 8. 15 ss.] cf. Verg. Aen. VI 273 ss.; Ps.-Cyprian. De resurrect. mort. 246 s.: Iraeque insidiaeque absunt et dira cupido, Exclususque metus pulsaeque a limine curae; de Phoenice cf. ibid. 133 s. 16] gramm. d. dub. nom. p. 583, 32. 23] idem p. 593, 26. 24] idem p. 580, 23. ABC] 9 solus nemos A 11 faetontaeis A, phaetonteis B, foetontds (sic) C 14 Deocalioneas A, diocallioneas B, Deucaloneas C exuperauit A, ex*uperauit fs er.) B 15 ex.angues (B er.) B, exsanguis AC morbus C egra C senetus C 16 aVper Cadit C, adhesit gramm. d. dub. nom. p. 583, 32 17 uaesana AB 18 ira Baehrensius, quod recepi coni. Ps.-Cyprian. De resurrect. mort. 246 (cf. supra), metus A, metus BC, Mars edd., Venus Oudendorpius (ap. Burmannum), Pauor Goetzius, Act. soc. philol. Lips. V p. 327, Letum Biesius, uitium Schoellius; Huc meat aut ardens Birtius. Ad histor. hexam. lat. p. 12 adn. 2; Ambitus aut ardens Klappius, Quaest. de Antlaol. lat. carmin. nonnull., Vandsbeck. 1875. p. XV cedis A, cedit B, adit C amore A 19 aceruus AB abē∗∗ (in f er.) C aegestas A, egestas (a cr.) 11, re\\'gestas C 20 insomnis A et] BC, nec A 21 tempes (om. tas) A Curet C 22 gelida A proina B 23 tendjjt A, tendet codd. gramm. d. dub. nom. p. 593, 26 uellere A 24 Nec cadit] necauit codd. gramm. d. dub. nom. p. 580, 23 umur Bl, corr. B2, humor AC aq; C Sed fons in medio <est>, quem uiuum nomine dicunt, Perspicuus, lenis, dulcibus uber aquis, Qui semel erumpens per singula tempora mensum Duodecies undis inrigat omne nemus. Hic genus arboreum procero stipite surgens Non lapsura solo mitia poma gerit. Hoc nemus, hos lucos auis incolit unica Phoenix, Unica, sed uiuit morte refecta sua. Paret et obsequitur Phoebo memoranda satelles: Hoc natura parens munus habere dedit. Lutea cum primum surgens Aurora rubescit, Cum primum rosea sidera luce fugat, Ter quater illa pias inmergit corpus in undas, Ter quater e uiuo gurgite libat aquam. Tollitur ac summo considit in arboris altae Vertice, quae totum despicit una nemus, Et conuersa nouos Phoebi nascentis ad ortus Expectat radios et iubar exoriens. Atque ubi Sol pepulit fulgentis limina portae Et primi emicuit luminis aura leuis. LOCI AVGTORVM EXPILATORVM SIMILES 25] Gregor. Tur. p. 861, 6 8. 26] cf. Ps.-Cyprian. De pascha 27 s. 31] cf. Ouid. Amor. II 6, 54. 34] cf. Lact. Inat. II 8, 21 ss. (cf. § 57): natura-quam deum. 37 s.] Gregor. Tur. p. 861, 11 s. 39] cf. ibid. p. b61, 12. 39 s ] ibid. p. 861, 7 s. 41 s.] ibid. p. 861, 13. ABCl 25 Sed] Est Baehrensius <est> codd. rec. edd., om. ABC uinfl Cx, s. I. corr. m. 1 27 per—mensum] BC, per singulis nubes A t um 28 inrigat (r 8. I. m. 2) lJ, irrigat C 29 arborem A, arbof e ex arbor. (lie) C rde\\'1 stipitc B* 31 locus Bl, 8. I. corr. B2 fenix AC. foenix B 32 Unica sed (distinctione omissa) Ricsius sed] si (\\'i. t. siquidem\\') ltaehrmsius, Annal. phil. CV 51 et in edit., quae Francius (ap. Bvrmannum) 33 Paret] sic B, Parit AC foebo AC ueneranda Baehrensius ibid., miranda dubitanter Riesius satellis Bl, corr. B- (lie) 34 mu..nus C 35 surgejis A 36 s,i,dera B1 37 pia A innndañs C 38 surgite (sic) Bl, corr. B2 39 considit] codd. rec.. conaedit ABC arborę A 40 dispicit A 41 foebi C 42 Ex pectus A 43 At quae A ibi pao, pr. i in u corr. m. 1 pepullit A 44 laeuis A Incipit illa sacri modulamina fundere cantus Et mira lucem uoce ciere nouam, Quam nec aedoniae uoces nec tibia possit Musica Cirrhaeis adsimulare modis, Sed neque olor moriens imitari posse putetur Nec Cylleneae fila canora lyrae. Postquam Phoebus equos in aperta effudit Olympi Atque orbem totum protulit usque means, Illa ter alarum repetito uerbere plaudit Igniferumque caput ter uenerata silet. Atque eadem celeres etiam discriminat horas Innarrabilibus nocte dieque sonis, Antistes luci nemorumque uerenda sacerdos Et sola arcanis conscia, Phoebe, tuis. LOCI AVCTORVM EXPILATOBVM SIMILES 45] Gregor. Tur. p. 861, 10 s. 46] cf. Euphorb. de Siren. (Anthol. lat. 637 R.) 2. 50] gramm. d. dub. nom. p. 578, 26. ABCJ 45 sagri li modolamina AB 46 luce C ciere] d, uerere B, referre C noua C 47 nęc A edoneae A, iduoneae B, aidoneae C uocis A, fauces Baehrensius 48 cerreis A, cirrheis B, cirreis C adsimolara A, assimilare BC 49 Et Baehrensius holor A «moriens (o er.) C imitare A posse] se post lacunam fere 3 litterarum A putatur B 50 cillinee A, cilleneae B, cyllineae C luere A, lirae C 51 phoeuus A, feebus C diffudit B, diffundit C 52 At quę A orbem] ortum uel aurum coni. Baehrensius, Annal. phil. CVII 63, orbem \\'sc. solis, caput dei quasi cingentem\\' Riesius pertulit codd. rec. usque A medos B protulit Oceano Heinsius Atque axem totum protulit osque micans Goetzius, Mus. rh. XXXI477, Atque orbem in totum propulit usque means Maehlyus p. 26; quamquam Baehrensius l. c. inprobat, haud scio an poeta locum sic postquam totum terrae orbem ostendit intellegi uoluerit 53 arl\\'arum B 54 Igniferum quae A, Igneferumque (sic) B 55. 56 eicit Leyserus 55 At quae A celeris A 56 Inennarrabilibus B noctae die quae A 57 Antistis A. Antistites (pr. i ex e) C nemor C ueneranda BC 58 archanis C phoebae A, foebe C post hunc u. Baehrensius (Ann. phil. CVII p. 64) uu. 123-150 ponendos esse putat Quae postquam uitae iam mille peregerit annos Ac se reddiderint tempora longa grauem, Ut reparet lapsum spatiis uergentibus aeuum, Adsuetum nemoris dulce cubile fugit. Cumque renascendi studio loca sancta reliquit, Tunc petit hunc orbem, mors ubi regna tenet. Dirigit in Syriam celeres longaeua uolatus, Phoenices nomen cui dedit ipsa uetus, Secretosque petit deserta per auia lucos, Sicubi per saltus silua remota latet. Tum legit aerio sublimem uertice palmam, Quae Graium phoenix ex aue nomen habet, In quam nulla nocens animans prorepere possit. Lubricus aut serpens aut auis ulla rapax. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 59] cf. Auson. Epist. 20, 9; Gregor. Tur. p. 861, 4. 63 s.] cf. Lact. Epit. 22 [27]. 4 s.: eiecit-:-hominem mors. 69] Gregor. Tur. p. 861, 7 s. ABC] 59 mile A, millae C pergerit B 60 se] BC, si A, sibi cum Hoeufftio (Peric. crit. p. 160) BaeJirensius (\\'ipsa sibi auis propter senium molesta fit\\'); Et sic Barthius; Hanc (6c. uitam) et reddiderint Maehlyus p. 26 reddideririTt C, reddiderent A, reddiderunt B; cf. Claudian. Phoen. 27: Namque ubi mille uias longinqua retorserit aestas; Gregor. Tur. p. 861, 4: Haec postquam mille transierit annos 61 repararet B fatis C 62 Assuetum C cubicule C 63 Cum qnf A reliquid AB, relinquit C 64 Tum C mors] cod. rindob. 717. edà., mox ABC codd. rec. 65 Derigit Baehrensius celetes B longeua AC 66 Phoenices] edd., Phoenicis A. fenicis l\\', foenice (sic) B, Phoenicem codd. rec., Phoenicen Baehrensius uetus] codd. rec., uaetus A, uetustas BC, Venus Heinsius 67 securosque Baehrensius, Annal. phil. CVII 63 et in edit. lucus B 68 Hic ubi codd. rec. (Vitebergens. Leyseri, rind-obon. 717) edd. sastus (uel sartus) JBac, s. I. corr. nc. 1 silua] illa Heinsius, sola Oudendorpius 69 Cum A aereo (sic) B uerticae A, uerticg B 70 graium A, coniecerat etiam Heinsius, gratum BC foenix B, fenix C auae A habuit J 71 In quam] 0, Id quam A, It qua B, Et qua Goetzius, Act. soc. philol. Lips. V 329 noceanas animarn\\'s C proripere B, proruJIIpere C Tum uentos claudit pendentibus Aeolus antris. Ne uiolent flabris aera purpureum Neu concreta noto nubes per inania caeli Submoueat radios solis et obsit aui. Construit inde sibi seu nidum siue sepulchrum: Nam perit, ut uiuat, se tamen ipsa creat. Colligit hinc sucos et odores diuite silua. Quos legit Assyrius, quos opulentus Arabs. Quos aut Pygmeae gentes aut India carpit Aut molli generat terra Sabaea sinu. Cinnamon hinc auramque procul spirantis amomi Congerit et mixto balsama cum folio: Non casiae mitis nec olentis uimen acanthi Nec turis lacrimae guttaque pinguis abest. His addit teneras nardi pubentis aristas Et sociam myrrae uim, panacea, tuam. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 73J cf. Quid. Met. XIII 810 s. 77] cf. Ouid. Met. XV 397; Claudian. Phoen. 44. 77. 79-92] Gregor. Tur. p. 861, 8-10. 78] cf. Anthol. lat. 389, 82 R. 83] cento anonymi u. 55 (Cod. Sangall. 870 [olim D. n. 476] saec. IX; cf. Iuuenalis commentarii uetusti ed. Cramer, 1823, p. 17). 83 s.] cf. Ps.-Cyprian. De resurrect. mortuor. 216 s. 85) Verg. Georg. IV 123. 86] Ouid. Met. XV 394. 87] cf. Ouid. Met. XV 398. ABC] 73 nentus A claudent pandentib; 1J eulos A. eolus C 74 fabris B ptiporeum A, purpereum B 76 congreta B notus B. nothus C, notis Heinsius 76 redios A, radius C obsit aui] codd. rec., bosi taui d, ussit aui BC 77 sepulchum A 78 sed BC 79 huic Baehrensius, huc dubitanter Riesius odoris A, odorers C 80 opolentus B araps ABC 81 pigmeę A, pigmaee (sic) B, pigmaeaae C. Panchaeae Eeinsius cum codd. rec. 82 mollit A terras ab ea A sabea C 83 Cinnamomum B, Cynnamoum C hinc] codd. rec., (ef. u. 79), hie ABC cento Sangall., huc dubitanter Miesius auram quae A, auraque cento Sangall. spumantis C 85 caseae A mites A. mittis C acharti\" (sic) B, ra\\'chanti C 86 lagrimae B gutta quae A 88 sociam] B, sociat A, socia C uini C panacea] codd. reA., panacheę A, panachea Be, Panachaea (\\'pro Panchaea\\') cum codd. ref\". Baehrensius. Nabathaea Leyserxs tuam] codd. rec., tue A, turis B, ture C .Protinus instructo corpus mutabile nido Vitalique toro membra uieta locat. Ore dehinc sucos membris circumque supraque Inicit exsequiis inmoritura suis. Tunc inter uarios animam commendat odores, Depositi tanti nec timet illa fidem. Interea corpus genitali morte peremptum Aestuat et flammam parturit ipse calor, Aetherioque procul de lumine concipit ignem: Flagrat et ambustum soluitur in cineres. LOCI AVCTORVM EXPILATOBVM SIMILES 93 s.J Luc. 23. 46 ap. Ambros. De spiro sancto II, VII, 56; De incarn. V 42 (II 645 A; 713 B Maur.) et Hilar. Pict. In Ps. 53. 141 (I 138. 802 Zingerle) et in Vulg.: in manus tuas commendo spiritum meum; ap. Tertull. Adu. Prar. 25: in tuis manibus depono spiritum meum; Lact. Inst. IV 19, 2 I Epit. 41 (45], 10): (Iesus) spiritum posuit; Clandian. Phoen. 94: iam dammae commendat opus. 96] gramm. d. dub. nom. p. 577, 14. U7J Gregor. Tur. p. 861, 13. 98] cf. Ps.-Cyprian. De Sodoma 138: soluitur in cinerem, ubi Peiperus (Cyprian. Gall.) adfert Arator. II 1176: soluitur in cinerem (cineres edd. Aratoris). ABC] 89 Protinus ] AC, His protinus B instructo I Heinsius et Francins (cf. Baehrensium, Mus. rh. XXX 300); an in structo ? instructos A, structis B, instractis C; Protinus huic tradit Klappius p. XVI, Protinus in stragis Birtius, Mus. rh. XXXIV 9 mobile C 90 Vitati quae A, Nidaliq; C uieta] Heinsius, quiete AB, quieta C edd. 91 sucus A circum quae supra quae A, circQ quaq; supVa C 92 exequiis AC post hunc u. conplura disticha intercidisse existimat Birtius p. 8 locum Gregorii Tur. p. 861,10 adhibens, consentit Riesius. xed Gregorius argumentum carminis liberius reddidisse uidetur; cf. etiam Schoellium l. c. 93 Tunc] Huic Klappius p. X VI, uersib. 93. 94 post 90 positis inter] BC. in A odorisI A, -es in B minute scriptum euanidumque, fort. - is est inter ... odores pro datiI/o positum inttrpretatnr Birtius p. 9 94 uersum in marg. add. m. 1 C Depositam A. Deposita C tibet A 95 et 96 eicit Leyserxs 95 Interimit A uiortae A 96 protulit codd. rec. 97 concepit A 98 soluitus (sic) A cineres Bitschelitis, Opusc. III 808. cinerem ABC (cf. supra 1\\'8.- Cyprian. Sodom. 138 et Arator. II 1176) Quos uelut in massam cineres natura coactos Conflat, et effectum seminis instar habet. Hinc animal primum sine membris fertur oriri, Sed fertur uermi lacteus esse color. Crescit, at emenso sopitur tempore certo Seque oui teretis colligit in speciem. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 99 s.] Gregor. Tnr. p. 861, 14 s. 103] non conferendum esse Onid. Fast. V 537 \\'creuerat immensum\\' recte monet Riesius; cf. etiam Ps.-Cyprian. De pascha 16 \\'creuit in immensum\\', fort. ex corrupta scriptura Phoenicis per imitationem factum 104] Gregor. Tur. p. 861, 16. ARC] 99 cineris B, natura Ri\\'schelius; tenues coniciebam (t\\'f. Venant. Fortun. 115, 51 8.: Post cineres consumpta suos tenuesque fauillas Sic solet et Phoenix se renouare senex) natura1 Bue helerns ap. Riesium, Anihol. lat. 731 (adde Claudian. Phoen. 62 8.: Parturiente rogo curis natura laborat Aeternam ne perdat auem), ad conflat supplenerat natura iam Gryphiander, in more AR(\\', in morte < odd. rec., sine more Heinsius, amore Ritschelius; Quos deus (pro uelut, quod cllm A(\\' etiam B habet) in massam cineres umore coactosKlappinsp. X VII. Quos lux in massamnocturno umore coactos IJaehrensius, Annal. Bursiani I 222, Quos uelut in massam cineres anima orbe coactos Birtius p. 9, Quos uelut in massam Cinyras utnore coactos Froehnema, Mus. rh. XXXXVII303 coactusAC 100 affectu (sic) A; effictam Froehnerns ibid. habent cum codd. rec. Ritsehelius 102Sed] Sic Leyserus, Et Maehlyus p. 26 uerni A. uermis C lactibusJ 103 Crescit, at emenso sopitur scripsi, Creuerit in mensum subitus (fric Laubmannns llaehrensins ego legimus, subitur in appar. Riesii) Â. Creuerit inmensum subitur (sic Riesi is et Haberda. subitus Ieepius el Baehrensius) B, Creuerit inmensum subito C; Creuerit (lIel Creuit uel Crescit) in (uel om. uel et) immensum subito codd. rec., Creuerit (lIel Crescit in uel Creuit in) iinmensum subito cum edd., Creuit ubi, mensum sopitur Klappius p. XVI, at tlermi XL diei dari solent, cf. Schoellium p. 9. 43; Creuerit in mensum (i. e. in iustam mensuram): sopitur Riesi s. Crescit in immensum. sopitus Maehly 8 p. 26, It tener in densum duratus Baehrensius ( f. Annal. phil CV 361), Corruit is mensum sopitus Ribbe> kius. MHS. rh. XLV 315; creseit et immensum snbito cum coipore curto Fri\\'z schius ad Crescit cf. Artemidor. IV 47 (p. 229, 14 Her her) ϰαυϑείσης ὲ ὲ tijç πυρᾱς μετὰ χρόνον ix xffi σποδοῡ σϰώληϰα λέγουσι γεννᾱσϑαι, Bvttva μεταβάλλειν αὺ ξανό fievov xal γίνεσϑαι πάλιν tpoivixa; imitalor Anglosaxo 234 (Grein) crescit in umbra (sc. uermis; cf. de hoc lo o Prolegom.) 104 teritis C collegit B 107. 108 post 104 posuerunt Leyserus et Klappills. post 102 Baehrensius Ac uelut agrestes, cum filo ad saxa tenentur, Mutari tineae papilione solent, Inde reformatur qualis fuit ante figura, Et Phoenix ruptis pullulat exuuiis. Non illi cibus est nostro concessus in orbe Nec cuiquam inplumem pascere cura subest. Ambrosios libat caelesti nectare rores, Stellifero tenues qui cecidere polo. Hos legit, his alitur mediis in odoribus ales, Donec maturam proferat effigiem. Ast ubi primaeua coepit florere iuuenta, Euolat ad patrias iam reditura domus. Ante tamen proprio quidquid de corpore restat Ossaque uel cineres exuuiasque suas Unguine balsameo myrraque et ture soluto Condit et in formam conglobat ore pio. Quam pedibus gestans contendit Solis ad urbem Inque ara residens promit in aede sacra. LOCI AVCTOBVM EXPILATOBVM SIMILES 107 s.] Ouid. Met. XV 372-374. 110 s.] Gregor. Tur. p. 861. 16 s. A-110, BC] 107 uelud C solo C taxa Thomasius (edit. Lact. adn. 242) 108 Mutare A, Motare C tineae] Didacus Couaruuias episcopus Segobiensis ap. Thomasium conl. Ouid. Met. XV 372 ss., pinnae AB, pennae C papilionej codd. rec., papiliones AB, papilionis C 105 quali Heinsius 106 foenix B, fenix C ruptias C pululat B exubiis AC, exuuis B 107 tenerntur B 109 illic ibus A est om. C consuetus Baehrensius, Annal. phil. CV 361 et in edit. orbg A 110 Ngc A cuique B implumem B in cura subest desinit A sine subscriptione 111 Anibrosius B1, s. I. corr. Ii2 112 teneri coda. rec. 113 dolorib; B 115 Has ubrin C coeperit C iuuentus C 116 domos C 117 patrio uel prisco Wemsdorfi.ua quird\\'quid B. quicquid C 118 Ossa quae C 119 murr\\'raq; C solo BI, sabeo B*, sabaeo cum codd. rec. Goetzius p. 330 121 genstans C nrbem] Gryphiander, ortus BC codd. rec., arces Leyserus 122 arma C ponit edd., recte ? aęde C sagra Bl, 8. l. corr. B1 (sic) Mirandam sese praestat praebetque uerendam: Tantus aui decor est, tantus abundat honor. Principio color est, quali est sub sidere Cancri Mitia quod corium punica grana tegit, Qualis inest foliis quae fert agreste papauer, Cum pandit uestes Flora rubente solo. Hoc humeri pectusque decens uelamine fulget, Hoc caput, hoc ceruix summaque terga nitent. Caudaque porrigitur fuluo distincta metallo, In cuius maculis purpura mixta rubet. Alarum pennas insignit desuper iris, Pingere ceu nubem desuper acta solet. LOCI A VCTOR VMEXPILA TOR VM SIMILES 125] cf. Vergil. Ecl. X 68. 125 s.] cf. Ouid. Met. X 736 s.; Fast. IV 607 s. 127] gramm. d. dub. nom. p.586,23. 133 s.] cf. Auson. Mos. 110 s. 134] cr. Verg. Aen. X 38. BCJ 123 Mirandum C prestat. C prebetque B uerendam] Baehrensius ibid., uehentes B, uehementes C, uidenti edd. de 123-150 cf. ad 58 124 aui] Heinsius. ubi B, ibi C habundat BC 125 Principio] Be, Ii. e. primuin1 Schoellius, Puniceus Heinsius, Purpureus Burmannus Praecipuus Baehrensius Annal. phil. CV 361 et in edit. quali est scripsi, qualis BC quali sunt Baehrensius sidere C Cancri? Baehrensius ibid. (conl. Verg. Ecl. X 68). Klappius p. XVII (conI. Colum. X 413), caeli BC edd. sub cortice (uel uellere) laeui Heinstus 126 Mittia C quod scripsi, quae B, qui (7, quem Heinsius corium scripsi Goetzium (corio) secutus, cruceo B1, croceo B2C edd., croceum Heinsius pumica C tegit] Leyserus, legunt BC, tegunt Heitisiua qualis sub sidere caeli Mitia qui croceo punica grana tegit Leyserus: qualis sub sidere Cancri Cortice cum croceo Punica grana tegit Riesius; quali sub sidere caeli Mitia quae corio Punica grana tegunt Goetzius; alia M. Schmidtius, Mus. rh. VI 319, Maehlyus p. 27 128 Flornl Heinsius, flore BC (sic) solo] Heinsius, caelo BlC, polo B2 edd.; rubente peplo uel tepente solo Riesius, tepente polo Maehlyus p. 27, mente gelo Baehrensius, Dius. rh. XXIX 201, idem in edit.: uestes (\\'puto uestem: intellege calathum\\') flore (ipsius scd. papaueris\\') nouo 129 humeros Oudemlorpius pectusq; (q; postea inseruit 9n. 1) C 131 porregitur Bi. corr.B2 distincta] codd. rcc.,distentaBC (cf.141) 133 Alarum] Ritschelius p. 810, Harum BC insignit desuperiris] Schoellius, insigne desuperiris alis B, insigne superaris C; insigne desuper ex 134s. inlataesseexistimatRitschelius (poetam fort. fulgor conluminat uel sim. scripsisse), rectius lort. de d Albicat insignis mixto uiridante zmaragdo Et puro cornu gemmea cuspis hiat. Ingentes oculi, credas geminos hyacinthos, Quorum de medio lucida flamma micat. Aptata est rutilo capiti radiata corona Phoebei referens uerticis alta decus. Crura tegunt squamae fuluo distincta metallo, Ast ungues roseo tinguit honore color. Effigies inter pauonis mixta figuram Cernitur et pictam Phasidis inter auem. Magnitiem terris Arabum quae gignitur ales Vix aequare potest, seu fera seu sit auis. Non tamen est tarda ut uolucres quae corpore magno Incessus pigros per graue pondus habent, Sed leuis ac uelox, regali plena decore: Talis in aspectu se tenet usque hominum. LOCIA VCTORVM EXPILATORVM SIMILES 135— 147] Gregor. Tur. p. 861, 1 s. 137] gramm. d. dub. nom. p. 580, 29. super quam de insign. (de verbis a poeta repetitis cf. Riesium ad hunc u.), unde insignit lux nitida, iris coniciebam; Alarum pennas lux pingit discolor, Iris Baehrensius, Alarum pennas tingit nitor, Iridis atram Maehlyus p. 27 134 Pinguere B acta] Hetnsius, Baehrensius (Mus. rh. XXIX 201) contulit Verg. Aen. X 38, aura BC Maehlyus, alta codd. rec., edd. 135 insigne B mixtis C smaragdo B 137 oculos gramm. d. dub. nom. p. 580, 29, codd. rec.; oculos credas Baehrensius iyachintos (sic) B, hiacincthos C 138 lucida C migat (sic) B 139 Aptata est] Bitschelius p. 811, Aequataque B, Aequat aq; C, Aptatur Oudendorpius, coni. etiam Bitschelius, Arquata est Baehrensius, Ânnal. phil. rF 361 et in edit., Arquatur Klappius p. XVII rutilo] Baehrensius ibid. conl. Claudisn. Phoen. 18, noto B, notho C, toto edd., croceo Klappius, summo uel nitido Ritschelius 140 Foebei B, Foebog (irater o et e punctum) C 141 Grura B squame C flauo B distincti C Culuo distincta metallo Ritschelio (p. 810) ex u. 131 inlata uidentur 142 rosers (sic) B 143 pauones B mixtaque B figuram] codd. rec., figura BC 144 fasidis BC 145 Magna etiam Heinsius arabum que B, arabumq: C alis B 146 potes C auis sit B 147 tardaJ uel pigra codd. rec., parua BC uolocres B 149 decora C 150 aspectus se C XXVII. Laet. I. 10 Huc uenit Aegyptus tanti ad miracula uisus Et raram uolucrem turba salutat ouans. Protinus exculpunt sacrato in marmore formam Et titulo signant remque diemque nouo. Contrahit in coetum sese genus omne uolantum Nec praedae memor est ulla nec ulla metus. Alituum stipata choro uolat illa per altum Turbaque prosequitur munere laeta pio. Sed postquam puri peruenit ad aetheris auras, Mox redit: illa suis conditur inde locis. At fortunatae sortis finisque uolucrem, Cui de se nasci praestitit ipse deus! Femina <seu sexu) seu mas est siue neutrum, Felix, quae Veneris foedera nulla colit. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 163] Gregor. Tur. p. 861, 3 s. 163 s.] cf. Ouid. Met. IV 378 s. 163—169] cf. Zeno Veronensis, Tractat. lib. I, XVI, IX (p. 125 ed. Giuliari): ipsa (sc. Phoenix) est sibi uterque sexus, ipsa omnis affectus, ipsa genus, ipsa finis, ipsa principium. non ex coitu nascitur nec officio alieno nutritur ... , sepulcrum nidus est illi, fauillae nutrices ..., mors natalicius dies. denique post momentum festo exsultat in tumulo,... non imago, sed Phoenix, non alia, sed quamuis melior alia, tamen prior ipsa. 164 s.J Gregor. Tur. p. 861, 2 s. 164—167] cf. Ambrosius, Exposit. in Ps. 118, Cap. 19, 13 (I 1212 F Maur.): Phoenix coitus corporeos ignorat, libidinis nescit illecebras, sed de suo resurgit rogo sibi suis superstes, ipsa et sui heres corporis et cineris sui factus; Obitus Baebiani 57 ss.: 0 felix, cui adhuc corporeo datum Aeterni speciem cernere saeculi, In quo conubiis nulla necessitas, Sexus perpetuis corporibus perit. BCJ 151 Huc] codd. rec., Hic BC, hinc Baehrensius; Conuenit codd. rec. ante aegyptus er. in C 152 uolocrem J51, s. I. corr. B1 resultat C 153 sculpunt sagrato BI, corr. B2 ante marmore er. cor (uix cori) C 155 coetus C omnS C 156 predę (t m. 2) B, predae C tfllus metus C 157 AlitQ C 158 murere BAG, corr. m. 1, murmure Heinsius 160 post redit distinxit Riesius, post illa priores unde B 161 At] C, Ad B, A Is. Vossius, Ah Leyserus, 0 Gallaells, quod malim conl. Verg. Georg. II 458, Sat Baehrensius fortunate C finisque uolucrem] Is. Vossius (recte?), filisque uolucrum BC, felixque uolucrum codd. rec., fatique uolucrem edd. tlet. Leyserus (conl. Verg. Mors illi Venus est, sola est in morte uoluptas: Ut possit nasci, appetit ante mori. Ipsa sibi proles, suus est pater et suus heres, Nutrix ipsa sui, semper alumna sibi. Ipsa quidem, sed non (eadem est,) eademque nec ipsa est, Aeternam uitam mortis adepta bono. LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 167] cf. Claudian. Phoen. 24. 101. 169] cf. Ouid. Met. XV 170 s.; Tertull. De resurr. carn. 13: semet ipsum ... reuocat.., iterum Phoeniz ubi iam nemo, iterum ipse qui non iam, alius idem; Auson. Mos. 169. Aen. X 501 fati sortisque), filique uolucrem Heinsius, prolisque uolucrem Schoellius 162 dS ex deus B* 163 Femina-neiitrum scripsi, Femina seu maaculus est seu neutrum felix B, Femina// (punctum, ut uid., er.) seu masculus . 8. seu neutrum C, Femina uel mas haec seu neutrum seu sit utrumque Heinsius, Femina seu, seu masculus est, seu denique neutrum Riesius Anthol. lat. 731, Femina seu mas est seu neutrum: belua felix Baehrensius, Annal. phil. CVII 64 et in edit., Masculus incertum seu femina siue neutrum Birtius p. 8; cf. Grregor. Tur. p. 861, 3 s. nam et nescire homines manifestum est cuius sit generis, masculus an femina siue neutrum; in archetypo codicum masculus ex mas fort. effectum est interueniente memoria locutionis masculus et femina Gen. 1, 27. 7, 2. Jlarc. 10, 6 (Vulg.), eadem de causa ordo uerborum ap. Gregor. Tur. inuersus 164 coit Baehrensius ibid. 167 prolis C s hęres (t m. 2) B 169 qdê (qdA partim in ras.) C sed non—eademque] BaehremiuB, Mus. rh. XXIX 201 et in edit., sed non eadem (eaedã B) que BC, sed non eadem, quia et ipsa nec ipsa est codd. -nã rec., edd. 170 aeter C adeamapta C subscriptiones non sunt in BC 10*"}}},{"rowIdx":468,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Mortibus Persecutorum De Mortibus Persecutorum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 2. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897"}}},{"rowIdx":469,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"LVCII CAECILII. DE MORTIBVS PERSECVTORVM LIBER VVLGO LACTANTIO TRIBVTVS C = codex olim Colbertinus nunc Bibliothecae Nationalis Parisinae n. 2627 saec. XI. Bal = Baluzius primus editor (Stephani Baluzii Miscellaneorum Liber Secundus, Parisiis 1679, p. 1 BS.) LVCII CAECILII Cod. Colbert. LIBER AD DONATVM CONFESSOREM DE MORTIBVS PERSECVTORVM. Audiuit dominus orationes tuas, Donate carissime, quas in conspectu eius per omnes horas < cotidie fundebas, ceterorumque> fratrum nostrorum, qui gloriosa confessione sempiternam sibi coronam pro fidei meritis quaesierunt. ecce, deletis Versus 1-6 folii 1* codicis C, in quibus plurima situ, et madore corrupta difficillime agnoscwntur. e lectione Henrici Omont: 1 LVCn. CECILH - INCIPIT LIBER. AD DONA 2 TVM - CONFESSORE}I\\' DE MORTIB; jpERSECVTOa 3 A VDIVIT dfis orationes tuas donate karissime quae in conspectu 4 Ix. ei\\' p ofiis horas ......................... ffm nrotl. qui glosa con 5 fessione sempitni sibi coronA p fidei meritis quesief. Ecce adda 6 his olbib; aduersariis rr* restituta p orbfl tranquillitate pfligata nup 7 per 25 fere spatia nihil agnoscitur in C, cotidie fadebus ceterotJ.q; proponit Brandt (cf. Proleg. adn. 4) secutus Baluzium qui tota die fundis ceterorumque edidit; LeNourry (cf eius Specimen Manuscripti Colbertini) in u. 4 codicis praeter extrema uerba qui gldsa (sic scripsit) perpauca eaque falso paene omnia, A Laubmann nihil legit; Lenglet Specimen LeNourryi secutus coni. quas in conspectu eius constanter fundis per dies omnes et carissimorum fratrum, qui, item Duebner; Fritzsche quas in conspectu eius constitutus fundere soles, imo et preces sanctissimorum martyrum qui 9 post fidei add. suae Bal deletis Heumann, autem, deletis uir doctus anonymus, Miscellan. obseruat. in auct. wt. et recent. IV (Amstelaed. 1734) p. 32, deturbatis Allix; adda his C; addetur his omnibus aducrsarius (aduersariis C) Bal, etiam LeNourry in Specim. addaq his (signum q haberi sine dubio uoluit pro ligatura litterarum u et r), sed adda A Laubmann legit neque quicquam post hanc uocem conspici Omont testatur; adteritur Toinard, 12* omnibus aduersariis, restituta per orbem tranquillitate, profligata nuper ecclesia rursum exurgit et maiore gloria templum dei, quod ab impiis fuerat euersum, misericordia domini fabricatur. excitauit enim deus principes qui tyrannorum nefaria et cruenta imperia resciderunt <et> humano generi prouiderunt, ut iam quasi discusso tristissimi temporis nubilo mentes omnium pax iucunda et serena laetificet. nunc post atrae tempestatis uiolentos turbines placidus aer et optata lux refulsit, nunc placatus seruorum suorum <precibus> deus iacentes et afflictos caelesti auxilio subleuauit, nunc maerentium lacrimas extincta impiorum conspiratione detersit. qui insultauerant deo, iacent, qui templum sanctum euerterant, ruina maiore ceciderunt, qui iustos excarnificauerant, caelestibus plagis et cruciatibus meritis nocentes animas profuderunt. sero id quidem, sed grauiter ac digne. distulerat enim poenas eorum deus, ut ederet in eos magna et mirabilia exempla, quibus posteri discerent et deum esse unum et eundem iudicem digna LOCI AVCTOBVM EXPILATORVM SIMILES 17 s. (discerent)] Lact. Epit. 48, 5. deditur uel traditur Tollius, excidetur Gale, abditur Bauldri, arcetnr Boherellua (aduersarius hi omnes cum Bal), deturbatis .. aduersariis Allix 1 restituta] et restituta Bal, sed in C signum rJ ante restituta solita codicis distinctio est 5 et add. Hetimann, in C est d distinctio; humanoque Tollius; noluimus resciderunt: humano distinguere 6 tristissimi C e lectione Omontii, transacti Bal, trisansaru (sic) LeNourry Îft Specim. 7 atre C e lectione anonymi p. 33, quam confirmat OmOtlt, tantae Bal; atrae iam Buenemann coni., Miscell. Lips. III, 1716, p. 173, conl. Vergil. Aen. V 693 s. 8 obtata C 9 precibus (uel patientia) add. ed..Oxon. 1680, gemitibua Oolomesius, causa uel gratia Bauldri et Bal, ut C 11 illustrati erant C, insultauerant Graeuius secutus Is. Vossium, qui insultati erant coni., probat Buenemann conl. Lactant. Inst. V 23, 2 (V 2, 2); aduersati erant Bal, illusitauerant Nic. Heinsius, illuctati erant Lenglet; qui illuserant deo, strati iacent Bauldri 12 maiore Columbus, maioris C; maiori Bal 14 sero id Buenemann, seruit C; serius Le Nourry; sero-digne om. Bal 15 set C, sic plerumque destulerat C, corr. Bal 16 quibus et Bal, sed in C post quibus in fine uersus nihil est 17 uindicem Lenglet in C extremae partes uersuum 19-25 folii lx (=p. 173, 1. 2. 3. 4. 6. 7. 8) cum margine abscissae uid<elicet> supplicia impiis ac persecutoribus inrogare. de quo exitu < eorum tes)tificari placuit, ut omnes qui procul remoti fuerunt uel qui p<ostea fu>turi sunt, scirent, quatenus uirtutem ac maiestatem suam in ex<tinguen)dis delendisque nominis sui hostibus deus summus ostenderit. ab re ta<men non) est, si a principio, ex quo est ecclesia constituta, qui fuerint persecutores <eius> et quibus poenis in eos caelestis iudicis seueritas uindicauerit, exponam. Extremis temporibus Tiberii Caesaris, ut scriptum legimus, dominus noster Iesus Christus a Iudaeis cruciatus est post diem decimum Kalendas Apriles duobus Geminis LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 9- p. 174. 1] Lact. Inst. IV 10, 18. 1 uid elicet> Buenemann (4 f. spatia in C sunt explenda), iudice anonymus p. 34, ultione Oellarius; digno iudicio Le Nourry iudicemimpiis] mortem digna ultione superbis et impiis Bal 2 <eorQ tes>tificari ed. Oxon. 1680 (in Emendat. p. 108); in C 8 f. spatia explenda sunt; ...... testificari Bal, uaria ap. Bauldrium et Heumannum; ad quo Bentleius quorum ascr. 3 remoti ed. Oxon. 1GS0, item Bentleius, moti C; amoti Lenglet p<ostea fu)turi Allix; in C de litt. p prior hasta et particula alterius superest, fuerat fort. p\\', ut alias in C; 8 f. spatia explenda sunt; p .......... turi Bal, post nos futuri Cuperus, posthac futuri Is. Vossius, procul ituri ed. Oxon. 1680 p. 2, persecuturi idem in Emendat. p. 108, alia ap. Bauldrium 4 ex<tinguen) dis Bauldri coni. c. 46, 2 (in C de litt. x haec hasta i apparet; 5 f. spatia explenda sunt, fuerat fort. tIguê);...... dis Bal, excindendis Colo- mesius coni. c. 2, 6, alia ap. Bauldrium 5 ostenderit Bauldri, ostenderet C Ab re tar C e lectione Omonfii, 2-3 spatia explenda sunt, unde taih fi Brandt scr. (tamen iam Buenemann), ........ est Bal, Vinc ta Le Nourry in Specim.; quo errore falsae coniecturae posteriorum effectae sunt 6 quo Bal, qu (post una litt. euanuit) C 7 peraecutores Le Nourry, in C pfecutoref fuerat, sed litt. pf paene totae et o tota foraminibus interierunt, auctores legerat Bal; post persecutores 2 spatia explenda sunt, <ei\\'> anonymus p. 35, lacunam 9 punctis signi- e ficauit Bal, unde falsae coniecturae ortae sunt ponis C 8 post exponam in C reliqua pars uersus uacua, extrema particula cum margine abscissa est 11 post diem x.m M. apfr. (sic) C; Kalendas Apriles Brandt (Kalendarum Aprilis Bal, Kalendarum Aprilium Tollius), cui consulibus. cum resurrexisset die tertio, congregauit discipulos, quos metus comprehensionis eius in fugam uerterat, et diebus XL cum his commoratus aperuit corda eorum et scripturas interpretatus est, quae usque ad id tempus obscurae atque inuolutae fuerant, ordinauitque eos et instruxit ad praedicationem dogmatis ac doctrinae suae disponens testamenti noui sollemnem disciplinam. quo officio repleto circumuoluit eum procella nubis et subtractum oculis hominum rapuit in caelum. et inde discipuli, qui tunc erant undecim, adsumptis in locum Iudae proditoris Mathia < et> Paulo dispersi sunt per omnem terram ad euangelium praedicandum, sicut illis magister dominus imperauerat, et per annos XXV usque ad principium Neroniani imperii per omnes prouincias et ciuitates ecclesiae fundamenta miserunt. cumque iam Nero imperaret, Petrus Romam aduenit et editis quibusdam miraculis, quae uirtute ipsius dei data sibi ab eo potestate faciebat. conuertit multos ad iustitiam deoque templum fidele ac stabile conlocauit. qua re ad Neronem delata cum animaduerteret non LOCI A VCTOB VM EXPILATOB VM SIMILES 1-5] Lact. Inst. IV 20, 1. Epit. 42, 1. 5-9] Lact. Inst. IV 21, 1. Epit. 42, 3. 10 s. 15] Lact. Inst. IV 21, 2. etiam pro post scribendum uid. ante cum Lact. Inst. IV 10, 18 (ubi Kalendas Apriles pro genetiuo potlcndum) 1 ressurrexisset C 2 cophensionis C fug (post euanuit å) C 5 inuolute, litt. uo foramine partim interierunt, C fuerant Boherellus, fuef C 7 sollfng C Quo in C letiitcr euanidwn uel detritum. Dein non recte anonymus p. 36 circumuoluit Bal, cftuoluit (ante c 2 uel 3 litt. euanuerltut) C 8 nnL. C; nube GLaubmann; procella nubis] protenus (sic) nubes Bentleius occlis C, sic saepius in caelum Bal, celurn. sed c minus certum, ante c 1 uel 2 litt. euunuerunt, C H undecim Bal. unde, post 2 litt. euanuerunt (undecI), C assumptis Bal, adsflptfl C 10 uerba proditoris mathia (sic, Mattliia Bal) in C infra postremum paginae uersum addita sunt, et add. Bal 11 euugttui (sic, sed extremae litt. parum certae) C 12 in nomine magistri dei codd. Lact. Inst. IV 21, 2, ubi domini scribendum (cf. Addenda I p. CXIV) 14 posuerunt anonymus p. 37 coni. Lact. Inst. IV 21, 2 imperaret Bal, imperat... (pet er.) C 17 collocauit C modo Romae, sed ubique cotidie magnam multitudinem deficere a cultu idolorum et ad religionem nouam damnata uetusta transire, ut erat execrabilis ac nocens tyrannus, prosiliuit ad excidendum caeleste templum delendamque iustitiam et primus omnium persecutus dei seruos Petrum cruci adfixit, Paulum interfecit. nec tamen habuit inpune. respexit enim deus uexationem populi sui. deiectus itaque fastigio imperii ac deuolutus a summo tyrannus impotens nusquam repente comparuit, ut ne sepulturae quidem locus in terra tam malae bestiae appareret. unde illum quidam deliri credunt esse translatum acuiuum reseruatum, Sibylla dicente matricidam profugum a finibus <terrae> esse uenturum, ut quia primus persecutus est, idem etiam nouissimus persequatur et antichristi praecedat aduentum — < quod n >efas est credere —, sicut duos prophetas uiuos esse translatos in ultima <tempora> ante imperium Christi sanctum ac sempiternum, cum descendere coeperit, < quidam sanctor >um pronuntient: LOCI AVCTORVM EXPILATOEVM SIMILES 11] Orac. Sibyll. VIII 70a. V 868. 2 uetusta.. (te er.) C, uetustate Bal 5 persecutos C, corr. Bal 6 et Paulum Bal, sed in C ante paulo est distinctio <gladio> interfecit Bauldri habuit s. I. C 9 coparuit C 10 deleri C 12 terrae add. Tollius, cf. Or. Sibyll. VIII 70 8. 5T\\' av γ\\'ἑπαvἐλϑη\\'Ex nEpdttov yatTjc Ó ϕυϒἀϛμητροxτόvοϛ ἀνήρ, V 363 8. ήξει8\\'sx nspatiuv ϒαὶηϛ μητροxtovos avrjp. 14 in C initia uersuum 19-25 (=p,175,14.16.17.176,1 3. 4. 5) cum margine abscissa <quod n>efas ed. Oxon. 1680 (in C 3-4 spatia explenda sunt, fuit q<! nefas), .. nefas Bal, uaria ap. Bauldrium 15 duas C, corr. Bal 16 <U!pora> ante (in C etiam prior pars litterae a in ante interiit, 8 f. spatia explenda sunt) imperium Brandt, initium C (quod proximo coeperit natum uidetur); cf. Lact. Imt. VII 24, 5 mille annis caelestis imperii, de ira 23, 11 caelestis imperii maiestatem, Inst. VII 26, 1 in principio regni sancti; .... initium Bal, (saecula praecursuros> initium ed. Oxon. 1680, iudicium Vonck, Specim. critic. (1744) p. 73, item Fritzsche, alia nimis libere Cupcrus et Columbus; Alexandre, edit. Orac. Sibyll. I (in Curis poster.) p. 176 non recte huc trahit Or. Sib. III 783 (784 Rz); cf. etiam ad u. 17 17 ceperit C, sic ple- rumque <.qdi ačor>tt Brandt (utraque breuiatio usitata in C) uel fortasse qdã firorfl (ut Lact. Inst. V 2, 9 si qui nostrorum), in C eodem modo etiam Neronem uenturum putant, < ut praecu>rsor diaboli ac praeuius sit uenientis ad uastationem terrae et huma<ni ge>neris euersionem. <P)ost hunc interiectis aliquot annis alter non minor tyrannus <Domitianus> ortus est. <qui> cum exerceret inuisam 7-8 spatia explenda sunt; lacunam 12 punctis indicauit ct pronuntiant scrips. Bal (quem sequuntur edd. puncto inter credere et sicut 15 posito), pronuncient C (quo seruato locum distinxit Brandt): itaque editorum ad lacunam explendam coniecturae (uelut sanctis suis comitatus ed. Oxon. 1680, praecessuroB Vonck, alia ap. Bauldrium et Heumannu.) a probabilitate aberrarunt; quod Sibyllae futurum praenuntiant Lenglet, item Duebner (sed cf. Lact. Epit. 40, 5 quod futurum ... Salomon .. pronuntiauerat), redituros Sibyllae pronuntiant Fritzsche, sed haec non solum spatium lacunae excedunt, sed ne de Sibyllis quidem hic cogitari potest neque duo prophetae Elias ac Moyses sunt (sic Lenglet et Fritzsche): nam Orac. Sibyll. II 187 de Eliae quidem reditu dicitur, sed II 245 ss. praeter Moysen et Eliam septem patriarchae et prophetae atque etiam ii ou; Exrc.vav \\'Efipaioi inducuntur, et hi non ut ante iudicium extremum. sed ad ipsum illud uenturi: ifnmo cum Columbo Cupero Tollio Enoch et Elias (Mal. 4, 5. Jlatth. 11,14. 17,11) intellegendi sunt, quamquam in S. Scriptura (Gen. 5, 24. Ecclesieutic. 44,16. 49,16. Hebr. 11,5) de Enochi translatione tantum, non de futuro eius reditu dictum est, sed cf. Tertull. d. anima 50 translatus est Enoch et Helias nec mors eorum reperta est, dilata scilicet. ceterum morituri reseruantur, ut Antichristum sanguine suo extinguant; Augustin. de Genesi ad litt, IX 11 Enoch et Elias ... creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri, c. Iulian. VI 30 translati sunt Enoch et Elias ... qui sane creduntur ad exiguum temporis redituri in has terras, ut etiam ipsi cum morte confligant. uerbis quidam sanctorum quae recepimus, scriptores sacri (Malachia, Matthaeus; cf. etiam Apocal. 11) et Christiani (uelut Tertullianus; alios adfert Bousset, Der Antichrist, 1895, p. 134 ss.) conprchenduntur 1 <ut pcu\\' rsor Allix, 6 f. spatia explenda sunt, ....... cursor Bal, qui praecureor LeNourry, alia ap. Bauldrium 3 huma<ni ge.neris Bal (in C 3 f. spatia explenda sunt, etiam particula litterae e in ge superest) post euersionem in C maior pars uersus uacua relicta est 4 <P oat Bal (in C 2 spatia explenda sunt, fuit P in initio noui capitis) hunc dn\\'iicctis Bal (in C litt. c et in foramitu interierunt, altera tamen hasta litterac n in in superest) aliquod C, corr. Bal 5 Domitianus Burnetum secutus add. Brandt (cf. p. 173, 7; Kero c. 2, 5 s. Decius c. 4,1. Valerianus c. 5,1. Aurelianus c. 6,1) <qui> Bal dominationem, subiectorum tamen ceruicibus incubauit quam diutissime tutusque regnauit, donec impias manus aduersus dominum tenderet. postquam uero ad persequendum iustum populum instinctu daemonum incitatus est, tunc traditus in manus inimicorum luit poenas. nec satis ad ultionem fuit quod est interfectus domi: etiam memoria nominis eius erasa est. nam cum multa mirabilia opera fabricasset, cum Capitolium aliaque nobilia monumenta fecisset, senatus ita nomen eius persecutus est, ut neque imaginum neque titulorum eius relinqueret ulla uestigia, grauissime decretis etiam mortuo notam inureret ad ignominiam sempiternam. rescissis igitur actis tyranni non modo in statum pristinum ecclesia restitutar.a» est, sed etiam multo clarius ac floridius enituit, secutisque temporibus, quibus multi ac boni principes Romani imperii clauum regimenque tenuerunt, nullos inimicorum impetus passa manus suas in orientem occidentemque porrexit, ut iam 5 nullus esset terrarum angulus tam remotus quo non religio dei penetrasset, nulla denique [dei] natio tam feris moribus uiuens, ut non suscepto dei cultu ad iustitiae opera mitesceret. sed enim postea longa pax rupta est. LOCI A VCTOR VM EXPILA TOR VM SIMILES 16 manus porrexit] Lact. Inst. VII 15,15. Epit. 46, 5 16 ss. J Lact. Inst. IV 26, 85. (in C 2 spatia explenda snnt.priushasta litterae P capitalis ex priore uersu i decurrente occupatum fuit. in altero q fuit, litterae q inferior pars superest) 6 domi] Domitiauus Susills, Animadu. ad auct. tlet. specim. III ed. Gurlitt, progr. Hamburg. 1806 p. 12; domi: etiam] Domitianus de Wal, Mnemosyne X (1861) p. 201; domi <suae> Brandt (cf. c. 14, 2 et Sueton. Domit. 16 in cubiculum se recepit atque ibi occisus r eat) eius] in C fuit ei\\', litt. e foramine interiit erasa (sic) C 7 in C fuit capitoliO, pars litt. o. litterae li, prior hasta litt. u foramine interierunt 8 monumenta, sed ex u ras. i factum, C 10 relin- • queret Bal, relinquerent 0; an relinquerentur scribendum ? grauissimis Bal 11 reci.sis fs er.) C, corr. Bal 13 e.nituit (n er.) C 16 post passa litt. er. C oriente occidenteq. £ 7, corr. Bal; ef. Lact. Inst. VII 15, 15. EJlit. 46, 5 et Proleg. adn. 6 17 quo Bell, co C 18 dl C, del. Bal ferib;. ras. partim corr. C 19 cultum C, corr. d Bal aiusticiae C 20 long.a (u er.) C . Extitit enim post annos plurimos execrabile animal Decius, qui uexaret ecclesiam: quis enim iustitiam -nisi malus persequatur? et quasi huius rei gratia prouectus esset ad illud principale fastigium, furere protinus contra deum coepit, ut protinus caderet. nam profectus aduersum Carpos, qui tum Daciam Moesiamque occupauerant, statimque circumuentus a barbaris et cum magna exercitus parte deletus ne sepultura quidem potuit honorari, sed exutus ac nudus, ut hostem dei oportebat, pabulum feris ac uolucribus iacuit. Non multo post Valerianus quoque non dissimili furore correptus impias manus in deum intentauit et multum quamuis breui tempore iusti sanguinis fudit. at illum deus nouo ac singulari poenae genere adfecit, ut esset posteris documentum aduersarios dei semper dignam scelere suo recipere mercedem. hic captus a Persis non modo imperium, quo fuerat insolenter usus, sed etiam libertatem, quam ceteris ademerat, perdidit uixitque in seruitute turpissime. nam rex Persarum bapor, is qui eum ceperat, si quando libuerat aut uehiculum ascendere aut equum, inclinare sibi Romanum iubebat ac terga praebere et imposito pede super dorsum eius illud esse uerum dicebat exprobrans ei cum risu. non quod in tabulis aut parietibus Romani pingerent. ita ille dignissime triumphatus aliquamdiu uixit, ut diu barbaris Romanum nomen ludibrio ac LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES c. 4] Orat. Constantini ad sanct. coet. 24, 1. c. 5J ibid. 24, 2. 1 execrabile ex execrabilis part. ras. corr. C 5 ut s. I. C 6 datiam C 7 babaris, s. I. corr. C ne Graeuius, item Bentleius, nec C 8 quidam C, corr. Bal onorari C 10 dissimil. (sic) C, corr. Bal 11 deum Bal, do C; cf. Proleg. adn. 6 12 nona C, corr. Bal 13 poenae Bal, p pene C; prope poenae anonymus p. 39, item Bentleius, prorsus poenae Heumann; cf. Cic. Verr. IV 41, 88 nouam et singulare supplicii genus excogitauit 15 quod C, corr. Bal 17 sapor is C, retinuimus cum Lengleiio et Duebnero (cf. Sapor Trebell. Poll., Vdler. 4, 4); Sapores Bul 18 libuerat Columbvs (cf. c. 21, 5. 38, 5), libuerit C ueiculum C 19 romana, s. I. corr., C 20 imposita C, corr. . Bal super Bal, supra C 21 dicebat \\'triumphi genus/ Lenglet derisui esset. etiam hoc ei accessit ad poenam, quod cum filium haberet imperatorem, captiuitatis suae tamen ac seruitutis extremae non inuenit ultorem nec omnino repetitus est. t-põstea uero quam pudendam uitam in illo dedecore finiuit, derepta est ei cutis et exuta uisceribus pellis infecta rubro colore, ut in templo barbarorum deorum ad memoriam clarissimi triumphi poneretur legatisque nostris semper esset ostentui, ne nimium Romani uiribus suis fiderent, cum exuuias capti principis apud deos suos cernerent. cum igitur tales poenas de sacrilegis deus exegerit, nonne mirabile est ausum esse quemquam postea non modo facere, sed etiam cogitare aduersus maiestatem singularis dei regentis et continentis uniuersa? Aurelianus, qui esset natura uesanus et praeceps, quamuis captiuitatem Valeriani meminisset, tamen oblitus sceleris eius et poenae iram dei crudelibus factis lacessiuit. uerum illi ne perficere quidem quae cogitauerat licuit, sed protinus inter initia sui furoris extinctus est. nondum ad prouincias ulteriores cruenta eius scripta peruenerant, et iam Caenofrurio, qui locus est Thraciae, cruentus ipse humi iacebat falsa quadam suspicione ab amicis suis interemptus. talibus et tot exemplis coerceri posteriores tyrannos oportebat: at hi non modo territi non sunt, sed audacius etiam contra deum confidentiusque fecerunt. Diocletianus. qui scelerum inuentor et malorum machinator fuit, cum disperderet omnia, ne a deo quidem manus LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES c. 6] ibid. 24, 3. 2 haberet Bal. abeba C captiuitati C, corr. Bal 8 extrettame C 5 derepta Nic. Hcinsius, direpta C est infecta Lenglet, sed uirgula quam dicit esse in C, d distinctio est 6 clarissimi Bal, karissimi C 7 ostentui, i ras. ex s, C 9 principes C, corr. Bal aput C 10 exigerit C 14 uaesanus C praecebs C 19 Caenofrurio Columbus, coeno frnrio C; <in> Caenofrurio Heumann 20 traciae C 21 suspitione C 22 cohetceri C 25 Dio clecianus C, sic paene constanter 26 ne Lenglet, item Bentleius, nec C potuit abstinere. hic orbem terrae simul et auaritia et timiditate subuertit. tres enim participes regni sui fecit in quattuor partes orbe diuiso et multiplicatis exercitibus, cum singuli eorum longe maiorem numerum militum habere contenderent, quam priores principes habuerant, cum soli rem publicam gererent. adeo maior esse coeperat numerus accipientium quam dantium. ut enormitate indictionum consumptis uiribus colonorum desererentur agri et culturae uerterentur in siluam. et ut omnia terrore conplerentur, prouinciae quoque in frusta concisae: multi praesides et plura officia singulis regionibus ac paene iam ciuitatibus incubare, item rationales multi et magistri et uicarii praefectorum, quibus omnibus ciuiles actus admodum rari, sed condemnationes tantum et proscriptiones frequentes, exactiones rerum innumerabilium non dicam crebrae, sed perpetuae, et in exactionibus iniuriae non ferendae. haec quoque tolerari <non) possunt quae ad exhibendos milites spectant. idem insatiabili auaritia thesauros numquam minui uolebat, sed semper extraordinarias opes ac largitiones congerebat, ut ea quae recondebat, integra atque inuiolata seruaret. idem cum uariis iniquitatibus inmensam faceret caritatem, legem pretiis rerum uenalium statuere conatus est. tunc ob exigua et uilia multus sanguis enusus, nec uenale quicquam metu apparebat et caritas multo deterius exarsit, donec lex necessitate ipsa post multorum exitium LOCI A VCTOR VM EXPILATOR VM SIMILES 17-20 insatiabili auaritia-minui-congerebat-integraj Lact. Epit. 56, 1 s. 3. 5. 2 quatuor C 4 cotenderent (sic) C 6 inaiores ee ceperant C, corr. Bal 7 inhormitate C, corr. Bal 9 cõplerentur C 10 frust.a (r er.) C 11 etiam Halm 13 ciuilis C, corr. Bal condfipnationes C post et hoc code (redierat librarius ad condSpnJ C 14 frequentes Bal, frequenter C 16 Hec quoque C; <non> add. Brandt (ad quoquenon cf. Indic. uerb. 8. quoque; noluit <ne> haec quoque); haec quoque cum C Bal (quod non recte cum Miegif) defendere temptat Buenemann), haud quoque Allix, nec quoque Bauldri; haec quoque qui t. p. — spectant ? Dttebner 17 expectant C, corr. Bal 20 idem Bal, item C inmensa C, corr. Bal 23 metu] tum Heumann solueretur. Huuc accedebat infinita quaedam cupiditas aedificandi, non minor prouinciarum exactio in exhibendis operariis et artificibus et plaustris omnibus<que> quaecumque sint fabricandis operibus necessaria. hic basilicae, hic circus, hic moneta, hic armorum fabrica, hic uxori domus, hic filiae. repente magna pars ciuitatis exciditur. migrabant omnes cum coniugibus ac liberis quasi urbe ab hostibus capta. et cum perfecta haec fuerant cum interitu prouinciarum, non recte facta sunt\\' aiebat, \\'alio modo fiant\\'. rursus dirui ac mutari necesse erat iterum fortasse casura. ita semper dementabat Nicomediam studens urbi Romae coaequare. iam illud praetereo, quam multi perierint possessionum aut opum gratia. hoc enim usitatum et fere licitum consuetudine malorum. sed in hoc illud fuit praecipuum, quod ubicumque cultiorem agrum uiderat aut ornatius aedificium, iam parata domino calumnia et poena capitalis, quasi non posset rapere aliena sine sanguine. Quid frater eius Maximianus, qui est dictus Herculius? non dissimilis ab eo: nec enim possent in amicitiam tam fidelem cohaerere, nisi esset in utroque mens una, eadem cogitatio, par uoluntas, aequa sententia. hoc solum differebant, quod auaritia maior in altero fuit, sed plus timiditatis, in altero uero minor auaritia, sed plus animi, non ad bene LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 19 s.] Lact. Inst. IV 29, 4. 13. 3 omnibus<que> Graeuius, item Bentleius, <et> *omnibus Heumann sunt uel essent Halm 4. 5 sexies hinc Gale, etiam Bentleius ad hos uers. pro Hic lege hinc ascrips. ircus (s ex r) sic C 6 exciditur (uel magna parte ciuitatis exceditur) Allix, exceditur C; eicsdit urbe Ant. de Rooy, Spicileg. critic. (Dordraci 1771) p. 34 9 agebat C, corr. Bal 10 dementaba.t (n er.) C 11 quo equare C, corr. Bal 16 posset Bal, possit C raepere C 17 qui est Bal, quS C irculius C 18 in amicitiam tam fidelem anonymus p. 41, item Halm, Sitzungsber. d. Wiener Akad. uol. L (1865) p. 164, in amiticia (sic) tam fidele C; in amicitia tam fideli Bal; cf. Proleg. adn. 6 19 quo herere C menp sura C 21. 22 quod auaritia-animi Graeuius (ap. Bauldrium, cf. etiam eius epist. ad Nic. Heinsium in Burmanni Sylloge Epistol. IV faciendum, sed ad male. nam cum ipsam imperii sedem teneret Italiam subiacerentque opulentissimae prouinciae, uel Africa uel Hispania, non erat in custodiendis opibus tam diligens, quarum illi copia suppetebat. et cum opus esset, non deerant locupletissimi senatores qui subornatis indiciis affectasse imperium dicerentur, ita ut effoderentur assidue lumina senatus. cruentissimus fiscus mala partis opibus affluebat. iam libido in homine pestifero non modo ad corrumpendos mares, quod est odiosum ac detestabile, uerum etiam ad uiolandas primorum filias. nam quacumque iter fecerat, auulsae a complexu parentum uirgines statim praesto. his rebus beatum se iudicabat, his constare felicitatem imperii sui putabat, si libidini et cupiditati malae nihil denegaret. CODstantium praetereo, quoniam dissimilis ceterorum fuit dignusque qui solus orbem teneret. Alter uero Maximianus, quem sibi generum Diocletianus asciue rat, non his duobus tantum quos tempora nostra senserunt, sed omnibus qui fuerunt malis peior. inerat huic bestiae naturalis barbaries, efferitas a Romano sanguine aliena non 691; cf. c. 7, 2 hic-subuertit et c. 29, 5 thesauros—large et Lact. Imt. III 7, 4 in illa priore parte ut periculi minus-ita minus difficultatis); quod auaritia minori altero fuit plus maiori uero minus set plus timiditatis plus uero animi C; quae Bal descripsit \\'haec sane corrupta ac deprauata sunf addens, quod auaritiae in altero fuit plus, sed plus timiditatis, in altero minus, plus uero animi Bauldri, auaritia minor in altero fuit, in altero maior; in hoc minus audaciae et plus timiditatis. in illo plus uero animi Fritzsche, alia parum probabilia ed. Oxon. 1680 p. 16. 108, Columbm, Arntzenius, Panegyr. ueter. I p. 48, uarii ap. Bauldrium et Buenemannum, Heumann, Duebner 1 ipsam Bal, ipsa C 2 Italiam Bal, italia C affrica C 3 ispania C 4 sub petebat C at Heumann, sed Halm 7 an afluebat? 8 pcstiphero C, pestifera Heinsius mares Burnetus, mores C 9 otiosum C, corr. Bal uolandas C, corr. Bal 10 quecumque C, corr. Bal \\'complem post Sallust. Catil. 50. Vulpius in Cat. LXI. 21.\\' in marg. exemplaris Bentleiani (sed non manu Bentlei) ascriptum (diuelli liberos a parentum complexu Sallust Cat. 51, 9; cf. Catull. 62, 21), conspectu C 19 barbaries C et feritas ed. Oxon. 1680 (in Emendat. p. 108) mirum, cum mater eius Transdanuuiana infestantibus Carpis in Daciam nouam transiecto amne confugerat. erat etiam corpus moribus congruens, status celsus, caro ingens et in horrendam magnitudinem diffusa et inflata. denique et uerbis et actibus et aspectu terrori omnibus ac formidini fuit. socer quoque eum metuebat acerrime: cuius timoris haec fuit causa. Narseus rex Persarum concitatus do nesticis exemplis aui sui Saporis ad occupandum Orientem cum magnis copiis inhiabat. tunc Diocletianus, ut erat in omni tumultu meticulosus animique deiectus, simul et exemplum Valeriani timens, non ausus est obuiam tendere, sed hunc per Armeniam misit ipse in Oriente subsistens et aucupans exitus rerum. ille insidiis usus barbaros, quibus mos est cum omnibus suis ad bellum pergere, multitudine impeditos et sarcinis occupatos non difficiliter oppressit fugatoque Narseo rege reuersus cum praeda et manubiis ingentibus sibi attulit superbiam, Diocletiano timorem. in tantos namque fastus post hlanc uictoriam elenatus est, ut iam detrectaret Caesaris nomen. quod cum in litteris ad se datis audisset, truci uultu ac uoce terribili exclamabat \\'quousque Caesar? \\' exinde insolentissime agere coepit, ut ex Marte se procreatum et uideri et dici uellet tamquam alterum Romulum maluitque Romulam matrem stupro infamare, ut ipse diis oriundus uideretur. sed differo de factis eius dicere, ne confundam tempora. postea enim quam nomen imperatoris accepit, exuto socero, tum demum furere coepit et contemnere omnia. Diocles — <sic> enim ante lmpenum 1 cti C, noluimus quoniam. 2 noua C, corr. Bal tras jecto C arnoe(Danubio> ed. Oxon. 1680 (in Emendat. p. 108) confugerit Tollim, sed cf. poterat c. 17, 2 (uidebat 18, 5.) 3 status Columbus, statu C di 5 formini C 8 iniabat C 10 deiectus Columbus, disiectus C 13 usus Tollius, suis C 14 imperitos C, corr. Bal sartinos C, corr. Bal dificiliter C 15 obpraessit C 17 elatus Heumann; ad eleuatus Buenemann confert Arnob. II 19 typho et adrogantia subleuati 18 detractaret Bal in textu, detrectaret (sic C) in notis; cf. c. 10, 4. 38, 2 19 literis C datus C, corr. Bal uidisset Heumann 26 contempnere C sic add. Grcuuius, <ita> Cuperus uocabatur — cum rem publicam talibus consiliis et talibus sociis euerteret, cum pro sceleribus suis nihil non mereretur, tamdiu tamen summa felicitate regnauit, quamdiu manus suas iustorum sanguine non inquinaret. quam uero causam persequendi habuerit exponam. Cum ageret in partibus Orientis, ut erat pro timore scrutator rerum futurarum. immolabat pecudes et in iecoribus earum uentura quaerebat. tum quidam ministrorum scientes dominum cum adsisterent immolanti, imposuerunt frontibus suis inmortale signum: quo facto fugatis daemonibus sacra turbata sunt. trepidabant aruspices nec solitas in extis notas uidebant et quasi non litassent, saepius immolabant. uerum identidem mactatae hostiae nihil ostendebant, donec magister ille aruspicum Tagis seu suspicione seu uisu ait idcirco non respondere sacra, quod rebus diuinis profani homines interessent. tunc ira furens sacrificare non eos tantum qui sacris ministrabant, sed uniuersos qui erant in palatio iussit et in eos, si detrectassent, uerberibus animaduerti, datisque ad praepositos litteris, etiam milites cogi ad nefanda sacrificia praecepit, ut qui non paruissent, militia soluerentur. hactenus furor eius et ira processit nec amplius quicquam contra legem ant religionem dei fecit. deinde interiecto aliquanto tempore in Bithyniam uenit hiematum eodemque tum Maximianus LOCI AVCTOBYM EXPILATORVM SIMILES c. 10,2 ss.1 Lact. Ind. IV 27, 3 ea.; cf. Brandt, Entstehungsverhältnisse p. 117 et Jahrb. f. class. Philol. 1893 p. 129; Belser, Theol. Quartalschr. 1892 p. 277; Crivellucci, Studi storici 1893 p. 45. 6 pro] prae Tollius, idem Bentleius ascrips. 8 earum C, quod propter errorem Baluzii aliorumque eorum scribentium monendum est quidam (a e s ex e) C 12 spiu C 13 identid§ (dè ex b;) C 14 Tages Cuperus suspitione C 15 qd (q ex d) C 16 furens Bal, furoris C; furiosas alter anonymus p. 70 18 sij qui anonymus p. 42 detrectassent ed. Oxon. 1680, detractassent C; cf. c. 9, 8 19 literis C 20 ut Bal, et C, quod placet Halmio p. 162 ac tenue C 22 interiecto Bal, interdicto C 23 bethaniam C, corr. Bal himatu C, corr. Bal quoque Caesar inflammatus scelere aduenit, ut ad persequendos Christianos instigaret senem uanum, qui iam principium fecerat. cuius furoris hanc causam fuisse cognoui. Erat mater eius deorum montium cultrix. quae cum esset mulier admodum superstitiosa, dapibus sacrificabat paene cotidie ac uicanis suis epulas exhibebat. Christiani abstinebant, et illa cum gentibus epulante ieiuniis hi et orationibus insistebant. hinc concepit odium aduersus eos ac filium suum non minus superstitiosum querelis muliebribus ad tollendos homines incitauit. ergo habito inter se per totam hiemem consilio cum nemo admitteretur et omnes de summo statu rei publicae tractari arbitrarentur, diu senex furori eius repugnauit - ostendens quam perniciosum esset inquietari orbem terrae, fundi sanguinem multorum; illos libenter mori solere; satis esse si palatinos tantum ac milites ab ea religione prohiberet. nec tamen deflectere potuit praecipitis hominis insaniam. Jplacuit ergo amicorum sententiam experiri. nam erat huius malitiae: cum bonum quid facere decreuisset, sine consilio faciebat, ut ipse laudaretur, cum autem malum, quoniam id reprehendendum sciebat, in consilium multos aduocabat, ut aliorum culpae adscriberetur quicquid ipse deliquerat. admissi ergo iudices pauci et pauci militares, ut dignitate antecedebant, interrogabantur. quidam proprio aduersus Christianos odio inimicos deorum et hostes religionum publicarum tollendos LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 23 proprio-odio; 186, 2 uel timentes—uolentes] Lact. Inst. V 11, 10. 2 quia Frihsche 4 deae Graeuius gentium Bentleiua quaesuperstitioBa Graeuius, mulier admodum supersticiosa. Quae cum esset C; ad quae cum esset Tollius \\'excidit nomen urbis, forte an ea Nicomedia fuerif 5 poene C 6 uicanis Tollius, uicariis C epulas ed. Oxon. 1680, item Bentleius, epulis C; aliae de hoc loco coniecturae ap. n Bauldrium 11 statu. C 12 pblice ex plice C 15 esset C, corr. Bal 17 nam Bal, no C 21 asscriberetur C 23 proprio aduersus Christianos odio Bal (cf. Lact. Inst. V 11, 10 suo proprio aduersus iustos odio et Proleg. adn. 6), proprium aduersus Chriatianos odium C, ad quod Halmio fort. gerentes supplendum uid. XXVII. Laet. 8, fasc. 2. 13 esse censuerunt, et qui aliter sentiebant, intellecta hominis uoluntate uel timentes uel gratificari uolentes in eandem sententiam congruerunt. nec sic quidem flexus est imperator, ut accommodaret assensum, sed deos potissimum consulere statuit misitque aruspicem ad Apollinem Milesium. respondit ille ut diuinae religionis inimicus. traductus est itaque a proposito et quoniam nec amicis nec Caesari nec Apollini poterat reluctari, hanc moderationem tenere conatus est, ut eam rem sine sanguine transigi iuberet, cum Caesar uiuos cremari uellet qui sacrificio repugnassent. Inquiritur peragendae rei dies aptus et felix ac potissimum Terminalia deliguntur, quae sunt a. d. septimum Kalendas Martias, ut quasi terminus imponeretur huic religioni. ille dies primus leti primusque malorum causa fuit: quae et ipsis et orbi terrarum acciderunt. qui dies cum illuxisset agentibus consulatum senibus ambobus octauum et septimum, repente adhuc dubia luce ad ecclesiam praefectus cum ducibus et tribunis et rationalibus uenit et reuulsis foribus simulacrum dei quaeritur: scripturae repertae incenduntur, datur omnibus praeda, rapitur, trepidatur, discurritur. ipsi uero in speculis — in alto enim constituta ecclesia ex palatio uidebatur — diu inter se concertabant, utrum ignem potius supponi oporteret. uicit sententia Diocletianus cauens, ne magno incendio facto pars aliqua ciuitatis arderet. nam multae ac magnae domus ab omni parte cingebant. ueniebant igitur LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 14 s.] Vergil. Aen. IV 169 s. 1 qui aliter Bal (in Erratis, post Indicem), qualiter C 3 ne Columbus, item Bentleius 5 respondt C (item c. 18, 5) 10 sacri- Scio Bal, sacrificium C; sacrificium repudiassent GLaubmann 12 deleguntur C a. d. Cuperus, ad C; ad quod Bentleius ante diem ascrips. ki mrs. C 13 Iponeretur C 14 loeti C 18 praefectas Cuperus, item BentleiUIJ, profectus C 21 ipsi Bal, ipsis C 22 constituta. (c uel e er.) C 24 subponi C sentenciam C, corr. Bal ad Diocletianus Bentleius NB. ni in marg. praetoriani acie structa cum securibus et aliis ferramentis et immissi undique fanum illud editissimum paucis horis solo adaequarunt. Postridie propositum est edictum quo cauebatur, ut religionis illius homines carerent omni honore ac dignitate, tormentis subiecti essent, ex quocumque ordine aut gradu uenirent, aduersus eos omnis actio ualeret, ipsi non de iniuria, non de adulterio, non de rebus ablatis agere possent, libertatem denique ac uocem non haberent. quod edictum quidam etsi non recte, magno tamen animo deripuit et conscidit, cum irridens diceret uictorias Gothorum et Sarmatarum propositas. statimque perductus non modo extortus, sed etiam legitime coctus cum admirabili patientia postremo exustus est. Sed Caesar non contentus est edicti legibus: aliter Diocletianum aggredi parat. nam ut illum ad propositum crudelissimae persecutionis impelleret, occultis ministris palatio subiecit incendium, et cum pars quaedam conflagrasset, Christiani arguebantur uelut hostes publici et [cum] ingenti inuidia simul cum palatio Christianorum nomen ardebat: illos consilio cum eunuchis habito de extinguendis principibus cogitasse, duos imperatores domi suae paene uiuos esse combustos. Diocletianus uero, qui semper se uolebat uideri astutum et intellegentem, nihil potuit suspicari, sed ira inflammatus 1 instructa Cuperus, item Bentltius 2 Imissi C fanum Cuperus, taffi C; tamen Bal, templum Colomesius, alia ap. Bauldrittm; illut 0; tantum illud aedificium (aedificium iam Cuperus) antiqua tnanus in editionis Baluzianae exemplari Heidelbergensi 4 Post tridig C 6 subiecti. (8 er.) C aut] ac Columbus 7 omnes Bal ualeret Cuperurs, caleret C; exactio caleret Susius p. 13 8 ajdulterio C 10 deripuit Tollius, diripuit C 11 gotorum C 12 propositas Columbus, praepositas C perductus C, quod probat Halm p. 162, productus Bal 13 lentissime Gale conI. c. 21, 7 lentis ignibus, at cf. Plin. h. n. 23, 64 14 est del. Heumann 18 cum del. Tollius inuidia Bal. uidia C 19 Christianum Heumann illos Bal, illo C 20 de extinguendis Bal, deitinguendis C 21 pgna C, corr. Bal čbustos C 23 intelligentem C 13* excarnificari omnes suos protinus praecepit. sedebat ipse atque innocentes igni torquebat, item iudices uniuersi, omnes denique qui erant in palatio magistri data potestate torquebant. erant certantes quis prior aliquid inueniret: nihil usquam reperiebatur, quippe cum familiam Caesaris nemo torqueret. aderat ipse et instabat nec patiebatur iram inconsiderati senis deflagrare. sed quindecim diebus interieotis aliud rursum incendium molitus est. sed celerius animaduersum, nec tamen auctor apparuit. tunc Caesar medio hiemis profectione parata prorupit eodem die, contestans fugere se, ne uiuus arderet. Furebat ergo imperator iam non in domesticos tantum, sed in omnes. et primam omnium filiam Valeriam coniugemque Priscam sacrificio pollui coegit. potentissimi quondam eunuchi necati, per quos palatium et ipse ante constabat, comprehensi presbyteri ac ministri et sine ulla probatione aut confessione damnati cum omnibus suis deducebantur. omnis sexus et aetatis homines ad exustionem rapti, nec singuli, quoniam tanta erat multitudo, sed gregatim circumdato igni ambiebantur; domestici alligatis ad collum molaribus mari mergebantur. nec minus in ceterum populum persecutio uiolenter incubuit. nam iudices per omnia templa dispersi uniuersos ad sacrificia cogebant. pleni carceres erant, tormentorum genera inaudita excogitabantur, et ne cui temere ius diceretur, arae in secretariis ac pro tribunali positae, ut litigatores prius sacrificarent atque ita causas suas dicerent, sic 1 praecepit Bal, caepit C; excarnificare-coepit Cuperus 2 igni Brandt (cf. c. 15, 3. 21, 8 et Indic. uerbor.), igne C torquebat Nitgius ap. Buenemannum, torrebat C 3 torquebant Bal, torquebantur C torquebant [erant] certantes anonymus p. 44 4 usquam Bal, usq. C 6 deflagraret C, corr. Bal 7 aliut C 8 set C, id Columbus celererius C 13 condam C, corr. Bal 15 fpbensi C 16 aut Tolliw, ad C; ac Lenglet; ad confessionem Bal ducebantur Tollius, cf. c. 40, 4. 51, 2. Lact. Inst. IV 18, 7 18 sed Tollius, et C; at ed. Oxon. 1680 19 amburebantur Cuperus uirgulatn post ambiebantur del. Bentlcius molalibua C, corr. Bal 23 inaudita. (e er.) C 24 arę. C 25 sic ergo] sicque Heumann ergo ad iudices tamquam ad deos adiretur. etiam litterae ad Maximianum atque Constantium commeauerant, ut eadem facerent: quorum sententia in tantis rebus expectata non. erat. et quidem senex Maximianus libens paruit per Italiam, homo non adeo clemens. nam Constantius, ne dissentire a maiorum praeceptis uideretur, conuenticula id est parietes, qui restitui poterant, dirui passus est, uerum autem dei templum, quod est in hominibus, incolume seruauit. Vexabatur ergo uniuersa terra et praeter Gallias ab oriente usque ad occasum tres acerbissimae bestiae saeuiebant. non, mihi si linguae centum <sint> oraque centum ferrea uox, omnes scelerum comprendere formas, omnia poenarum percurrere nomina possim, quae iudices per prouincias iustis atque innocentibus intulerunt. uerum quid opus est illa narrare praecipue tibi, Donate carissime, qui praeter ceteros tempestatem turbidae persecutionis expertus es? nam cum incidisses in Flaccinum praefectum, non pusillum homicidam, deinde in Hieroclem ex uicario praesidem, qui auctor et consiliarius ad faciendam persecutionem fuit, postremo in Priscillianum successorem eius, documentum omnibus inuictae fortitudinis praebuisti. nouies enim tormentis cruciatibusque uariis subiectus nouies aduersarium gloriosa confessione uicisti, nouem proeliis zabulum cum satellitibus suis debellasti, nouem uictoriis saeculum LOCI AVCTORVM EXPILATOXVM SIMILES 7 uerum— hominibus] cf. Indic. rer. s. u. templum. 11 ss.] Vergil. Aen. VI 625 sa. 19 s. qui—fuit] Lact. Inst. V 2, 12. 24 saeculum-triumph.] Lact. Epit. 61, 5. Inst. IV 26, 28. 1 etiam (i i. e. et er. uid.) C; et iam Bal 3 quorum Halm, corum C (cf. i» C c. 3, 5 et 48, 8 co; 7, 10 quo equare; 15, 2 et 27, 7 con- Jam; 18, 5 Cm; 52, 1 locor); eorum Bal expectata Bal, spectata C 5 desentire C 8 incolome C 10 aceruissime C sebunt part. s. I. in seuiebant (sic) corr. C 11 sint ex Vergil. add. 12 comprendere formas Vergil., cophendrg genas C 13 omnia llergil., oiliia C ad possem (sic LeNourry cum Bal) Bentleius possim ascr. 14 que C, quas ed. (JXXJn. 1680 18 pusillam C, corr. Bal ieroelS C 20 prisseillianum C 23 an diabolum? Brandt, cf. c. 2, 8. 52, 5 cum suis terroribus triumphasti. quam iucundum illud spectaculum deo fuit, cum uictorem te cerneret non candidos equos aut immanes elephantos, sed ipsos potissimum triumphatores currui tuo subiungentem! hic est uerus tIiumphus, cum dominatores dominantur. uicti enim tua uirtute ac subiugati sunt, quandoquidem nefanda iussione contempta omnes apparatus ac terriculas tyrannicae potestatis fide stabili et robore animi profligasti. nihil aduersus te uerbera, nihil ungulae, nihil ignis, nihil ferrum, nihil uaria tormentorum genera ualuerunt: adimere tibi fidem ac deuotionem nulla uis potuit. hoc est esse discipulum dei, hoc est militem Christi, quem nullus hostis expugnet. nullus lupus de castris caelestibus rapiat, nullus laqueus inducat, nullus dolor uincat, nullus cruciatus affligat. denique post illas nouem gloriosissimas pugnas, quibus a te zabulus uictus est, non est ausus ulterius congredi tecum, quem tot proeliis expertus est non posse superari. et cum tibi parata esset uictrix corona, desiit amplius prouocare, ne iam sumeres: quam licet non acceperis in praesenti, tamen integra tibi pro uirtutibus tuis et meritis in regno domini reseruatur. sed redeamus ad ordinem rerum. Hoc igitur scelere perpetrato Diocletianus, cum iam felicitas ab eo recessisset, perrexit statim Romam, ut illic uicennalium diem celebraret, qui erat futurus a. d. duodecimum Kalendas Decembres. quibus sollemnibus celebratis cum libertatem populi Romani ferre non poterat, impatiens et aeger animi prorupit ex urbe impendentibus Kalendis Ianuariis, LOCI AVCTOR VM EXPILATORVltl SIMILES 1 b.] Minuc. c. 37. 1. Cyprian. Epist. X 2. 1 illut C 3 Imanes elefantos C 4 subiungentem Nic. Heinsius, subiugantem C 6 omnis C, corr. Bal 8 pr. nichil C, sic saepe 13 uincit C. corr. Bal 14 gJorissimas C 15 zabulis C, corr. Bal; cf. ad p. 189, 23 17 superarc C (reete f). corr. Bal 20 dei Bal 23 ad XII. kf. DCB. C; XV Seeck, Gesch. d. Untcrgangs d. antiken Welt I. Anh. p. 409 (conl. Euseb. mart. Pal. I 5-11 4); ad ad (sic LeNourry cum Bal) Bentleius ante diem ascr. 24 sollGpnibus C 25 cum (etl C)] quod Tollius, sed cf. ad p. 183, 1 s. libertate C, coir. Bal 26 inpendentibus ki. iar. C quibus illi nonus consulatus deferebatur. tredecim dies tolerare non potuit, ut Romae potius quam Rauennae procederet consul, sed profectus hieme saeuiente, frigore atque imbribus uerberatus morbum lenem, at perpetuum contraxit uexatusque per omne iter lectica plurimum uehebatur. sic aestate transacta per circuitum ripae Istricae Nicomediam uenit morbo iam graui insurgente: quo cum se premi uideret, prolatus est tamen, ut circum quem fecerat dedicaret anno post uicennalia repleto. deinde ita languore < eat > oppressus, ut per omnes deos pro uita eius rogaretur, donec Idibus Decembribus luctus repente in palatio, maestitia et lacrimae iudicum, trepidatio et silentium tota ciuitate. iam non modo mortuum, sed etiam sepultum dicebant, cum repente mane postridie peruagari fama quod uiueret, domesticorum ac iudicum uultus alacritate mutari. non defuerunt qui suspicarentur celari mortem eius, donec Caesar ueniret, ne quid forte a militibus nouaretur. quae suspicio tantum ualuit, ut nemo crederet eum uiuere, nisi Kalendis Martiis prodisset, uix agnoscendus, quippe qui anno fere toto aegritudine tabuisset. et ille Idibus Decembribus morte sopitus animam receperat, nec tamen totam. 1 consolatus C 3 post hieme distinguit Bal, sed ad hieme saeuiente cf. c. 45, 2 4 at Gale, ac C contraxit Graeuius, traxit C 5 iter part. ras. ex inter C lecticft, sed - er., C 6 Hiatricae (ud Hietriae) Xic. Heinsius, unde Istricae alii, strige C; strigae Bal in ed. 1679, secund. curis (ap. Bauldrium) Istricae probare uid., strigae defendere temptat Henr. Dodwell \\'Dissertatione de Ripa Striga\\' editioni Lactantii Sparkianae (Oxon. 1684) subiecta (in ed. liauldrii II p. 331 ss., Lengleti II p. LXIV ss.), Phrygiae ed. Oxon. 1680 p. 108, Strigoniae Spark 7 granius Tollius; iugruente anonymus p. 45; grauius urgente Buenemann quo cum Colomesius, quod cumque C; utcunque ed. Oxon. 1680, quo utcunque Columbus, item Duebner 9 langore C est add. Heumann 11 s. maestitia-ciuitate (cf. pcr omnes deos u. 9). iam distinxit Brandt, maestitia et lacrimae, iudicum trepidatio et silentium (at cf. u. 14 iodicum-mutarj). tota ciuitate iam cum Baluzio edd., nisi quod silentium tota cinitate. iam anonymus p. 46 13 posttridie C 14 ac Bal, ad C 16 quit C militibus ex milite C 17 inualuit anonymus p. 46 18 kl mire C 19 tota C, corr. Bal 20 morte aut delendum aut pro mortuo scribendum uid. Graeuio, morbo Cellarius, demens enim factus est, ita ut certis horis insaniret, certis resipisceret. Nec multis post diebus Caesar aduenit, non ut patri gratularetur, sed ut eum cogeret imperio cedere. iam conflixerat nuper <cum> Maximiano sene eumque terruerat iniecto armorum ciuilium metu. aggressus est ergo Diocletianum primum molliter et amice, iam senem esse dicens, iam minus ualidum et administrandae rei publicae inhabilem: debere illum requiescere post labores. simul et exemplum Neruae proferebat, qui imperium Traiano tradidisset. ille uero aiebat et indecens esse, si post tantam sublimis fastigii claritatem in humilis uitae tenebras decidisset, et minus tutum, quod in tam longo imperio multorum sibi odia quaesisset: Neruam uero uno anno imperantem, cum pondus et curam tantarum rerum uel aetate uel insolentia ferre non quiret, abiecisse gubernaculum rei publicae atque ad priuatam uitam redisse, in qua consenuerat. uerum si nomen imperatoris cuperet adipisci, impedimento nihil esse quominus omnes Augusti nuncuparentur. at ille, qui orbem totum iam spe inuaserat, quoniam sibi aut nihil praeter nomen aut < non) multum uidebat accedere, respondit debere ipsius dispositionem in perpetuum morte quasi Buenemann, sed cf. Lact. de op. 18, 3 quod anima morte sopiatur, § 8 perpetua morte sopiri 2 resipiscere.tur (n er.) C, corr. Bal 4 gratulare.tur (n er.) C imperio Bal, imperium C\\', cf. Proleg. ad. 6 cedere Bal, credere C 5 cum add. Cuperus 10 et Columbus, ei C 13 s. Xeruam et imperantem Columbus, Nerua et imperante C; cf. Proleg. adn. 6 15 iasollentia C quereret part. s. I. in quiret corr. C 18 qui minus C, corr. Bal 19 spe Columbus, ipse C inuaserat ed. Oxon. 1GS0 in Emendat. p. 108 (cf. Sallust. Iug. 20, 6 totum eius regnum animo iam inuaserat), inuenerat C; inhiauerat Bal (cf. c. 9, 5), inuolauerat Halm, deuorauerat Brandt (cf. spe deuorare Cic. Verr. I 51, 135. p. Flacco 24, 57. d. domo 23, 60. ad Attic. I 16, 10; infla c. 26, 2 orbem deuoraueratj quoniam Halm p. 165, čm C (i. e. qDł, ut uid.; de litt. c et q in C mutatis cf. ad p. 189, 3; cum in C cil scribi solet); cum Bal, post quod inde addit; ad cum-uidebat cf. p. 1S3, 1 s. 20 non add. ed. Oxon. 1680, etiam Bentleius leg. aut non multum ascrips. conseruari, ut duo sint in re publica maiores, qui summam rerum teneant, item duo minores, qui sint adiumento: inter duos facile posse concordiam seruari, inter quattuor pares nullo modo. si ipse cedere noluisset, se sibi consulturum, ne amplius minor et extremus esset. iam fluxisse annos quindecim <quibus> in Illyricum id est ad ripam Danuuii relegatus cum gentibus barbaris luctaretur, cum alii intra laxiores et quietiores terras delicate imperarent. his auditis senex languidus, qui iam et Maximiani senis litteras acceperat scribentis quaecumque locutus fuisset. et didicerat augeri ab eo exercitum, lacrimabundus \\'fiat\\' inquit \\'si hoc placet\\'. supererat ut communi consilio omnium Caesares legerentur. \\'quid opus est consilio, cum sit necesse illis duobus placere quicquid nos fecerimus?) — \\'ita plane. nam illorum filios nuncupari necesse est\\'. erat autem Maximiano < filius > Maxentius, huius ipsius Maximiani gener, homo perniciosae ac malae mentis, adeo superbus et contumax, ut neque patrem neque socerum solitus sit adorare, et idcirco utrique inuisus fuit. Constantio quoque filius erat Constantinus, sanctissimus adulescens et illo fastigio dignissimus, qui insigni et decoro habitu corporis et industria militari et probis moribus et comitate singulari a militibus amaretur, a priuatis et optaretur. eratque tunc praesens iam pridem a Diocletiano factus tribunus ordinis primi. — \\'quid ergo fiet? \\' - \\'ille\\' inquit \\'dignus non est. qui enim me priuatus contempsit, quid faciet, cum imperium acceperit?\\' — \\'hic uero et amabilis est et ita imperaturus, ut patre suo melior et clementior iudicetur\\'. — lita 1 summam Bal, summa C 2 sint Bal, sunt C 3 quatuor C m 4 cedere noluisset Bal, credere noluissent C 5 XV C; duodecim Seeck (ef. ad p. 190, 23) 6 quibus add. Cuperus, ex quo uel cum Bohertllus, cum iam ed. Oxon. 1680, sed post in Illyrieo (sic) positum, aliter p. 108, Bentleius ad in (LeNourry cum Bal quindecim in Illyricuma as. rips. cum religatus C, corr. Bal 8 et om. Bal 12 quid Bal, qaod C 13 quicquit C 14 nos ex ne C 15 filius add. Bal 16 male bis C 19 Constantio Bal, Constantius C adolescens C 20 decore abitu C, corr. Bal 22 et optaretur] exoptaretur Gale fiet ut ego non possim facere quae uelim. eos igitur oportet nuncupari \\'qui sint in mea potestate, qui timeant, qui nihil faciant nisi meo iussu\\'. — \\'quos ergo faciemus?\\' - \\'Seuerum\\' inquit. — \\'illumne saltatorem temulentum ebriosum. cui nox pro die est et dies pro nocte?\\' — \\'dignus\\'. inquit \\'quoniam militibus fideliter praefuit. et eum misi ad Maximianum, ut ab eo induatur). — \\'esto. alterum quem dabis?\\' — \\'hunc\\' inquit ostendens Daiam adulescentem quendam semibarbarum, quem recens iusserat Maximinum uocari de suo nomine. nam et ipsi Diocletianus nomen ex parte mutauerat ominis causa, quia Maximianus fidem summa religione praestabat. — quis est hic i quem mihi oers?\\' — \\'meus\\' inquit \\'affinis\\'. — at ille gemebundus \\'non idoneos homines mihi das quibus tutela rei publicae committi possit\\\\ — \\'probaui eos\\' inquit. — \\'tu uideris, qui regimen imperii suscepturus es. ego satis laboraui et prouidi quemadmodum me imperante res publica staret incolumis. si quid accesserit aduersi, mea culpa non erit\\'. Cum haec essent constituta, proceditur Kalendis Mais. Constantinum omnes intuebantur, nulla erat dubitatio: milites qui aderant et primores militum electi et acciti ex legionibus in hunc unum intenti gaudebant, optabant et uota faciebant. erat locus altus extra ciuitatem ad milia fere tria, in cuius summo Maximianus ipse purpuram sumpserat, et ibi columna fuerat erecta cum Iouis signo. eo pergitur. contio militum conuocatur. incipit senex cum lacrimis, alloquitur milites: se 4 tumulentum C, corr. Bal 6 praefuit ed. Oxon. 1680 in Emendat. p. 10S, etiam Bentleius leg. praetuit ascrips., praebuit C 9 Maxiniinum Bal, maxiroianum C 10 nam Gale, iam C 11 ominis ed. Oxon. 1680, hominis C 12 post offers 2 litt. (af?) er., C 13 afinis C idonecs LeNourry, ideos (non recte LeNourry et Lenglet idaosa C: inquit eos Bal 14 comiti C 17 acciderit Gale 19 if mais C 21 primores Columlus, priores C ante acciti er. arc ut uid., C 22 opitabant C, corr. Bal 24 Maximius part. 8. I. in Maxiniianus corr. C sumserat C 25 concio C 26 incipit Brandt (an senex. rum lacrimis alloquitur di- stinguendum?), inquit C, quod retinet Bal; in qua Columbus, item Bttlt- inualidum esse, requiem post labores petere, imperium ualidioribus tradere, alios Caesares subrogare. summa omnium expectatio, quid afferret. tunc repente pronuntiat Seuerum et Maximinum Caesares. obstupefiunt omnes. in tribunali Constantinus adstabat susum. haesitare inter se num Constantini immutatum nomen esset, cum in conspectu omnium Maximianus manum retrorsum extendens protraxit a tergo Daiam Constantino repulso et exutum uestem priuatam constituit in medium. mirari omnes qui esset, unde esset. nemo tamen reclamare ausus est cunctis insperatae nouitate rei turbatis. huic purpuram Diocletianus iniecit suam qua se exuit, et Diocles iterum factus est. tum descenditur, et reda per ciuitatem ueteranus rex foras exportatur in patriamque dimittitur, Daia uero sublatus nuper a pecoribus et siluis, statim scutarius, continuo protector, mox tribunus, postridie Caesar, accepit Orientem calcandum et conterendum, quippe qui neque militiam neque rem publicam sciret, iam non pecorum, sed militum pastor. Maximianus postquam senibus expulsis quod uoluit effecit, se iam solum totius orbis dominum [esse] ferebat. nam Constantium quamuis priorem nominari esset necesse, contemnebat, quod et natura mitis esset et ualitudine corporis impeditus. hunc sperabat breui obiturum, et si non obisset, uel inuitum exuere facile uidebatur. quid enim faceret, si a ltiuB, \\'concio—conuocetur\\' inquit Gale, consurgit Tollius, infit alter anonymus p. 70, inquit del. Heumann 2 omnium in marg. clariore scriptura rcpttitum, C 4 Maximinum Bal, maximianum C 5 asstabat C stare inter se et in marg. esitare. inter se C, unde haesitare LeXourry, sciscitari Bal, susurrare (om. su- Bum) Bauldri, quaeritare Buenemann constantinum C, corr. Bal 6 esse C, corr. Bal 8 exutum Bal (in Erratis), exuto C 9 an medio? cf. Proleg. adn. 6 10 inspirate C, corr. Bal nouitatem C, corr. Bal 15 post tridie C 20 effecit Columbus, item Bentleius (Buenemann confert Lact. Inst. VI14, 10. 15, 17), et fecit C esse dcl. Columbus ferebat Bal, ferebatur C; esse rebatur Bauldri 23 inpeditus C obisset Bal, nouiaset C tribus cogeretur imperium deponere? habebat ipse Licinium ueteris contubernii amicum et a prima militia familiarem, cuius consiliis ad omnia regenda utebatur, sed eum Caesarem facere noluit, ne filium nominaret, ut postea in Constantii locum nuncuparet Augustum atque fratrem, tunc uero ipse principatum teneret ac pro arbitrio suo debacchatus in orbem terrae uicennalia celebraret ac substituto Caesare filio suo, qui tunc erat nouennis, et ipse deponeret; ita cum imperii summam tenerent Licinius ac Seuerus et secundum Caesarum nomen Maximinus et Candidianus, inexpugnabili muro circumsaeptus securam et tranquillam degeret senectutem. huc consilia eius tendebant. sed deus, quem sibi fecit infestum, cuncta illius cogitata dissoluit. Adeptus igitur maximam potestatem ad uexandum orbem. quem sibi patefecerat, animum intendit. nam post deuictos Persas, quorum hic ritus, hic mos est, ut regibus suis in seruitium se addicant et reges populo suo tamquam familia utantur, hunc morem nefarius homo in Romanam terram uoluit inducere: quem ex illo tempore uictoriae sine pudore laudabat. et quia id aperte iubere non poterat, sic agebat, ut et ipse libertatem hominibus auferret. in primis honores ademit. torquebantur ab eo non decuriones modo, sed primores etiam ciuitatum, egregii ac perfectissimi uiri, et quidem in causis leuibus atque ciuilibus. si morte digni uiderentur, cruces stabant, sin minus, compedes parati. matres 3 cuius bis, prius er., C gerenda Bauldri, item Bentleius 4 in C ante ut in spatio 2 litterarum al (sic) videri esse dicit Lenglet (unde uel add., sed Fritzsche), sed nihil nisi solitum interuallum est; tam Bauldri <et> ut coni. constanti C 7 hac C, corr. Bal 8 <et.. ita Bauldri 10 circumseptus C 11 huc-tendebant Graeuius, hoc consilio eis ostendebant C; hoc consilia ei ostendebant Bal 18 familia Bul, milia C 20 sic] <clam} sic Columbus, id Heumann 21 et ipse] reapse Heumann, tacite Buenemann, ut tectim per se ArnUenius, Panegyr. ueter. I p. 43 23 ciuitatum s. I. ex ciuitatis C 24 causis ex laudis C 25 cOpedes C familias ingenuae ac nobiles in gynaeceum rapiebantur. si quis esset uerberandus, defixi in stabulo pali quattuor stabant, ad quos nullus umquam seruus distendi solebat. quid lusorium uel delicias eius referam? habebat ursos ferociae ac magnitudinis suae simillimos, quos toto imperii sui tempore elegerat. quotiens delectari libuerat, horum aliquem adferri nominatim iubebat. his homines non plane comedendi, sed obsorbendi obiectabantur: quorum artus cum dissiparentur, ridebat suauissime nec umquam sine humano cruore cenabat. dignitatem non habentibus poena ignis fuit. id exitn primo aduersus Christianos permiserat datis legibus, ut post tormenta damnati lentis ignibus urerentur. qui cum deligati fuissent, subdebatur primo pedibus lenis flamma tamdiu. donec callum solorum contractum igni ab ossibus reuelleretur. deinde incensae faces et extinctae admouebantur singulis membris, ita ut locus nullus in corpore relinqueretur intactus. et inter haec suffundebatur facies aqua frigida et os umore abluebatur, ne arescentibus siccitate faucibus cito spiritus redderetur: quod postremo accidebat, cum per multum diem decocta omni cute uis ignis ad intima uiscera penetrasset. hinc rogo facto cremabantur corpora iam cremata. lecta ossa et in puluerem comminuta iactabantur in flumina ac mare. LOCI AVCTOBVM EXPILATORVM SIMILES c. 21, 6 (artus-dissiparentur). 11 (lecta ossa eqs.)] Lact. Inst. V 11, 6. u 1 ingune C geniceum C 2 quatuor C 4 ferociae-suae Bal, ferocia ac magnitudinis sue C; ferocia ac magnitudine sui simillimos anonymus p. 48, item Bentleius, ferociae ac magnitudini suae Heumann; pro magnitudinis coni. fortitudinis taut sim.\\' Cramer, In Iuuenalis satiras commentarii uetusti (1823) p. 625 ad p. 139, 25, sed cf. c. 9, 3 6 conlegerat (člegerat) Halm 8 absorbendi Columbus 9 saeuissime Cramer p. 139 s. 10 id exitii Nic. Heinsius (et exitii iam Columbus), et exilii C; et exemplum BoherelltU, et illam Tolliusj et eculei. id primo Ellil, Joum. of philol. uol. XIV 88 11 promserat Graeuius latis Graeuius 12 delegati C 13 subdeba»tur (n er.) C 14 reuellere.tur (n er.) C 17 humore C 19 accedebat C, corr. Bal cum ed. Oxon. 1680, item Bentleius, tunc C 22 et bis C lfumina Columbus, item Bentleius, flumine C; flumen Heumann; cf. Proleg. adn. 6 ac] aut Heumann Quae igitur in Christianis excruciandis didicerat, consuetudine ipsa in omnes exercebat. nulla <poena> penes eum leuis, non insulae, non carceres, non metalla, sed ignis, crux, ferae in illo erant cotidiana et facilia. domestici et adminlstratores lancea emendabantur. in causa [poena] capitis [et] animaduersio gladii admodum paucis quasi beneficium deferebatur, qui ob merita uetera impetrauerant bonam mortem. iam illa < prae > his leuia fuerunt eloquentia extincta, causidici sublati, iure consulti aut relegati aut necati, litterae autem inter malas artes habitae et qui eas nouerant, pro inimicis hostibusque protriti et execrati. licentia rerum omnium solutis legibus adsumpta et iudicibus data. iudices militares humanitatis litterarum rudes sine adsessoribus in prouincias immissi. At uero illud publicae calamitatis et communis luctus omnium fuit, census in prouincias et ciuitates semel missus. censitoribus ubique diffusis et omnia exagitantibus hostilis tumultus et captiuitatis horrendae species erant. agri glebatim metiebantur, uites et arbores numerabantur, animalia omnis generis scribebantur, hominum capita notabantur. in ciuitatibus urbanae ac rusticae plebes adunatae, fora omnia gregibus familiarum referta, unus quisque cum liberis, cum seruis aderant, tormenta ac uerbera personabant, filii aduersus 2 poena penes eum Bal (cf. ad u. 5), poenis eum C; e poenis eorum Bauldri, poena tum HeumatJn, c poenis tum Buenemunti 3 n in sole. fi in carceris C, corr. Bal 4 fere C in—cotidiana Bal, in illa erant cotidiano C; in illos erant cotidiana Bauldri, haec illi erant cotidiana Heumann 5 in-gladii Bal, In causa pena tuox poena in hunc locutn irrepsit ex superiortt [u. 2] Bal, immo ex marg.) capitis et animaduènoi agladii C; in curia poena capitis et animadnersio gladii Lenglet 6 beneficium Columbus, beneficii C; beneficii loco Bal 7 impetrauerunt Halm bona morte C, corr. Bal 8 <prae> his Gale, hic Bohtrtllus, huic Lenglet fuerunt Bauldri, fuerant C 13 literarum C; <et> litterarum anonymus p. 48 14 inmissi C 16 omnium] initium Galt, sed cf. Buenemannum ciuitatis, s. I. corr., C simul Gale 19 mitiebantur C 21 fora Columbus, foras C 22 ad unus quisque-aderant cf. c. 37, 1 (lIlergebantur) parentes suspendebantur. fidelissimi quique serui contra dominos uexabantur, uxores aduersus maritos. si omnia defecerant, ipsi contra se torquebantur et cum dolor uicerat, adscribebantur quae non habebantur. nulla aetatis, ualitudinis excusatio. aegri et debiles deferebantur, aestimabantur aetates singulorum, paruulis adiciebantur anni, senibus detrahebantur. luctu et maestitia plena omnia. quae ueteres aduersus uictos iure belli fecerant, et ille aduersus Romanos Romanisque subiectos facere ausus est, quia parentes eius censui subiugati fuerant, quem Traianus Daciis assidue rebellantibus poenae gratia uictor imposuit. post hoc pecuniae pro capitibus pendebantur et merces pro uita dabatur. non tamen isdem censitoribus fides habebatur, sed alii super alios mittebantur tamquam plura inuenturi, et duplicabatur semper, illis non inuenientibus, sed ut libuit addentibus, ne frustra missi uiderentur. interea minuebantur animalia et mortales obibant et nihilo minus soluebantur tributa pro mortuis, ut nec uiuere iam nec mori saltim gratis liceret. mendici supererant soli a quibus nihil exigi posset: quos ab omni genere iniuriae tutos miseria et infelicitas fecerat. atquin homo pius misertus est illis, ut non egerent. congregari omnes iussit et exportatos nauiculis in mare mergi. adeo hominem misericordem, qui prouiderit ne quis illo imperante miser esset! ita dum cauet ne quis simulatione mendicitatis censum subterfugiat, multitudinem uerorum miserorum contra omne ius humanitatis occidit. 2 post omnia 4 litt. ut uid. er. (d.d. agnosdtur) C 4 ante ualitudinis add. nulla Graeuius, aut Xic. Heinsius, uel Heumann 5 defferebantur C 7 ueteres J uictores Bal (in Erratis), ad uictores Bentleius ueteres ex C ascrips. 8 et] ea edit. Oxon. 1680, haec Lenglet subiectia C, corr. Bal 10 Daciis defendit Lenglet, datiis C; Dacis Bal, fort. recte pene C, corr. Bal 11 inposuit C post haec anonymus p. 49 12 hisdem C 17 nihilo Columbus, nihil C 19 possit C, corr. Bal iniuriae tutos Bal (in Erratis), iniuria aetatis C 20 infelicitas ex infelicitatis C fecerat ex fecerit C pius Tollius, irapius C 21 illis. ut non egerent, congregari cum C distingui mauult Halm p. 163 23 cauet Columbus, cauit C 25 uerorum Bauldri, uiroTum C; uere Heumann Iam propinquauit illi iudicium dei secutumque tempus est quo res eius dilabi ac fluere coeperunt. nondum animum intenderat ad euertendum pellendumue Constantium, dum est occupatus his rebus quas superius exposui: et expectabat obitum eius, sed tam celeriter non putabat obiturum. qui cum grauiter laboraret. miserat litteras, ut filium suum Constantinum remitteret sibi uidendum, quem iam dudum <frustra repetierat>. ille uero nihil minus uolebat. nam et in insidiis saepe iuuenem adpetiuerat, quia palam nihil audebat, ne contra se arma ciuilia et. quod maxime uerebatur, odia militum concitaret, <et> sub obtentu exercitii ac lusus feris illum obiecerat, sed frustra, quoniam dei manus hominem protegebat. qui illum de manibus eius liberauit in ipso cardine. namque saepius <rogatus> cum iam diu negare non posset. dedit illi sigillum inclinante iam die praecepitque, ut postridie mane acceptis mandatis proficisceretur, uel ipse illum occasione aliqua retentaturus uel praemissurus litteras, ut a Seuero teneretur. quae cum ille prospiceret, quiescente lam imperatore post cenam properauit exire sublatisque per mansiones multas omnibus equis publicis euolauit. postridie imperator cum consulto ad medium diem usque dormisset, 2 delabi C, corr. Bal 7 frustra repetierat (aut non uiderat \\'aNt aliquid simile\\') add. Bal; uidendum. iam dudum uero ille Heumann, uidendum, et quidem iam dudum (quod (à l\\'inвtant\\' interpretatur). illc uero Duebner 8 in del. Bohtrellus et plerique, item Bentleius lineis inclusit et in marg. d ascripsit, sed cf. c. 31, 2 in nomine; Brandt, die Entstehungsverhaltnisse p. 50 11 et add. Tollius 12 protegebat. qui-liberauit. in ipso cardine namque anonymus p. 49, item Bentleius 14 saepius <roj?atuax Bollerellus, sepius C; serius Graeuius, saepius petitum (\\'aut quid simile\\') Le Nourry; diutius Bal (in Erratix); negare jBal ibid, necare C; diu negare] denegare Gale; cardine, etiamque saepius. cum iam diutius Bauldri; cardine. namque saepius pi-tita uenia cum eam diutius Heumantl; cardine. nam quae saepius negarat, cum iam diutius Buenemann; item, sed omisso uerbo negarat Arntzenius, Pafltgyr. ueter. II 220 15 post tridio C 18 retineretur Tollius 20 multas] singulas Hellmann auolauit Heumann post tridie C uocari eum iubet. dicitur ei post cenam statim profectus. indignari ac fremere coepit. poscebat equos publicos, ut eum \\'retrahi faceret. nudatus ei cursus publicus nuntiatur. uix lacrimas tenebat. at ille incredibili celeritate usus peruenit ad patrem iam deficientem, qui ei militibus commendato imperium per manus tradidit. atque ita in lecto suo requiem uitae, sicut optabat, accepit. suscepto imperio Constantinus Augustus nihil egit prius quam (Christianos cultui ac deo suo reddere. haec fuit prima eius sanctio sanctae religionis restitutae. Paucis post diebus laureata imago eius adlata est ad malam bestiam. deliberauit diu an susciperet. in eo paene res fuit, ut illam et ipsum qui attulerat exureret, nisi eum amici ab illo furore flexissent admonentes eum periculi, quod uniuersi milites, quibus inuitis ignoti Caesares erant facti, suscepturi Constantinum fuissent atque ad eum concursuri alacritate summa, si uenisset armatus. suscepit itaque imaginem admodum inuitus atque ipsi purpuram misit, ut ultro asciuisse illum in societatem uideretur. iam turbatae rationes eius fuerant nec poterat alterum extra numerum nuncupare, ut uoluerat. sed illud excogitauit, ut Seuerum, qui erat aetate maturior, Augustum nuncuparet, Constantinum uero non imperatorem, sicut erat factus, sed Caesarem cum Maximino appellari iuberet, ut eum de secundo loco reiceret in quartum. Compositae ei res quodam modo iam uidebantur, cum subito illi alius terror adlatus est, generum ipsius Maxentium Romae factum imperatorem. cuius motus haec fuit causa. cum statuisset censibus institutis orbem terrae deuorare, ad 5 eis C, corr. Bal imperio C, corr. Bal 7 optauerat Halm 8 quam ut-redderet Heumann 9 restitutae Columbus, item Bentleius, restituta C 11 poene C 12 rex C, corr. Bal; del. Heumann <et> illam anonymus p. 50 15 suscepturi Bal, suecepturtl C concureuri Bol, concursus C 16 si uenisset Bal, inuenisset C in maginem C, corr. Bal 18 ascuisse C turbatae Bal, turba C 20 illut C 22 Maximino Bal, maximiano C 25 coposite C quodam Bal, quo C 26 maxencium C, ric etiam alias 28 deuoraret C, corr. Bal XXVII. Lact. 2, fasc. 8. 14 hanc usque prosiluit insaniam, ut ab hac captiuitate ne populum quidem Romanum fieri uellet inmunem. ordinabantur iam censitores qui Romam missi describerent plebem. eodem fere tempore castra quoque praetoria sustulerat. itaque milites pauci, qui Romae in castris relicti erant, opportunitatem nancti occisis quibusdam iudicibus non inuito populo, qui erat concitatus, Maxentium purpuram induerant. quo nuntio adlato aliquantum rei nouitate turbatus est nec tamen nimium territus. et oderat hominem et tres Caesares facere non poterat. satis uisum est semel fecisse quod noluit. Seuerum arcessit, hortatur ad recipiendum imperium, mittit eum cum exercitu Maximiani ad expugnandum Maxentium, et mittit Romam, in qua milites illi summis deliciis saepissime excepti non modo saluam esse illam urbem, sed ibi uiuere optarent. Maxentius tanti facinoris sibi conscius, licet iure hereditatis paternos milites traducere ad se posset, cogitans tamen fieri posse ut Maximianus socer id ipsum metuens Seuerum in Illyrico relinqueret atque ipse cum suo exercitu ad se oppugnandum ueniret, quaerebat quatenus se a periculo impendente muniret. patri suo post depositum imperium in Campania moranti purpuram mittit et bis Augustum nominat. ille uero et rerum nouarum cupidus et qui deposuerat inuitus, libenter arripuit. Seuerus interim uadit et ad muros urbis armatus accedit. statim milites sublatis signis abeunt et se (ei> contra quem uenerant, tradunt. quid restabat deserto nisi fuga? sed occurrebat iam resumpto imperio Maximianus, cuius aduentu Rauennam confugit ibique se cum paucis militibus inclusit. qui 1 capitatione Heumann, sed cf, c. 23, 1 captioitatis 5 relicta C, corr. Bal oportnnitate C, corr. Bal 7 maxencius C, corr. Bal purpura Gale induerat C, corr. Bal allato C 8 rei ex ni C 10 arceasiit C, corr. Bdl 11 et hortatus Lenglet (sed falso \\'ita MS.\\') 12 Maientium Bal, maiimianum C roma C, corr. Bal 14 ibi Bai, ut C 16 possit C, corr. Bal ut s. I. C 18 a»d C obpugnandum C 20 camppania C 22 quia Gale 24 se <ei> Bauldri, <ei) se Gale, ei pro et Bentleius 27 qui] ubi uel atque Brandt cum uideret futurum ut Maximiano traderetur, dedidit se ipse uestemque purpuream eidem a quo acceperat, reddidit. quo facto nihil aliud impetrauit nisi bonam mortem. nam uenis eius incisis leniter mori coactus est. [ab hoc capite suos persequi.] Herculius uero cum Maximiani nosset insaniam, cogitare coepit illum audita nece Seueri inflammatum ira susceptis inimicitiis cum exercitu esse uenturum et fortasse adiuncto Maximino ac duplicatis copiis, quibus resisti nullo modo posset, <et> urbe munita et rebus <omnibus> diligenter instructa 1 dedidit se Heumann, dedit de se C; dedit sese Bal 2 eidem Bal, et idem C 4 ei Bal ab hoc-persequi del. Le Nourry p. 119 Heumann Duebner, notam marginalem mutilatam esse existimat Brandt (ut in C ad c. 30, 5 in marg. mors mai manu scriptoris codicis additum est; cf. Proleg. adn. 3) in textum delatam, quae integra fuerit ab hoc capite (i. e. capitulo) suos persequi<tur>, sc. Maximianus Galerius, qui iam non solum Christianos, sed etiam suos, Maxentium generuvi c. 27, 3 (c. 26, 6) cum Herculio patre eius c. 27, 1 persequitur, uel fort. Maximianus Herculius intellegendus est, qui iam persequitur Maximianum Galerium socerum Maxentii filii sui c. 27, 1, Maxentium filium c. 28, 2 s., Constantinum nepotem eundemque generum c. 29, 3 ss. 30, 1 88.; ab hoc (quod post hoc interpretatur Heinsius) coepit suos persequi Boherellus et Nic. Heinsius, ab hoc capite (i. e (a Seuero occiso\\') suos persequi coepit uel ob hoc coepit suos persequi Buennnann, plura excidisse coni. Columbus Tollius Allix 6 Hirculius C 7 susceptis inimicitiis scripsit et uerba ex ft. 10 huc transposuit (cf. Proleg. adn. 3) Brandt 9 Maximino ed. Oxon. 1680 (in Emendat. p. 108), maximiano C 10 et add. Bauldri omnibus (uel cum Tollio necessariis) add. et cum Tollio instructa scr. Brandt; urbe munita et rebus. ceptis inimi*«cis (ei er.) diligenter instructis C; u. m. et rebus ceptis (sic) inimicis diligenter instruens Bal, et rebus ceptis in itinere diligenter instans uel insistens ed. Oxon. 1680, et eam (uel eamque) rebus captis inimicis (sic ap. Columbum, inimici postea ap. Bauldrium) diligenter instruens Cuperus, et rebus coeptis inimica reddita bellum diligenter instruens Columbus, et se super ceptis inimicis diligenter instruens Nic. Heinsius, et rebus necessariis non minus diligenter instructa aut et recentibus copiis non minus diligenter instructa Tollirts, et praeceptis amicos diligenter instruens aut et rebus contra inimicos diligenter instans uel insistens Gale, et rebus aptis inimicis (\\'res aptae inimicis intellegantur\\') diligenter instruens Bauldri, et rebus coeptis inimicis diligenter 14* proficiscitur in Galliam, ut Constantinum partibus suis conciliaret suae minoris filiae nuptiis. ille interea coacto exercitu inuadit Italiam, ad urbem accedit senatum extincturus, populum trucidaturus: uerum clausa et munita omnia offendit. nulla erat spes inrumpendi, oppugnatio difficilis, ad circumsedenda moenia non satis copiarum: quippe qui numquam uiderat Romam aestimaretque illam non multo esse maiorem quam quas nouerat ciuitates. tunc quaedam legiones detestantes scelus, quod socer generum oppugnaret et quod Romani milites Romam, translatis signis imperium reliquerunt. et iam ceteri milites nutabant, cum ille fracta superbia dimissisque animis Seueri exitum metuens ad pedes militum prouolutus orabat ne hosti traderetur, donec promissis ingentibus flexit animos eorum et retro signa conuertit ac fugam trepidus capessiuit, in qua opprimi facillime potuit, si cum paucis quispiam sequeretur. quod cum timeret, dedit militibus potestatem ut dispersi quam latissime diriperent omnia uel corrumperent, ut si quis insequi uoluisset, utensilia non haberet. uastata est igitur ea pars Italiae qua pestiferum illud agmen incessit, expilata omnia, mulieres corruptae, uirgines uiolatae, extorti parentes et mariti, ut filias, ut coniuges, ut opes suas proderent. abactae tamquam de barbaris praedae pecorum ac iumentorum. hoc modo se ad sedes suas recepit, cum instructis (cum C et Bal) Lenglet, et receptis militibus diligenter instructa Heumann, et rebus eam in inimicos diligenter instruens lValch, et rebus et (ac Fritzsche) copiis\\'inimicis diligenter instructa Buenemann et IPritzsche, et rebus coeptis in inimicos diligenter instructia Duebner et rebus coeptis inimicitiis diligenter instructa Halm p. 165 2 suae minoris filiae Bal, sic minoris familiae C 5 circomsedendam C, corr. Bal; circumsedendum cum anonymo p. 51 Duebner 7 estimaretque C, existimaretque Heumann 8 detestantes Bal, detestande C; detestando Buenetnann 9 obpugnaret C 10 imperatorem Lenglet, impium Heumann 11 nutabant Bal, mutabantur C dimisisque C; demissisque Columbus, demissusque animi Halm 12 ante Seueri add. et Lenglet (sed falso lex MS\\' ascribens) 14 flexit animos eorum Bal (in Erratis), felix animos. quorum C 15 obprimi C 19 qua Tolliux, quo C Romanus quondam imperator, nunc populator Italiae, hostiliter uniuersa uexasset. olim quidem ille ut nomen imperatoris acceperat, hostem se Romani nominis erat professus, cuius titulum immutari uolebat, ut non Romanum imperium, sed Daciscum cognominaretur. Post huius fugam cum se Maximianus alter e Gallia recepisset, habebat imperium commune cum filio. sed iuueni magis parebatur quam seni, quippe cum prior <esset> et maior filii potestas, qui etiam patri reddiderat imperium. ferebat iniquo animo senex quod non posset libere facere quae uellet, et filio suo puerili aemulatione inuidebat. cogitabat ergo expellere adulescentem, ut sibi sua uindicaret: quod facile uidebatur, quia milites < ei > erant qui Seuerum reliquerant. aduocauit populum ac milites quasi contionem de praesentibus rei publicae malis habiturus. de quibus cum multa dixisset, conuertit ad filium manus et illum esse dicens auctorem malorum, illum principem calamitatum, quas res publica sustineret, deripuit ab humeris eius purpuram. exutus ille praecipitem se de tribunali dedit et a militibus exceptus est. quorum ira et clamore perturbatus est senex impius et ab urbe Roma tamquam Superbus alter exactus [est]. Rediens rursus in Gallias, ubi aliquantum moratus est, profectus <est> ad hostem filii sui Maximianum, quasi ut de componendo rei publicae statu [et] cum eo disputaret. 1 codam C, corr. Bal imperatorem C, corr. Bal hostili iter C, corr. Bal 2 uaatasset Bal secund. curis ap. Bauldrium 4 inmutari C 5 Dacicum Columbus in textu (item Bentleius), in notis Daciscum retinet 6 altere gallie C, corr. Bal 8 cum] quod Gale, tum Bauldri esset add. Tollius et Heumann 9 fili C 10 quae anovynius p. 51, item Halmp. 165 conI. quae nelim c. 18.11, quo C; quod Bal 12 adolescentem C 13 ei add. Heumann 15 abiturua C 18 deripuit Tol- lius, diripuit C exsutus C 21 est] cf. 23 22 aliquantulum Bal; cf. c. 45, 6 23 est ex 21 transposuit Brandt, cf. Proleg. adn. 3, ibique aliquantum moratus profectus est anonymus p. 52 fili C 24 coponendo C et del. Bal; quod huc delatum esse, cum esset corrigendi causa ascriptum proximo disputare (sic C, dispubiret re autem uera, ut illum per occasionem reconciliationis occideret ac regnum eius teneret exclusus a suo quocumque uenisset. aderat ibi Diocles a genero nuper accitus, ut quod ante non fecerat, praesente illo imperium Licinio daret substituto in Seueri locum. itaque fit utroque praesente. sic uno tempore sex fuerunt. qua re impeditis consiliis senex Maximianus tertiam quoque fugam moliebatur: redit in Galliam plenus malae cogitationis ac sceleris, ut Constantinum imperatorem, generum suum, generi filium, dolo malo circumueniret, et ut posset fallere, deponit regiam uestem. Francorum gens in armis erat. persuadet nihil suspicanti, ne omnem secum exercitum duceret, paucis militibus posse barbaros debellari, ut et ipse haberet exercitum quem occuparet, et ille opprimi posset ob militum paucitatem. credit adulescens ut perito ac seni, paret ut socero: proficiscitur relicta militum parte maiore. ille paucis diebus expectatis cum iam Constantinum aestimaret intrasse fines barbarorum, repente purpuram sumit, thesauros inuadit, donat ut solet large: fingit de Constantino quae in ipsum protinus reciderunt. imperatori propere quae gesta sunt, nuntiantur. admirabili celeritate cum exercitu reuolat. opprimitur homo ex improuiso, nondum satis instructus. milites ad imperatorem suum redeunt. occupauerat Massiliam et portas obserauerat. accedit propius imperator et in muro adstantem alloquitur, non aspere nec hostiliter, sed rogat LOCI AVCTORVM EXPILATOBVM SIMILES 24 s.] Panegyr. VII 15 (p. 171, 21 ss. Baehrens). Bal) coni. Brandt (ef. ad coirent et cogerent c. 36, 4; dedidit se c. 26, 10), uix et <de restituenda concordia> uel sim. fuisse uid. 1 per occasionem Bal, pro occasione C 2 euo. quo cura uenisset anonymus p. 52 (conferri potest p. 191, 7) 5 locum Columbus, item Bentleius, loco C; cf. Proleg. adn. 6 6 praefuerunt Bauldri qua re anonymus p. 52, quare Bal 7 fugam Bal, pugnam C 8 contagionis Bal 10 posset Bal, possit C 13 post exercitum ex 12 debellari repetitum, sed expunctum, C obprimi C 14 posset Bal, possit C paucitate C, corr. Bal adolescens C 17 estimaret C, existimaret Heumann 18 tesauros C 19 recciderunt C 21 obprimitur C inprouiso C 23 po-rtas, post o lift. incerta, C obserrauerat C quid sibi uoluisset, quid ei defuisset, cur faceret quod ipsum praecipue non deceret. ille uero ingerebat maledicta de muris. tum subito a tergo eius portae reserantur, milites recipiuntur. attrahitur ad imperatorem rebellis imperator, pater impius, socer perfidus. audit scelera quae fecit, detrahitur ei uestis et increpito uita donatur. Sic amisso imperatoris ac soceri honore humilitatis impatiens alias rursus insidias machinatus est, quia semel habuit inpune. uocat filiam Faustam eamque nunc precibus nunc blandimentis sollicitat ad proditionem mariti, alium digniorem uirum pollicetur: petit, cubiculum patens relinqui et neglegentius custodiri sinat. pollicetur illa facturam et refert protinus ad maritum. componitur scaena qua manifesto facinus teneretur. supponitur quidam uilis eunuchus qui pro imperatore moriatur. surgit ille nocte intempesta, uidet omnia insidiis opportuna. rari excubitores erant et ii quidem longius: quibus tamen dicit uidisse somnium quod filio suo narrare uellet. ingreditur armatus et spadone obtruncato prosilit gloriabundus ac profitetur quid admiserit. repente se ex altera parte Constantinus ostendit cum globo armatorum. profertur e cubiculo cadauer occisi: haeret manifestarius homicida et mutus stupet, quasi dura silex aut stet Marpesia cautes: impietatis ac sceleris increpatur. postremo datur ei potestas liberae mortis, LOCI AVCTOBVM EXPILATORVM SIMILES 23 Vergil. Aen. VI 471. 1 quid (ante ei) Bal, quod C 3 terga C, corr. Bal rese.rantur, litt. incerta er., etiam r in ras., C 4 ad trahitur C 9 abiit Bal, habuit Bentleius (ex C) ascrips. 13 cfiponitur C schena C 14 subponitur C eunucus C 15 imtempesta C 16 oportuna C . eiibi ex∗̥∗̥∗̥∗̥∗̥∗̥tores C hii C 17 uidisse <se> anonymus p. 63 18 prosilit Tollius, prosiliit C 19 quid admiserit (uel quod admiserat) Tolliua, IS quod admiserit C 23 sil... C cautis C, e Vergilio corr. Columbus ac nodum informis leti trabe nectit ab alta. ita ille Romani nominis maximus imperator, qui post longum temporis interuallum cum ingenti gloria uiginti annorum uota celebrauit, eliso et fracto superbissimo gutture uitam detestabilem turpi et ignominiosa morte finiuit. Ab hoc deus religionis ac populi sui uindex oculos ad Maximianum alterum transtulit, nefandae persecutionis auctorem, ut in eo et iam suae u>im maiestatis ostenderet. iam de agendis et ipse uicennalibus cogitabat. <et ut>, qui iam dudum prouincias afflixerat auri argentique indictionibus factis, quae promiserat redderet, etiam in nomine uicennalium securem alteram < iis > inflixit. qua uexatione generis humani exactio celebrata sit maxime rei annonariae, quis enarrare digne potest? officiorum omnium milites uel potius carnifices singulis adhaerebant. cui prius satisfieret, incertum, uenia non LOCI A VCTOR VM EXPILA TOEVM SIMILES 1 Vergi!. Aen. XII 603. 1 ac] et Vergil. nodum, n ras. ex m ut uid., C in marg. manu scriptoris codicis more mai ascriptum est 2 post (aut per-interuallum • dominatus) quod recepit Duebn.er) Tollius, p C 3 interuallo C, corr. Bal 6 religionis, le in ras., C 8 in C post in eo & cum parte mar- (linis superioris folii 10 a particula primi uersus spatium 10f. hastarum continens abscissa est, sequitur spatium 6 hastarum, in quo iam Balueius nihil certi legere poterat, post hanc lacunam superest lm; Le Nourry ut in eo et<ia sue u>im, quod recepiimis, Bal ut in eo etiam uim, anonymus p. 53 ut in eo etiam uirtutem coni. 9 uicinalibus C, corr. Bal post cogitabat per spatium 6 f. hastarum scriptura plane euanuit, iam Baluzius lacunam indicat; <et ut> coni. Gale, ut diis suis Columbus. et ut is Cuperus; cf. etiam ad u. 12 11 reddiret (sic) C, corr. Bal in Gale Buenemann alii damnant, sed cf. ad p. 200, 8 12 securim Columbus iis add. Brandt inflixit Graeuius (cf. etiam Buenemannum), afflixit C locum 9-11 sic constituebat ed. Oxon. 1680 et qui-factis, ut quae eqs., Graeuius sic qui-factis, quae promiserat reddere (\\'reddere nimirum uicennalia est agere, celebrare. edere\\') <uero> neMtione Brandt 13 annonariae, quis Bal, item Ualm p. 165, annonaria. Et quis C; annonariae, ecquis Le Nourry 15 uenia-multiplices Bal (inErratis), ueniam non habentibus nullas abstinendi multiplicis C; uenia non babentibus nulla abstinendi, multiplices ed. OZOne 1680 habentibus nulla. sustinendi multiplices cruciatus, nisi exhiberetur statim quod non erat. multis custodiis circumsaepto nulla respirandi facultas, nullo tempore anni uel exigua requies. frequens super isdem hominibus uel ipsis iudicibus uel militibus iudicum pugna. nulla area sine exactore, nulla uindemia sine custode, nihil ad uictum laborantibus relictum. quae quamquam intolerabilia sint, eripi ab ore hominum cibos labore quaesitos tamen sustentabile aliquo modo uel spe futurorum. quid uestis omnis generis? quid aurum? quid argentum? nonne haec necesse est ex uenditis fructibus comparari? unde igitur haec, o dementissime tyranne, praestabo, cum omues fructus auferas, uniuersa nascentia uiolenter eripias? quis ergo non bonis suis euersus est, ut opes, quae sub imperio eius fuerunt, conraderentur ad uotum, quod non erat celebraturus? Nuncupato igitur Licinio imperatore Maximinus iratus nec Caesarem se nec tertio loco nominari uolebat. mittit ergo ad eum saepe legatos, orat sibi pareat, dispositionem suam seruet, cedat aetati et honorem deferat canis. at ille tollit audacius cornua et praescriptione temporis pugnat: sese priorem esse debere, qui prior sumpserit purpuram; preces eius et mandata contempsit. dolet bestia et mugit, quod cum ideo ignobilem fecisset Caesarem, ut sibi obsequens esset, is tamen tanti beneficii sui oblitus uoluntati ac precibus suis impie 2 circumsepto C 4 hisdem C 6 quae-quaes;tos Boherellua, item Graeuius, nisi quod enpi a labro scribit et post quaesitos uirgulam ponit, Que quam tolerabilia sint eripi a labore hominum cibos labore questos C; quamquam intolerabile sit eripi ab ore hominum cibos labore quaesitos Bal (in Erratis); quae cum intolerabilia sint ed. Oxon. 1680; alia ap. Bauldrium 7 ad a labore (sic Le Nourry) etiam Bentleius ab ore ascripa. 8 sustentabilej tolerabile Bal, sustentabantur Heumann, sustentabilia Halm futurorum <fructuum> Cellarium secutus Heumann 9 quod aurum quod argentum C, corr. Bal 11 haec Bauldri, hoc C 16 Maximinus Bal, maximianns C 20 praescriptionem C, corr. Bal 22 contemnit Tollius rugit Bauldri cum Boherellus, eum C; quem Sir. Heinsius; quod eum adeo-esset, et is Bauldri 23 his C repugnaret. uictus contumacia tollit Caesarum nomen et se Liciniumque Augustos appellat, Maximinum et Constantinum filios Augustorum. Maximinus postmodum scribit quasi nuntians in campo Martio proxime celebrato Augustum se ab exercitu nuncupatum. recepit ille maestus ac dolens et uniuersos quattuor imperatores iubet nominari. Iam decimus et octauus annus agebatur, cum percussit eum deus insanabili plaga. nascitur ei ulcus malum in inferiori parte genitalium serpitque latius. medici secant curant. sed inducta iam cicatrice scinditur uulnus et rupta uena fluit sanguis usque ad periculum mortis. uix tamen cruor sistitur. nona ex integro cura. tandem perducitur ad cicatricem. rursus leui corporis m<otu u)ulneratnr: plus sanguinis quam ante decurrit. albescit ipse atque absumptis uiribus tenuatur, et tunc quidem riuus cruoris inhibetur. incipit uulnus non sentire medicinam: proxima quaeque cancer -inuadit et quanto magis circumsecatur, latius saeuit, quanto curatur, increscit. LOCI AVCTORVM EXPILATOHVM SIMILES c. 33, 1. 7—9] Euseb. H. E. VIII 16, 4 s. Vito Const. I 57, 1 a. 1 <tandem eius> contumacia Eeumann 2 Maximinum Bal (secund. curis ap. Bauldrium secutus Columbum qui Maiiminum, Mazentmm et Constantinum proposuerat), maxencium C 3 Maximinusl Maxentius or Buenemann Fritzsche 5 nuncupato C, corr. Bal 6 TITI C nominari Toinard, munerari C; numerari Bal 9 curant] urunt Boherellus, item Bentleius, \\';urunt> curant Columbus 10 scinditur Bal (in Erratis, quod probat Halm p. 162, in textu inductam iam cicatricem scindit, Graeuius rescindit, cf. Lact. Inst. VI 24, 21 rescissis uulneribus), scindit C; scindit se Columbus 11 uix tamen s. I. ex uitamen C; uix tandem cum Boherello et Galio Duebner 12 tandem Bohertllus, tamen C perdicitur C, corr. Bal 13 post corporis m particula primi uersus folii 10 b spatium 10 f. hastarum continens interiit (cf. ad p. 208, 9), post llneratus superest; m<otu u)ulneratus Bal (in Erratis); motione Lenglet; uulneratur Gale; uulnerato plus Columbus; uulnere rescisso Tollius, nnlnus natum Brandt 16 proxima Bal, pro maxima C 17 seuit C, serpit anonymus p. 55 18 increscitj aegrescit Gale cessere magistri, Phillyrides Chiron Amythaoniusque Melampus. undique medici nobiles trahuntur: nihil humanae manus promouent. confugitur ad idola: Apollo et Asclepius orantur, remedium flagitatur. dat Apollo curam: malum multo peius augetur. iam non longe pernicies aberat et inferiora omnia corripuerat. conputrescunt forinsecus uiscera et in tabem sedes tota dilabitur. non desinunt tamen infelices medici uel sine spe uincendi mali fouere curare. repercussum medellis malum recidit introrsus et interna comprehendit, uermes intus creantur. odor it non modo per palatium, sed totam ciuitatem peruadit. nec mirum, cum iam confusi essent exitus stercoris et urinae. comestur a uermibus et in putredinem corpus cum intolerandis doloribus soluitur. clamores simul horrendos ad sidera tollit, quales mugitus, fugit cum saucius aram taurus. adponebantur ad sedem fluentem cocta et calida animalia, ut uermiculos eliceret calor. quis resolutis inaestimabile scatebat examen et tamen multo maiorem copiam tabescendorum uiscerum LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 1 s.] Vergil. Georg. 111 549 s. 11 ss. p. 212, 5 ss. p. 214, 5 ss.] II Machab. 9, 9 88. 13. 28. 15 88.] Vergil. Aen. II 222 ss. 2 phillides. cirona. metomus. melilphius C, ex rergil. corr. ed. Oxoti. 1680 3 contrahuntur Graeuiua 5 \\'non> dat Gale, negat Heumann 7 sedis C, corr. Bal U repercussum medelis Toinard, repercussis medullis C; repercussis medelis Nic. Heinstus, percussis medullis Graeuim 10 recedit Gale cfipraehendit C 11 odor it Brandt, odoritatem C (librario iam proximum ciuitateui obuersabatur); odor teter (om. it) Bal in Erratis ed. 1679, odoris diritas Becufld. curis ap. Bauldrium, odor autem ed. Oxon. 1680, odoritas tetra Cuperus, odor ita teter uel odoris foetor Columbus, odor it autem Nic. Heinsius Boherellus Is. Vossius (sed hic (uel is autern\\') alii, odor itat (iam) Schoell 13 comestur Columbus, cdmestus C; urinae comesti a uermibus Bal (in Erratis) 14 intole»randis (a? er.) C 16 qualis Ytrgil. fugit cum saucius aram rergil., fingit saucius C 18 apponebantur C 19 eligeret C, corr. Bal quia pro quibus errore librarii ortum uid. 20 tabescentium Columbus et alii, sed ad tabescendorum cf. Sittl, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. 1520 pernicies fecunda generauerat. iam diuerso malo partes corporis amiserant speciem. superior usque ad uulnus aruerat et miserabili macie cutis lurida longe inter ossa consederat. inferior sine ulla pedum forma in utrium modum inflata discreuerat. et haec facta sunt per annum perpetem, cum tandem malis domitus deum coactus est confiteri. noui doloris urgentis per interualla exclamat se restituturum dei templum satisque pro scelere facturum. et iam deficiens edictum misit huiusmodi: Inter cetera quae pro rei publicae semper commodis atque utilitate disponimus, nos quidem uolueramus antehac iuxta leges ueteres et publicam disciplinam Romanorum cuncta corrigere atque id prouidere, ut etiam Christiani, qui parentum suorum reliquerant sectam, ad bonas mentes redirent, siquidem quadam ratione tanta eosdem Christianos uoluntas inuasisset et tanta stultitia occupasset, ut non illa ueterum instituta sequerentur, quae forsitan primum parentes eorundem LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 5 ss.] Enseb. H. E. VIII 17, 1. Vito Const. I 57, 3. lO-p. 213, 22. hoc edictum in Graecum conuersum extat ap. Eusebium, H. E. VIII 17, 3-10; cf. ibid. § 11: toota xatot rJjv tuiv \\'PwłLatwv ϕωvήνιtt\\\\ tyjv \\'EXXaSa γλὠτταv llaTeX t6 δυvατὀυ μεταβληϑέvτα τοὐτοv έχει τὸv tpdaov, ex Eusebio \\'rursus trausfudit in Latinum\\' Rufinus H. E. VIII 19. — cf. Belser, Gramtftatisch-kritische Erklarung von Laktantius de mortibus persecutorum cap. 34. progr. gratulator. Gymnasii Ellwangensis, 1889. 1 secunda Bal 2 admiserant C, corr. Bal 3 luride C, corr. Bal 4 increuerat Grseuius, et distenta erat Heumann, distenderat Cpro se djstenderat\\') Buenemann 6 uoua ui doloris urgentis aut urgente Cv- lumbus, et ui doloris urgentis Gale, nam ui doloris urgente Ueumann, pro noni anonymus p. 55 tunc uel nunc 7 restiturum C, corr. Bal 8 emisit Heinsius et alii 10 ap. Euseb. H. E. VIII17, 3 edic. turn inducitur formula salutis continente nomine, et titulos Galerii, Constantini, Licinii cum uerbis ἐπαρχιὡταιϛ ιδιοιϛχαίρειυ 12 ante ac C, corr. Bal 15 secta C, corr. Bal 16 quadam ratione] \\'ttvt λογιομίρ Euseb. § 7 17 uoluntas] πλεοιυεξία Euseb. (i. e. adrogantia, obstinatio) 19 parentes eorundem] xat oi yovsIc aitwv Euseb. constituerant, sed pro arbitrio suo atque ut isdem erat libitum, ita sibimet leges facerent quas obseruarent, et per diuersa uarios populos congregarent. denique cum eiusmodi nostra iussio extitisset, ut ad ut terum se instituta conferrent, multi periculo subiugati, multi etiam deturbati sunt. atque cum plurimi in proposito perseuerarent ac uideremus nec diis eosdem cultum ac religionem debitam exhibere nec Christianorum deum obseruare, contemplatione mitissimae nostrae clementiae, intuentes et consuetudinem sempiternam, qua solemus cunctis hominibus ueniam indulgere, promptissimam in his quoque indulgentiam nostram credidimus porrigendam, ut denuo sint Christiani et conuenticula sua componant, ita ut ne quid contra disciplinam agant. <p e r> ---.- 5 aliam autem epistolam iudicibus significaturi sumus quid debeant obseruare. unde iuxta hanc indulgentiam nostram debebunt deum suum orare pro salute nostra et rei publicae ac sua, ut undique uersum res publica praestetur incolumis et securi uiuere in sedibus suis possint. 1 hiadem C ut isdem erat libitum] cbç fxastoc IgouXsTo Euseb. 2 ita—congregarent] ούτωϛξαυτοίϛ ϰαί vojiou? norfjoai xal τούτους παρα- ϕυλάττειν, ϰαὶ iv διαϕόροις διἀϕορα πλήϑη συvἁγειv Euseb.,unde sibimet <et> leges anonymus p. 56 4 denique] totfapouv Euseb. § 8, unde proinde Heumann 6 multi-deturbati sunt] nXElaTot |iiv ϰιvδύvψ δπο- βληϑέvτες, aXstaxot Si ταραχϑέvτες παvτοίους ϑαvάτους ύπέϕερον Euseb., unde perturbati <et uariis mortibus affecti> sunt Heumann 7 atqui Gale, at Heumann, sed xat Euseb. §9 10 contemplatione Graeuius, contemplationem C; ἀϕορὡvτες εὶς τὴv ὴμετέραv ϕιλανϑρωπίαv ϰα! TTJV ο̃ιηνεϰη̄ουvήϑειEUIltb. 13 promtissijnam C in his quoque] xal iv Toutip Ewtb., hia quoque anonymus p. 56 14 credidimus Bal, credimus C, ένομίσαμεν Euseb. 15 cdponant C; xaė Tobs oixouj, iv ore; Ouvij- Yovro, auvdwatv Euseb. 16 per add. Buenemann ex Eusebto St\\' STspac 2s ὲπιστολὴς;alia autem epistola Bal 18 debeant Bal, debent C; Tt auTobc παραϕυλάξασϑαι δεήσει Euseb. 21 praestetur incolumis anonymus Hoc edictum proponitur Nicomediae pridie Kalendas Maias ipso octies et Maximino iterum consulibus. tunc apertis carceribus, Donate carissime. cum ceteris confessoribus e custodia liberatus es, cum tibi carcer sex annis pro domicilio fuerit. nec tamen ille hoc facto ueniam sceleris accepit a deo, sed post dies paucos commendatis Licinio coniuge sua et filio atque in manum traditis, cum iam totius corporis membra diffluerent, horrenda tabe consumptus est idque cognitum Nicomediae *** mensis eiusdem, cum futura essent uicennalia Kalendis Martiis impendentibus. Quo nuntio Maximinus audito dispositis ab Oriente cursibus peruolauit, ut prouincias occuparet ac Licinio morante omnia sibi usque ad fretum Chalcedonium uindicaret, ingressusque Bithyniam, quo sibi ad praesens fauorem conciliaret, cum magna omnium laetitia sustulit censum. discordia inter ambos imperatores ac paene bellum. diuersas ripas armati tenebant, sed condicionibus certis pax et amicitia componitur et in ipso freto foedus fit ac dexterae copulantur. redit ille securus et fit qualis in Syria et in Aegypto fuit. inprimis indulgentiam Christianis communi titulo datam tollit p. 56 ex Eusebio § 10 Iva xata rcavxa τρόπον ϰαὶ τἀ δημόσια παρασχεϑή uyr/j, perstetur incolQnis C; perstet incolumis Bal 1 W C 2 ipsa C, corr. Bal occies C Maximino Bal, marimiano C 4 e Bal, et C; ex Halm 7 manum Tollius, manu C; cf. Proleg. adn. 6 8 diffluerent Tollius, defluerent C 9 nicomedie C; intercidisse aliquid uidit Columbus, qui medio suppleuit, item Bentleius et alii, <sub finem\\'- uel <in fine> uel <Idibus> Bauldri, <ld.> etiam LengUt (quifalso dicit\\' in MS. esse uØCtlum duarum dumtaxat litterarum spatium\\\\ nil est nisi solitum inter bina uerba interuallum), Nicomediae a die> Halm p. 163 futuram C, corr. Bal 10 kf. mar. C 11 Maiiminn9 Bal, mazimianus C 12 prouolauit Heumann prouincias <proximas cum Bauldrio Luebner 13 calcedonum C, corr. Bal 14 Bithyniam Bal, bhianiam C 15 sustulit Columbus et alii, sustollit C discordia Bal, discordiam C; discordia inde Tollius, discordia iam anonymus p. 5i 16 paene Bal, paena C 17 coponitur C 18 freto Bal, freta C, quam formam uulgarem recipere noluimus, cf. etiam freto c. 45, 4 ad C, corr. Bal 20 titulo \\'uir reuerendissim.\\' in ed. Oxon. 1680, item Bentleius et alii, tutelo C (quod Bal in ed. 1679 dubitanter retinet, secund. subornatis legationibus ciuitatum quae peterent, ne intra ciuitates suas Christianis conuenticula extruere liceret, ut suasu coactus et impulsus facere uideretur quod erat sponte facturus. quibus annuens nouo more sacerdotes maximos per singulas ciuitates singulos ex primoribus fecit, qui et sacrificia per omnes deos suos cotidie facerent et ueterum sacerdotum ministerio subnixi darent operam, < ut) Christiani neque <conuenticula> fabricarent neque publice aut priuatim coirent, sed comprehensos suo iure ad sacrificia cogerent uel iudicibus offerrent. parumque hoc fuit, nisi etiam prouinciis ex altiore dignitatis gradu singulos quasi pontifices superponeret, et eos utrosque candidis clamidibus ornatos iussit incedere. facere autem parabat quae iam dudum in Orientis partibus fecerat. nam cum clementiam specie tenus profiteretur, occidi seruos dei uetuit, debilitari iussit. itaque confessoribus effodiebantur oculi, amputabantur manus, pedes detruncabantur, nares uel auriculae desecabantur. Haec ille moliens Constantini litteris deterretur. dissimulauit ergo. et tamen si quis <in manus eius> inciderat, mari occulte mergebantur. consuetudinem quoque suam non intermisit ut in palatio per singulos dies sacrificaretur. et hoc primus inuenerat, ut animalia omnia quibus uescebatur, euris ap. Bauldrium aliorum coniecturas titulo et tutela affert); tutela ed. Oxon. 1680 2 licere C, corr. Bal suasu] quasi Bal 3 Ipulsus C 4 maiimus C, corr. Bal 7 subnexi C, corr. Bal opera C, corr. Bal nt add. Bal neque] ne quid Gale; conuenticula (uel templa, hoc iam Maucroix et Bauldri) add. Heumann 8 coirent Gale et alii, colerent C; cf. ad u. 9 sed] et Heumann Cpraehensus C, corr. Bal 9 suo, (a er.) C cogerent Bal, coieret (sic) C; litteram i ad corrigendum colerent u. 8 destinatam in hanc uocem inlatam esse coni. anonymus p. 57 12 chlamydibus Bal 13 iam dudum om. Bal 18 litteris Bal, litteras C 19 in manus eius Bauldrium et Maucroixium secuti inseruimus 20 mergebatur cum Bal omnes edd., sed cf. c. 23, 2 unus quisque-aderant (et c. 40, 2 utraque-necabantur); Tacit. Ann. II 24 ut quis-reuenerat, — narrabant 21 palatium C, corr. Bal non a coquis, sed a sacerdotibus ad aras immolarentur nihilque prorsus mensae adponeretur nisi aut delibatum aut sacrificatum aut perfusum mero, ut quisquis ad cenam uocatus esset, inquinatus inde atque impurus exiret. in ceteris quoque magistri sui similis. nam si quid reliqui uel Diocles uel Maximianus reliquerant, hic abrasit sine ullo pudore auferens omnia. itaque horrea priuatorum claudebantur, apothecae obsignabantur, debita in futuros annos exigebantur. hinc fames agris ferentibus, hinc caritas inaudita. armentorum ac pecorum greges ex agris rapiebantur ad sacrificia cotidiana: quibus suos adeo corruperat, ut aspernarentur annonam. et effundebat passim sine dilectu, sine modo, cum satellites uniuersos, quorum numerus ingens erat, pretiosis uestibus et aureis nummis expungeret, gregariis et tironibus argentum daret, barbaros omni genere largitionis honoraret. nam quod uiueutium bona 1 quoquis C, corr. Bal 5 magistris suis Cuperus, item BentUius 6 reliquerant Heumann (qui reliqui del., item Dtltbner). reliquerunt C; fecerunt anonymus p. 58, sed Buenemann confert Plaut. Cist. r 2, 5 (786 Schoell) nunc quod ad UOB, spectatores, relicuom relinquitur et I 3, 40 (188) quod relicuom restat 7 horrealillllllll (5 hastae er., iam a in ras.) C 8 debita] tributa Heumann famis C, lOrr. Bal 9 W on ferentibus Bal, feriantibus anonymus p. 58, etiam Betitleius lego, agris feriantibus. R. B. ascrips. 11 suos Columbus, eos C, quod retinet Bal; milites Heumann, aulicos Cellarium secutus Fritzsche aspernarentur, sed rent in ras., C etj del. Heumann, aes cum Bauldric Duebner effundebat Cuperus, effundebant C; effunderent ed. Oxon. 1680 12 passim] pecuniam Heumann, sed cf. Buenemannum; fort. tamen haec uox excidit delicto (sic) C, corr. Bal satellites (uti milites) ed. Oxon. 1680, utrumque etiam alii, milites Bentleius quoque, satellites recte defendit TollitUl. lites C, quod retinet Bal; diuites Cuperus; ad satellites cf. Rufin. H. Eccl. VIII17 et (sc. Maximinus) montes auri ut ita diaerim congregatos familiaribus suis ac satellitibus largiebatur (Euseb. H. Eccl. VIII 14, 11 πλούτους ὰϑρόως xal σωροὺς χρημάτων τοὶς ὰμϕ αύτον ϰόλαξιν ὲόωρεῑτο). 13 nummis] annulis Duebner 14 expungeret Columbus et Cuperus (explicat Buetlsmann), expungerent C; excoleret (ti. e. demulceret\\') ed. Oxon. 1680, expleret Tollius, expingeret cum Bawdrto Duebner 15 largitionis Bal, largitionibus C uel auferebat uel dono suis dabat, ut quisque petierat aliena, nescio an agendas illi fuisse gratias putem, quod more clementium latronum incruenta spolia detrahebat. Illud uero capitale et supra omnes qui fuerunt, corrumpendi cupiditas! quid dicam nescio nisi caecam et effrenatam, et tamen his uerbis exprimi res pro indignatione sua non potest: uicit officium linguae sceleris magnitudo. eunuchi, lenones scrutabantur omnia. ubicumque liberalior facies erat, secedendum patribus ac maritis fuit. detrahebantur nobilibus feminis uestes itemque uirginibus et per singulos artus inspiciebantur, ne qua pars corporis regio cubili esset indigna. si qua detrectauerat, in aqua necabatur, tamquam LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 6 s.] Lact. Inst. VI 23, 12. 1 dabat, ut anonymua p. 58, dabatur C; dabat, prout Bal 2 morem C, corr. Bal; in morem Weyman clementium Bal, dementium C 4 capitali C, corr. Bal et] est Cuperus, ei uel ei et Bauldri, eius. Buenemann (qui tamen locum non undiquaque sanum esse ait) 5 cupiditas! quid dicam f \\'eam> uel fort. <quam)quid dicam) et caecam et effrenatam Brandt (cf. Lact. Inst. V 19, 2 quid aliud dicam quam miseros qui —? cf. etiam Indic. gramm. 8. \\'neutrum\\'; ad illud-cupiditas cf. supra c. 23, 1 illud-census; de littera m saepe in C defluente cf. Proleg. adn. 6), quid dicam nescio nisi ceca et effrrenata (sic) C; cupiditas, quid dicam nescio, nisi caeca et effrenata cum C Bal et plerique; capitale ei, et-fuerunt, corrumpendi-effrenata Bauldri, illudendi uero corrumpendique cupiditas quam capitalis et supra, quam dici potest, caeca et effirenata! dubitanter Heumann 6 exprimi res ed. Oxon. 1680, ex- • primere (sic, e s. I. repetitum a m. 1, ut eaedem litterae aliis quoque locis) C; exprimi ea Cuper-us, exprimi Lenglet indignitate Columbus et alii, sed cf. Lact. Inst. VI 23, 12 quibus hoc uerbis aut qua indignatione tantum nefas prosequar?, et ad sensum uocis Quintil. Declam. p. 6, 26 Ritter hanc praeteritorum indignationem 7 uincit cum Bal edd. paene omnes, sed uicit cum anonymo p. 59 retineri potest; cf. Lact. ibid. uicit (sic nunc legit Brandt cum codd. BRHV, uincit unus P) officium linguae sceleris magnitudo; uerba uicit-magnitudo spuria «»dentur Eberto, Berichte d. sachs. Gesellsch. d. Wissensch. uol. XXII (1870) 121 n. 14; cf. Brandt, Entstehungsverhaltn. p. 30 8 liberalior Bal, liberabilior C 9 parentibus clt Rooy p. 39 10 feminis uestes XXVII. Lul. 2, fkac. 2. 15 maiestatis crimen esset sub illo adultero pudicitia. aliqui constupratis uxoribus, quas ob castitatem ac fidem carissimas habebant, cum dolorem ferre non possent, se ipsos etiam necauerunt. sub hoc monstro pudicitiae integritas nulla, nisi ubi barbaram libidinem deformitas insignis arcebat. postremo hunc iam induxerat morem, ut nemo uxorem sine permissu eius duceret, ut ipse in omnibus nuptiis praegustator esset ingenuas uirgines inminutas seruis suis donabat uxores. sed >et comites eius sub tali principe imitabantur stupra et hospit um suorum cubilia inpune uiolabant: quis enim uindicaret? mediocrium filias, ut cuique libuerat, rapiebat. primariae, quae rapi non poterant, in beneficiis petebantur, nec recusare licebat subscribente imperatore, quin aut pereundum esset aut habendus gener aliquis barbarus. nam fere nullus stipator in latere ei nisi ex gente eorum qui a Gothis tempore uicennalium terris suis pulsi Maximiano se tradiderant malo generis humani, ut illi barbarorum seruitutem fugientes JBal, feminib; ufis C 12 detrectauerat ed. Oxon. 1680, detractauemt €; cf. ad c. 9, 8 aquam C, corr. Bal mergebatur anonymus p. 59 1 esset. Sub illo adultero (om. pudicitia) aliqui Bal et Le Nourry, corr. e C recta simul distinctione posita et alii et Bentleitu 2 ob castitate ac fide C, corr. Bal 4 monstro Maucroixium et Burnetum secutus Bauldri, ministro C 8 inminutas] inuitas Bal in Erratis, secund. v curis ap. Bauldrium lectionem codicis retinet 9 imitabat si////////////////////u Buorum C: cum parte marginis super. folii 12 a particula primi uersus spatium 20f. hastarum continens abscissa est; supra alt. a (in imitab.) fuisse potest signum -, quod fort. cum proximis interiit, post at particula tantum signi v (i. e. ur) superest; i in si etiam pars esse potest litterae u uel t uel č; litterae u (post lacunam) prior hasta paene tota deest cum superiore particula alterius; praeterea e regione quintae ante u hastae superest pars inferior hastae longioris, fuerat p uel q uel f uel fort. r (cuius hasta saepe deorsum porrigitur); imitabantur ed. OXOft. 1680, imitabatur Bal; s tupra et hospitall suorum Halm p. 166, iam anonymus p. 59 initiabantur (pro imitab.) atupris et domesticorum snorum et Heumann initiati hospitum suorum, alia parum probabilia ap. Bauldrium et Buenemannum 11 mediocrium <uero> Bal 12 recusari C, corr. Is. Vossius 13 pereundum Bal, peredum C 15 in] a Tollius latere ei Bal, laterei C eorum Bal, horum C gotis C 16 tradiderant Tollius, tradiderunt C 17 barbarorum Brandt, barbarum C. quod in Romanos dominarentur. his satellitibus et protectQribus cinctus Orientem ludibrio habuit. Denique cum libidinibus suis hanc legem dedisset, ut 1 fas putaret quicquid concupisset, ne ab Augusta quidem, quam nuper appellauerat matrem, potuit temperare. uenerat post obitum Maximiani ad eum Valeria, cum se putaret in partibus eius tutius moraturam eo maxime, quod habebat uxorem. sed animal nefarium protinus inardescit. adhuc in atris uestibus erat mulier nondum luctus tempore impleto. legatis praemissis in matrimonio postulat eiecturus uxorem, si impeti-asset. respondit illa libere quae sola poterat: primo non posse de nuptiis in illo ferali habitu agere tepidis adhuc cineribus mariti sui, patris eius; deinde illum impie facere, quod sibi fidam coniugem repudiet, idem utique facturus et sibi; postremo nefas esse illius nominis ac loci feminam sine more, sine exemplo maritum alterum experiri. nuntiatur homini quid esset ausa. libido in iram furoremque conuertitur. statim mulierem proscribit, bona eius rapit, aufert comites, spadones in tormentis necat, ipsam cum matre in exilium relegat nec in locum certum, sed huc atque illuc praecipitem cum ludibrio exturbat et amicas eius afficto adulterio damnat. Erat clarissima femina, cui ex filiis iuuenibus iam nepotes erant. hanc Valeria tamquam matrem alteram diligebat: cuius consilio negatam sibi suspicatur. dat negotium fort. ut genet. plur. retinendum esse censet Halmp. 165 (cf. etiam Woelfflin, ArcHu. lexicogr. etgramm. lat. IV2), sed cf. p.179, 6. 206,17 barbaram Bal 1 satelibus C, corr. Bal 2 ludibrio Bal, iudibria (uel uidibria) C 3 legem ex legent C 6 po.tuit (t er.) C 9 praemissis Bal, primis I C, quod retinet Buenemann 10 matrimonio (8. I. i a m. 1 repetitum, cf. ad p. 217, 6) C; matrimonium Tolliwt et alii; Columbus confert Sulpic. Seuer. Chron. I 9, 1 eamque sibi in matrimonio a patre postulana. ubi Halm (in adnot. edit. Sulpicii) I 43, 1 filla-in matrimonio accepta adlert, nihilo minus matrimonium scribendum uid., cf. Proleg. adn. 6 11 an p0sse<se)? 12 ferali Bal, fedali C 14 fidam Bal. fidem C; fidelem Lenglet 15 femina C, corr. Bal 19 matrem C. corr. Bal 21 afficto Bal, afflicto C 24 eius Cttperus suspicabatur Bal et LeNourry, suspicatur e C Bentleius ascrips. 15* praesidi t Eratineo, ut eam cum dedecore interficiat. huic aliae duae adiunguntur aeque nobiles, quarum altera filiam uirginem Vestalem Romae reliquerat, furtiue tunc Valeriae familiaris, altera uirum habuit senatorem, non nimis Augustae proxima. sed utraque ob eximiam pulchritudinem corporis ac pudicitiam necabantur. rapiuntur subito mulieres non ad iudicium, sed ad latrocinium: nec enim quisquam accusator extabat. inuenitur quidam Iudaeus ob alia facinora reus, qui spe inpunitatis inductus aduersus insontes mentiatur. iudex aequus et diligens extra ciuitatem < eum > cum praesidio, ne lapidibus obruatur, producit. agebatur haec tragoedia Nicaeae. inrogantur tormenta Iudaeo, dicit quae iussus <fuerat: illae ne obl>oquerentur, pugnis a tortoribus coercentur. innocentes duci iubentur. fletus et comploratio non illius tantum mariti qui aderat bene meritae uxori, sed omnium quos res indigna et inaudita contraxerat. ac ne impetu populi de carnificum manibus raperentur, promoti militari modo instructi, 1 erat in eo C, Eratineo (\\'locus corruptus. praeiidis nomen esf) Bal, secund. curis Flaccino (cf. c. 16, 4), Eratino Columbus, Cratino uel Flaccino Buenemann, protinus Heumann, Bithyniae (cf § 3 Nicaeaej Brandt 2 filiam uirginem Vestalem Brandt secutus Boherellum, qui Vestalem filiam uirginem, et Heumannum, qui filiam Vestalem uirginem coniue- stalem famulam uirginem C; Vestalem famulam uirginem filiam Cellarius; cf. c. 27, 1 familiae pro filiae i.n C 4 familieris, sed s. I. corr., C non nimis] non nihil ed. Oxon. 1680, non minus Gale, item Benileius et alii, sed cf. Baenemannum 5 pulcritudinem C 6 necabatur Bal et edd. omnes; cf. ad p. 215, 20 (mergebantur); notabantur Bentleius 8 ab C, corr. Bal 10 eum add. Brandt 11 producit Butllemann. protulit C; procedit Heumann 12 dič que C, i. e. dicit quae, Bal dum quae; post iussus in C cum parte marginis super. folii 12 b parti. cula primi uersus spatium 20 f. hastarum continens abscissa est (cf. ad p. 218, 9), Į:fuerat, illae ne obl. oquerentur Halm p. 167, alia parum probabilia (maximepropter illud dum ex Baluzio receptum) ap. Bauldrium Heumannttm Buenemannum 14 čploratio C tantum Bal, tanti C 17 manibus Bal. manus C promoti] pro more Bentleius instructisagittarii Domaszewski (conl. Notit. dignitat. Or. V p. 13, 28-30 Seeck equites promoti seniores, clibanarii, sagittarii), instructibile mens essagittari C; instructi milites (sic in Notis, uelites in Erratis) et sagit- clibanarii, sagittarii prosequuntur. ita mediae inter cuneos arma-, torum ad supplicium deductae. iacuissentque insepultae domesticis in fugam uersis, nisi eas furtiua amicorum misericordia sepelisset. nec adultero inpunitas promissa persoluitur, sed patibulo adfixus aperit omne mysterium et sub extremo spiritu [inquit] omnibus qui uidebant, innocentes occisas esse testatur. Augusta uero in desertas quasdam Syriae solitudines relegata patrem suum Diocletianum per occultos nuntios gnarum calamitatis suae fecit. mittit ille legatos et rogat, ut ad se filiam remittat: nihil proficit. iterum ac saepius obsecrat: non remittitur. postremo cognatum suum quendam, militarem ac potentem uirum, legat, qui eum beneficiorum suorum admonitum deprecetur. is quoque imperfecta legatione irritas preces renuntiat. Eodemque tempore senis Maximiani statuae Constantini iussu reuellebantur et imagines ubicumque pictus esset, detrahebantur. et quia senes ambo simul plerumque picti erant, et imagines simul deponebantur amborum. itaque tarii Bal, i. uigiles et Cretenses sagittarii Columbus, i. et Viennenses sagittarii Is. Vossius, i. telis eas et sagittis Graeuius, i. pilo et ense. sagittarii Bauldri, Balearenses sagittarii Bentleius, i. pilo eas et sagittarii Heumann; cf. Addenda 1 medie C 4 adultero Bal (cf. c. 39, 5 afficto adulterio), adulterio C; Iudaeo Heumann, delatori Buenemann, qui tamen adultero defendit; cf. etiam Cuperum et Bauldrium 5 aperit Tollius, aperuit C 6 inquid C, inquit Bal, del. Graeuius j inquirentibus Spark, iniquis ri. e. iratis\\') Buenetnann, denique de Booy p. 40, alia parum probabilia ap. Bauldrium 9 nuntios gnarum Halm, magnarum C; gnarum Bal 10 calamitates C, corr. Bal 14 fort. admonitu Halm deprecetur Bal. depraecatur C; fort. deprecaretur Halm Iperfecta C; perfecta Xie. Heinsius, illi perfecta Bauldri, iam perfecta Buenemann, sed imperfecta est inutili, irrita 16 senis Bal. senex C 17 ubicumque \\'.ir reuerend.\\' in ed. Oxon. 1680, item Is. Vossius et Bentlrius, cum quo C; cum quoque Cuperus (saltem cura pictus quoque), eius fillius Spark) cum quo Columbus, loco quo Gale pigtus C 19 Diocletianus add. Burnetus in interpretatione anglica et (post uiuus) lhtebner <Diocltianus) cum uideret uiuus quod nulli umquam imperatorum acciderat, duplici aegritudine adfectus moriendum sibi esse decreuit. iactabat se huc atque illuc aestuante anima per dolorem nec somnum nec cibum capiens. suspiria et gemitus, crebrae lacrimae, iugis uolutatio corporis, nunc in lecto, nunc humi. ita uiginti annorum felicissimus imperator ad humilem uitam deiectus a deo et proculcatus iniuriis atque in odium uitae deductus postremo fame atque angore confectus est. Unus iam supererat de aduersariis dei< Maximinus>: cuius nunc exitum ruinamque subnectam. cum haberet aemulationem aduersus Licinium, quia praelatus ei a Maximiano fuerat, licet nuper cum eo amicitiam confirmasset, tamen ut audiuit Constantini sororem Licinio esse desponsam, existimauit affinitatem illam duorum imperatorum contra se copulari. et ipse legatos ad urbem misit occulte societatem Maxentii atque amicitiam postulatum. scribit etiam familiariter. recipiuntur legati benigne: fit amicitia, utriusque imagines simul locantur. Maxentius tamquam diuinum auxilium libenter amplectitur: iam enim bellum Constantino indixerat quasi necem patris sui uindicaturus. unde suspicio inciderat senem illum LOCI AVCTOHVM EXPILATOBVM SIMILES 4 s. somnum-iugis) Lact. Epit. 66, 7. 1 nulla C, corr. Bal 3 animam C, corr. Bal prae dolore Heumann, item Bentleius 7 a deo Boherellus, item Bentleius et alii, adõ C; adeo Bal, a deo del. Heumann et post a deo del. anonymus p. 62. 8 deductus (aut adductus) Columbus et alii (Buenemann confert Lact. Inst. II1, 10 ad extremam mendicandi necessitatem deductus; ibid. § 5 ad tantam caecitatem esse deductos), deiectus C; deuectus Boherellus, deiectus retinet Xic. Heinsius, sed u. 7 ad humilem uitam redactas scribit 9 Maximinus add. Brandt 10 exitiom Columbus 11 quia Bal, qui ad C; qui anonymus p. 62, item Bentleius 12 ut Bal, ut ut C 13 essa (sic) disponsam C, corr. Bal 14 et] <ergo:> et Columbus. (itaque) et Brandt, ideo Duebner 15 maxenti C 16 postulatum anonymus p. 62, postulatam C; postulans Bal 18 tanquam C 20 illum exitiabilem (uel intestabilem) Bal secund. curis (intestabilem in ed. 1679), illu/lllilxtabilem (sic) C, particula primi uersus folii 13 a spatium 6 hastarum continens cum parte marginis super. ab- exitiabilem finxisse discordiam cum filio, ut ad alios succidendos uiam sibi faceret, quibus omnibus sublatis sibi ac filio totius orbis imperium uindicaret. sed id falsum fuit. nam id propositi habebat, ut et filio et ceteris extinctis se ac Diocletianus- • num restitueret in regnum. Iam mota inter eos fuerant arma ciuilia. et quamuis se Maxentius Romae contineret, quod responsum acceperat periturum esse, si extra portas urbis exisset, tamen bellum per idoneos duces gerebatur. plus uirium Maxentio erat, quod et patris sui exercitum receperat a Seuero et suum proprium de Mauris atque Gaetulis nuper extraxerat. dimicatum, et Maxentiani milites praeualebant, donec postea confirmato animo Constantinus et ad utrumque paratus copias omnes ad urbem propius admouit et e regione pontis Muluii consedit. imminebat dies quo Maxentius imperium ceperat, qui est a. d. sextum Kalendas Nouembres, et quinquennalia terminabantur. commonitus est in quiete CODstantinus, ut caeleste signum dei notaret in scutis atque ita proelium committeret. facit ut iussus est et transuersa X littera, summo capite circumflexo, Christum in scutis notat. quo signo armatus exercitus capit ferrum. procedit hostis obuiam sine imperatore pontemque LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 12 confirmato-paratus] cf. Vergil. Aen. II 61. sdssa est, fort. etiam - supra u interiit; detestabilem Is. Vossius et alii, inexpiabilem (BC. discordiam,) Graeuius, execrabilem Halm 1 saccedendos C, corr. Bal; occidendos Heumann 2 sublatus C, corr. Bal 6 fuerunt Heumann 8 esse <se> Cuperus, <se> esse Heumann 9 idoneos duces Bal, Idoneos ducere C gerebat Heumann 11 Gaetulis Heumann, italis C demicatum C dimicatum est. Maxentiani Heumann 13 in utrumque paratus Vergil. 14 multt C, corr. Bal 15 ad sextum ki Doutr. C, corr. Tollius; ad ad Bentfaus A. D. (ante dis) ascrips. 16 quinqudnalia C, corr. Bal 17 celeste, tert. e ex i, C 18 facit anonymus p. 63, fecit C 20 Christum Cuperus et alii, xpo C; circnmflexo Christo Bal in Erratis ed. 1679 defendere temptat 21 potemque C, corr. Bal transgreditur. acies pari fronte concurrunt, summa ui utrimque pugnatur: neque his fuga nota neque illis. fit in urbe seditio et dux increpitatur uelut desertor salutis publicae cumque <conspiceretur>, repente populus — Circenses enim natali suo edebat — una uoce subclamat Constantinum uinci non posse. qua uoce consternatus proripit se ac uocatis quibusdam senatoribus libros Sibyllinos inspici iubet: in quibus repertum est illo die hostem Romanorum esse periturum. quo responso in spem uictoriae inductus procedit, in aciem uenit. pons a tergo eius scinditur. eo uiso pugna crudescit et manus dei supererat aciei. Maxentianus proterretur, ipse in fugam uersus properat ad pontem, qui interruptus erat, ac multitudine fugientium pressus in Tiberim deturbatur. confecto tandem acerbissimo bello cum magna senatus populique Romani laetitia susceptus imperator Constantinus Maximini perfidiam cognoscit, litteras deprehendit, statuas et imagines inuenit. senatus Constantino uirtutis gratia primi nominis titulum decreuit, quem sibi Maximinus uindicabat: ad quem uictoria liberatae urbis cum fuisset adlata, non aliter accepit, quam si ipse uictus esset. cognito deinde senatus decreto sic exarsit dolore, ut inimicitias aperte profiteretur, conuicia iocis mixta aduersus imperatorem maximum diceret. LOCI A VCTOR VM EXPILA TOR VM SIMILES 3] Vergil. Aen. X 757. 11 pugna crudescit] Vergil. Aen. XI 833. 1 concurrunt Heumann, concurrit C 3 Bentleius Virgil. Aen. 10. 757. ascrips. 5 conspiceretur add. Brandt, \\'aliqua tUrba desunf Pagiue, item Allix, cum Boherellus, cumque—hac (uel ea) uoce (u. 7) ed. Oxon. 1680, tumque uel tuncquc Bauldri, cunctusque Nic. Heinsius 6 edebat, una Heinsius, et debita C; dabat, edita Bauldri 7 ninci] sine eo uinci Heumann ac uocatis Bal, auocatis C 8 sibeUinos C inspici iubet in ras. C 10 reponso C 11 scenditur C, corr. Bal; rescinditur Halm 12 et] sed Brandt supererat male a quibusdatn (cf. Bauldrium et BuenemannumJ temptatum, est defendebat; cf. Gdl. I 22, 1 s. 6. 11 proteritur Cuperus 14 hac C, corr. Bal 15 tandem Bal, item Bentleius, tamen C 19 Maximinus Bal, maximianus C uindicarat Lenglet 22 dolorem C, corr. Bal Constantinus rebus in urbe compositis hieme proxima Mediolanum concessit. eodem Licinius aduenit, ut acciperet uxorem. Maximinus ubi eos intellexit nuptiarum sollemnibus occupatos, exercitum mouit e Syria hieme [quam] cum maxime saeuiente et mansionibus geminatis in Bithyniam concurrit debilitato agmine. nam maximis imbribus et niuibus et luto et frigore et labore iumenta omnis generis amissa sunt, quorum miserabilis per uiam strages speciem iam futuri belli et similem cladem militibus nuntiabat. nec ipse intra fines suos moratus est, sed transiecto protinus freto ad Byzantii portas accessit armatus. erant ibi milites praesidiarii, ad huius modi casus a Licinio conlocati. hos primum muneribus et promissis inlicere temptauit, postea ui et oppugnatione terrere, nec tamen quicquam uis aut promissa ualuerunt. iam consumpti erant dies undecim, per quos fuit spatium nuntios litterasque mittendi ad imperatorem, cum milites non fide, sed paucitate diffisi se ipsos dederunt. hinc promouit Heracleam et illic eadem ratione detentus aliquot dierum tempus amisit. et iam Licinius festinato itinere cum paucis Hadrianopolim uenerat, cum ille accepta in deditionem Perintho aliquantum moratus processit ad mansionem milia decem et octo: nec enim poterat ulterius, Licinio iam secundam mansionem tenente distantem 1 capositis C 2 concessit Halm p. 167, cOlllllliCit (sed litterae f in- ferior tantum particula superest) C, particula primi uersus folii 13 b spatium 6 hastarum continens cum parte marginis super. abscissa est cfl (cf. ad p. 222, 20); contendit Bal 3 sollSnibus C 4 qua. maxime (s. I. m. 1) C, quam del. Heumann 5 accurrit Graeuius, procurrit Tollius; cucurrit Heumann 8 stragis (st in ras.) C, corr. Bal 10 bizanti C 12 casus a Bal, causa C 13 Ilicire C, corr. Bal nec Bal, ne C 14 qui quam C, corr. Bal <aut> uis Columbus 16 fideJ \\'an forte sponte ? Heumann 17 deffisi C ipsi \\'casu datiuo\\' Heumann dediderunt Bal. item Bentleius eraclifi (\\' 18 aliquod C, corr. Bal 19 adrianopoli C, corr. Bal 20 deditionem Tollius, item Bentleius. dedicione C; cf. Proieg. adn. 6 perentho C aliquantum Halm (cf. c. 29, 1), aliquanto C 21 processit (i in er. e) C 22 secundam - milibus Bal (in Erratis), item Bentlmm, secunda mansione tenente destante militibus C; distante retinet Columbus milibus totidem. qui collectis ex proximo quantis potuit militibus pergebat obuiam Maximino, magis ut eum moraretur quam proposito dimicandi aut spe uictoriae. quippe cum ille septuaginta milium armatorum exercitum duceret, ipse uix triginta milium numerum collegisset. sparsi enim milites per diuersas regiones fuerant et adunari omnes angustiae temporis non sinebant. Propinquantibus ergo exercitibus iam futurum propediem proelium uidebatur. tum Maximinus eius modi uotum Ioui uouit, ut si uictoriam cepisset, Christianorum nomen extingueret unusque deleret. tunc proxima nocte Licinio quiescenti adsistit angelus dei monens, ut ocius surgeret atque oraret deum summum cum omni exercitu suo: illius fore uictoriam. si fecisset. post has uoces cum surgere sibi usus esset et cum ipse qui monebat, adstaret, tunc docebat eum, quomodo et quibus uerbis esset orandum. discusso deinde somno notarium iussit acciri et sicut audierat, haec uerba dictauit: Summe deus, te rogamus, sancte deus, te rogamus: omnem iustitiam tibi commendamus, salutem nostram tibi commendamus, imperium nostrum tibi commendamus. per te uiuimus, per te uictores et felices existimus. summe, sancte deus, preces nostras exaudi: brachia nostra ad te tendimus: exaudi sancte, summe deus. scribuntur haec in libellis pluribus et per praepositos tribunosque mittuntur, ut suos quisque milites doceat. creuit animus uniuersis uictoriam sibi credentibus de caelo nuntiatam. statuit imperator proelium diei Kalendarum Maiarum, quae octauum annum 1 totidem. qui ed. Oxon. 1680, item Bentleius, totidemq. C; totidemque Bal, sed totidem atque in Erratis, totidem. hic itaque Columbus 2 fort. pergente Bal (in Erratis) 12 quiescenti (ti in ras.) C otius C H <id> si Heumann cum surgere Bal, Csurgere C 15 ipse Boherellus, ipso C; consurgere—uisus est et cum ipso-adstare ToUius; et ipse-adstare Heumann tunc] bic Heumann 17 asciri C, corr. Tollius 28 die uel diem Cuperus, in diem aut ad diem Columbus, die etiam Bentleius nuncupationis eius implebant, ut suo potissimum natali uinceretur, sicut ille uictus est Romae. Maximinus uoluit praeire matunus: pridie mane aciem composuit, ut natalem suum postridie uictor celebraret. nuntiatur in castra mouisse Maximinum. capiunt milites arma obuiamque procedunt. campus intererat sterilis ac nudus, quem uocant Serenum. erat iam utraque acies in conspectu. Liciniani scuta deponunt, galeas resoluunt, ad caelum manus tendunt praeeuntibus praepositis et pro imperatore precem dicunt. audit acies peritura precantium murmur. illi oratione ter dicta uirtute iam pleni reponunt capitibus galeas, scuta tollunt. procedunt imperatores ad conloquium. ferri non potuit Maximinus ad pacem: contemnebat enim Licinium ac desertum in a militibus existimabat, quod ille esset in largiendo tenax, ipse autem profusus, eoque proposito mouerat bellum, ut exercitu Licinii sine certamine accepto ad Constantinum duplicatis uiribus statim pergeret. Ergo propius acceditur, tubae canunt, signa procedunt. Liciniani impetu facto aduersarios inuadunt. illi uero perterriti nec gladios expedire nec tela iacere quiuerunt. Maximinus aciem circumire ac milites Licinianos nunc precibus sollicitare, nunc donis. nullo loco auditur. fit impetus in eum et ad suos refugit. caedebatur acies eius inpune et tantus numerus legionum, tanta uis militum a paucis metebatur. nemo nominis, nemo uirtutis, nemo ueterum praemiorum memor: quasi ad deuotam mortem, non ad proelium uenissent, sic eos deus summus iugulandos subiecit inimicis. iam strata erat ingens multitudo. uidet Maximinus aliter rem geri quam putabat. proiecit purpuram et sumpta ueste seruili fugit ac fretum 1 implebunt C, corr. Bal 3 coposuit C post tridie C 4 in del. Schoell 6 Bterelie C utroque C, corr. Bal 8 pro imperatore Heumann, pro imperatorem C; post imperatorem Bal 12 ferri Bal, ferre C; perpelli Heumann, flecti Buenetnann, moueri Brandt 13 cxistimabat Bal, extimabat C; aeatimabat anonymus p. 64 15 exercitum C, corr. Bal licini C certamina C, corr. Bal 19 quieuerunt C; corr. Bal 22 cedebatur C impune C 23 metebatur Bal, metuebatur C 27 maximnus C putarat Heumann traiecit. at in exercitu pars dimidia prostrata est, pars autem uel dedita uel in fugam conuersa est: ademerat enim pudorem deserendi desertor imperator. at ille Kalendis Mais id est una nocte atque una die **, Nicomediam alia nocte peruenit, cum locus proelii abesset milia centum sexaginta, raptisque filiis et uxore eto:.paucis ex palatio comitibus petiuit Orientem. sed in Cappadocia collectis ex fuga et ab Oriente militibus substitit. ita uestem resumpsit. Licinius uero accepta exercitus parte ac distributa traiecit exercitum in Bithyniam paucis post pugnam diebus et Nicomediam ingressus gratiam deo, cuius auxilio uicerat, retulit ac die Iduum Iuniarum Constantino atque ipso ter consulibus de restituenda ecclesia huius modi litteras ad praesidem datas proponi iussit: Cum feliciter tam ego [quam] Constantinus Augustus quam etiam ego Licinius Augustus apud Mediolanum conuenissemus atque uniuersa quae ad commoda et securitatem publicam pertinerent, in tractatu haberemus, haec inter cetera quae uidebamus pluribus hominibus profutura, uel in LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 15 hae litterae in Graecum conuersae extant ap. Eusebium H. E. X 5, 2-14; cf. ibid. § 1: tpspe όΥj λοιπὸνxal xdiv βασιλιϰω̄ν διατάξεων Κωνσταντίνου xai Atxiwtou \\'tà; àx xyjq \\'Ρωμαίων ϕωνής μεταληϕϑείσας έρμηνείας παρα- ϑὡμεϑα; ex Eusebio habet Nicephorus H. E. VII 41. 1 at Tollius, item Bentleius, ac C; atque exercitus Buenemann, ac dein exercitus Fritzsche; an post exercitu aliquid excidit? autemj altera Boherellus, item Bentleius et Heumann 2 in fugam conuerea est Halm p. 166, in fuga 6 uersa 6 r, in fugam uersa est Bal; cf. Proleg. adn. 6 8 Maiis Bal, maisi C 4 lacunam indicauit Columbut, qui fugiens addit, ad fretum Tollius, Melantiada Lenglet 5 sexxaginta (ex per ligaturam scriptum) C 7 in Cappadocia Bal, ex capadotiam C 8 ita] ibi Bauldri, ac Halm 9 Litinium C, corr. Bal 10 bithinia C, corr. Bal pugna C, corr. Bal 12 tertium coni. Halm, sed cf. bie p. 202, 21; octies p. 214, 2 15 deest initium litterarum quod Eusebius (§ 2. 3) habet quam del. Bal primis ordinanda esse credidimus, quibus diuinitatis reuerentia continebatur, ut daremus et Christianis et omnibus liberam potestatem sequendi religionem quam quisque uoluisset, quo quicquid <est> diuinitatis in sede caelesti, nobis atque omnibus qui sub potestate nostra sunt constituti, placatum ac propitium possit existere. itaque hoc consilium salubri ac rectissima ratione ineundum esse credidimus, ut nulli omnino facultatem abnegandam putaremus, qui uel obseruationi Christianorum uel ei religioni mentem suam dederat quam ipse sibi aptissimam esse sentiret, ut possit nobis summa diuinitas, cuius religioni liberis mentibus obsequimur, in omnibus solitum fauorem suum beniuolentiamque praestare. quare scire dicationem tuam conuenit placuisse nobis, ut amotis omnibus omnino condicionibus quae 1 credidimus Bal, credimus Q ὲδογματίσαμεν Eusebius § 4 diainitatis Bal, diuinitas C; olz r, πρὸς τὸ ϑεῑον αι̇δὡς τε xal xb atjiac ivetaeto EVlJeb. 2 continetur Heumafln, sed tvcr/Eto Euseb. 3 sequenti C, eorr. Bal 4 qao quicquid est diuinitatis Toinard secutus Columbum quo quicquid demum esset dininitatis et Cuperum quo quicquid diujnitatis scribentem (ex Eusebio), quod quidem diuinitaa C; δπως 5tt sote\\' ssTt ϑειότητος(sic codd., ϑειότης edd.) Xtll οῡρανίουπράγματος-εὺμενὲς τίνα: όυνη Euseb.; ut quidem diuinitas-placata ac propitia possit eisistere Graeutus, item, nisi quod quo quidem Bentleius et DrubfIer; alia ap. Bauldrium 5 in sede caelesti] et rei coelestis Toinard secutus Eusebium 7 posset Tollius 8 consilium anonymus p. 65 ex Eusebio (§ 5 toivov TAOTTJV rJjv βούλησιν όϒιεινω̄ ϰαῑὸρϑοτάτψ λογισμψ̄ ὲδογματισαpjivJ, consilio C salubri Bal, salubria C 9-12 (ut nulli-sentiret) δπως μηδενὶ παντελω̄ς ὲξουσία αρνητὲαι τοῡ ᾱϰολουϑειν xal αί́ρείσϑαι τη̄ν iwv Χρτστιανω̄ν παραϕύλαξιν η̄ ϑρησϰείαν, έϰάστψ τε ὲξουσία δοϑείη τοῡ διδόνα: έαυτοο̄ τὴν διάυοιαν ὲυ ὲϰίνη τη̄ ϑρησϰεία, η̎ν αῡτὸς έαυτψ̄ άρμοξειν νομίξη Euseb. 11 dederet Bal, dederit Heumann 13 cuius-obsequimur] nihil eiusmodi ap. Euseb. 14 solita C, corr. Bal 15 fauorem Bal, feruorem C; τὴν έϑιμονσπουδήυ Euseb. 15. 16 (quare-nobis) attva ου̃τως apsaxstv ήμι̃ν ὰντιγράψα: ὰ̀ϰόλουϑον ὴν Euseb. § 6 de § 4 cf. quae disputauerunt Heinichen, Euseb. uol. III (ed. alt.) p. 743 ss. prius scriptis ad officium tuum datis super Christianorum nomine <continebantur, et quae prorsus sinistra et a nostra clementia aliena esse) uidebantur, <ea remoueantur, et> nunc libere ac simpliciter unus quisque eorum, qui eandem obseruandae religionis Christianorum gerunt uoluntatem, citra ullam inquietudinem ac molestiam sui id ipsum obseruare contendant. quae sollicitudini tuae plenissime significanda esse credidimus, quo scires nos liberam atque absolutam colendae religionis suae facultatem isdem Christianis dedisse. quod cum isdem a nobis indultum esse peruideas, intellegit dicatio tua etiam aliis et scriptorcs ab eo adlati, - maxime Ktim, Theolog. Jahrbb. XI 221 ts. 240, praeterea Crivellucci, Della fede storica di Eusebio p. 124. Seeck, Zeitschr. f. Kirchengesch. XII 385, Goerres, Zeitschr. f. wissenschaftl. Theol. XXXV 290 2 s. 4 lacunas ex Eusebio indicauit et expleuit Columbus, aliter Toinard. quem sequimur (nisi quod laeuae-alienae-eae tollantur scripsit, sinistra et remoueantur Valesius interpres Eusebii); p. 229,17—230, 4 (ut amotis -et nunc) ty\\' ὰϕαιρεϑεισω̃υ παντελω̃ς τω̃ν aipeaccuv, acxtvec tuis προτέροις ήμω̃ν γράμμασι τοι̃ς 1C005 τὴν σὴν xafroatwatv ὰποσταλει̃σι περί τω̄ν Χριστιανω̄ν ὲνείχοντο, xαί α̎τινα navo axata xal riĮ; ήμετέρας πραότητος ὰλλότρια είναι UÓXCt, taita ύϕαιρεϑη̃,ϰαί vuv Euseb.; continebantur, cura illa, quae prorsus sinistra et a nostra mansuetudine aliena esse uidebantur, omnino remoueantur, nunc Buenemann; continebantur et quae prorsus laenae (uel sinistrae) et a nostra clementia alienae esse uidebantur, nunc IJueb. ster et alii; quod si recipitur, nimis aspere imperatores ipsi de suis \\'condicicmibuв\\' iudicant, atque obstat etiam Eusebius 4 libere (ex Eusebio ὲλευϑέρως τε xal άπλω̄ς) Columbus Toinard alii, cauere C; fort. aperte Halm; cauere ut simpliciter ed. Oxon. 1680, caneres ut simpliciter Boherellus, item Bentleius; nunc uere ac libere Bauldri, uere etiam Duebner; pro nunc cauere Tollius nunc reuocentur coni. 6 religionis ed. Oxon. 1680, religioni C; cf. txaaTos \\'twv τὴv αὺτὴν icpoatptaiv ὲσχηϰότων τοῡ tpuXarrstv τὴν τω̄ν Χριστιανω̃ν ϑρησϰείαν Euseb. 7 ullam Bal, illam C; α̃νευ τινός ὸχλὴσεωςEuseb. 9 plenissime Bal, plenissima C; attva— πληρέστατα δηλω̃σαι ὲὸογματίσαμεν Euseb. § 7 12 hisdem C 13 intelligit C 13-231, 4 (etiam-facultatem) Eusebius (§ 8) liberius reddidit religionis suae uel obseruantiae potestatem similiter apertam et liberam pro quiete temporis nostri <esse> concessam, ut in colendo quod quisque delegerit, habeat liberam facultatem. <quod a nobis factum est, ut neque cuiquam> honori neque cuiquam religioni <detractum> aliquid a nobis (uideatur>. atque hoc insuper in persona Christianorum statuendum esse censuimus, quod, si eadem loca, ad quae antea conuenire consuerant, de quibus etiam datis ad officium tuum litteris certa antehac forma fuerat comprehensa, priore tempore aliqui uel a fisco nostro uel ab alio quocumque uidentur esse mercati, eadem Christianis sine pecunia et sine ulla pretii petitione, postposita omni frustratione atque ambiguitate, 2 nostri esse Bal, nfri (sed hae litt. euanidae), post, in jine uersus, scriptura per 3 f. spatia plane euanuit, ee fUiaBt uid.; rg fjauyia twv ́́ήμετέρωνϰαιρω̄ν Euseb. § 8 3 concessa C, corr. Bal colenda 0, corr. Columbus (in Erratis post p. 236, ad p. 71, 7) 4 delegerit Gratouius, diligeret C 4—7 locum expleuit correxitque ex Eusebio Columbus (etiam ed. Oxon. 1680), in C post facultatem sunt haec quia (sed litt. is paene euanuerunt parumque certae sunt, quas edidit Bal, qui tamen non recte post hanc uocem etiam lacunam significat) honori neq. cuiqufc religioni aut aliquid a nobis, quae edidit Bal; quod a nobis factum est, ut neque honori cuiquam neque religioni detractum aliquid aut imminutum esse a nobis uideatur Columbus, quia uideri nolumus cuiquam honori aut cuiquam religioni aliquid a nobis detractum ed. Oxon. 1680; TOOTG δὲóf ήμω̃ν γέγονεν,δπως μηδεμιτιμη̄μηὸὲϑρησϰεία τινί μεμειω̄σϑαί TT όϕ\\' ήμω̄ν δοϰίη Euseb. § 8; atque ut neque honori neque religioni cuiusquam aliquid a nobis detrahi uideatur Heumann; quia snolumus d«trahi> honori neque cuiquam religioni aliquid a nobis cum Lengletio Duebner et Hurter 7 in personam cum Bauldrio (ex Eusebio § 9 Ct; •co πρόσωπονtwv Χριστιανω̄ν)Duebner 8 quod] ut Heumann ex Eusebio ο̃ογματίξομεν, ίνα 9 ea Tollius, eorum Heumann ex Eusebio tob; tcl- πονς aututv ad quae Bal, adq. q. C; ct; ou; Euseb. 11 certa-formal τυπος ε̎τερος Euseb. ante ac C, corr. Bal Cpraehensa C 15 frustacione C, corr. Bal restituant, qui etiam dono fuerunt consecuti, eadem similiter isdem Christianis quantocius reddant, etiam uel hi qui emerunt uel qui dono fuerunt consecuti, si petiuerint de nostra beniuolentia aliquid, uicarium postulent, quo et ipsis per nostram clementiam consulatur. quae omnia corpori Christianorum protinus per intercessionem tuam ac sine mora tradi oportebit. et quoniam idem Christiani non [in] ea loca tantum ad quae conuenire consuerunt, sed alia etiam habuisse noscuntur ad ius corporis eorum id est ecclesiarum, non hominum singulorum, pertinentia, ea omnia lege quam superius comprehendimus, citra ullam prorsus ambiguitatem uel controuersiam isdem Christianis id est corpori et conuenticulis eorum reddi iubebis, supra dicta scilicet ratione seruata, ut ii qui eadem sine 1 restituantur Le Nottrry (sed perperam ut ex C, in quo post restituant est ■—■ distinctio) Duebner Fritesche quiJ quae Bentleius, sed Ettseb. xa\\\\ sT twrç 2 hisdem C 3 reddantur Betltkius, sed sine dubio propter restituantur ap. Le Xourryum; Eustb. ο̃πως—α̃ποϰαταστήσωτ́ν et iam Diazius (ap. Bauldrium II p. 111, ap. Lengletium II p. 347) 4 dono fuerunt Gale, donauerunt C petiuerint ex Eusebio Bauldri, putauerint C; Т, (Iii> ot xoto ὸωρεὰν είληϕότεςαίτω̄σί τιπαρὰτη̃ςημετέρας xaXoxaYaaia;, προσέλϑωσι τω έπί τόςπων ὲπάρχψ διϰάξοντι Euseb.§ 10; si putauerint, de nostra beniuolentia aliquid uicarium postulent Columbus; si optauerint de nostra beneuolentia aliquid uicarium (\\'ualet rem aliquam uicariam\\'). postulent Diazius, qui Eusebium uocem uicarium non recte intellexisse putat, eundem errorem illum admisisse atque etiam uerba si putauerint omisisse putat Heinichen ad Euseb. X 5, 10 n. 19 (ed. alt.), sed cf. Balueium. bpistol. ad lJiazium (ap. Bauldrium II p. 112, ap. Lengletium II 347) 5 beniuolentia, sed pr. i minus certum, fort. e est, C quo Bal. co C 9 in del. Boherellus 10 ad quae Bal, adq. C 13 quam Tollius. item anonymus p. 67 et Buenemann ex Eusebio 4 11 trct tiL vouo), Sv προειρήϰαμεν, et coni. Lact. Inst. TII 6, 9 illa rerum summa quam superius conprehendimus, qua C, quod retinent Bal et alii cpraehendimus C 15 isdem Beel, idem C 17 ii Bnl, hii C pretio sicut diximus restituant, indemnitatem de nostra beniuolentia sperent. in quibus omnibus supra dicto corpori Christianorum intercessionem tuam efficacissimam exhibere debebis, ut praeceptum nostrum quantocius conpleatur, quo etiam in hoc per clementiam nostram quieti publicae consulatur. hactenus fiet, ut, sicut superius comprehensum est, diuinus iuxta nos fauor, quem in tantis sumus rebus experti, per omne tempus prospere successibus nostris cum beatitudine publica - perseueret. ut autem huius sanctionis <et> beniuolentiae nostrae forma ad omnium possit peruenire notitiam, prolata programmate tuo haec scripta et ubique pro-poaere et ad omnium scientiam te perferre conueniet, ut huius nostrae beniuolentiae [nostrae] sanctio latere non possit. His litteris propositis etiam verbo hortatus est, ut conuenticula < 10) statum pristinum redderentur. sic ab euersa ecclesia usque ad restitutam fuerunt anni decem, menses plus minus quattuor. Sequenti autem Licinio cum exercitu tyrannum profugus concessit et rursus Tauri montis angustias petiit. munimentis ibidem ac turribus fabricatis iter obstruere conatus 1 restituerint Bal, sed Euseb. ὅπως amot, οι̃τι—άποϰαϑιω̄σ:, — ὲλπίζοιν 2 bene nolentia C (cf. p. 229,15. 232, 5. 233,15) 6 publice C, corr. Bal 7 conpraehensum C 8 quem Bal, que C 9 prosperia uel prospere fluentibus Tollius, prosper esae Buenemann; rt atia σϰουδδὴ περὶ η̒μᾱς-διὰ παντὸς τοῡ ypovoo pspauu; διαμενεῑ Euseb. § 13 10 beatitudine nostra, sed nostra del., C 11 et add. Fritztche; ταύτης tyj; ήμετέρας νομοϑεσίας 1tat τη̃ς ϰαλοϰὰγαϑίας apo$Eweb. § 14 1S prolata Bal, praelata C; prolato Heumann programate C 15 pr. nostrae retinet Halm p. 164 conl. Eecseb. Taor*;; Tfjc ήμετέρας xaXoxafaatac, alter. Bal 18 in add. Bal restituerentur Heumann, coni. or c. 3, 4 20 IIII C 21 sequente Cuperus, item anonymus p. 67 Hettmann Bentleius, tyrannus anonymus ibid. et Bentleius 22 recessit Heumann rursus] cursu Bentleius petiit Columbus et anonymus ibid., petit C munimentis Bal, monumentis C- XXVII. Lact. 8, faae. 2. 16 est et inde detrusus perrumpentibus omnia uictoribus Tarsum postremo confugit. ibi cum iam terra marique premeretur nec ullum speraret refugium, angore animi ac metu confugit ad mortem quasi ad remedium malorum, quae deus in caput eius ingessit. sed prius cibo se infersit ac uino ingurgitauit, ut solent ii qui hoc ultimo se facere arbitrantur, et sic hausit uenenum. cuius uis referto stomacho repercussa ualere non potuit in praesens, sed in languorem malum uersum est pestilentiae similem, ut diutius protracto spiritu cruciamenta sentiret. iam saeuire in eum coeperat uirus. cuius ui cum praecordia eius furerent, insustentabili dolore usque ad rabiem mentis elatus est, adeo ut per dies quattuor insania percitus haustam manibus terram uelut esuriens deuoraret. deinde post multos grauesque cruciatus cum caput suum parietibus infligeret, exilierunt oculi eius de caueis. tunc demum, amisso uisu, deum uidere coepit candidatis ministris de se iudicantem. exclamabat ergo sicut ii qui torquentur solent, et non se, sed alios fecisse dicebat. deinde quasi tormentis adactus fatebatur Christum subinde deprecans et implorans, ut suimet misereretur. sic inter gemitus quos tamquam cremaretur edebat, nocentem spiritum detestabili genere mortis efflauit. 1 detrusus Le]Nourry, item anonymus p. 67 et Bentleiw, detorsum (sic) C; deitroraum Bal, rursum uel deorsum Buenetnann; petiit moDimentis-conatus. sed undique uersum (cf. c. 34, 6, uel uersus) Heumann 2 Hibi C pmeretur (sic, sed inferiores partes litterarum euanuerunt) C; perterreretur Bal, peteretur G-racuius, proterreretur Tollius, item Bentleius 3 nec Bal, item Bentleius. non C, quod placet Halmio p. 162 6 ii Halm, hi C 7 stomaco C repercussa Bal. repercussus C 8 langorem C uersum est Heumann. item Halm p. 166, uerse (sic) C; uersa Bal, uersa est Columbus 11 furerent Lenglet. furens C; uis-ureret Bal; ui-urerentur Halm, perurerentur Brandt or insustemtabili C 12 IIII C percitus Bal, percutis C 16 uissu C <cum> candidatis Cuperus, <circumdatos> candidatis emendari ueUe uid. Maucroix, sed Buenemann c. 14, 2 occultis ministris confert 17 ii Bal, hii C torquentur Brandt (ef. solent u. 6), torqueri C 19 implorans anonymus p. 68, plorans C Hoc modo deus uniuersos persecutores nominis sui debellauit, ut eorum nec stirps nec radix ulla remaneret. nam Licinius summa rerum potitus in primis Yaleriam, quam Maximinus iratus ne post fugam quidem, cum sibi uideret esse pereundum, fuerat ausus occidere, item Candidianum, quem Valeria ex concubina genitum ob sterilitatem adoptauerat, necari iussit. mulier tamen ut eum uicisse cognouit. mutato habitu comitatui eius se immiscuerat, ut fortunam Candidiani specularetur: < qui> quia Nicomediae se obtulerat et in honore haberi uidebatur, nihil tale metuens occisus est. et illa exitu eius audito protinus fugit. idem Seueri filium Seuerianum iam aetate robustum, qui fugientem Maximinum fuerat ex acie secutus, tamquam post obitum eius de sumenda purpura cogitasset, capitali sententiae subiectum interemit. qui omnes Licinium iam pridem quasi malum metuentes, cum Maximino esse maluerant praeter Valeriam, quae <quod> uolenti Licinio, in omnia Maximiani <bona> hereditatis iure suo -^ <se> cedere, idem Maximino negauerat. ipsius quoque 2 stirpis C (quam formam nominatiu* retinere tWluitnvs), corr. Bal radia C, corr. Bal 3 Valeriam quam \\'ftir reuer.\\' in ed. Oxon. 1680, item Bal secund. curis et alii, ualeritl qus C; Valerium, quem Bal in ed. 1679, quod Pagi ad Annal. Baronii a. 313 not. XXIII s. retinendum esse putat 4 nec C, corr. Columbus et Bentleius 5 item Bal secund. curis et alii, idem cum C Bal in ed. 1679 et alii, inde Bauldri 6 sterelitatem C 7 uicisse Boherellus, item Bentleius et alii, uixisse C, quod Bal secund. curis defendere temptat; hoc edixisse Columbus, eum (sc. Candidianum) exiuisse Bauldri, uix isse (i. e. Licinium uictorem iuisse siue profectum esse) Buenemann 8 immiscuerat scripsimus secuti Tollium, qui miscuerat et Columbum qui immiscuit coni., miscuit C 9 candidii C, corr. Bal qui add. Columbus; qui cum ed. Oxon. 1680, qui ut anonymus p. 68, item Bentleius 11 item Brandt 15 malam] aemulum Graeuius, iratum Tollius 16 praeter Valeriam Bauldri, pre ualeria C <quodi Susius p. 13 17. 18 <bona> Brandt; hereditatis Susius; ,\\'se> Brandt; quae uolenti Licinio in omnia Maximiani hereditates iure sao cedere C;. quae uolena Licinio in omnes Maximiani hereditates iure suo cedere Bal, in quibus nolens scrips. Cuperus (quem plerique sequuntur), uolenti cum C retinet Fritzsche (fort. ablatiuum intellegens); quae <quod) uolenti Licinio in nuptias Maximiani 16* Maximini filium [suum] maximum agentem in annis octo et filiam septennem, quae desponsa fuerat Candidiano, extinxit. sed prius mater eorum in Orontem praecipitata est: ibi saepe illa castas feminas mergi iusserat. sic omnes impii uero et iusto iudicio dei eadem quae fecerant, receperunt. Valeria quoque per uarias prouincias quindecim mensibus plebeio cultu peruagata postremo apud Thessalonicam cognita, comprehensa cum matre poenas dedit. ductae igitur mulieres cum ingenti spectaculo et miseratione tanti casus ad supplicium, et amputatis capitibus corpora earum in mare abiecta sunt. ita illis pudicitia et condicio exitio fuit. Quae omnia secundum fidem — scienti enim loquor — ita ut gesta sunt mandanda litteris credidi, ne aut memoria LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES 4 s. (sicquae fecerant, receperunt)] Hieronym. Commentar. in Zachar. lib. III cap. XIV (uol. VI p. 826 A Vall.): nos autem dicemus omnes pereecuwtores qui affliierunt ecclesiam domini, ut taceamus de futuris cruciatibus, etiam in praesenti saeculo recepisse quae fecerint. legamus ecclesiasticas historias. quid Yalerianus, quid Decius, quid Diocletianus. quid\\' Maximinianus, quid saeuissimus omnium Maximinus ct nuper Iulianus passi sint, et tunc rebus probabimus etiam iuxta litteram prophetiae ueritatem esse completam, quod computruerint carnes eorum et oculi contabuerint et lingua in paedorem et saniem dissoluta sit. hereditatis iure succedere Susius (coni. c. 39, 1 88.) j cf. hereditatis iure c. 26, 6 1 suum del. Boherellus, natu Gale, tum Heumann; tum maxime Tollius in annis octo (sic numerus perscriptus est in Cj] in <Cilicia, annis octo Columbus. iam annos octo Gale, annos octo Tollius, annum octauum Heumann 3 mater s. I. ex nHųrem C Orontem (uel torrentem) \\'uir reu.\\' in ed. Oxon. 1680, item alii ap. Bauldrium. torrentem Orontem Bentleius, orientem C\\'; Orientem Bal etiam secund. curis retinet ubi anonymus p. 68 ille (sc. MaIÎminus, cf. c. 38, 2) Tollius 6 cap. 51 spurium uid. Eberto (cf. ad p. 217, 7) p. 124 n. 19 7 tesalonicam C 8 conpraehensa C; <et> comprehensa Heumann 9 miseracioni C, corr. Bal 10 amputaptis C eorum C, corr. Bal 11 illic C, corr. Bal conditioni C, corr. Bal; condicio in exitium fuit Arntzenius, Panegyr. vetere I 197 12 fidem Bal, finem C scienti enim cum C anonymus p. 68, scientium Bal; ad quod BentJeius scienti enim (ex adnot. Le Xourryi) ascripB. locor C tantarum rerum interiret aut si quis historiam scribere uoluisset, [non] corrumperet ueritatem uel peccata illorum aduersus deum uel iudicium dei aduersus illos reticendo. cuius aeternae pietati gratias agere debemus, qui tandem respexit in terram, quod gregem suum partim uastatum a lupis rapacibus partim uero dispersum reficere ac recolligere dignatus est et bestias malas extirpare, quae diuini gregis pascua protriuerant, cubilia dissipauerant. ubi sunt modo magnifica illa et clara per gentes Iouiorum et Herculiorum cognomina, quae primum a Dioclete ac Maximiano insolenter adsumpta ac postmodum ad successores eorum translata uiguerunt? nempe deleuit ea dominus et erasit de terra. celebremus igitur triumphum dei cum exultatione, uictoriam domini cum laudibus frequentemus, diurnis nocturnisque precibus celebremus, celebremus, ut pacem post annos decem plebi suae datam confirmet in saeculum. tu praecipue, Donate carissime, qui a deo mereris audiri, LOCI AVCTORVM EXPILATORVM SIMILES § 4] cf. Euseb. H. E. X 4, 72 et omnino ad hoc Mortium caput eiusdem capitis Eusebii § 14 a. 28 s. 1 interiret Bal, interire C 2 non del. Columbus corrunperet C peccata Bal, specta C aduersus Lenglet, aduersum C 3 adnersns Bal, ad uersos C 4 pietati Bal, pietatis C quij quod Heumann 8 magnifica Bal, magnificentia C clara ex dura C 10 assumpta C hac C, corr. Bal 11 euiluerunt Heumann eam C, corr. Bal 14 ante diurnis lacunam significat Columbus, <ac> diurnis Heumann celebremus caelebremus (sic) C, quod tuentur Lenglet et Dutibner, alt. del. Bal,pro quo obsecremus Boherellus, deprecemur anonymusp. 69, eum oremus Heumann, <ei> supplicemus Brandt, cf. [Lact.]Inst. VII27, 2 adn. § 17 (Ip. 668) cni nos cotidianis precibus supplicamus \\'ut ..., Euseb. Hist. eccl. X 4, 72 ... rljç παρούσης πανηγύρεως xCCt tijç ϕαιὁρᾱς ταύτης ϰαί λαμπροτάτης ήμέρας tlv aTtiov xat πανηγυριάρχην vóx- Twp xat μεϑημέραν sia πάσης wpaç xai Qt\\' ὅλης ὡς είπείν ὰναπνοη̄ς iv vtj) προορὡμενοι ... μεγὰλη̗ ὸιαϑέσεως ϕωνη̗̄ ϰα ϑιϰετεύσωμεν, wç (Jv oiti τὴν αύτοῡ μάνδραν Ii; τέλος ήμᾱς σϰεπάζων διασὡζοιτο, tYj v παρ\\' αὑτοῡ βραβεύων ὰρραγη̄ xa: aattatov atiuviav εἰρήνην 15 plebis r, corr. Bal 16 donate kme C a deo Bal, adeo C, quod defendit anonymus p. 69 dominum deprecare, ut misericordiam suam seruet etiam famulis suis propitius ac mitis, ut omnes insidias atque impetus diaboli a populo suo arceat, ut florescentis ecclesiae perpetuam quietem custodiat. 1 etiam] aeternam Boherellus, et maneat Heumann, iam Halm p. 163 3 florescentis ecclesiae perpetuam quietem Colutnbus Nic. Heinsxua alii, florescentes aecciae perpetuae quiete C; florescentes Ecclesias perpetua quiete Bal in Erratis, item alii -et Bentleius 4 custodiat ex -as C"}}},{"rowIdx":470,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Carmen de Passione Domini Carmen de Passione Domini Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897."}}},{"rowIdx":471,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"[LACTANTI] CARMEN DE PASSIONE DOMINI. Quisquis ades mediique subis in limina templi, Siste parum insontemque tuo pro crimine passum Respice me, me conde animo, me pectore serua. Ille ego qui casus hominum miseratus acerbos, Huc ueni pacis promissae interpres et ampla Communis culpae uenia: hic clarissima ab alto Reddita lux terris, hic alma salutis imago, Hic tibi sum requies, uia recta, redemptio uera, Vexillumque dei signum et memorabile fati. Te propter uitamque tuam sum uirginis aluum Ingressus, sum factus homo atque horrentia passus Funera, nec requiem terrarum in finibus usquam X: editio s. 1. et a. .Ald.: Poetae christiani ueteres, uol. II, Venet. ap. Aldum 1502. PlP2: editiones Ascensii Parisinae aa. 1505. 1509. BlB2B3: editiones Basileenses aa. 1509. 1518. 1515. V: editio Vindobonensis a. 1511. L: editio Lipsiensis a. 1511. Egn.: Egnatius in Lactantii editione Aldina a. 1515. LOCI AVCTORVM SIMILESVE 1] Venant. Fortunat. carm. I 2, 1; X 5, 1. 1 8. J Philomusus, Epitaph. Christi 1 s. (cf. Prolegom.) 4] Philomusus 27 s. — qui ... acerbosJ Prudent. Psychom. 1. 9 uexillumj Prudent. Apoth. 448; Paulin. Petricord. Vito Mart. II 238. 248. IV 599. V 154. Lactantij Firmiani carmina de Passione Domini X; Lactantii firmiani carmina de passione domini Ald.; Lactatii Firmiani de passiSe domini carmē heroictt V; LACTANTII FIRMIANI CARMEN He passione Domini Egn.; L. Celii Lactatii Firmiani pia Nenia vbis crucifixi P1; L.Celij (Coelij L) Lactantij Firmiani pia Nenia uerbis Christi domini crucifiii beneficia sua in nos commemorantis P2, eadem inscriptio in Bl (quae tamen Lanctantij habet) B2B*L, nisi quod beneficia post commemorantis ponunt; de inscriptionibus carminis quales sunt in titulis editionum X Ald. V Pl cf. ProlegoPn. 2 parum) gradum coni. Verg. Aen. VI 465 Heumannus. Poecile III 228, sed cf. locum Philomusi (in Prolegom.) 3 pectore] X, in pectore Ald. et cett. 6 culpa P1 7 rerris (sic) Ald. 9 fari Egn., probat Barthius, Âdvers. p. 1466, qui etiam Phari conicit Inueni, sed ubique minas et ubique labores. Horrida prima mihi in terris magalia Iudae Hospitia in partu sociaeque fuere parenti: Hic mihi fusa dedit bruta inter inertia primum Arida in angustis praesepibus herba cubile. In Phariis primos uixi regionibus annos Herodis regno profugus reliquosque reuersus Iudaeam, semper ieiunia, semper et ipsam Pauperiem extremam et rerum inferiora secutus, Semper agens monitis humana salubribus almae Ingenia ad studium probitatis, aperta salubri Plurima doctrinae iniungens miracula. quare Impia Hierusalem, rabidis exercita curis Inuidiae saeuisque odiis et caeca furore Insonti est poenis letalibus ausa cruentam In cruce terribili mortem mihi quaerere. quae si Latius ipse uelim distinguere sique per omnes Ire iuuet gemitus mecum et sentire dolores, Collige consilia insidiasue meique nefandum Sanguinis innocui pretium et simulata clientis. Oscula et insultus et saeuae iurgia turbae. Verbera praeterea et promptas ad crimina linguas Fige animo et testes et caeci infanda Pilati Iudicia ingentemque humeros et fessa prementem - Terga crucem atque graues horrenda ad funera gressus. Nunc me, nunc uero desertum extrema secutum Supplicia et dulci procul a genetrice leuatum- LOCI AVCTORVM SIMILESVE 25 Impia Hierusalexn] Elegia in Hierusalem (cf. Prolegom.) 9. 13. 17. 21. 47. 53. 55. 61. 62. — exercita curis] Verg. Aen. V 779. 26 et caeca furore] Verg. Aen. n 244; Philomusns 33. 13 et add. Ascensius (P2P2B1B2B3L), sed Egn., om. X Ald. V 17 augustis V 21 sequutus Ald. V 22 agens] Ascensius (P2B1B2B3L), egens X Ald. Ascensius (Pl) V Egn. 24 doctrinae iniungens] X Ald. V Egn.. doctrina iniungens Ascensius (Pi), doctrinae iungens Ascensius (P2BlB2B3L) 25 rabulis V 27 letabilibus P3, loetabilibus BlL 29 nelis Fabricius distinguete (sic) Ald. sicque B3 31 insidiasue] X Ald. V Egn., insidisue (sic) Pl, insidijsue P2BlB2B3L, insidiasque Fabricius 34 et promptas] & promptas & Ald. (alt. & fort. ex 36) lingua Ald. exempl. Monacense, s casu non est expressum, est in exemplari Gottingensi 35 FigeJ X Ald. V Egn., Finge Ascensius (PlP2BlB2B3L), fort. recte 36 et om. Ald. primentem V 37 gres Ald. exempl. Monaetme, sus casu non est expressum, est in exemplari Gottingensi 38 an uere ? sequutum X Ald., sequuntQ (sic) V 39 leuatam V Vertice ad usque pedes me lustra: en aspice crines Sanguine concretos et sanguinolenta sub ipsis Colla comis spinisque caput crudelibus haustum, Undique diua pluens uiuum super ora cruorem. Compressos speculare oculos et luce carentes 45 Afflictasque genas, arentem suspice linguam Fello uenenatam et pallentes funere uultus. Cerne manus clauis fixas tractosque lacertos Atque ingens lateris uulnus, cerne inde fluorem Sanguineum fossosque pedes artusque cruentos. Flecte genu lignumque crucis uenerabile adora Flebilis, innocuo terramque cruore madentem Ore petens humili lacrimis suffunde subortis Et me nonnumquam deuoto in corde meosque Fer monitus. sectare meae uestigia uitae Ipsaque supplicia inspiciens mortemque seueram. Corporis innumeros memorans animique dolores. Disce aduersa pati et propriae inuigilare saluti. Haec monumenta tibi si quando in mente iuuabit Voluere, si qua fides animo tibi forte meorum, Debita si pietas et gratia digna laborum Surget, erunt uerae stimuli uirtutis eruntque Hostis in insidias clipei, quibus acer in omni Tutus eris uictorque feres certamine palmam. Haec monumenta tuos si labilis orbis amicos Auertent sensus fugiente decoris ab umbra Mundani, efficient ne spe captatus inani Mobilis occiduis fortunae fidere rebus Auseris aut uitae sperare fugacibus annis. LOCI AVCTORVM SIMILESVE 40 s. crinesa. concretos] Verg. Aen. II 277. 40. 42 s.] Cantalicius. Contemplat. (I) ad crucifixum 7\\'s. (cf. Prolegom.) 44] ZavenzoniuB, De passione Christi 33 s. (cf. Prolegom.) — luce carentes] Philomusus 17. 50] Cantalicius, Excusat. ad uirg. Mariam in die passionis Christi 7 (cf. Prolegom.). — ligrfum... uenerabile] \\'Orientius\\' De trinit. 49. 59 si qua fides animo] Verg. Aen. DI 434. 66 spe .. inani] Verg. Aen. XI 49. 40 en] an Pa accipe V 45 suscipe L 46 funere1 X AIel. P1 V Egn., funera P2BlB7B3L 48 lateris] L et e coniect. ut uid. Fabricius, lateri cett. ante Fabricium 50 s. lignumque-Plebilis eicit Fabricius 52 perfunde Fabricius 53 numquam non Barthius. Aduers. p. 1467 57 inuigilate PJ 58 monimenta Egn. lubebit Biuinus 59 forte] Riuinus, ferre priores 64 monimenta Egn. amicus V 66 Nundani P2B1L captatas X, capratus Pa 67 sidere X 68 Ausis Betuleius fugacius V Sed te nimirum sic ista caduca uidentem Saecula et exutum patriae melioris amore Orbis opes rerumque usus et uota priorum Moribus extollent sacris uitaeque beatae Spe duras inter poenas te rore fouebunt Caelesti pactique boni dulcedine pascent, Purpuream donec post ultima fata relicto Corpore sublimes animam reuocabit ad auras Gratia magna dei. tunc omnem exuta laborem, Angelicos tunc laeta choros aciesque beatas Sanctorum inspiciens aeternae pacis amoena Perpetuo felix mecum regnabit in aula. LOCI AVCTORVM SIMILESVE 74 dulcedine pascent] Sedul. carm. pasch. I 150. 75 s. Purpuream... animam] Verg. Aen. IX 349. 78-80] Philomusus 49 s. 80 regnabit in aula] Verg. Georg. IV 90. 70 exutam V 71 uisus X 72 extollent] Barthius, extollens priores, expolient Heumannus p. 234 74 pratique Barthius conl. Ps. XXIII (XXII) 2 et Prudent. Cathem. VIII 41 77 dei] Biuinus, tibi priores (puncto post auras 76 posito) nunc B1B2B3L"}}},{"rowIdx":472,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Ira Dei De Ira Dei Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897."}}},{"rowIdx":473,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DE IRA DEI LIBER. Animaduerti saepe, Donate, plurimos id existimare, quod etiam nonnulli philosophorum putauerunt, non irasci deum, quoniam uel benefica sit tantummodo natura diuina nec cuiquam nocere praestantissimae atque optimae congruat potestati uel certe nihil curet omnino, ut neque ex beneficentia eius quicquam boni perueniat ad nos neque ex maleficentia quicquam mali. quorum error quia maximus est et ad euertendum uitae humanae statum spectat, coarguendus est nobis, ne et ipse fallaris inpulsus auctoritate hominum qui AVCTORES 4] cf. Cic. Paradox. prooem. 1: Animadnerti, Brute, saepe Catonem ... BP] INC- DE IRA DiyiNA LIBER VIII- B (cf. part. I Proleg. p. XIII s.); INCIPIT DE IRA DIVINA LIBER OCTAVVS: P (cf. ibid. p. XXXVIII); in inscriptionibus codicum recentiorum uulgo de ira dei est; Lact. Inst. II, 17, 5: sed seponatur interim nobis hic locus de ira dei (dei B, om. BHPV) disserendi; de ira d. 22, 1: haec habui quae de ira dei (dei codd. rec., om. BP) dicerem (cf. 23, 3 alia [sc. Sibylla/ denuntians uniuersis gentibus iram dei); Hieron. De uir. inl. 80: habemus eius... (librum)... pulcherrimum de ira dei; Epist. LXX 5 . (I 427 D VallJ: Lactantius qui de ira quoque et opificio dei duo uolumina condidit..; Comment. -in epist. ad Galat. I. II c. IV (VII 628 E): Firmianus noster librum de ira dei docto pariter et eloquenti sermone conscripsit; scriptor epistulae cuiusdam codice Tegernseensi (nsc Monacensi) saec. XII seruatae (cf. Becker, Catal. biblioth. antiquo p. 228 n. 111, 11) Lactantium de ira dei commemorat; de inscriptione libri cf. etiam Prolegom. 4 aestimare B 5 nonnulli (lli ex iu m. 1 uel 2) B 8 ante beneficentia 1 uel 2 litt. er., B 9 rei;\\'1 P bonimalificentia (sic) quicquam in inf. marg. add. P 10 quorumq. (q. add. m. 3) B 11 est om. P 5* se putant esse. sapientes. nec tamen nos adrogantes sumus, ut conprehensam nostro ingenio ueritatem gloriemur, sed doctrinam dei sequimur, qui scire solus potest et reuelare secreta. cuius doctrinae philosophi expertes existimauerunt naturam rerum coniectura posse deprehendi. quod nequaquam fieri potest, quia mens hominis tenebroso corporis domicilio circumsaepta longe a ueri perspectione submota est et hoc differt ab humanitate diuinitas, quod humanitatis est ignoratio, diuinitatis scientia. unde nobis aliquo lumine opus est ad depellendas tenebras quibus obfusa est hominis cogitatio, quoniam in carne mortali agentes nostris sensibus diuinare non possumus. lumen autem mentis humanae deus est, quem qui cognouerit et in pectus admiserit, inluminato corde mysterium ueritatis adgnoscet. remoto autem deo caelestique doctrina omnia erroribus plena sunt recteque Socrates, is cum esset omnium philosophorum doctissimus, tamen ut ceterorum argueret inscitiam qui se aliquid tenere arbitrabantur, ait se nihil scire nisi unum, quod nihil sciret. intellexit enim doctrinam illam nihil habere in se certi, nihil ueri nec, ut putabant quidam, dissimulauit ipse doctrinam, ut alios refelleret, sed uidit ex parte aliqua ueritatem testatusque est etiam in iudicio, sicut traditur a Platone, quod nulla esset humana sapientia: adeo doctrinam qua tum AVCTORES 15. 18] cf. Cic. Acad. pr. II 23, 74; Acad. post. 4, 16. 22. 69, 2] Plat. Apol. 23 A. 21 D. BPJ1 tamen (en in 2 lilt. er. m. 3) B adrogentes pac; tam adrogantes codd. rec., Egnatius 3 doctrinam (a in er. e ? m. 2) B reuelata P 4 aestimauerunt (aes in er. ei ? m. 3) B 5 naturam (m in ras. m 1 ?) B coniectura. (m er.) B 7 pers\\'pectione B3 8 diuinitas (s in er. te P) P 10 objfusa 2?3 6St B 11 de nostris B 12 post autem 4 uel 5 lice. er., P 13 et inluminato P 14 adgnoscit B. agnoscet P domino Bl, dominoB3 17 inscientiam B1, corr. B3 arbitrarbantnri P 19 creti B1, corr. B2 20 aeri (add. m. 1) nec ut (add. m. 2) in marg. P ipsam P 21 aliquam B 22 quo P 23 ee (i. e. esse) P adeoque Fasitelius quãllltum C m. 2) B philofi, P philosophi gloriabantur, contempsit derisit abiecit, ut id ipsum pro summa doctrina profiteretur, quod nihil scire didicisset. si ergo nulla est sapientia humana, ut Socrates docuit, ut Plato tradidit, apparet esse diuinam nec ulli alii quam deo ueritatis notitiam subiacere. deus igitur noscendus est. in quo solo ueritas est, ille mundi parens et conor rerum qui oculis non uidetur, mente uix cernitur: cuius religio multis modis inpugnari solet ab iis qui neque ueram sapientiam tenere potuerunt neque magni et caelestis arcani conprehendere rationem. Nam cum sint gradus multi per quos ad domicilium ueritatis ascenditur, non est facile cuilibet euehi ad summum. caligantibus enim ueritatis fulgore luminibus qui stabilem gressum tenere non possunt, reuoluuntur in planum. primus autem gradus est intellegere falsas religiones et abicere inpios cultus humana manu fabricatorum, secundus uero, perspicere animo quod unus sit deus summus, cuius potestas ac prouidentia effecerit a principio mundum et gubernet in posterum, tertius, cognoscere ministrum eius ac nuntium quem legauit in terram, quo docente liberati ab errore quo inplicati tenebamur formatique ad ueri dei cultum iustitiam disceremus. ex quibus omnibus gradibus, ut dixi, pronus est lapsus et facilis ad ruinam, nisi pedes inconcussa stabilitate figantur. de primo gradu eos excuti uidemus qui cum falsa intellegant, tamen uerum non inueniunt contemptisque terrenis fragilibusque BPJ 2 rf sunTma P2 4 es//sel (post es punctum er.,.m. 2) P diuina m B3 5 notitia r m. 3 ?) B 7 quia B relegio (alt. e ex i m. 2, sic! saepe) P 8 impugnare P1, -ri P2 sole.t fn ? er.) B iisJ edd., his BP 13 stabile B 14 reuolbuntur B1, corr. B2 15 inpios (n ex m) B3 16 post cultus add. deorum Egnatius, fort. recte, Buenemannus confert Inst. VII 22, 12 ad inpios cultus manu factorum deorum. sed cf. VII, 26, 6 qui manu facta coluerunt; II 3, 14 fragilium cultores 18 effecerit (ei add. m. 3) B 19 tertio B 20 inpliciti P, ud cf. Inst. I 1, 21 errore ... inplicati; V19, 4 inplicati rerum omnium ignorantia 21 dei aeri B 23 fi.gantur (n er.) P 24 ijijtellegant B* 25 fragi»libusque B simulacris non ad colendum se deum conferunt, quem ignorant, sed mundi elementa mirantes caelum terram mare solem ceteraque astra uenerantur. sed horum inperitiam iam coarguimus in secundo Diuinarum Institutionum libro. de secundo uero gradu eos dicimus cadere qui cum sentiant unum esse summum deum, idem tamen a philosophis inretiti et falsis argumentationibus capti aliter de unica illa maiestate sentiunt quam ueritas habet: qui aut figuram negant habere ullam deum aut nullo adfectu commoueri putant, quia sit omnis adfectus inbecillitatis, quae in deo nulla est. de tertio uero ii praecipitantur qui cum sciant legatum dei eundemque diuini et inmortalis templi conditorem, tamen aut non accipiunt eum aut aliter accipiunt quam fides poscit: quos ex parte iam refutauimus in quarto supra dicti operis libro et refutabimus postea diligentius, cum respondere ad omnes sectas coeperimus, quae ueritatem dum dissipant, perdiderunt. nunc uero contra eos disserimus qui de secundo gradu lapsi praua de summo deo sentiunt. aiunt enim quidam nec gratificari eum cuiquam nec irasci, sed securum et quietum inmortalitatis suae bonis perfrui. alii uero iram tollunt, gratiam relinquunt deo: naturam enim summa uirtute praestantem ut non maleficam, sic beneficam esse debere. ita omnes philosophi de ira consentiunt, de gratia discrepant. sed ut ad propositam materiam per ordinem descendat oratio, huiusmodi facienda nobis et 4 in secundo Diuin. Inst. libro] c. 5, 1-6, 2. 14 in quarto .. libroj Inst. IV 10 ss. AVCTOBES 18-20] cf. ad Epicuri frg. 363 Usener (p. 242, 8). BP] 1 se. (d er.) P 2 mars B post solem add. lunam codd. rec., edd. cetera.que (a er.) P 3 riA\\' PJ 6 ..et (et er.) B 9 om*nis (h et i er.) B 10 affectus B3 11 ii] edd., hi B, hi* (i er.) P 12 Vut P2 13 fidis JB1, corr. B3 quod B 14 et om. B refutauimus P1, corr. p21 16 nunc] P, num B 17 disseremus edd. gradu . (u ras. ex 0J B 18 aiunt] P, sentiunt B gratificare P 20 post gratiam er. uero, B relinqunt B 21 uirtute* (m er.) B 22 sic beneficam om. P 22—71, 4 locum male distinxerant edd., corr. Hettsingerus, Emendat. p. 132 sequenda partitio est: cum diuersa et repugnantia sint ira et gratia, aut ira tribuenda est deo et gratia detrahenda, aut utrumque pariter detrahendum, aut ira demenda est et gratia tribuenda, aut utrumque tribuendum. aliud amplius praeter haec nihil potest capere natura, ut necesse sit in uno istorum aliquo uerum quod quaeritur inueniri. consideremus singula, ut nos ad latebras ueritatis et ratio et ordo deducat. Primum illud nemo de deo dixit umquam, irasci eum tantummodo, gratia non moueri: est enim inconueniens deo ut huiusmodi potestate sit praeditus qua noceat et obsit, prodesse uero ac bene facere nequeat. quae igitur ratio, quae spes salutis hominibus proposita est, si malorum tantummodo auctor est deus? quod si fit, iam maiestas illa uenerabilis non ad iudicis potestatem, cui licet seruare ac liberare, sed ad tortoris et carnificis officium deducetur. cum autem uideamus non modo mala esse in rebus humanis, sed etiam bona, utique si deus est auctor malorum, esse alterum necesse est qui contraria deo faciat et det nobis bona. si est, quo nomine appellandus est? aut cur nobis qui male facit notior est quam ille qui bene? si autem nihil potest esse praeter deum, ab-, surdum est et uanum putare diuinam potestatem, qua nihil est maius, nihil melius, nocere posse, prodesse non posse, et ideo nemo extitit qui auderet id dicere, quia nec rationem habet nec ullo modo potest credi. quod quia conuenit, transeamus et ueritatem alibi requiramus. BPJ 1 partfaro PJ 2 retrahenda B 4 utrũrq. P 5 natura ( er.) P _nt] P, quod B 6 rinstorum (i 8. I. m. 1 uel 2) B 9 illud codd. rtc., edd., alint B, aliud P 10 et gratia P, sed cf. 5, 1 gratiam-non esse disconueniens P, sed cf. Inst. I 11, 42; Epit. 45 (50), 1 11 ut] B, et P eiusmodi P 12 prodesVe B niro Bl, corr. B* 13 »spes (i er.) B malim sit cum codd. rec. et edd. 16 tortores Bl, corr. B3 carnifices Bl, corr. B2 18 auctor malorum] B, auctorem P 20 aut om. P cur-notior est in mg. P1 22 in qua B 23 maius] P, malum B prodesse non posse om. P 24 id in er. et ? BJ Quod sequitur, de schola Epicuri est: sicut iram in deo non esse, ita ne gratiam quidem. nam cum putaret Epicurus alienum esse a deo male facere ac nocere, quod ex adfectu iracundiae plerumque nascitur, ademit ei etiam beneficentiam, quoniam uidebat consequens esse ut si habeat iram deus, habeat et gratiam. itaque ne llli uitium concederet, etiam uirtutis fecit expertem. \\'ex hoc\\' inquit \\'beatus est et incorruptus, quia nihil curat neque ipse habet negotium neque alteri exhibet\\'. deus igitur non est, si nec mouetur, quod est proprium uiuentis, nec facit aliquid inpossibile homini, quod est proprium dei, si omnino nullam habet uoluntatem, nullum actum, nullam denique administrationem quae deo digna sit. et quae maior, quae dignior admimstratio deo adsignari potest quam mundi gubernatio, quam cura uiuentium maximeque generis humani, cui omnia terrena subiecta sunt? quae igitur in deo potest esse beatitudo, si semper quietus et inmobilis torpet, si precantibus surdus est, si colentibus caecus? quid tam dignum, tam proprium deo quam prouidentia? sed si nihil curat, nihil prouidet, amisit omnem diuinitatem. qui ergo totam uim, totam substantiam deo tollit, quid aliud dicit nisi deum omnino non esse? denique Marcus Tullius a Posidonio dictum refert id Epicurum sensisse, nullos deos esse, sed ea quae de dis AVCTORES 1—9] Epicuri frg. Usener (p. 243, 33); cf. Cic. de nat. deor. I 17, 45. 22—73, 2] Cic. de nat. deor. 144.123. cf. I 30, 85. BPJ 1 scola B 2 ee ( ̃et alt. e in 2 uel 3 litt. er. m. 2) P nec B 3 ac nocere om. P 4 adimit Bl, corr. B3 ei om. B etiam.. (ei ? er.) B 5 rsi\\' P2 7 uirtutes Bl, corr. B3 et (t part. in ras. tn. 2, fuerat est) incorruptus est P 10 proprium (opri in 3 litt. er. m. 3) B iubentis ex uiuentis (sic) B2 11 dei om. P habet uoluntatem nullum om. P1, haberet (sic) uoluntatem nullum in marg. add. P2 13 dei signari Bl, deo rad\",signari B1 14 quam cura uiuentium om. B, 8.I. et add. B2 15 inaiime B subtecta Bac. corr. m. 1 uel 2 17 est om. P 19 rsi\\' P2 curat nihil om. P prouidej: amJisit P2 22 a. (d er.) B posidonium Bl, corr. B3 23 esse sed] P, essed B eas B rde\"1 P2 diis P locutus sit depellendae inuidiae causa dixisse: itaque uerbis illum deos relinquere, re autem ipsa tollere, quibus nullum motum, nullum tribuit officium. quod si ita est, quid eo fallacius? quod a sapienti et graui uiro esse debet alienum. hic uero si aliud sensit et aliud locutus est, quid aliud appellandus est quam deceptor bilinguis malus et propterea stultus? sed non erat tam uersutus Epicurus, ut fallendi studio ista loqueretur, cum haec etiam scriptis ad aeternam memoriam consignaret, sed ignorantia ueritatis errauit. inductus enim a principio ueri similitudine unius sententiae, necessario in ea quae sequebantur incurrit. prima autem sententia fuit iram in deum non conuenire. quod cum illi uerum et inexpugnabile uideretur, non poterat consequentia resecare, quia uno adfectu amputato etiam ceteros adfectus adimere deo necessitas ipsa cogebat. ita qui non irascitur, utique nec gratia mouetur, quod est irae contrarium; iam si nec ira in eo nec gratia est, utique nec metus nec laetitia nec maeror nec misericordia. una est enim ratio cunctis adfectibus, una commotio, quae in deum cadere non potest. quod si nullus adfectus in deo est, quia quidquid adficitur inbecillum est, ergo nec cura ullius rei nec prouidentia est in eo. hucusque peruenit sapientis hominis disputatio, cetera quae secuntur obticuit, scilicet quia nec cura sit in eo nec prouidentia, ergo nec cogitationem aliquam nec sensum in eo AVCTOBES 16-29] Epicuri frg. 366 Usener (p. 244. 7). BPJ 1 dcpellendam (sic, sed causa) B; detestandae Cic. 2 re om. B autem ipsa (ordinem uerbor. mutauit m. 2) B tollere (er.) P 4 LeOj P2 sapienti scr., deo sapientie (alt. i etiam linea del. m. 1. e eras. et i restituit m. alia?) B, sapienteP edd. debet esse P 10 similitudin s B2 11 sequebatur B 12 domino Bdeum B3 14 recusare P, recte? 16 irare\"\" B3 rianT B3 se Bl, corr. B2 17 est post ira add. m. 2, post gratia om. B post utique nec er. ira et (in fine ueraus a m. 3 additum) nec B metus (et in er. ut ? m. 3) B 19 deo B 20 qurra P2 rquid\"\"quid B2 agitur B1. afficitur B3P 21 cura. (e er.) B 23 sequntur B, sequuntur P esse ullum: quo efficitur ut non sit omnino. ita cum gradatim descendisset, in extremo gradu restitit, quia iam praecipitium uidebat. sed quid prodest reticuisse ac periculum dissimulasse? necessitas illum uel inuitum cadere coegit: dixit enim quod noluit, quia argumentum sic ordinauit, ut ad illud quod deuitabat necessario deueniret. uides igitur quo perueniat, ira sublata et deo adempta. denique aut nullus id credit aut admodum pauci et quidem scelerati ac mali, qui sperant peccatis suis inpunitatem. quod si et hoc falsum esse inuenitur, nec iram in deo esse nec gratiam, ueniamus ad illud quod tertio loco positum est. Existimantur Stoici et alii nonnulli aliquanto melius de diuinitate sensisse, qui aiunt gratiam in deo esse, iram non esse. fauorabilis admodum ac popularis oratio, non cadere in deum hanc animi pusillitatem, ut ab ullo se laesum putet qui laedi non potest, ut quieta illa et sancta maiestas concitetur perturbetur insaniat, quod est terrenae fragilitatis: iram enim commotionem mentis esse ac perturbationem, quae sit a deo aliena. quod si hominem quoque, qui modo sit sapiens et grauis, ira non deceat, siquidem cum in animum cuiusque incidit, uelut saeua tempestas tantos excitet fluctus, ut statum mentis inmutet, ardescant oculi, tremat os, lingua titubet, dentes concrepent, alternis uultum maculet nunc suffusus rubor nunc pallor albescens, quanto magis deum non AVCTORES 22—24] cf. Senec. de ira I 1, 4. BPJ 1 quo. (cl er.) P 3 re.ticuisse B 4 coejjjit B2 5 illum B 6 perueniatur Parrhasius 7 aut (a part. ras. ex ti ? m. 2) P nullus ex nulla P2 srad\\'modum B1 10 illurnB 12 alii, tum 4-6 litt. er., nonnulli i ali ali-quanto (mut. m. 2 ?) P 16 qui bis P 18 post enim 2 uel 3 litt. er., quarum extrema m, B 20 sapiens (ns in 2 litt. er. m. 2) B graues P1 iram B 21 excitat Petrus Francius, sed cf. Imt. III 22, 6 siquidem nihil fuerit; VI13, 7 siquidem ... delinquat fructus B1, corr. B2 22 ut (u in er. e ? m. 3) B ardesca n t B2 os tremat P . 23 uultfl (\\' m. 2) B post suffusus er. gus ? B 24 albescejij B1 \\'quanto\\'\\' B3 deceat tam foeda mutatio ? et si homo qui habeat imperium ac potestatem, late noceat per iram, sanguinem fundat, urbes subuertat, populos deleat, prouincias ad solitudinem redigat, quanto magis deum qui habeat totius generis humani et ipsius mundi potestatem, perditurum fuisse uniuersa credibile sit, si irasceretur? abesse igitur ab eo tam magnum, tam perniciosum malum oportere. et si absit ab eo ira et concitatio, quia et deformis et noxia est, nec cuiquam male faciat, nihil aliud superesse nisi ut sit lenis tranquillus propitius beneficus conseruator. ita enim demum et communis omnium pater et optimus maximus dici poterit, quod expetit diuina caelestisque natura. nam si inter homines laudabile uidetur prodesse potius quam nocere, uiuificare quam occidere, saluare quam perdere nec inmerito innocentia inter uirtutes numeratur et qui haec fecerit, diligitur praefertur ornatur benedictis omnibus uotisque celebratur. denique ob merita et beneficia deo simillimus iudicatur, quanto magis ipsum deum par est diuinis perfectisque uirtutibus praecellentem atque ab omni labe terrena submotum diuinis et caelestibus beneficiis omne genus hominum promereri? speciose ista populariterque dicuntur et multos inliciunt ad credendum, sed qui haec sentiunt, ad ueritatem quidem propius accedunt, sed in parte labuntur naturam rei parum considerantes. nam si deus non irascitur inpiis et iniustis, nec pios utique iustosque diligit. ergo constantior est error illorum qui et iram simul et AVCTORES 1-3] cf. Senec. de ira I 2, 1 s.; ad Cic. de re publ. lib. II (41, 68) referebat Maius (ed. alt., Class. auct., 1828, I p. 223), sed cf. Halmium ad hunc locum (ed. p. 814, 29 adn.). BPJ 1 f.eda (a ? er.) P et om. B 3 redigat (i part. ras. ex a ? m. 2) P õ credibile sit om. B 7 pernilcJiosum P2 9 superest P 10 conseruator (o ex u m. 2) P 11 et optimus aere maximusque B 13 prodeesee B 18 perfectusque Bl, corr. B2, perfectisq. ////// (q. add. m. 2, 3 uel 4 lite. er.) P 19 terrena labe P, sed cf. c. 24, 9 ab omni labe terrena 20 post hominum 2 litt. er., B ista populariter quae P. populariterque ista B 21 si P1, sed P2 22 partem B 23 naturam B3 24 utuque Bl, corr. B3 25 ergo constantior-qui bonos diligit (76, 2) in inf. marg. add. Bz cons,.tanJtior P2 gratiam tollunt. in rebus enim diuersis aut in utramque partem moueri necesse est aut in neutram. ita qui bonos diligit, et malos odit, et qui malos non odit, nec bonos diligit, quia et diligere bonos ex odio malorum uenit et malos odisse ex bonorum caritate descendit. nemo est qui amet uitam sine odio mortis, nec adpetit lucem nisi qui tenebras fugit: adeo natura ista conexa sunt, ut alterum sine altero fieri nequeat. si quis dominus habet in familia seruos bonum ac malum, utique non aut ambos odit aut ambos beneficiis et honore prosequitur — quod si faciat, et iniquus et stultus est —, sed bonum et adloquitur amice et ornat et domui ac familiae suisque rebus omnibus praeficit, malum uero maledictis uerberibus nuditate fame siti conpedibus punit, ut et hic exemplo ceteris sit ad non peccandum et ille ad promerendum, ut alios metus coerceat, alios honor prouocet. qui ergo diligit. et odit, qui odit, et diligit: sunt enim qui diligi debeant. sunt qui odio haberi. et sicut is qui diligit, confert bona in eos quos diligit, ita qui odit, inrogat mala iis quos odio habet: quod argumentum quia uerum est, dissolui nullo pacto potest. uana ergo et falsa est sententia eorum qui cum alterum deo tribuant, alterum detrahunt, non minus <quam> illorum qui utrumque detrahunt. sed illi, ut ostendimus, ex parte non errant, sed id quod melius est e duobus retinent, hi uero, quos ratio et ueritas argumenti huius inducit, falsa omnino sententia suscepta in maximum errorem cadunt. non » enim sic oportebat eos argumentari: quia deus non irascitur, AVCTOJtES 12 s.] cf. Cyprian. ad Demetr. 8 (p. 856. 20-28). BP] 1 utraque parte B (i. e. 1P) 2 in om. P 3 malos odit et qui om. P 5 qui////// amet (2 uel 3 litt. er., a add. m. 2) P 6 Ladeo.. P3 7 sunt] B, est P 8 habet] Heumannus, habens BP, est habens interpretatur Buenemannus ac (c in 2 litt. er. m. 2) P 9 non utique P 10 rsi\\' P2 iniqu u s B2 11 amic*e (a er.) B 12 praeficet B1, corr. B3 17 sunt] P, et sunt B 18 qui] P, quem B iis] edd., his P. om. B quos odio habet om. B 20 sententia est P 21 deo tribuant alterum om. P minus quam] edd., minor BF, minus codd. rec. 23 id] BP3, hii ut uid. Bl 24 hi* (i er.) P ergo nec gratia commouetur, sed ita: quia gratia deus <com>mouetur, ergo et irascitur. si enim certum et indubitatum fuisset non irasci deum, tunc ad illud alterum ueniri esset necesse. cum autem magis sit ambiguum de ira, paene manifestum de gratia, absurdum est ex incerto certum uelle subuertere, cum sit promptius de certis incerta firmare. Hae sunt de deo philosophorum sententiae, aliud praeterea nihil quisquam dixit. quod si haec quae dicta sunt, falsa esse deprehendimus, unum illud extremum superest in quo solo possit ueritas inueniri, quod a philosophis nec susceptum est umquam nec aliquando defensum, consequens esse ut irascatur deus, quoniam gratia commouetur. haec tuenda nobis et adserenda sententia est: in eo enim summa omnis et cardo religionis pietatisque uersatur. nam neque honos ullus deberi potest deo, si nihil praestat colenti, nec ullus metus, si non irascitur non colenti. Cum saepe philosophi per ignorantiam ueritatis a ratione desciuerint atque in errores inciderint inextricabiles — id enim solet his euenire quod uiatori uiam nescienti et non fatenti se ignorare, ut uagetur, dum percontari obuios erubescit —, illud tamen nullus philosophus adseruit umquam, nihil inter hominem ac pecudes interesse. nec omnino quisquam, qui modo uel leuiter sapiens uideri uellet, rationale animal cum mutis et inrationabilibus coaequauit: quod faciunt M quidam inperiti atque ipsis pecudibus similes, qui cum BPJ 1 deus gratia P (com>mouetur scripsi, mouetur BP 3 illum B 5 absurdurm\\'1 B3 certe Pl 7 haeC P 10 possit solo B 13 ea B 14 et om. B nam om. P honus B, honos (s. l. v er.) P 18 extricabiles P 19 quord\\' B2 20 percontrari B1, percunrc>t.ari B3, percontari (o part. ras. ex u m. 2) P 22 nihil] B, nec (ñęç m. 2) nihil P 23 qui-nellet scripsi, cf. p. 74, 19 (uix qui omittendum et modo uel leuiter sapiens uideri nellet scribendum uidetur); modo (qui s. I. add. m. 3) sapiens uideri nellet B, qui modo sapiens qui uel leuiter P; modo qui (vel qui om.) sapiens uideri nellet (om. uel leuiter) uel modo sapiens, qui uel leuiter rationale eqs. (om. uideri uellet) edd.; modo sapiens qui nellet uideri Heusingerus, Emendat. p. 134 24 cora\"\"equauit (a 8. l. m. 2, uit m. 3 in 3 litt. er., quarum prima r ?) B 25 similis Pl, similes PJ, simillimi B uentri ac uoluptati se uelint tradere, aiunt eadem ratione se natos qua uniuersa quae spirant; quod dici ab homine fas non est. quis enim tam indoctus ut nesciat, quis tam inprudens ut non sentiat inesse aliquid in homine diuini? nondum uenio ad uirtutes animi et ingenii, quibus homini cum deo manifesta cognatio est: nonne ipsius corporis status et oris figura declarat non esse nos cum mutis pecudibus aequales? illarum natura in humum pabulumque prostrata est nec habet quicquam commune cum caelo, quod non intuetur. homo autem recto statu, ore sublimi ad contemplationem mundi excitatus confert cum deo uultum et rationem ratio cognoscit. propterea nullum est animal, ut ait Cicero, praeter hominem quod habeat notitiam aliquam dei. solus enim sapientia instructus est, ut religionem solus intellegat, et haec est hominis atque mutorum uel praecipua uel sola distantia. nam cetera quae uidentur esse homini propria, etsi non sunt talia in mutis, tamen similia uideri possunt. proprius est homini sermo, est tamen et in illis quaedam similitudo sermonis. nam et dinoscunt inuicem se uocibus et cum irascuntur, edunt sonum iurgio similem et cum se ex interuallo uident, gratulandi officium uoce declarant. nobis quidem uoces eorum uidentur inconditae sicut et illis fortasse nostrae, sed ipsis quia se intellegunt, AVCTORES 12-14] Cic. de legg. I 8, 24. § 6 ss.] cf. Senec. de ira I 3, 6-8. BPJ 1 uejlint P 2 runiuersa quae\\' B3 3 pr. quirs\\' B7 ta»imprudens (ã et i part. m. 2) P 4 homine (e ex i m. 1 uel 2) in diuini B 6 festa, om. cum deo mani-, P 7 nos om. P 8 aequalis Bl (corr. B2) P illorum B; an retinendum est et pecudibus eiciendum ? cf. muta § 2. 6. 7. 12. 14 naturA B 9 intuegtur (n exp. m. 1) P; intuentur codd. rec. et edd. 16 qua P uidCntur B2 18 alt. est om. P 19 quaVdam B2 19 dinoscuntur (sic), om. inuicem se uocibus et cum irascuntur. P 20 se (s in er. d ? m. 2) B; cf. Inst. III 10, 2. VI20, 2 sojjinum (m up. m. 2) P similS (\\' m. 2) B 22 incondite ut uid. Bl. inco gn it a\\'e B2 23 et om. B fortasse (f add. m. 2) P ante ipsis s. l. add. et Bz quia] Heumannus, qui BP, quae Isaeus uerba sunt. denique in omni adfectu certas uoces notis exprimunt quibus habitum mentis ostendant. risus quoque est homini proprius et tamen uidemus in aliis animalibus quaedam signa laetitiae, cum ad lusum gestiunt, aures demulcent, rictum contrahunt, frontem serenant, oculos in lasciuiam resoluunt. quid tam homini proprium quam ratio et prouidentia futuri? atquin sunt animalia quae latibulis suis diuersos et plures exitus pandant, ut si quod periculum inciderit, fuga pateat obsessis: quod non facerent, nisi inesset illis intellegentia et cogitatio. alia prouident in futurum, ut ingentem formicae farris aceruum cum populant hiemis memores tectoque reponunt, ut apes, quae patriam solae et certos nouere penates uenturaeque hiemis memores aestate laborem experiuntur et in medium quaesita reponunt. longum est si exsequi uelim quae a singulis generibus animalium fieri soleant humanae sollertiae simillima. quod si horum omnium quae adscribi homini solent, in mutis quoque deprehenditur similitudo, apparet solam esse religionem cuius in mutis nec uestigium aliquod nec ulla suspicio inueniri potest. religionis est propria iustitia, quae nullum aliud AVCTORES 11 s.] Verg. Aen. IV 402 s. 14—16] Verg. Georg. IV 155-157. BP] 1 denique] P, derquae B uoces notis scripsi (cf. Inst. III 10. 2 suas noces propriis inter se notis discernunt atque dinoscunt). uocis notas edd.; noces notas (no s. I. R3, sed n in 2 litt. er. et o ex u uel e) BP 5 rictum (i m. 2, ct in 2 litt. er. m. 3) B 7 animaliaq. Bl, corr. B1 diuersis Bl, corr. B3 8 eJ.J B2 pluris Bl, corr. B1 11 acerbum Bl, corr. B2 12 cum populant (um in er. on ? B2) BP cum codd. Vergilii, quod propter editores monendum est paene omnes comportant scribentes hiemes P1 14 quae] et Vergil. soUae (e er.) B, solae (a exp. m. 2, sic) P 17 exse*qui (x in ras. tn. 3, ante q er. t ?) B ueljlim (i minus cert.) m. 1, uelimjea. add. im m. 3, ea in ras. m. 2, B 18 soleat BlPl, s. 1. corr. B3P2 19 rnu.tis (l er.) B 21 mutis B 22 quji, B2 animal attingit. homo enim solus inpertit, cetera sibi conciliata sunt. iustitiae autem dei cultus adscribitur: quem qui non suscipit, hic a natura hominis alienus uitam pecudum sub humana specie uiuet. cum uero a ceteris animalibus hoc paene solo differamus, quod soli omnium diuinam uim potestatemque sentimus, in illis autem nullus sit intellectus dei, certe illud fieri non potest ut in hoc uel muta plus sapiant uel humana natura desipiat, cum homini ob sapientiam et cuncta quae spirant et omnis rerum natura subiecta sit. quare si ratio, si uis hominis hoc praecellit et superat ceteras animantes, quod solus notitiam dei capit, apparet religionem nullo modo posse dissolui. Dissoluitur autem religio, si credamus Epicuro illa dicenti: omnis enim per se diuum natura necesse est inmortali aeuo summa cum pace fruatur semota a nostris rebus seiunctaque longe., nam priuata dolore omni, priuata periclis, ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. quae cum dicit, utrum aliquem cultum deo putat esse tribuendum an euertit omnem religionem? si enim deus nihil AVCTORES 15-20] Lucr. II 646-651. 21 ss.] cf. Cic. de nat. deor. I 41, 115. BP] 1 hoLmJo B2 conLcJiliat1.aJ (a in er. u ?) B2, conLcJiliata P1 n 2 sut (n m. 3) B 3 hie (h in ras. et c add. m. 3) *a (t er.) B uitft (\\' uidetur esse, uix macula est) P, uita B 4 humarna\\' P2 5 ante solo 2 uel 3 litt. er., B ruinT P2 9 omnirs., B2, omni B1P 11 notitia B deri\\'1 (i s. I. m. 1 uel 2) B 12s. dis solui soluitur B2 Lcredamus pH epicurd Bac, corr. m. 1 uel 2 15 diuina ex diuum m. 3. eadem m. rursus um supra scr., B; diuom codd. Lucr. 16 inmortali (n ex m) B3 17 V J33; ab codd. Lucr. noLsJris B2 rebus om. P seiuncta*que (i ras. ex p ?, post a er. m) B 18 rdolore omni priuata\\' B3 19 nil] P codd. Lucr., nihil B indiget, sed e ex litt. incerta et t in eodem t m. 2, indiga m. 3, B 20 cupitur (pr. u ex a, sic) B3 capitur neq: capitur nec tangitur P nec (neque m. 1) B3 21 rdeo1 JBS cuiquam boni tribuit, si colentis obsequio nullam gratiam refert, quid tam uanum, tam stultum quam templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, rem familiarem minuere, ut nihil adsequamur? at enim naturam excellentem honorari oportet. quis honos deberi potest nihil curanti et ingrato ? an aliqua ratione obstricti esse possumus ei qui nihil habeat commune nobiscum? deus inquit Cicero si talis est ut nulla gratia, nulla hominum caritate teneatur, ualeat. quid enim dicam \\'propitius sit\\'? esse enim propitius potest nemini. quid contemptius dici potuit in deum? ualeat inquit, id est abeat ac recedat, quandoquidem prodesse nulli potest. quod si negotium deus nec habet nec exhibet, cur ergo non delinquamus, quotiens hominum conscientiam fallere licebit ac leges publicas circumscribere ? ubicumque nobis latendi occasio adriserit, consulamus rei, auferamus aliena uel sine cruore uel etiam cum sanguine, si praeter leges nihil est amplius quod uerendum sit. haec dum sentit Epicurus, religionem funditus delet: qua sublata confusio ac perturbatio uitae sequetur. quod si religio tolli non potest, ut et sapientiam, qua distamus a beluis, et iustitiam retineamus. qua communis uita sit tutior, quomodo religio ipsa sine metu teneri aut custodiri potest? quod enim non metuitur, contemnitur, quod contemnitur, utique non colitur. ita fit ut AVCTORES 4—7] Cic. de nat. deor. I 41. 116. 7-10] ibid. I 44. 124. 12] cf. ibid. I 30, 85 (Epicurea ed. Usener, sentent. I p. 394). 17-19] ibid. I 2, 3. BPJ 3 dono P1 familiarernT B* 4 ad B 5 honos (s. l. v er.) P 6 aliqua. (m ? er.) B fatil P1, one extra uergum add. PJ 7 si maiime talis est deus codd. Cic. 8 teneri ex teneatur B* 9 dicamesse enim om. P 11 habeat B, abeat (h ? er.) P prodeesse B 12 eflribet B2 14 liceuit Bl, corr. B* res Bl, rle\"\"ges Bz 15 occansio (n del. m. 3) B consulamus rei om. P au.feramus (t er.) B 16 cum sanguinem (m del. m. 3) B, sanguine (om. cum) P 17 uerendnmj B. colendum P, recte? cum B 19 sequitur B quodrsi\\' P1 relio P1, rele\\'\"gi\\'o sic PJ, 20 sapientia. (m er.) sic B qua distamusiustitiam om. P 21 sit] P, f.it (u er.) B 23 rquod contemnitur\"1 P1 XXVII. Lact. 2. 6 religio et maiestas et honor metu constet, metus autem non est ubi nullus irascitur. siue igitur gratiam deo siue iram sine utrumque detraxeris, religionem tolli necesse est, sine qua uita hominum stultitia scelere inmanitate conpletur. multum enim refrenat homines conscientia, si credamus nos in conspectu dei uiuere, si non tantum quae gerimus uideri desuper, sed etiam quae cogitamus aut loquimur audiri a deo putemus. at enim prodest id credere, ut quidam putant, non ueritatis gratia, sed utilitatis, quoniam leges conscientiam punire non possunt, nisi aliquis desuper terror inpendeat ad cohibenda peccata. falsa est igitur omnis religio et diuinitas nulla est, sed a uiris prudentibus uniuersa conficta sunt, quo rectius innocentiusque uiuatur. magna haec et a materia quam proposuimus aliena quaestio est, sed quia necessario incidit, debet quamuis breuiter attingi. Cum sententiae philosophorum prioris temporis de prouidentia consensissent nec ulla esset dubitatio quin mundus . a deo et ratione esset instructus et ratione regeretur, primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis qui sibi diceret non liquere utrum esset aliqua diuinitas necne. quae disputatio eius adeo inpia et contra ueritatem et religionem iudicata est, ut et ipsum Athenienses expulerint suis finibus et AVCTORES1l-13] Cic. de nat. deor. 142,118. 19-83, 1] ibid. I 23,63; cf. Minue. Fel. 8, 3. S BPJ 2 domino JB1, corr. B3 sene P1 4 conpecitur ut uid. Bl, conpLle_|tur B3 6 conspectum B tantumq aue1 P7 uideri. (t er.) B 8 prodeest B 9 utilitati P ut quoniam B legis Pl 10 nisi om. B 12 confecta P 13 uibatur Bl, corr. Ba etamate[ria m. 1, etamat. materia er. e et mate in fine uersus add. m. 2. B 14 ante aliena add. quae B2 16 ***prioris (pro er.) B prouidentia* (m er.) B 17 ulUaj P2 esset—deo et ratione in marg. sup. add. Pl quin] P1, quid Bl, quod B3 18 a add. B2 primum P 19 protagoras ut uid. Pl, p i * tagoras P2, pytagoras B 20 liVquere (n m. 1, sic) B, liquera (2 puncta er.) P q uę P2 21 adeo (a add. eo m. 2) B. adill (õ ? er., eo m. 2) P irnpia. fm er.) B iudicat a B1 22 atheniensis 1,1 libros eius in contione [quibus haec continebantur] exusserint. de cuius sententia non est opus disputare, quia nihil certi pronuntiauit. post haec Socrates ipse et auditor eius Plato et qui de schola Platonis tamquam riuuli diuersas in partes profluxerunt, Stoici et Peripatetici, in eadem fuere sententia qua priores. postea uero Epicurus deum quidem esse dixit, quia necesse sit esse aliquid in mundo praestans et eximium et beatum, prouidentiam tamen nullam: itaque mundum ipsum nec ratione ulla nec arte nec fabrica instructum, sed naturam rerum quibusdam minutis seminibus et insecabilibus conglobatam. quo quid repugnantius dici possit non uideo. etenim si est deus, utique prouidens est ut deus nec aliter ei potest diuinitas tribui, nisi et praeterita teneat et praesentia sciat et futura prospiciat. cum igitur prouidentiam sustulit, etiam 15 deum negauit esse. cum autem deum esse professus est, et prouidentiam simul esse concessit: alterum enim sine altero nec esse prorsus nec intellegi potest. uerum us postea temporibus quibus iam philosophia defloruerat, extitit Melius quidam Diagoras qui nullum esse omnino deum diceret, ob AVCTORES 6-11] ad Epicuri frg. 368 Usener (p. 247. 35). 13 8.) cf. Cic. Tusc. I 27, 66 (cf. infra c. 10, 46). 18-24, 2] cf. Cic. de nat. deor. I 1, 2. 23, 63; Minuc. Fel. 8, 3. BPJ 1 contiaoane P2 quibus haec continebantur spuria eiecit Heumannus conl. Cic. de nat. deor. 123, 63 Protagoras ... Atheniensium iussu urbe atque agro est exterminatus librique eius in contione combusti, et Minuc. Fel. 8, 3 cum Abderiten Protagoram Athenienses uiri consulte potius quam profane de diuinitate disputantem et expulerint suis finibus et in contione eius scripta deusserint exu s serint B1 2 cuius (ui in ras. et us extra uersum add. m. 2) B certjj B1 4 scbola (h exp. et linea tkl. m. 2) P, sola Bl, scola B3 deuersas Bl, cofr. B3 6 Lquaj B3 dominum Bl, corr. B3 7 et om. B 8 prouidentiajn, B* rtamen nullam\\'1 B3 itaque om. Bl, post mundum add. B3 9 ratione. (m er.) B 10 et er., B 11 quid quod Bl, quid hoc B2 12 si.est (d ? er.) B Lutj B3 alteri B ei om. B 13 diui- njtasj Plf tribuill (alt. i in ras. m. 2) B teneat B 14 ..cum (et er.) B 15 confessus B 17 iis] edd., his BP 18 quibus om. B Melius] Isaeus, alius (u ex a m. 1?) B, aelius P 19 dicere P 6* eamque sententiam nominatus est atheus, item Cyrenaeus Theodorus, et ambo quia nihil noui poterant reperire omnibus iam dictis et inuentis, maluerunt contra ueritatem id negare in quo priores uniuersi sine ambiguitate consenserant. hi sunt qui tot saeculis, tot ingeniis adsertam atque defensam prouidentiam calumniati sunt. quid ergo? utrumne istos minutos et inertes philosophos ratione an uero auctoritate praestantium uirorum refellemus an potius utroque ? sed properandum est. ne longius a materia deuagetur oratio. Qui nolunt diuina prouidentia factum esse mundum. aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum aut repente natura extitisse, naturam uero, ut Straton ait, habere in se uim gignendi et minuendi, sed eam nec sensum habere ullum nec figuram, ut intellegamus omnia quasi sua sponte esse generata, nullo artifice nec auctore. utrumque uanum et inpossibile. sed hoc euenit ignorantibus ueritatem, ut quiduis potius excogitent quam id sentiant quod ratio deposcit. primum minuta illa semina, quorum concursu fortuito cohaesisse mundum locuntur, ubi aut unde sint quaero. quis illa uidit umquam? quis sensit? quis audiuit? an solus Leucippus oculos habuit? solus mentem? qui profecto solus AVCTORES 10] de cap. 10 cf. \\'Lact. u. Lucr.\\' p. 234 ss. 12—14] Cic. de nat. deor. I 13, 85. BPJ 1 adheus Bl, corr. B2 quireneus B, cyrineus P 2 theudorus B1, corr. B1 et] P, etiam B boni ex noui B3 8 ma*luerunt (l er.) B uel contra B denelgare ex 4 litt. incert. et glnare B3 4 quibus B priore P hi. (i er.) P 6 ««utrumne P munitos Bl, minutos in ras. B3 7 auctoritate] codd. rec., ueritate BP 8 properandu sic B 9 longius a materia (a m. 2 supra scripta er.) B deuagetur] edd., diuagetur (sed s. I. B3) BP 12 repente (e er.) B naturfi (.m. 2) B 17 quisuis Bl, corr. B3 sententiam RI, sen***tiant B1 19 fortuito] B, to P1, tQ 8. I. add. PS, unde totum codd. rec., edd.; qf. Cic. de nat. deor. I 24, 66 concursu quodam fortuito; II 37, 93 concursione fortuita cojaisisse (^ m. 2) P, coisse codd. rec., edd. loquiintur (alt. u part. exp. et lin. del. m. 1, ut esset i) B \"20 ulla Bl, corr. B3, illam P an] a (\\' minus cert.) Pl, arutf PJ, tam Bl, aut B* 21 leuci\"p\\'pus B3 omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur quae nec aeger quisquam delirare nec dormiens posset somniare. quattuor elementis constare omnia philosophi ueteres disserebant. ille noluit, ne alienis uestigiis uideretur insistere, sed ipsorum elementorum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent nec tangi nec ulla corporis parte sentiri. tam minuta sunt\\' inquit \\'ut nulla sit acies ferri tam subtilis qua secari ac diuidi possint\\'. unde illis nomen inposuit atomorum. sed occurrebat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, non possent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uidemus inesse mundo. dixit ergo esse leuia et aspera et rotunda et angulata et hamata. quanto melius fuerat tacere quam in usus tam miserabiles, tam inanes habere linguam! equidem uereor ne non minus delirare uideatur qui haec putet refellenda, respondeamus tamen uelut aliquid dicenti. si leuia sunt et rotunda, utique non possunt inuicem se adprehendere, ut aliquod corpus efficiant, ut si quis milium uelit in unam coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. sin aspera et angulata sunt et hamata, ut possint cohaerescere, diuidua ergo et AVCTORES 2 s.] cf. Lucr. I 763 ss. 4-6] cf. Lucr. I 265 ss. II 730 ss. 842 88. 6-9] cf. Lucr. I 528 ss. 11 s.] cf. Cic. de nat. deor. I 24, 66; Lucr. II 333 ss. 381 ss. 17—19] cf. Lucr. II 453—455. BPJ 2 delerare J31, corr. B3 dormiens] P. dolorumiens ut uid. Bl, r homodomiens part. in ras. B2 3 desserebant Pl 4 illa BI, corr. Bs 5 ..quae (pars super. litterae q a m. 2) P possint (i ras. ex u) P 6 sentire Px mitia ut uid. Bl, min ut a B2 7 qua- (m er.) BP, sed m minus cert. in P 8 a*tho mo rum (s ? er.. mo s. I. add. m. 1) B 9 rsi1 B3 natura\\'. (1 distinctionem add. m. 2, m er.) B 10 non om. P 11 rin\\'esse B3 ergo in 8 litt. er., quarum extremae ro ? B3 leui.a.. (t et te er.) B \\'et aspera fort. post rotunda (cf. 16. 19)\\' Thilo 13 qua...m (ntu er.) B 14 et quidem P dilerare Bl, corr. B3 15 put et B1, pu* tet B2 16 utique om. B se it. er. rei ? B1 18 una. (m er.) coagmentatione. (m er.) B leuitudo (laeu-) edd.,\\' sed nullum uocia antiquum exemplum extare uidetur 19 massa B si B £ 0 hamata (h in ras. ut uid. m. 2) P possent B coharere (, m. 2) P secabilia sunt; hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari. ita quod amputari ac diuelli potest, et uideri poterit et teneri. \\'haec\\' inquit \\'per inane inrequietis motibus uolitant et huc atque illuc feruntur, sicut pulueris minutias uidemus in sole, cum per fenestram radios ac lumen inmiserit. ex his arbores et herbae et fruges omnes oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa gignuntur et rursum in eadem resoluuntur\\'. ferri hoc potest, quamdiu de rebus paruis agitur. \\'ex his etiam mundus concretus est\\'. inpleuit numerum perfectae insaniae, nihil uidetur ulterius adici posse, sed inuenit tamen ille quod adderet. \\'quoniam omne\\' inquit \\'infinitum est nec potest quicquam uacare, necesse est ergo innumerabiles esse mundos\\'. quae tanta uis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam minutis conglobarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum uel ratio uel origo. si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus ? quae natura tantam copiam ad efficiendos et innumerabiles mundos subministrauit ? sed concedamus ut inpune de mundis delirauerit, de hoc loquamur in quo sumus et quem uidemus. ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si hoc ita esset, nulla res umquam sui generis semine indigeret, sine ouis alites nascerentur aut oua sine partu, AVCTORES 3—6] cf. Lncr. n 114 ss. 6 s.] cf. Lucr. I 744. 820 s. 10—13] cf. Lucr. II 1048 SB. 21 ss.] cf. Lucr. I 160 ss. EXPILATORES § 9] Isidor. orig. XIII 2, 1. BPJ 1 hamis Bl, corr. B*, rb\\'amos PJ ut (u in er. e ? m. 3) B 2 possjntj B9 pr. anputari B. pr. et alt. Mputari r- add. et n exp. m. 2) P 4 uolitans B1, corr. Bs atque (t in er. d? w. 2) P 5 minutias] P, micas B, quod ex § 32 huc relatum uid.; ef. Lvcr. II 114 88. (116 multa minuta); sicut tenuissimi pulueres Isidor. orig. XIII 2, 1 arc\\' B2 6 ex] B3P, et Bl 8 rursus P ea.dem (n er.) B quadiu (\\' m. 2) P 9 malim (sed> uel <at> ex 10 inpleuirf B1 nume-rum (ro er.) B ptecte sic P uidetur om. P 12 est om. P 14 inaestimabiles (aest in 2 uel 3 lilt. er. m. 2) B 17 unde-natura in sup. marg. add. B3 natura. (m er.) P 18 et (i.e. etiam, cf. 9) om. P subministrabit B1, corr. B2 concedam P 19 de- lerauerit Bl, corr. B3 20 rex\\'1 P2 22 alitis P1 oua] B, uas P rsine\\'\\' B + item cetera uiuentia sine coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent; quae nos cottidie tractamus et serῑmus. cur ex frumento seges nascitur et rursum ex segete frumentum? denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere uniuersa concrescerent, siquidem per inane atomi uolitant. cur sine terra, sine radicibus, sine umore, sine semine non herba, non arbor, non fruges oriri augerique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem una quaeque res habet propriam certamque \\'\\\\ 10 naturam, suum semen, suam legem ab exordio datam. denique Lucretius quasi oblitus atomorum quos adserebat, quo redargueret eos qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae contra ipsum ualerent. sic enim dixit: nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus omne genus nasci posset, nil semine egeret. item postea nil igitur fieri de nilo posse putandum est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris in teneras possint proferrier auras. quis hunc putet habuisse cerebrum, cum haec diceret nec uideret sibi esse contraria? nihil enim per atomos fieri exinde apparet, quod semen cuiusque rei certum est, nisi forte ignis et aquae naturam ex atomis esse credemus. quid AVCTORES 14 s.] Lucr. I 159 s. 17—19] Lucr. I 206-207 BPJ 1 et ita er. ac aut ae B3 quVe Bs 2 nos fs ex alia lite. m. 2 \\'I) P 3 rursus P 4 atomorU (11 add. m. 2) P 5 aera P1, pari. rcu. corr. P* concrescerent uniuersa B 8 augerique] B, aut generari P, sed cf. Cic. de nat. deor. 113, 35 (cf. supra Auctores ad p. 84, 12—14) quae (ac. natura) causas gignendi augendi minuendi habeat 9 rana P5 qua e que B2 haberet B1, habeat B* 11 quo] B, ut P 18 est om. B molirent Bx, corr. B3 14 omnis ut vid. Bl, omnib. B2 16 nil] codd. Lucr., nihil BP eiceret B 17 nil] codd. Lucr., nihil BP nilo] codd. Lucr., nihilo BP rposse\\'1 P3 fatendumst eodd. Lucr. 18 quoquequae B, quoq: qng P craeatae B 19 aeres Btt corr. B* terras P proferrier] codd. Lucr., proferri per (p P) BP 21 contraria** (\\' distinctionem add. m. 2, m er.) B 22 cuique Bl, eorr. B* 23 igni B credimus P1 quod durissimi rigoris materiae si ictu uehementiore conlidant, ignis excutitur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? aut cur sua sponte non emicant? aut quomodo semina ignis in materia frigidissima permanere potuerunt? mitto silicem ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur etiam in durissimo frigore. num etiam in aqua ignem esse credendum est? atquin de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. si cerae inhalaueris uel si uapor leue aliquid attigerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa umefacit quidquid texerit, aut collecta in arduos montes (et) in sublime uento rapta stipatur in nubem atque imbres maximos deicit. ubi ergo dicimus liquores atomos esse? num in uapore ? num in halitu ? num in uento ? atquin nihil potest consistere in eo quod nec tangitur nec uidetur. quid ergo de animalibus loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum uidemus, adeo ut sollertissima et diligentissima omnium partium membrorum- 20 AVCTORES 11 s.] cf. Lucr. I 305 ss. VI 470 ss. 13-15] cf. Lucr. VI 451 88. BPJ 1 materies (es ex ae) B2 ictu om. B conlida*t (n er.) B; conlidantur codd. rec., edd., sed cf. Inst. II 8, 31 conlidant enim necesse est ea quorum .. ; Archiu. lexicogr. et gramm. lat. VIIIp. 130 2 excuditur coni. Buenemannus conl. Verg. Aen. I 174. Ge. I 135. Plin. h. n. XVI 40, 77 5 omitto P aiquė, P2 6 tenuerit Bl, corr. B3 7 aqua (\\' er.) B 8 credendum est] P, credent B ignes Bx, corr. B5 .9 in h alauerit P2 c*erae (a er.) B 10 laeuis (a del. m. 3) B erystam B laminam r m. 2) P 12 Valitu P2 pr. aut] P, et B aut dispersa] P, aquam dispersam B 13 humifacit Bl, hume- B1 et add. Heusingerus, Emendat. p. 136; cf. Lucr. VI 451 ss. 14 rapta] P, artata aut renouauit aut ex alia primae m. scriptura, de qua ar.. ta apparet, fecit B3 15 deicet B1, corr. B3, deięcit P ubij P, humi B malim dicemus liquores atomos] B (liquoris at. Thilo), liquoresatos P, h T liquores natos eodd. rec., edd. 16 alito (corr. m. 2) P ///atquin (1 uel 2 litt. er.) P 17 egoJS 20 membrorum q... (punct. in ras. a m. ^,uae ? er.)P que discriptio casum ac fortunam repellat? sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concrescere: quid sensus cogitatio mens memoria ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? \\'minutissimis\\' inquit. sunt ergo alia maiora. quomodo igitur insecabilia? deinde, si ex inuisibilibus sunt quae non uidentur, consequens est ut ex uisibilibus sint quae uidentur. cur igitur nemo uidet? sed siue inuisibilia quae sunt in homine consideres siue tactilia quae ueniunt sub aspectum, ratione utraque constare quis non uidet ? quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere rationale? uidemus enim nihil esse in omni mundo quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. quae quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius quam diuinae prouidentiae tribuenda est? an simulacrum hominis et statuam ratio et ars fingit, ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus ? et quid simile ueritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud nisi umbram et extrema corporis liniamenta possit imitari ? num potuit humana sollertia dare operi suo aut motum aliquem aut sensum ? mitto usum uidendi audiendi odorandi ceterorumque membrorum uel apparentium uel latentium mirabiles utilitates: quis artifex potuit aut cor hominis aut uocem aut ipsam sapientiam fabricare? quisquamne igitur sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim cohaerentium perfici potuisse? uides in quae deliramenta inciderint, dum nolunt effectionem curamque rerum deo dare. concedamus tamen his ut ex AVCTORES 20-90, 10] ad Epicuri frg. 354 Usener (p. 238, 21). BPJ 1 disscriptio sic P, descriptio B 3 mens om. P, sed cf. § 46 uim memoriae mentis cogitationis memor P 4 minutissinus (u er., i add. m. 1) B 5 insecabilia] P, insensibilia B 6 sunt quae-uisibilibus om. P 7 uidit B 8 consideret P tactibilia P 9 aspectu B const are Plf 11 edicere ut uid. Bl, corr. B3 16 frusUis (r ? er.) P concurrentis P1 19 potius Bl, corr. Bz 20 sensum (m add. m. 2) P o*mitto (m er.) P audiendi.. (gu er.) B 23 s,a\\'n., (n i. e. us) p2 existimet Heumannus atomis fiant quae terrena sunt: num etiam caelestia? deos aiunt incorruptos aeternos beatos esse solisque dant inmunitatem, ne concursu atomorum concreti esse uideantur. si enim dii quoque ex illis constitissent, dissipabiles fierent seminibus aliquando resolutis atque in naturam suam recurrentibus. ergo si est aliquid quod atomi non effecerint, cur non et cetera eodem modo intellegamus ? sed quaero, antequam mundum primordia ista generassent, cur sibi dii habitaculum non aedificauerint ? uidelicet nisi atomi coissent caelumque fecissent, adhuc dii per medium inane penderent. quo igitur consilio, qua pactione de confuso aceruo se atomi congregauerunt, ut ex aliis inferius terra conglobaretur, caelum desuper tenderetur tanta siderum uarietate distinctum, ut nihil umquam excogitari possit ornatius? tanta ergo qui uideat et talia, potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla prouidentia, nulla ratione diuina, sed ex micis subtilibus et exiguis concreta esse tanta miracula? nonne prodigio simile est aut natum esse hominem qui haec diceret aut extitisse qui crederent, ut Democritum, qui auditor eius fuit, uel Epicurum, in quem uanitas omnis de Leucippi fonte profluxit ? at enim, sicut alii dicunt, natura mundus effectus est, quae sensu et figura caret. hoc uero multo est absurdius. si natura mundum fecit, consilio et ratione fecerit necesse est: is enim facit aliquid qui aut uoluntatem faciendi habet AVCTORES 21 s.J cf. ad p. 84, 12—14 et Cic. de nat. deor. I 20, 53. BPJ 3 concursum Bl, m del. B3 4 quique ut uid. Bl, corr. B* 5 reuertentibuB P 6 ergo m mg. P 8 mundus P generarent P 10 pderent P1, ras. et s. I. corr. P1 11 pactione] B, ratione P, sed cf. Inst. III17, 27 quo foedere inter se, qua mente conueniunt (sc. atomi) confus o, P5 Vceruo PJ 12 aJifPs BI 15 et om. B\\\\ rac\\' B* consilia P20 16 micis] B, atomis P, sed cf. Senec. de benef. IV 19, 3 te atomi et istae micae tuae forte ac temere conglobauerunt 17 et om. P 19 ut] P, aut B 20 omnes P1 21 aliT Blf effectus B2 22 quam Bl, corr. B3 sensus P 23 efficit Bl, effecit B3 24 is (h er.) B qurfaut P1 aut scientiam. si caret sensu ac figura, quomodo potest ab ea fieri quod et sensum habeat et figuram? nisi forte quis arbitratur animalium fabricam tam subtilem tamque mirabilem a non sentiente formari animarique potuisse aut istam caeli speciem tam prouidenter ad utilitates uiuentium temperatam nescio quo casu sine conditore, sine artifice subito extitisse. si quid est inquit Chrysippus quod efficiat ea quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est maius et fortius et sapientius homine. homo autem non potest facere caelestia: ergo illud quod haec efficiat uel effecerit, superat hominem arte consilio prudentia potestate. quis igitur potest esse nisi deus? natura uero, quam ueluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet umquam, nihil molietur. ubi enim non est cogitatio, nec motus est ullus nec efficacia. si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid, ratione ad disponendum, arte ad efficiendum, uirtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum, cur natura potius quam deus nominetur? aut si concursus atomorum uel carens mente natura ea quae uidemus effecit, quaero cur facere caelum potuerit, urbem aut domum non potuerit, cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit. atquin non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere, siquidem nullam positionem relinquunt AVCTORES 7-13] frg. ei Cic. de nat. deor. U 6, 16 (cf. III 7, 17. 10, 25) liberius redditum. 19-22] Cic. de nat. deor. II, 37, 94. BPJ 1 sensum B1, m del. B3 2 «tsenBum (in er.) B habet B -figuram (in er.) B 3 animalium] B, natura animalium P tamque mirabilem om. P 4 a* (t er.) B 6 specLi,em /ti ? er.) PJ utilitatis P1, corr. P1, utilitatem B 7 est inquit] edd., est enim B, inquit est P ciysippus B 12 prouidentia ex prudentia Bs 14 habent P 15 monetur B alt. rest1 P2 16 consilio] P, consilio suo B 17 faciendum B 18 poteatate. (m er.) B 20 efficit B 22 potneriLt, Pa montis Bl, eorr. B* 23 fecerut (n er.) B debuerent ut wid. Bl, corr. Bs athomi B 24 relinquunt (pr. u del. m. 3, sic) B, relinquaunt, P1 / quam non experiantur? nam de natura quae mentem non habeat non est mirandum quod haec facere oblita sit. quid ergo est? utique deus cum inchoaret hoc opus mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem nec aptius ad utilitatem nec ornatius ad pulchritudinem nec maius ad molem, quae fieri ab homine non poterant fecit ipse, in quibus etiam hominem ipsum: cui particulam de sua sapientia dedit et instruxit eum ratione quanta<m) fragilitas terrena capiebat, ut ipse sibi efficeret quae ad usus suos essent necessaria. si uero in huius mundi ut ita dixerim re publica nulla prouidentia est quae regat, nullus deus qui administret, nec omnino sensus ullus in hac rerum natura pollet, unde igitur mens humana tam sollers, tam intellegens orta esse credetur? si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen accepit, animus ergo, qui sapit, qui rector est corporis, cui membra obsecuntur tamquam regi et imperatori, qui nec aspici nec conprehendi potest, non potuit in hominem nisi a sapiente natura peruenire. sed sicut omne corpus mens et animus gubernat, ita et mundum deus. nec enim ueri simile est ut minora et humilia regimen habeant, maiora et summa non habeant. denique Marcus Cicero in Tusculanis et in Consolatione animorum inquit nulla in terris AVCTOBES 22 ss.] Cic. Tusc. I 27, 66 (Consol. frg. 13). EXPILÂTORES 14 s.] cf. Isidor. orig. XI 1, 4; de diff. rer- XVII 47 (cf. ad Inst. II 10, 3). BPJ 1 exLperientur. sic B3 nam] P, quam in ras. B3, sed\\' distinctionem add. m. 2, m fort. a m. 1 scriptum, a m. 2 in aliam litt. mutatum, a m. 3 restitutum est; ante m a m. 1 scriptum erat cna uel ona uel ena natura. (m er.) B 3 quo* (d er.) B 4 «aptius (c er.) B 5 ornat i us P2, ordinatius B 6 etiam om. B 7 particula B 8 instruclit J31, corr. B3 quantam scripsi, quanta BP, quantum codd. rec., edd. 9 esseVt B3 11 quae] B3P, quam Bl 12 sensum B pollern\\'t Bl 13 intellgens P 15 alt. qui om. P 16 obsequntur B 17 in] B, ad P 18 a sapiente natura] codd. rec., edd., ad sapientem natura (\\' er.), B ad sapiente ( m. 2) natura P 19 mundus Bl, corr. (mundũ) ead. m. ? 20 et om. P 22 rin\\'1 PJ consolatione (s. I. v er.) P origo inueniri potest. nihil est enim in animis mixtum atque concretum aut quod ei terra natum atque fictum esse uideatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil est quod uim memoriae mentis cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura prouideat et conplecti possit praesentia: quae sola diuina sunt; nec enim inuenietur umquam unde ad hominem uenire possint nisi a deo. eiceptis igitur duobus tribusue calumniatoribus uanis cum constet diuina prouidentia mundum regi, sicut et factus est, nec sit quisquam qui Diagorae Theodorique sententiam uel Leucippi inane commentum uel Democriti Epicurique leuitatem praeferre audeat auctoritati uel illorum septem priorum qui appellati sunt sapientes uel Pythagorae uel Socratis uel Platonis ceterorumque summorum philosophorum qui esse prouidentiam iudicauerunt, falsa igitur est et illa sententia qua putant terroris ac metus gratia religionem a sapientibus institutam, quo se homines inperiti a peccatis abstinerent. quod si uerum sit, derisi ergo ab antiquis sapientibus sumus. quod si fallendi nostri atque adeo totius generis humani causa commenti sunt religionem, sapientes igitur non fuerunt, quia in sapientem non cadit mendacium. sed fuerint sapientes: quae tanta felicitas mentiendi, ut non BPJ 1 origo inueniri] P codd. Cic., inueniri origo B enim est codd. Cic. 2 ad ut uid. Bl, aurtf B3 3 aut om. P h umidum B2, humidum P 4 flauile B1, fleuile B3 in naturis] codd. Cic., innatum B, naturis P 5 \"esf P2; inest codd. Cic. 6 quod] B codd. Cic., quo P tenant Bl, tenrena«t B2 praeuideat (ae ex o) B1 8 enim om. codd. Cic. inuenietur] codd. Cic., inueniuntur BP 11 teocritique B 12 sententia B lre\"*ucippi B rin\\'ane (in s. I. m. 3, s. I. a er., quod add. m. 1 uel 2) B democritiu (et er.) epicuriqu«e (a er.) B 13 auctoritatem Bl, corr. B3 14 sunt appellati P Pythagoraephilosophorum] pythagorę (t m. 2) uel socratis uel platonis ceterorum philosoforum P, pythagorumque summorum philosophorum Bl, rae uel Bocratie uel platonis cetero in inf. Margo add. B3 17 rtnerroris B, erroris P 19 ergo derisi P 20 quord\\'si B 21 causa. (m ? er.) B sapientis Bl, corr. B3 modo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent et Pythagoram Zenonem Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? est igitur diuina prouidentia, ut senserunt hi omnes quos nominaui: cuius ui ac potestate omnia quae uidemus et facta sunt et reguntur. nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in conseruandis ordinibus temporibusque constantia aut olim potuit sine prouido artifice oriri aut constare tot saeculis sine incola potenti aut in perpetuum gubernari sine perito ac sentiente rectore: quod ratio ipsa declarat. quidquid est enim quod habet rationem, ratione sit ortum necesse est. ratio autem sentientis sapientisque naturae est, sapiens uero sentiensque natura nihil aliud potest esse quam deus. mundus autem quoniam rationem habet qua et regitur et constat, ergo a deo factus est. quod si est conditor rectorque mundi deus, recte igitur ac uere religio constituta est: auctori enim rerum parentique communi honos ueneratioque debetur. Quoniam constitit de prouidentia, sequitur ut doceamus utrumne multorum deorum esse credenda sit an potius unius. satis, ut opinor, ostendimus in nostris Institutionibus 20 Instit.] I 3 ss. BP] 1 modo add. B3 indictos Bl, corr. B3 socraten P 2 et ępythagoram (e exp. m. 2) P ariatotelen P 3 deluderern\"\"t B3 4 *ut (a er.) P hi,. (i er.) P homines P uia (a exp. m. 2) P 5 Tacta B3 6 dei dispositio B in in er. ntl. ? B3 7 conserendi s B1 ordinLibuSj B3 temporib: quae (a exp. m. 2) P constantiamaut B1, per constantiahant B2 olim-saeculis] demumpotuitsinealtero quiduxsitlici (per s. l. et ci ex ce m. 3) oriaut (ri s. l. m. 3, q m. 1) consta retot (ot ex et m. 3) saeculis B 8 constaret P saeculiV PJ 9 incola (s ? s. I. er.) B potentia B sentiSte B1, s ci en***te B3 10 rectore* (m er.) B enim Ps 11 ratione-necesse est in marg. P2 12 ..sapientisque (et er.) B, sapientis quae (a ezp. m. 2) P naturae -sentiensque om. P 13 natura. (m er.) nihil ulliut m. 1, aliutm. 3 B 14 quoniam] P, qui eå (-m. 3) B rationS (-m. 3) B 15 quod si B3 rectorque\\' B3 17 honos (v S. I. er.) P ueneratio quae (a exp. m. 2) P 19 utrumLne multojrum Plf deorum om. P 20 ostendimus (mus add. m. 2) P, docuimus B deos multos esse non posse, quod diuina uis ac potestas si distrahatur in plures, deminui eam necesse sit: quod autem minuitur, utique mortale est, si uero mortalis non est, nec minui nec diuidi potest. deus igitur unus est, in quo uis et potestas consummata nec minui potest nec augeri. si autem multi sint, dum habent singuli potestatis aliquid ac numinis, summa ipsa decrescit nec poterunt singuli habere totum quod est commune cum pluribus: uni cuique tantum deerit, quantum ceteri possidebunt. non possunt igitur in hoc mundo multi esse rectores nec in una domo multi domini nec in naui una multi gubernatores nec in armento aut grege duces multi nec in uno examine multi reges, sed ne in caelo quidem multi soles esse poterunt, sicut nec animae plures in uno corpore: adeo in unitatem natura uniuersa consentit. quod si mundum spiritus intus alit to tam que infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet, apparet testimonio poetae unum esse mundi habitatorem deum, siquidem corpus omne nisi ab una mente incoli regique non potest. omnem igitur diuinam potestatem necesse est in uno esse cuius nutu et imperio regantur omnia, et ideo tantus est, ut ab homine non possit aut uerbis enarrari aut sensibus aestimari. / unde igitur ad homines opinio multorum deorum AVCTORBS § 4] cf. Minuc. Fel. 18, 7. 9—11] ad Cic. de re p. L, XXXVIIII dubitanter referebat Maius (ed. 1822 p. 101 adn. 2). 16 s.] Verg. Aen. VI 726 s. 21-23] cf. Minuc. Fel. 18, 8. BPJ 2 plurimis (sic) B deminui-minuitur] B, diminuitur P 6 potestates P1 7 poterunt] P (sed pottjer, exp. u m. 2) codd. rec., poterint B 8 plurimus Bu deerit (i part. ras. ex a ? m. 2) P 11 grege* (s er.) B armentorum grege Heumannus, sed cf. Epit. 2, 4 in armento; Minuc. Fel. 18, 7 dux unus in gregibus, in armentis rector unus 13 potuef P 14 unitate P, sed cf. Inst. 1 18, 16. V 7, 3. 13, 2 16 intus add. B3 19 omne. (m er.) B una. (m er.) B mente (\\' er.) B 22 pr. aut om. B 23 ad (d part. ras. ex b ? m. 2) P persuasione peruenit? nimirum ii omnes qui coluntur ut dii, homines fuerunt et idem primi ac maximi reges, sed eos aut ob uirtutem qua profuerant hominum generi diuinis honoribus adfectos esse post mortem aut ob beneficia et inuenta quibus humanam uitam excoluerant inmortalem memoriam consecutos quis ignorat? nec tantum mares, sed et feminas. quod cum uetustissimi Graeciae scriptores, quos illi theologos nuncupant, tum etiam Romani Graecos secuti et imitati docent : quorum praecipue Euhemerus ac noster Ennius, qui eorum omnium natales coniugia progenies imperia res gestas obitus sepulera demonstrant, et secutus eos Tullius tertio De natura deorum libro dissoluit publicas religiones, sed tamen ueram, quam ignorabat, nec ipse nec alius quisquam potuit inducere. adeo et ipse testatus est falsum quidem apparere, ueritatem tamen latere. utinam inquit tam facile uera inuenire possem quam falsa conuincere! quod quidem non dissimulanter ut Academicus, sed uere atque ex animi sententia proclamauit, quia ueritas humanis sensibus erui numquam potest: quod adsequi ualuit humana prouidentia, id adsecutus AVCTORES 4 s.] cf. Verg. Aen. VI 663. 7 theologos] cf. Cic. de nat. deor. III 21. 53. 8-11] ibid. I 42. 119. 15 s.] ibid. I 32, 91. BPJ 1 persuasioue ed. Paris. 1513, Heumannus, persuasioque Petnu Francius, cf. tamen Inst. II 1. 1 (deorum) cultus.. consensus hominum stulta persuasione suscepit iiJ edd., hi B, hi* (i er.) P #om*nes (h et i er.) P 2 et add. B3 3 quia P genere Bl, corr. fort. ead. m. 4 iubcnt:a m. 1, inuental. corr. m. 2 et. iterum m. 3. B 5 inmortalitatem lil, inmortalitatis B5 consecutus Bl, corr. B3 6 feminas] P, feminas plures B 7 theologi Bl, corr. B3 9 praecipui—demonstrant. et (11) Heumannus eurhemerus B2 ac] PB3, aut Bl 10 obitus (us in er. a et litt. inc. m. 3) B 11 sepulcral B3, simulacra Blp; cf. Inst. V 19, 15; Epit. 13, 2; Cic. de nat. deor. I 42, 119 mortes et sepulturae demonstrat (n s. l. m. 2, del. m. 3) B 12 uerarnT B3 15 latere (at in er. ed ? m. 3) B utinS (\\' m. 2) B 16 possim codd. Cic. falsaip (m exp. et del. m. 2) P conuinccrem (m exp. et del. m. 2) P 17 achademicus B animi* (s er.) B, animis (s del. m. 2) P 18 proclamabit Bl, corr. B2 19 ualuit] codd. rec., uoluit P, potuit Ii est, ut falsa detegeret. quidquid est enim fictum et commenticium, quia nulla ratione subnixum est, facile dissoluitur. unus est igitur princeps et origo rerum deus, sicut Plato in Timaeo et sensit et docuit: cuius maiestatem tantam esse declarat, ut nec mente conprehendi nec lingua exprimi possit. idem testatur Hermes, quem Cicero ait in numero deorum apud Aegyptios haberi, eum scilicet qui ob uirtutem multarumque artium scientiam Termaximus nominatus est, et erat non modo Platone, uerum etiam Pythagora septemque illis sapientibus longe antiquior. apud Xenophontem Socrates disputans ait formam dei non oportere conquiri, et Plato in Legum libris, quid omnino sit deus. non esse quaerendum, quia nec inueniri possit nec enarrari. Pythagoras quoque unum deum conStetur dicens incorporalem esse mentem quae per omnem rerum naturam diffusa et intenta uitalem sensum cunctis animantibus tribuat. Antisthenes autem in Physico unum esse naturalem deum dixit, quamuis gentes et urbes suos habeant populares deos. eadem fere Aristoteles cum suis Peripate io ticis et Zeno cum suis Stoicis. longum est enim singulorum AVCTORES 4—6] Plat. Tim. p. 28 C (cf. Uic. ibid. I 12, 30. Minnc. Fel. 19. 14). 6-9] Cic. ibid. m 22, 56. 11 s.J Xenoph. Memor. IV 8,13 (cf. Cic. ibid. I, 12, 31; Minuc. Fel. 19,13). 12—14J Plat. Legg. VII 821 A (cf. Cic. ibid. I 12, 80). 14—17J Cic. ibid. I 11, 27 (cf. Minnc. Fel. 19, 6). 17-19] Cic. ibid. I 18, 82. EXPILATORES 8 s. qui ob uirtutem—nominatus est] Isidor. orig. VIII 11. 49. BP] 1 alt. est om. P commentitium B 2 subniitfm1 B* 4 timeo (k m. 2) P, timea B1, timeo B3 5 ruf B1 8 Termaximus] BP, Trismegistus id est Tennazimus Isidor. orig. VIII 11, 49, recte? 9 est om. P pythagoram (m del. m. 3) B 10 ret1 septem B* antiquior] P, antiquior fuit B 11 nosfonteih (m exp. m. 1 ?) Bl, eorr. B1 post ait in spatio qui add. B*, postea er. formajnj B* dej B3 12 om n ino B2 15 quam Bl, corr. B3 16 anima libus P1, animanltibus (t part. ras. ex 1) P3 17 antistenes B disico Bl, tisico B1, fisico B3, fysico P 19 ea.dem (n ? er.) B aristo te les B3 peripateticis et zenon cum suis ita inf. marg. add. B3 XXVII Lact. 2. 7 sententias exsequi: qui licet diuersis nominibus sint abusi. ad unam tamen potestatem quae mundum regeret concurrerunt. sed tamen summum deum cum et philosophi et poetae et ipsi denique qui deos colunt saepe fateantur, de cultu tamen et honoribus eius nemo umquam requisiuit, nemo disseruit, ea scilicet persuasione qua semper beneficum incorruptumque credentes nec irasci eum cuiquam nec ullo cultu indigere arbitrantur. adeo religio esse non potest ubi metus nullus est. Nunc, quoniam respondimus inpiae quorundam detestabilique prudentiae uel potius amentiae, redeamus ad propositum. diximus religione sublata nec sapientiam teneri posse nec iustitiam, sapientiam, quia diuinitatis intellectus quo differimus a beluis in homine solo reperiatur, iustitiam, quia nisi cupiditates nostras deus qui falli non potest coercuerit, scelerate inpieque uiuemus. spectari ergo actus nostros a deo non modo ad utilitatem communis uitae attinet, sed etiam ad ueritatem, quia religione iustitiaque detractis uel ad stultitiam pecudum amissa ratione deuoluimur uel ad bestiarum inmanitatem, immo uero amplius, siquidem bestiae sui generis animalibus parcunt. quid erit homine truculentius, quid inmitius, si dempto metu superiore uim legum aut fallere potuerit aut contemnere ? timor igitur dei solus est qui custodit hominum inter se societatem, per quem uita 11 diximus] c. 8, 7. BPJ 1 qui om. B 2 regereT B3 3 cum] PB3, quem Bl 5 requisibit Bt, corr. B3 6 benefic»um (i er.) B 7 Lcuijquam B3 9 estaubique Bl, d e te stabilique B* 10 imprudentiae codd. rec., edd. 1 I sapientia P teneri-sapientia (sic) part. s. I. part. in marg. add. B*, teneri posse nec iustitiam P; sapientiam Buenemannus 12 quia om. P post intellectus s. I. add. est B* 13 differrimur sic (r exp. m. 2) P repperire JB1, corr. B3 14 cupiditatis P1 15 actotl P1 nosrtros\\'\\' B* 16 post modo 8. I. add. quae B3 17 religionem (m del. m. 3) B iustitiamque (m del. m. 3) B detracta. (s er.) P 19 uestiarum Bt. corr. B2 20 sui. (s er.) B generi»s (bu er.) B 21 de superiore codd. rec., probat Buenemannits (cf. Cypriom. p. 12, 8. 359, 3), superioris Heumannus 23 homi//num ex hommium (sic) ut uÅd. P2 rse* B2 uita* (m er.) B ipsa sustinetur munitur gubernatur. is autem timor aufertur, si fuerit homini persuasum quod irae sit expers deus, quem moueri et indignari, cum iniusta fiunt, non modo communis utilitas, sed etiam ratio ipsa nobis et ueritas persuadet. rursum nobis ad superiora redeundum est, ut quia docuimus a deo factum esse mundum, doceamus quare sit effectus. Si consideret aliquis uniuersam mundi administrationem, intelleget profecto quam uera sit sententia Stoicorum, qui aiunt nostra causa mundum esse constructum. omnia enim quibus constat quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem hominis adcommodata sunt. homo igni utitur ad usum calefaciendi et luminis et molliendorum ciborum ferrique fabricandi, utitur fontibus ad potus et ad lauacra, fluminibus ad agros inrigandos terminandasque regiones, utitur terra ad percipiendam fructuum uarietatem, planis ad segetem, collibus ad conserenda uineta, montibus ad usum arborum atque lignorum, utitur mari non solum ad commercia et copias ex longinquis regionibus ferendas, uerum etiam ad ubertatem omnis generis piscium. quod si his elementis utitur to quibus est proximus, non est dubium quin et caelo, quoniam et caelestium rerum officia ad fertilitatem terrae ex qua AVCTORES 8 s.] cf. Cic. de nat. deor. II 61, 154; Epit. 24 (29), Õ. § 2-7] cf. ibid. I 60, 151 s. 39, 98 ss. BPJ 1 his B 2 hominum Bx, corr. B3 post sit expers locus 98, 23— 99, 2 societatem-quod ire (sic) sit repetitus a m. 1, nisi quod recte 98, 23 uita, 99, 1 is, 2 homini scriptum est, locum uncis inclusit m. 2, B 5 rursus P superiorLa., B3 7 uniuersi rm. 2) P 8 intellegit BI, corr. B3 9 nostri (i ex a) B3 11 hominis] P, solius hominis B, sed cf. § 25 propter hominem 12 molliendorum] Lengletius, mol.endorum (i er.) B, mouendorum P, coquendorum codd. rec., edd.; cf. Cic. de nat. deor. 160, 151 ad mitigandum cibum 13 ac (ante potus) Bl, corr. B* 14 terminandosque Bx 15 percipiendft r add. Bs P11) BP frugum P, sed cf. Cic. de imp. Pomp. 6, 14 uarietate fructuum uarietaterm\\' B3 planis ad segetem om. P 18 longiquis B reugionibus (li er.) B perferendas B 19 ueritatem Bx, uarietatem Bx 20 et (t in er. c ? m. 2) B qffi (i. e. quoniam) ex qfi (i. e. quando) P2 21 ref B* 7* uiuimus temperata sunt. sol inrequietis cursibus et spatiis inaequabilibus orbes annuos conficit et aut oriens diem promit ad laborem aut occidens noctem superducit ad requiem, et tum abscessu longius ad meridiem tum accessu propius ad septentrionem hiemis et aestatis uicissitudines facit, ut et hibernis umoribus ac pruinis in ubertatem terra pinguescat et aestiuis caloribus uel herbidae fruges maturitate durentur uel quae sunt in umidis, incocta et feruefacta mitescant. luna quoque nocturni temporis gubernatrix amissi ac recepti luminis uicibus menstrua spatia moderatur et caecas tenebris horrentibus noctes fulgore suae claritatis inlustrat, ut aestiua itinera et expeditiones et opera sine labore ac molestia confici possint, siquidem nocte leues melius stipulae, nocte arida prata tondentur. astra etiam cetera uel ortu uel occasu suo certis stationibus opportunitates temporum subministrant. sed et nauigiis, quominus errabundo cursu per inmensum uagentur, regimen praebent, cum ea rite gubernator obseruans ad portum destinati litoris peruehatur. uentorum spiritu attrahuntur nubes, ut sata imbribus inrigentur, ut uites fetibus, arbusta pomis AVCTORES 14 s.] Verg. Georg. I 289 s. BPJ 1 sunt (add. m. 2) Sdnt (exp. m. 1 uel 2) soh. (is er.) Ji inaequalibus B, sed cf. Inst. VII14, 8 (siderum) inaequabiles motus 2 orbis P1 3 rnoctenT B3 4 abscessu. (m er.) B longius] edd.. longus P, longius-accessu om. B propio (o ex us) sic B3, propi//us ex proprius P2 5 et ut B 6 unioribus (h s. I. er., quod add. m. 2) B, humori- bus P ubertatem (h er.) P 7 aesti uis B3 ueLljii3 heruidejB1, herbidae B2 8 umidis (h 8. I. er., quod add. m. 2) B micant Bl, mi ti gent B2, n expunx. B3 10 uiribus Bl, corr. B3 ret\"1 B3 11 Lsuje P2 claritates P1 inlustret P 12 operasjin Bx, opera sinre\\' B2 13 possi n t B3 16 occansu (n del. m. 3) B sTationibus B2, sationibus P 17 oportnnitatis P1 subministrarn\"t B1 18 errabundo (s er.) B curso P1 19 portus B destinati (alt. i add. d a m. 2) P 20 spiritu- (s er.) B atrahuntur (d s. l. m. 2, a a. I. m. 1 uel 2) B 21 inbribus B arbusta (usta in er. ora ? m. 3) B pomis (0 in 2 litt. er.) P exuberent. et haec per orbem uicibus exhibentur, ne desit aliquando quo uita hominum sustineatur. at enim ceteras animantes eadem terra nutrit et eiusdem fetu etiam muta pascuntur. num etiam mutorum causa deus laborauit? minime, quia sunt rationis expertia. sed intellegimus et ipsa eodem modo in usum hominis a deo ficta partim ad cibos partim ad uestitum partim ad operis auxilia, ut clarum sit diuinam prouidentiam rerum et copiarum abundantia hominum uitam instruere atque ornare uoluisse, ob eamque causam et aerem uolucribus et mare piscibus et terram quadrupedibus inpleuit. sed Academici contra Stoicos disserentes solent quaerere cur, si omnia deus hominum causa fecerit, etiam multa contraria et inimica et pestifera nobis reperiantur tam in mari quam in terra. quod Stoici ueritatem non perspicientes ineptissime reppulerunt. aiunt enim multa esse in gignentibus et in numero animalium quorum adhuc lateat utilitas, sed eam processu temporum inuentu<i>ri, sicut iam multa prioribus saeculis incognita necessitas et usus inuenerit. quae tandem utilitas potest in muribus in blattis in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? an medicina in his aliqua latet? quae si est, inueniatur aliquando, nempe aduersus AVCTOBES § 8] cf. Cic. de nat. deor. II 68, 158 ss. § 9] cf. Cic. Acad. pr. II 38, 120. 14-20. 102, 1-3] Chrysippea ut uid., cf. Plotarch. de Stoic. rep. 21, 4 (oj μύες). BPJ 1 ex h ibentur B2 2 quo. (d er.) B sustinetur B 4 mu»torum (1 er.) B minimo pi 5 exper.tis (i er.) B 6 in.usurn P ria facta codd. rec., edd. ad cibos partim om. P 7 opus P1, opel/ P2 8 abundantia (h er.) P uitam instruere adque (sic) in marg. sup. add. B3 uijA instrujere P1 9 or<Jinare (di exp. m. 3) B ab B1, corr. B1 eSque (\\' er. restituit m. 3) B causam (m er. restit. m. 3) B 10 quadripedibus P impleuisse Heumannus 12 contrariauis Bx, contrari ab h is B* 13 alt. et om. Blp, s. l. add. B1 in add. B2 14 istoici B respicientets., PJ 15 aiunt (nt part. in ras. m. 2) P multa. (s er.) B esse om. P 16 quord (\\' add. m. 1 uel 2) B adhuc om. P 17 inuentuiri scripsi, inuenturi BP, cf. ad Inst. I 6, 13 (p. 23, 4); inueniri edd. 19 et in blattis ref (et 8. I. m. 1 uel 2) B 20 sunt B3 21 inneniatnr] Heumamaus, inuenitur B, inuenietur P mala, cum id illi querantur, esse omnino malum! uiperam ferunt exustam in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui. quanto melius fuerat eam prorsus non esse quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari! breuius igitur ac uerius respondere potuerunt in hunc modum: deus cum formaret hominem ueluti simulacrum suum, quod erat diuini opificii summum, inspirauit ei sapientiam soli, ut omnia imperio ac dicioni suae subiugaret omnibusque mundi commodis uteretur. proposuit tamen ei et bona et mala, quia sapientiam dedit, cuius omnis ratio in discernendis bonis ac malis sita est. non potest enim quisquam eligere meliora et scire quod bonum sit, nisi sciat simul reicere ac uitare quae mala sunt. inuicem sibi alterutra conexa sunt, ut sublato alterutro utrumque sit tolli necesse. propositis igitur bonis malisque tum demum opus suum peragit sapientia et quidem bonum adpetit ad utilitatem, malum reicit ad salutem. ergo sicut bona innumerabilia data sunt quibus frui posset, sic etiam mala quae caueret. nam si malum nullum sit, nullum periculum, nihil denique quod laedere hominem possit, tolletur omnia materia sapientiae nec erit homini necessaria. positis enim tantummodo in conspectu bonis quid opus est cogitatione intellectu scientia ratione, cum quocumque porrexerit AVCTORES 9-14] cf. Epit. 24 (29), 6 88. BPJ 1 omnino] PB3, homini non Bl 2 dilapsft (\\' m. 2) B, diemlapsam (em exp. m. 2) P uestie Bx, corr. B1 4 semedium BI. corr. B1 ab ea ipsa B 5 mundum B 6 formasset P diuini om. P 7 opitfficiri (c exp. et del. m. 1, i 8. I. m. 1 uel 2) B ei] P, s esse Bt, et B3 8 omnibusrq.\\' B9 9 pr. et] P, ut (z i. e. et m. 3) B 10 omnirs\\'\\' B3 malis ac bonis P 11 potesT Bs 12 quid edd. si.t (n er.) B scia.t (n er.) B 13 alterutra] P, altero B conexa sunt ut sublato altero (sic!) a. I. add. B3 14 rfolli B2 necess e * (et ? er.) P 15 surum (u s. I. m. 1 uel 2) B 17 post sunt add. homini ed. Venet. 1471, probat Heumannua 18 nullum sit, nullum] edd., sit nullum (tss et — m. 3) B, nullum sit P 19 denique nihil B posset (c ex i m. 3) B tollitur P 20 sapientia B 21 tantummodum Bl. corr. B2 cogitatione. (m er.) B 22 intellectu. (s er.) B cum om. P manum, id naturae aptum et adcommodatum sit? ut si quis uelit apparatissimam cenam infantibus qui nondum sapiant adponere, utique id adpetent singuli quo unum quemque aut impetus aut fames aut etiam casus attraxerit, et quidquid sumpserint, id illis erit uitale ac salubre. quid igitur nocebit eos sicuti sunt permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? si autem admisceas uel amara uel inutilia uel etiam uenenata, decipientur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi accedat his sapientia per quam habeant malorum reiectionem bonorumque dilectum. uides ergo magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non essemus. quod si haec ratio uera est, quam Stoici nullo modo uidere potuerunt, dissoluitur etiam illud argumentum Epicuri. \\'deus\\' inquit \\'aut uult tollere mala et non potest, aut potest et non uult, aut neque uult neque potest, aut et uult et potest. si uult et non potest, inbecillus est, quod in deum non cadit; si potest et non uult, inuidus, quod aeque alienum est a deo; si neque uult neque potest, et inuidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et uult et potest, quod solum deo conuenit, unde ergo sunt AVCTOBES § 19-24] Epicuri frg. 374 Usener (p. 252, 30), sed ad § 20 s. cf. Zellerum Philos. d. Griechen JII3 p. 428 adn. 4 et Schwenkium Berliner philol. Wochenschr. 1888 p. 1308 s., qui locum ad Cic. libri III de nat. deor. partem extinctam referendum esse conicit conI. Minuc. Fel. 12, 2 (Cic. de nat. deor. I 2, 3. Serl. Emp. Hypot. III 10). BP] 1 mantl r m. 2) B ad commodatum B3, commodatum P, ted cf. Cic. de fin. V 9, 24 quae naturae sentit apta... quod naturae est accommodatum 2 ue.lit (1 er.) B c*enam (a ? er.) B 4 famis B 5 rac1 B3 quid (d add. m. 3) B igitur in er. dicit ? B3 6 et del. Heusingerw, Emendat. p. 140 7 amara. (m er.) B 8 benenata Bl, corr. B2 decipiuntur P ignorantia r m. 2) P 11 bonis P sapientia r er., quod add. m. 2 ?) B 12 hęc in mg. Plt 13 Stoici —potuerunt] B (nisi quod stoici), Stoici posuerunt P edd., sed cf. § 10. 13 16 alt. potest] P, non potest B si uult et non potest e. I. add. B3 inbecilljs (corr. m. 2) P 17 efs\\'t B3 dfio P1, dih// PJ u dt 18 coeque Btt queque (q ex c et u et d s. I. m. 21 a s. I. m. 3) B pr. neque a. I. add. B3 mala aut cur illa non tollit Y scio plerosque philosophorum qui prouidentiam defendunt, hoc argumento perturbari solere et inuitos paene adigi ut deum nihil curare fateantur, quod maxime quaerit Epicurus, sed nos ratione perspecta formidolosum hoc argumentum facile dissoluimus. deus enim potest quidquid uelit et inbecillitas uel inuidia in eo nulla est, potest igitur mala tollere, sed non uult: nec ideo tamen inuidus est. idcirco enim non tollit, quia sapientiam, sicut edocui, simul tribuit et plus est boni ac iucunditatis in sapientia quam in malis molestiae. sapientia enim facit ut etiam deum cognoscamus et per eam cognitionem inmortalitatem adsequamur, quod est summum bonum. itaque nisi prius malum agnouerimus, nec bonum poterimus agnoscere. sed hoc non uidit Epicurus nec alius quisquam, si tollantur mala, tolli pariter sapientiam nec ulla in homine uirtutis remanere uestigia: cuius ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. ita propter exiguum conpendium sublatorum malorum maximo et uero et proprio nobis bono careremus. constat igitur omnia propter hominem proposita tam mala quam etiam bona. Sequitur ut ostendam cur fecerit hominem ipsum deus. sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se tamquam diuini templi antistitem. spectatorem operum rerumque caelestium. solus est enim qui sentiens capaxque rationis intellegere possit deum, qui opera eius admirari, uirtutem potestatemque perspicere: idcirco enim consilio mente prudentia instructus est, ideo solus praeter BP] 2 prouidentia r- m. 2) B 3 pro\"\"enae P2 4 formidulosum B 6 ue*lit (1 er.) B eo] B; deo P 8 est om. P sapientift (-m. 2) B 10 quam enim (exp. m. 3) in B 11 eam in 3 litt. er.. quarum m prima e ?, tertia m ? B3 cognitionemortalitatc Bl, cognitioneinmorm talitate B3 16 Linstituen..da ex in sustinenda ut uid. B3 superanda] PB3. sufferenda Bl 17 aceruitate Bl. corr. B2 consistit ita] PB3, constituta Bl compe n dium P2 22 sic P ma ch inatus Pl 25 opera B ceteras animantes recto corpore ac statu fictus est, ut ad contemplationem parentis sui excitatus esse uideatur, ideo sermonem solus accepit ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare maiestatem domini sui possit, postremo idcirco ei cuncta subiecta sunt, ut fictori atque artifici deo esset ipse subiectus. si ergo deus hominem suum uoluit esse cultorem ideoque illi tantum honoris attribuit, ut rerum omnium dominaretur, utique iustissimum est et deum qui tanta praestiterit amare et hominem qui sit nobiscum diuini iuris societate coniunctus. nec enim fas est cultorem dei a dei cultore uiolari. unde intellegimus religionis ac iustitiae causa esse hominem figuratum. cuius rei testis est Marcus Tullius in libris De legibus ita dicens: sed omnium quae in doctorum hominum disputatione uersantur, nihil est profecto praestabilius quam plane intellegi nos ad iustitiam esse natos. quod si est uerissimum, deus ergo uult omnes homines esse iustos id est deum et hominem caros habere, deum scilicet honorare tamquam patrem, hominem diligere uelut fratrem; in his enim duobus tota iustitia consistit. qui ergo aut deum non agnoscit aut homini nocet, iniuste et contra naturam suam uiuit et hoc modo inrumpit institutum legemque diuinam. AVCTORES 1 s.] cf. Cic. de nat. deor. II 56, 140 et ad Inst. II 1, 14. 3 linguam—interpretem] cf. Cic. ibid.: sensus interpretes.. rerum; Lucr. VI 1149 animi interpres .. lingua. 18—»16] Cic. de legg. I 10, 28. § 5] cf. Matth. 22, 40. BPJ 1 factus P eat om. B 2 uidetur B 4 enarrare. P 5 Lut pi ctori* Pl deo] suo Heumanntts esseT B2 7 rilli1 B3 ufreYum B2 8 et om. P deum] codd. rec., eum BP 9 et hominem] PNz, et dominum Bl; locus in codd. rec. et edd. uarie exhibitus (cf. Buenemannum), multi post Egnatium edd. et deum<colere> ... et amare hominem, sed ad unum amare codicum BP cf. § 20 deum et hominem caros habere 10 coniunctus*** (est er.) B dl s. 1. et a dl cultore in fnarg. sup. add. m. 2, P 11 cultura. (e er.) B intellegitur P, recte? re. ligionis (o er.) B 13 omniumq. Bl, -quae B2 14 hominum doctorum codd. Cic. et Lact. Inst. VI 25, 9 19 delegere Bl, corr. B2 nota B 20 alt. aut s. I. add. B2 21 rumpit B, sed cf. Inst. I 18, 17 foedus inrumpent; de ira 24, 12 Hic fortasse quaerat aliquis unde ad hominem peccata peruenerint aut quae prauitas diuini instituti regulam ad peiora detorserit, ut cum sit ad iustitiam genitus, opera tamen efficiat iniusta. iam superius explicaui simul deum proposuisse bonum ac malum et bonum quidem diligere, malum autem quod bono repugnat odisse, sed ideo malum permisisse, ut et bonum emicaret, quod alterum sine altero, sicut saepe docui, intellegimus constare non posse: denique ipsum mundum ex duobus elementis repugnantibus et inuicem copulatis esse concretum, igneo et umido, nec potuisse lucem fieri. nisi et tenebrae fuissent, quia nec superum esse potest sine infero nec oriens sine occidente nec calidum sine frigido nec molle sine duro. sic et nos ex duobus aeque repugnantibus conpacti sumus, anima et corpore, quorum alterum caelo adscribitur, quia. tenue est. et intractabile, alterum terrae, quia conprehensibile est: alterum solidum est et aeternum, alterum fragile atque mortale. ergo alteri bonum adhaeret, alteri malum, alteri lux uita iustitia. alteri tenebrae mors iniustitia. hinc extitit in hominibus naturae suae deprauatio, ut esset necesse constitui legem qua possent et uitia prohiberi et uirtutis officia imperari. cum igitur sint in rebus humanis bona et mala, quorum rationem declaraui, necesse est in 4 superius] c. 13, 20 ss. 7 sicut saepe docui] cf. ad Epit. 24 (29), 10. AVCTORtlS § 5 as.] ad Epicuri frg. 366 Usener (p. 244, 19). BPJ 1 quaerat aliquis] PB2. quae talia quis jB1 2 aut] P, at. (puncta add. m. 2) B 3 ruf B3 genitus-iniusta iam s. I. add. B3 4 proposuisse-repugnat] proposuisse bonum hs. (in er. ac m. 3) malum m. 1, in marg. sup. add. ac malum et bonum quidem diligere. hd. m. 3 (hs. et hd. ut p. 6, 10), sequitur autem quod bono repugnat a m. 1, B. proposuisse bonum ac malum et bonum quidem diligere pugnat P 10 rhlumido B* 11 potest esse P 12 inferos Bl, inferis B* nec -occidente in marg. sup. add. B3 frigore B 14 anima] P, rquae1 ,(8. I. m. 1 uel 2) sunt B altero caelum Bl, corr. B3 15 est om. B 16 solidum est et aeternuin (= et — m. 3) B, solidum et aeternum est P 20 constitui. (t er.) B possint B 21 imperare (alt. e ita er. i et litt. inc. m. 3) B si//nt (i ras. ex u) B 22 declarari B utramque partem moueri deum, et ad gratiam, cum iusta fieri uidet, et ad iram, cum cernit iniusta. sed occurrit nobis Epicurus ac dicit: \\'si est in deo laetitiae adfectus ad gratiam et odii. ad iram, necesse est habeat et timorem et 5 libidinem et cupiditatem ceterosque adfectus, qui sunt inbecillitatis humanae\\'. non est necesse ut timeat qui irascitur aut maereat qui gaudet: denique iracundi minus timidi sunt et natura laeti minus maerent. quid opus est de humanis adfectibus dicere, quibus fragilitas nostra succumbit? consideremus diuinam necessitatem, nolo enim naturam dicere, quia deus numquam creditur natus. timoris adfectus habet in homine materiam, in deo non habet. homo quia multis casibus periculisque subiectus est, metuit ne qua uis maior existat quae illum uerberet spoliet laceret adfligat interimat, deus autem, in quem nec egestas nec iniuria nec dolor nec mors cadit, timere nullo pacto potest, quia nihil est quod ei uim possit adferre. item libidinis ratio et causa in homine manifesta est. nam quia fragilis ac mortalis effectus est, necessarium fuit alterum sexum diuersumque constitui cuius se permixtione suboles effici posset ad continuandam generis perpetuitatem. haec autem libido in deo locum non habet, quia et fragilitas et interitus ab eo alienus est, nec ulla est apud eum femina cuius possit copulatione gaudere, nec successione indiget qui semper futurus est. eadem de inuidia et cupiditate dici possunt: quae certis manifestisque de causis BPJ 1 dominum B 3 si est in deo add. h3 Jaejtitiae Bs 4 odi Bl, odi a ut uid., B2, odi i J33 iram (m in er. eodem m m. 3) B minus 6 <at> non Heumannus 7 iracundis (om. minus) B1, iracundi. B3 8 naturam (m exp. m. 1 uel 2) B 9 subcumbit P quod Bi conlsideremus (con in fine uersus in er. c5 ? m. 3) B 10 noli Bl, nolru1 B2, nolo Bs 11 num qua B3 crerditur Pif habet (t in er. nt ? m. 3) B 12 hoiainem B in deo] P, ideo B 13 qnåuis P 14 interim ait BI, corr. B2 16 est add. B3* ei (d er.) B 18 ac] P, et B 19 constitui. (t er.) P 20 permirtiorne\\'1 B* subolis B 22 alt. et] P, e.t (b er.) B in pr. est er. s restituit B2 23 eum] PB3, dominum B1 in hominem cadunt, in deum nullo modo. at uero et gratia et ira et miseratio habent in deo materiam recteque illis utitur summa illa et singularis potestas ad rerum conseruationem. Quaeret quispiam quae sit ista materia. primum accidentibus malis adflicti homines ad deum plerumque confugiunt mitigant obsecrant credentes eum posse ab iis iniurias propulsare. habet igitur deus causam miserandi: nec enim tam inmitis est hominumque contemptor, ut auxilium laborantibus deneget. item plurimi quibus persuasum est deo placere iustitiam eumque, quia sit dominus ac parens omnium, uenerantur. ei precibus adsiduis ac frequentibus uotis dona et sacrificia offerunt, nomen eius laudibus prosecuntur, iustis ac bonis operibus demereri eum laborant. est ergo propter quod deus et possit et debeat gratificari. nam si nihil est tam conueniens deo quam beneficentia, nihil autem tam alienum quam ut sit ingratus, necesse est ut officiis optimorum sancteque uiuentium praestet aliquid ac uicem reddat, ne subeat ingrati culpam, quae est etiam homini criminosa. contra autem sunt alii facinerosi ac nefarii qui omnia libidinibus polluant, caedibus uexent, fraudent rapiant periurent, nec consanguineis nec parentibus parcant, leges et ipsum etiam deum neglegant. habet igitur in deo ira materiam. non est enim BPJ 1 cadent B uero et om. Bl, uero s. I. add. B3 2 miseratio.. (ne er.) B 5 quaeret] Heusingerus, Emendat. p. 140 (adde Cic. p. Arch. 7. 15 quaeret quispiam), quaerit BP; quaerit-materia? Heumannus addicentibus B1. accedentibus B3 7 iis] edd., his BP iniuriis P 8 deus om. 9 inmitea Pl hominum B contemptn\\' (i. e. -us ?) ex contemptor B3 rutnPs 10 plurirmi\\' B1 rest\\' B3 11 eumque quia] B, eumque qui P; eum, quia Heumannus, eum, quippe qui Buenemannus 12 ei] Halmius, et BP, del. lletlmannus, cum edd. 13 prosequuntur (pr. u del. B3) BP 14 laborant. est scripsi secutus laborantes. (t er.) B, laborantes P, laborantes. ergo est edd., laborantes. est Halmius 16 Lq.,uam B3 beneficentia. (m er.) B 18 Bubearf B1 «Q 19 ingratis B 20 facinorosi P ac] B, et P nefaril1 B1 21 peri.rent (post i er. e, s. I. er. i, add. u m. 2 ? P 22 dominum B 23 materiA (\\' m. 2) B fas eum, cum talia fieri uideat, non moueri et insurgere ad ultionem sceleratorum et pestiferos nocentesque delere, ut bonis omnibus consulat: adeo et in ipsa ira inest gratificatio. inania ergo reperiuntur argumenta uel eorum qui cum irasci deum nolunt, gratificari uolunt, quia ne hoc quidem fieri sine ira potest, uel eorum qui nullum animi motum esse in deo putant. et quia sunt aliqui adfectus qui non cadunt in deum, ut libido timor auaritia maeror inuidia, omni prorsus adfectu eum uacare dixerunt. his enim uacat, quia uitiorum adfectus sunt, eos autem qui sunt uirtutis, id est ira in malos, caritas in bonos, miseratio in adflictos, quoniam diuina potestate sunt digna, proprios et iustos et ueros habet. quae profecto nisi habeat, humana uita turbabitur atque ad tantam confusionem deueniet status rerum, ut contemptis superatisque legibus sola regnet audacia, ut nemo denique tutus esse possit nisi qui uiribus praeualeat: ita quasi communi latrocinio terra omnis depopulabitur. nunc uero quoniam et mali poenam et boni gratiam et adflicti opem sperant, et uirtutibus locus est et scelera rariora sunt. at enim plerumque et scelerati feliciores sunt et boni miseriores et iusti ab iniustis inpune uexantur. considerabimus postea cur ista fiant: interim de ira explicemus, an sit aliqua in deo, utrum nihil curet omnino nec moueatur ad ea quae inpie geruntur. § 6 s.] ad Epicuri frg. 366 Usener (p. 244, 28). BPJ 2 sceleratorQ (Q. part. in ras. m. 2) P 3 nobis Bl, corr. B2 consula|tadeo B1, consulatUadeo B* gratificatio] B, et gratificatio P 4 er g\\'orep,periuntur (g s. I. et o ex e m. 1, re add. m. 1 uel 2, pr. p add. m. 3) B post ergo add. et falsa codd. rec., edd. malim dura 5 dominonolunt sic, n exp. m. 1 uel 2, dfli nolunt m. 3, B nolint Heumannus gratificarri\\' B1 hoc] B, homo P 6 rira1 B2 7 quira\\' B3 effectus Bl, affectus B3 8 merror RI, corr. B3 9 quia (a exp. m. 3) B 10 adfectus] P, adfectus... (qui er.) ṅο̇ṅ (exp. m. 3) B id] ut Buenemanniu ira. (m er.) B 12 probos ex proprios B3 14 contentis Bl, corr. B3 15 audacie P1 16 qui om. B itaquesiV ex itaquasi B3 17 depopulauitur J51, corr. B2 19 et om. B scelerra\\' rariora B3 et om. B 21 considerauimus Bl, corr. B1 22 an et utrum Jort. inuerso ordine scribenda esse coni. Buenemannus nihil// (puftCtum ? er.) P 23 eaq. Bl, corr. B5 \\'Deus\\' inquit Epicurus \\'nihil curat\\'. nullam igitur habet potestatem — curare enim necesse est eum qui habeatuel si habet et non utitur, quae tanta neglegentiae causa est ut ei non dicam nostrum genus, sed etiam mundus ipse sit uilis ? ideo\\' inquit \\'incorruptus est ac beatus, quia semper quietus\\'. cui ergo administratio tantarum rerum cessit, si haec a deo neglegantur quae uidemus ratione summa gubernari? aut quietus esse quomodo potest qui uiuit ac sentit? nam quies aut somni res est aut mortis. sed nec somnus habet quietem. nam cum soporati sumus, corpus quidem quiescit, animus tamen inrequietus agitatur; imagines sibi quas cernat adfingit, ut naturalem suum motum exerceat uarietate uisorum, auocatque se falsis, dum membra saturentur ac uigorem capiant de quiete. quies igitur sempiterna solius mortis est. si autem mors deum non attingit, deus igitur numquam quietus est. dei uero actio quae potest esse nisi mundi administratio ? si uero mundi curam gerit, curat igitur hominum uitam deus et singulorum actus animaduertit eosque sapientes ac bonos esse desiderat. haec est uoluntas dei, haec diuina lex: quam qui sequitur. qui obseruat, deo carus est. necesse est igitur ut ira moueatur deus aduersus eum qui hanc aeternam diuinamque legem aut uiolauerit aut spreuerit. \\'si AVCTORES 1. 5 s.] Epicuri frg. 360 Usener (p. 241. 6); cf. Cic. de legg. I 7, 21 (de diuin. II 50, 104); de nat. deor. I 20, 52, BPJ 1 nulla (\\' m. 2) B igitur habet potestatem curare enim necesse est eum qui habet potestatem curare enim necesse est eum qui ftIII haba (a s. I. m. 2 ?) uel P 3 tante P nc.legentiae (post ne er. e ?) B, om. P 5 corruptus B 6 LquietuSj p21 9 so nis Bl, hs sõ|ni* (sed \\' fort. iam m. 1) B3 11 tamen] B, quidem P in..quietus (re er) B \\'et> imagines Heumarmus 12 naturam B1, corr. B* exercreTat B2 13 aduocaUque (d del. m. 3, i er.) B 14 Lde quiete.,. quies PtJ, denique ėt (exp. m. 3) requies B igitur linea del. B3 17 curti r m. 2) P 18 uita (\\' m. 2) B anima diuertit (sed & minus cert.) P1, anim« ad.uertit Ps eosque] P, ref (s. I. m. 2) eos B 19 uoluptas Bl, corr. B3 21 ira (sed \\' er. uid.) B deus om. P 22 spre uerit. B* nocet\\' inquit \\'alicui deus, iam bonus non est\\'. non exiguo falluntur errore qui censuram siue humanam siue diuinam acerbitatis et malitiae nomine infamant putantes nocentem dici oportere qui nocentes adficit poena. quod si est, nocentes igitur leges habemus quae peccantibus supplicia sanxerunt, nocentes iudices qui scelere conuictos poena capitis adficiunt. quod si et lex iusta est, quae [etj nocenti retnbuit quod meretur, et iudex integer ac bonus dicitur, cum male facta uindicat — bonorum enim salutem custodit qui malos punit —, ergo et deus cum malis obest, nocens non est, is est autem nocens qui aut innocenti nocet aut nocenti parcit, ut pluribus noceat. libet quaerere ab iis qui deum faciunt inmobilem, si quis habeat rem domum familiam seruique eius contemnentes patientiam domini omnia eius inuaserint, ipsi bonis eius fruantur, ipsos familia eius honoret, dominus autem contemnatur ab omnibus, derideatur, relinquatur, utrumne sapiens esse possit qui contumelias non uindicet suisque rebus eos frui patiatur in quos habeat potestatem ? quae tanta in quoquam potest patientia reperiri? si tamen patientia nominanda est et non stupor quidam insensibilis. sed facile est ferre contemptum. quid si fiant illa quae a Cicerone dicuntur? etenim quaero si quis pater familias liberis suis a seruo interfectis. uxore occisa, incensa domo, AVCTORES 22-112, 3J Cic. in Catil. IV 6, 12. BPJ1 niqait B Lalicuij (descnptura manus 1 //l//q////i apparet) B3 2 errore. (m er.) B 3 aceruitatis Bl, corr. B* e.t (s er.) B nocentem-nocentes om. Bl, hoc (sic) nocentem-nocentes 8. I. add. B\\'J 4 adfcitt, B3 poena m B3 Lsi_, B3 nocentis Bl, corr. B3 5 peccarntibus B3 sancxerunt BP 7 et del. Gemollius, Krit. Bemerk. E. lat. Schriftatell., Lignit. 1890 p. 19 8 et s. l. in ras. B2 10 et om. B is (h er.) B, ipse P 11 parcet B1, corr. B3 12 iis] edd., his BP innobilem Bl, ignobilem B2 13 habet B 14 contemnentem Bl, corr. B3 patientiam (ia in er. e ? m. 2) B ipsi (alt. i in 1 uel 2 litt. er. m. 2) B 15 honore.t (n er.) B 17 s uisque B1 19 patientia (\\' er.) B 20 est et] PB2, esset B t 22 quaero] PB3, uero Bl supplicium de seruo non quam acerrimum sumpserit, utrum is clemens ac misericors an inhumanus et crudelissimus esse uideatur. quod si eiusmodi facinoribus ignoscere crudelitatis est potius quam pietatis, non est ergo uirtutis in deo ad ea quae iniuste fiunt non commoueri. nam mundus tamquam dei domus est et homines tamquam serui: quibus si ludibrio sit nomen eius, qualis aut quanta patientia est ut honoribus suis cedat, praua et iniqua fieri uideat et non indignetur? quod proprium et naturale est ei cui peccata non placeant. irasci ergo rationis est: auferuntur enim delicta et refrenatur licentia, quod utique iuste sapienterque fit. sed Stoici non uiderunt esse discrimen recti et praui, esse iram iustam, esse et iniustam, et quia medellam rei non inueniebant, uoluerunt eam penitus excidere. Peripatetici uero non excidendam, sed temperandam esse dixerunt: quibus in sexto libro Institutionum satis respondimus. nescisse autem philosophos quae ratio esset irae, apparet ex finitionibus eorum quas Seneca enumerauit in libris quos De ira conposuit. ira 15 in sexto libro Institutionum] c. 15, 2. 16. AVCTORES 6] cf. Cic. de nat. deor. II 62, 154: est enim mundus-domus. 18-113, 7] uerba \\'ira est-nocere uoluit\\' apud Senecam De ira I 2 in lacuna quae est post § 3 fuisse Lipsius (cf. edit. Senecae, 1605, p. 2, 15 adn.) uidit (cf. Sen. ibid. 3, 2: diximus cupiditatem esse poenae exigendae), adiunxit Lactantius locum \\'Aristotelis (de anima p. 403 a 30; rhet. p. 1378 a 31) — reponendi\\' ex Sen. ibid. 3, 3 petitum; cf. etiam Gertzium in edit. Senecae dialog. p. 53, 5 adn. — Posidonii definitio est Zenonis ap. Laert. Diog. VII 113 (cf. Cic. Tusc. IV 9, 21). BPJ 1 non quam] codd. Cic., nonnumquam B, numquam P acerbissimum codd. Cic. 2 his (h er. restituit m. 3) B ac] codd Cic., an BP inhumanissimus codd. Cic. 3 facinoriLb.j B3 8 caedatur m. 1. c.edatut m. 2, B 9 naturarre B3 10 adferuntur B1, corr. B* enim—refrenatur om. P dilicta (pr. i ex, e) Bz 11 post refrenatur 2 litt. er., quarum altera i, B sapienterque B 12 istoici B esse—praui in marg. inf. add. B3 13 alt. et om., quia m. 3 in 2 uel 3 litt. er., quarum prima e, B medelam P 14 uoluerant Px eam] PB3, enim Bl excedere JB1, corr. B2 15 temperanda (-m. 2) B 17 esse.t (n er.) B definitionibus P 18 qua s P2. quod B senecenume rabit (quart. e fort. in eodem e m. 3) B1, seneca e nume rabit B2 ira est — ulciscendae] P, est inquit cupiditas ulciscendae iniuriae aut ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit. Aristotelis definitio non multum a nostra abest. ait enim iram esse cupiditatem doloris repo-. nendi. haec est ira de qua superius diximus iniusta, quae etiam mutis inest, in homine uero cohibenda est, ne ad aliquod maximum malum prosiliat per furorem. haec in deo esse non potest, quia inlaesibilis est, in homine autem, quia fragilis est, inuenitur. inurit enim laesio dolorem et dolor facit ultionis cupiditatem. ubi est ergo ira illa iusta qua mouentur aduersum delinquentes ? quae utique non est cupiditas ultionis, quia non praecedit iniuria. non dico de ns qui aduersum leges peccant, quibus etsi iudex sine crimine irasci potest, fingamus tamen eum sedato animo esse debere, cum subicit poenae nocentem, quia legum sit minister, non animi aut potestatis suae; sic enim uolunt, qui iram conantur euellere. sed de iis potissimum dico qui sunt nostrae 7 superius diximus] § 12. (cf. locum Senecae de ira I 3, 2 diximus-exigendae supra. adlattlm) ira est in subbona quid alteriua ulciscendae Bl, fin ... quid ex inquit ortum, praeterea aberrauit Itbrarius ad p. 114, 11 est bono [ad om. Bt] alterius), ira est in subeundo inquid altcrius ulciscendae B2 aut] B, alii P ut\\' B2 possidonius (pr. s exp. B) BP 3 lapsum Bl. corr. B2 4 nocuit aut] P, hoc uitauit B 6 aristoteles P1 finitio cod. Âmbros. Senecae 6 abest (st part. in ras. m. 2) P reponenui] Bl cum cod. Ambros. Sen., repenrdnendi B2, respondendi// (er. punctum ?) P 7 qua-iniusta 8. I. add. B3 iniusta del. Heumannus probante ut uid. Buenemanno, qui uerba de qua superius-mutis inest ad c. 7, 7 (cum irascuntur) refert, sed Lact. ad § 12 esse iram—iniustam respicit quare\\' B3 11 inurit enim] P, inrifafenim B 12 ira—mouentur] B, illa ira P; mouemur Halmius, malim quae monetur cum Heumanno 13 aduersus P 14 iis] edd., his BP 15 aduersus P etsi (si m. 3 in 3 litt. er., quarum prima n) iudex (supra etsi et iudex er. = et —, quae add. m. 2) B 17 poena B legem Bl, corr. B2 animi non B 19 eicere ut uid. Bt, eue r t*ere B2 iis] edd., his BP XXVII. Lact. X. 8 potestatis, ut serui, ut liberi, ut coniuges, ut discipuli: quos cum delinquere uidemus, incitamur ad coercendum. necesse est enim bono ac iusto displicere quae praua sunt, et cui malum displicet, mouetur, cum id fieri uidet. ergo surgimus ad uindictam non quia laesi sumus, sed ut disciplina seruetur. mores corrigantur, licentia conprimatur. haec est ira iusta: quae sicut in homine necessaria est ad prauitatis correctionem, sic utique in deo, a quo ad hominem peruenit exemplum. nam sicuti nos potestati nostrae subiectos coercere debemus, ita etiam deus peccata uniuersorum debet coercere. quod ut faciat, irascatur necesse est, quia naturale est bono ad alterius peccatum moueri et incitari. ergo ita definire debuerunt: ira est motus animi ad coercenda peccata insurgentis. nam definitio Ciceronis ira est libido ulciscendi non multum a superioribus distat. ira autem quam possumus uel furorem uel iracundiam nominare, haec ne in homine quidem debet esse, quia tota uitiosa est, ira uero quae ad correctionem uitiorum pertinet, nec homini adimi debet nec deo potest. quia et utilis est rebus humanis et necessaria. \\'Quid opus est\\' inquiunt \\'ira, cum sine hoc adfectu peccata corrigi possint?\\' atquin nullus est qui peccantem possit uidere tranquille. possit fortasse qui legibus praesidet, quia facinus non sub oculis eius admittitur, sed defertur AVCTORES 14J Cic. Tusc. IV 19, 44 (cf. HI 5, 11). BP (-23)] 1 alt. ut] B, et P coniufiges (n exp. et del. m. 1 et 2) P 3 bono (b ex n ? m. 2) B quae-displicet in marg. add. P2 4 ante mouetur er. et P; moneri Egnatius, moueri eum Heumannus 5 sermetur Bl, corr. B3 7 correctionem falt. c in er. p ? m. 3) B 8 ru\"tique h2 a quo—exemplum in 12 fere litt. er., quarum extrema p, B3 9 potestate P1 10 deus post debet P 11 rad\"1 B3 12 ita om. P uenire Bl. derfi\\'nire B3 13 insurgentes Bx, corr. B2 15 destat (e ex i) B1 ira autem om. B 16 homine. (m er.) B debet.. (is er.) 11 17 ueroq. B1. -quae B2 correctionernT B3 18 homi ni P1? putet Bl. poterst B2 19 alt. ret\\' B2 21 atquin] P (sed t ex d P2), ad Bl, at i» ras. corr. B2 23 post admitti haec tur sed defertur-iudex non (115, 3) desunt, extrema parte uersus et tribus proximis uacuis, P aliunde tamquam dubium. nec umquam potest scelus esse tam clarum ut defensioni locus non sit, et ideo potest iudex non moueri aduersum eum qui potest innocens inueniri, cumque detectum facinus in lucem uenerit, iam non sua, sed legum sententia utitur. sed potest concedi ut sine ira faciat quod facit, habet enim quod sequatur: nos certe, cum domi peccatur a nostris, siue id cernimus siue sentimus, indignari necesse est; ipse enim peccati aspectus indignus est. nam qui non mouetur omnino, aut probat delicta, quod est turpius et iniustius, aut molestiam castigandi fugit, quam sedatus animus et quieta mens aspernatur ac renuit, nisi stimulauerit ira et incitauerit, qui autem cum moueatur, tamen intempestiua lenitate uel saepius quam necesse est uel etiam semper ignoscit, is plane et illorum uitam perdit quorum audaciam nutrit ad facinora maiora, et sibi ipse aeternam molestiarum materiam subministrat. uitiosa est ergo in peccatis irae suae cohibitio. laudatur Archytas Tarentinus, qui cum in agro corrupta esse omnia conperisset uilici sui culpa, \\'miserum te\\' inquit \\'quem iam uerberibus necassem, nisi iratus essem\\'. unicum hoc exemplum temperantiae putant, sed auctoritate ducti non uident quam inepta et locutus fuerit et fecerit. nam si, ut ait Plato, nemo prudens punit, quia peccatum est, AVCTORES § 4] Valerium Max. IV, I Ext. 1 potius sequitur Lact. quam Ciceronem Tusc. IV 36, 78. 22 s. Plato] ex Seneca de ira I 19. 7 (Plat. Legg. XI 934 A). BP (3-19)] 1 saeculus Bl, s c ae**lus B2, a del. B3 3 aduersus P reunf B2 4 lucemuenerit (muen in 4 uel 5 litt. er. m. 3) B 5 sed om. P 6 quod facit om. P alt. rquod\\'lJ32 10 iustius P 11 quierstamena spernatur B1 r enn u it sic 132 12 ira et incitauerit om. P cum moueatur] Lengletius, commoueatur BP 14 is (h er.) P audacia (\\' m. 2) B, audictiam Pac lo ipsi (alt. i in er. e ? m. 3) B molestiarum (rum in er. rQ ? m. 2) B 16 materiam om. B 17 arquitas Bi. arcytas L3, archytast P tarumtinus Bl, taruntinus B2, tarentinus B3 18 uilici] P, ulciscendi B sua Bl, corr. B3 culpam P, unde culpam redarguens codd. rec. 19 post miserum te in haec quit quem—leuiter ne uer (116, 4) desunt, maiore parte uersus et decem proximis uacuis, P essem (m add. m. 2) B 22 si c ut B2 nemo «prudens (o add. m. 2) B 8* sedne peccetur, apparet quam malum uir sapiens proposuerit exemplum. si enim senserint serui dominum suum saeuire cum non irascitur, tum parcere cum irascitur, non peccabunt utique leuiter, ne uerberentur, sed quantum poterunt grauissime, ut stomachum peruersi hominis incitent atque inpune discedant. ego uero laudarem, si cum fuisset iratus, dedisset irae suae spatium, ut residente per interuallum temporis animi tumore haberet modum castigatio. non ergo propter irae magnitudinem donanda erat poena, sed differenda, ne aut peccanti maiorem iusto dolorem inureret aut castiganti furorem. nunc uero quae tandem aequitas aut quae sapientia est ut aliquis ob exiguum delictum puniatur, ob maximum non puniatur? quod si naturam rerum causasque didicisset, numquam tam inportunam continentiam profiteretur, ut nequam seruus iratum sibi fuisse dominum gratularetur. nam sicut corpus humanum deus multis et uariis sensibus ad usum uitae necessariis instruxit, sic et animo uarios attribuit adfectus, quibus uitae ratio constaret: ut libidinem prodendae subolis gratia dedit, sic iram cohibendorum causa delictorum. uerum ii qui nesciunt fines bonorum ac malorum, sicut BP (4-15)] 2 sero Bl, seru i B2 suum (s in er. t ? m. 2) B 3 Lnon irascitur tum, B3 parcere] Parrhasius, peccare B, pacari ed. Roman. 1470 4 rne1 B3 a berentur denuo incipit P 5 stomacuin B peruersi hominisj B, in his P inponendiscaedant 2?1, corr. B3 (pr. a er.) 6 laudarg (\\'m. 2) B 7 residgte (\\' m. 3) B, residenteip (m exp. m. 2) P 8 tumorem (alt. m del. m. 3) B iram Bl, corr. B2 -10 maiora B dolore (\\' er.) B inueret B 11 qu a e (a. 8. I. m. 1) uero*** (= et - m. 2, que er.) B 12 ut maximum B1, ob maximum corr. B2 13 numquam (pr. m in er. nc ? m. 2) B 14 nequarnT B3 15 ira tu m B3 post iratum haec sibi fuisse-ad nocendum (117, 2) desunt, uersu paene toto et octo proximis uacuis, P 18 prudendae (pr. d statim ex i corr.) Bi, prodendae B2, quod dubitanter recepi; producendae codd. rec.; malim propagandae (cf. Inst. VI 19, 6 data est... libido ad subolem propagandam) uel procreandae (cf. Epit. 56, 6 libidinis adfectus ad procreandos liberos insitus) 19 gratiaiji (m exp. m. 3) subolis (= et — m. 1 ?) B 20 iij cdd., hii B libidinem (m del. m. 3) B libidine utuntur ad corruptelas et ad uoluptatem, sic irae adfectu ad nocendum, dum iis quos odio habent irascuntur. ergo etiam non peccantibus irascuntur, etiam paribus aut etiam superioribus. hinc cotidie ad inmania facinora prosilitur, hinc tragoediae saepe nascuntur. esset igitur laudandus Archytas, si cum alicui ciui et pari facienti sibi iniuriam fuisset iratus, repressisset se tamen et patientia furoris impetum mitigasset. haec sui cohibitio gloriosa est, qua conpescitur aliquod imminens magnum malum, seruorum autem filiorumque peccata non coercere peccatum est: euadent enim ad maius malum per inpunitatem. hic non cohibenda ira, sed etiam, si iacet, excitanda est. quod autem de homine dicimus, idem etiam de deo, qui hominem similem sui fecit. omitto de figura dei dicere, quia Stoici negent habere ullam formam deum, et ingens alia materia nascetur, si eos coarguere uelim: de animo tantum loquor. si deo subiacet cogitare sapere intellegere prouidere praestare, ex omnibus autem animalibus homo solus haec habet, ergo ad dei similitudinem factus est. sed ideo procedit in uitium, quia de terrena fragilitate permixtus non potest id quod a deo sumpsit, incorruptum purumque seruare, nisi ab eodem deo iustitiae praeceptis inbuatur. Sed quoniam conpactus est, ut diximus, e duobus. 22 at diximus] c. 15, 3. BP (om. 1 s. 14-16)] 1 corruptellas B uoluptates edd., cf. Inst. VI 19,10, sed cf. Epit. 56, 6 utuntur (libidinis adfectu) ad solam uoluptatem. irae adfectu] Buenemannus, iram (m del. m. 3) et adfectum B 2 a dum denuo incipit P iis] edd., his BP 4 at B 5 tragediae B, tragoedia P1 esset] edd., est BP arcychiitas Bl, arcyitas B3, architas P 6 si ] P, qui ex s V et i B2 iniuriarm\\' B3 7 repressussedse Bx, repressius*«est B1 rse PJ et patientia. (m er.) furoris Bl, lineae postea erasae impetumi,tigasset BI. impetummi tigauit B3 11 Liraj B3 12 id P 13 dei om. B post dei haec dicere-cogitare (16) desunt, dimidio uergus et tribus proximis uacuis, P 14 istoici B negant edd.. recte? domini Bx, deum B3 15 coerguere Bxc 17 praesentirc dubitanter Heusingerus, Emendat. p. 142 autem\\' P21 18 ad dei] P. ad***** (didit er.) B ante factus s. I. add. si B1 21 praeceptis] 1\\'. caput B 22 est om. P animo et corpore. in altero uirtutes, in altero uitia continentur et inpugnant inuicem. animi enim bona, quae sunt in continendis libidinibus, contraria sunt corpori, et corporis bona, quae sunt in omni genere uoluptatum, inimica sunt animo. sed si uirtus animi repugnauerit cupiditatibus easque conpresserit. erit uere deo similis. unde apparet animam hominis, quae uirtutem diuinam capit, non esse mortalem. sed discrimen illud est quod cum uirtus habeat amaritudinem et sit dulcis inlecebra uoluptatis, uincuntur plurimi et abstrahuntur ad suauitatem. hi uero quia se corpori rebusque terrenis addixerunt, premuntur in terram nec adsequi possunt diuini muneris gratiam, quia se uitiorum labibus inquinauerunt.. qui autem deum secuti eique parentes corporis desideria contempserint et uirtutem praeferentes uoluptatibus innocentiam iustitiamque seruauerint. hos deus ut sui similes recognoscit. cum igitur sanctissimam legem posuerit uelitque uniuersos innocentes ac beneficos esse, potestne non irasci, cum uidet contemni legem suam, abici uirtutem, adpeti uoluptatem? quod si est mundi administrator, sicut esse debet, non utique contemnit id quod est in omni mundo uel maximum. si est prouidus, ut oportet deum, consulit utique generi humano, quo sit uita nostra et copiosior et melior et tutior. si est pater ac dominus uniuersorum, certe et uirtutibus hominum delectatur et uitiis commouetur. ergo et iustos diligit et inpios odit. \\'odio inquit \\'opus non est: semel enim statuit BPJ 2 ref B3 ante inuicom s. I. se er., quod add. m. 2. B anima B1. corr. B3 sunt om. B 5 s. rcpresserit K, sed cf. Buenemannum 6 erit oni., sed post similis habet inuenitur B 7 diuina P S illud in marg. P 9 lucis B uoluptatcs (c ex i) B2 10 suaui- taternf B3 hi* (i er.) P ii uero qui edd. corpore Bl. corr. B3 11 terra (a in 1 ucl 2 litt. er. m. 1) B 13 deum] P. doini ni uel dom ni in donni. ni corr. B1 eique secuti P parentis Bl, corr. B2 corporLisj B2 15 hoc P1 17 potest»ne (i ? er.) P 18 auici ut uid. Bl, corr. B2 19 quasi Bl. nirPasi B2 administratur Bac 20 omni (i in er. c ? m. 3) B 21 doniinum B consul i t B3 22 quo. (d er.) P cupiosior Jtl. corr. B3 \\'23 deus P ref B3 bonis praemium et malis poenam\\'. quod si aliquis iuste innocenterque uiuat et idem deum nec colat nec curet omnino, ut Aristides et Cimon et plerique philosophorum, cedetne huic inpune quod cum dei legi obtemperauerit, ipsum tamen spreuerit ? est igitur aliquid propter quod deus possit irasci tamquam fiducia integritatis aduersus eum rebellanti. si huic potest irasci propter superbiam, cur non magis peccatori qui legem cum ipso pariter latore contempserit ? iudex peccatis dare non potest ueniam, quia uoluntati seruit alienae, deus autem potest, quia ipse est legis suae disceptator et iudex: quam cum poneret, non utique ademit sibi omnem potestatem, sed habet ignoscendi licentiam. Si potest ignoscere, potest igitur et irasci. cur ergo\\' inquiet aliquis \\'et qui peccant, saepe felices sunt et qui pie uiuunt, saepe miseri?\\' quia et fugitiui et abdicati libere uiuunt et qui sub disciplina patris aut domini sunt, strictius frugaliusque. uirtus enim per mala et probatur et constat, uitia per uoluptatem. nec tamen ille qui peccat sperare debet perpetuam inpunitatem, quia nulla est perpetua felicitas, sed scilicet ultima semper expectanda dies homini dicique beatus ante obitum nemo supremaque funera debet, ut ait poeta non insuauis. exitus est qui arguit felicitatem AVCTORES 20-22J Ouid. Metam. III 135—137. BP] 1 ante bonis 8. I. add. et B* quidsi Bl, corr. B3 . uiuat O innocenterque B 2 deum om. P 3 aristjtides (corr. m. 2, sic) P, aristoteles codd. rec., edd. et chimon et plerique B, et ceterique gic P; CimonJ Buenemannus conl. Inst. VI, 9, 8 4 legi dei P 5 est] B. et P 6 repellente B1, rebellante B3 7 propter] P, aduersus B 8 latore. (m er.) B 9 ueniam-potest (10) om. P 13 ignoscere potest om. P reV Pzl 14 inquid B 15 uibnnt Bae, corr. m. 1 uel 2, item post libere et ante fugitiui om. B, recte ? 17 frugaliusque] B, et frugalius P 21 dici.que (t er.) B beatlls-nemo] P codd. Ouid., ante hominiV (s m. 2) obitum beatus nemo B 22 suppremaque B, supramcque Px et nemo iudicium dei potest nec uiuus effugere nec mortuus. habet enim potestatem et uiuos praecipitare de summo et mortuos aeternis adficere cruciatibus. \\'immo\\' inquit \\'si irascitur deus, statim debuit uindicare et pro merito quemque punire\\'. at enim si id faceret, nemo superesset. nullus est enim qui nihil peccet et multa sunt quae ad peccandum inritent, aetas uinolentia egestas occasio praemium. adeo subiecta est peccato fragilitas carnis qua induti sumus, ut nisi huic necessitati deus parceret, nimium fortasse pauci uiuerent: propter hanc causam patientissimus est et iram suam continet. nam quia perfecta est in eo uirtus, necesse est patientiam quoque eius esse perfectam, quia et ipsa uirtus est. quam multi ex peccatoribus iusti posterius effecti sunt, ex malis boni, ex inprobis continentes! quam multi in prima aetate turpes et omnium iudicio damnati postmodum tamen laudabiles extiterunt! quod utique non fieret, si omne peccatum poena sequeretur. leges publicae manifestos reos damnant, sed plurimi sunt quorum peccata occultantur, plurimi qui delatorem conprimunt aut precibus aut praemio, plurimi qui iudicia eludunt per gratiam uel potentiam. quod si eos omnes so qui humanam poenam effugiunt, censura diuina damnaret, esset homo aut rarus aut etiam nullus in terra. denique uel una illa causa delendi generis humani iusta esse potuisset, quod homines contempto deo uiuo terrenis fragilibusque figmentis honorem diuinum tamquam caelestibus deferunt adorantes opera humanis digitis laborata. cumque illos deus artifex ore sublimi, statu recto figuratos ad contemplationem caeli AVCTOBES 7] cf. Terent. Ad. III 4, 24. BP] 1 effugere nec uiuus (ordinem uerborum restituit m. 1 ?) B 5 rid\\' B3 8 fragilitas peccato B ut] P, et B 12 quia] B, quae P, recte ? 13 est om. P quam permulti (= et — m. 2 ?) B 16 nisi B omnem P 18 occultuntur P 19 alt. aut ex as uel ad B7 20 indiciae (ut uid.) ludunt Bl, iudicia LeJudunt B2 in gratiam et potentiam eras. m restituit B3 eos om. B 23 potuisse*t (n er.) B 26 laborata* (d er.) B, elaborata Petr. Francius 27 contemplationernT B* et notitiam dei excitauerit, curuare se ad terram maluerunt et pecudum modo humi repere. humilis enim et curuus et pronus est qui ab aspectu caeli deique patris auersus terram quam calcare debuerat, id est de terra ficta et formata ueneratur. in tanta igitur inpietate hominum tantisque peccatis id adsequitur patientia dei, ut se ipsi homines damnatis uitae prioris erroribus corrigant. denique et boni sunt iustique multi et abiectis terrenis cultibus maiestatem dei singularis agnoscunt. sed cum maxima et utilissima sit dei patientia, tamen quamuis sero noxios punit nec patitur longius procedere, cum eos inemendabiles esse peruiderit. Superest una et extrema quaestio. nam dixerit fortasse quispiam adeo non irasci deum, ut etiam in praeceptis hominem irasci uetet. possem dicere quod ira hominis refrenanda fuerit, quia iniuste saepe irascitur et praesentem habet motum, quia temporalis est. itaque ne fierent ea quae faciunt per iram et humiles et mediocres et magni reges, temperari debuit furor eius et conprimi, ne mentis inpos aliquod inexpiabile facinus admitteret. deus autem et non ad praesens irascitur, quia aeternus est perfectaeque uirtutis, et numquam nisi merito irascitur. sed tamen non ita se res habet. nam si omnino prohiberet irasci, ipse quodammodo reprehensor opificii sui fuisset, quia in principio iram [iecur] homini BP] 1 excitaueri*t (n er.) P 2 humin (an er.) B; humi repere om. P 3 aspectu. (i er.) B a.uersus (d er.) B terram quam] P, terrenam B1, terrenaLqu/ae\\'\\' B2 8 cult**ibus (or er.) B singulares P 10 nozius Bae, corr. m. 1 uel 2 13 irasci—praeceptis in inf. marg. add. B3 14 di.cere fs er.) B 16 nec B ea] P, quia B 17 reges (alt. e ex i) B 18 mentis inpos recepi, mentis inpossibile P codd. rec., post (om. mentis) B; Ianus Gulelmius (Quaest. in Plauti Menaecllm. cap. IV, Gruteri Lampad. uol. III part. 11 p. 406) mentis impos a bile uel in bile, quem edd. secuti sunt; an mentis inpos ille ? 19 admitteret statim ex admittitur B et om. B, recte? 20 quia] B, et quia P (cf. part. I p. CXIII ad 171, 8) 21 habent B 22 reprehensio (quamquam antea ipse habet) B 23 quia auel qui a) in (liuiter er.) principio P, qui B1, a principio iram s. I. (dd. B3, unde qui a principio iram Thomasius, fort. recte, cf. frg. V: indidisset, siquidem creditur causa huius commotionis in umore fellis contineri. non igitur in totum prohibet irasci, quia is adfectus necessario datus est, sed prohibet in ira permanere. ira enim mortalium debet esse mortalis: nam si maneat. confirmantur inimicitiae ad perniciem sempiternam. deinde rursum cum irasci quidem, sed tamen non peccare praecepit, non utique euellit iram radicitus, sed temperauit, ut in omni castigatione modum ac iustitiam teneremus. qui ergo nos irasci iubet, ipse utique irascitur, qui placari celerius praecipit, est utique ipse placabilis: ea enim praecipit quae sunt iusta et rebus utilia communibus. sed quia dixeram non esse iram dei temporalem sicut hominis, qui praesentanea commotione feruescit nec facile regere se potest propter fragilitatem, intellegere debemus, quia sit aeternus deus, iram quoque eius in aeternum manere, sed rursum, quia uirtute sit maxima praeditus, in potestate habere iram suam nec ab ea regi, sed ipsum illam quemadmodum uelit moderari: quod utique non repugnat superiori. nam si prorsus mmortalis fuisset ira eius, non esset satisfactioni aut gratiae post delictum locus, cum ipse homines reconciliari iubeat ante solis occasum, sed ira diuina in aeternum manet aduersus eos qui peccant in aeternum. itaque deus non ture, non hostia, non 11 dixeram] c. 17, 14. AVCTOBES 2 s. 6. J Ps. 4, 5. Ephes. 4, 26. 20] Ephes. 4, 26. hi ... adfectus a deo ab initio hominis existunt conditi; ad in principio cf. de opif. 5. 1 iecur deleui; iecur (iecori m. 3) hominis (sed s del. m. 1) B, iecoris homini (sic) P; felli hominis secutus codicem recentisstmum (EmmanueleftSetn, in edit. Cantabrigiensi a. 1685) Buenemannus conl. etiam Inst. VI 15. 4; de opif. 14, 4 8*.; adde Seru. Aen. VI 596. VIII 219; Schol. Pers. 112 1 humore (h del. m. 3) B 2 tantum B his P 3 sed] B, et P 4 maneant P 6 rursus P cum in er. qui ? B3 praecipet BBC, praecipit corr. m. 1 uel 2 8 irasci nos P 10 praecepit P 12 homines Bl. corr. B2 quira\\' B2 praescntan..ea (a er.) B 13 fragilitatem (r in er. 1 ? m. 2 ?) P 14 ririT P3- 16 potestatem (m del. m. 3) B 17 rilIiT pH 18 rre\\'pugnat B3 nam (n in er. t ? m. 3) B immortalirsT.BJ 19 esseT B post dplictum locus1 P. positus locus B 22 turae B pretiosis muneribus, quae omnia sunt corruptibilia, sed morum emendatione placatur et qui peccare desinit, iram dei mortalem facit. idcirco enim non ad praesens noxium quemque punit, ut habeat homo resipiscendi et corrigendi sui facultatem. Haec habui quae de ira <dei> dicerem, Donate carissime, ut scires quemadmodum refelleres eos qui deum faciunt inmobilem. restat ut more Ciceronis utamur epilogo ad perorandum. sicut ille in Tusculanis de morte disserens fecit, ita nos in hoc opere testimonia diuina quibus credi possit adhibere debemus, ut illorum persuasionem reuincamus qui sine ira deum esse credentes dissoluunt omnem religionem: sine qua, ut ostendimus, aut inmanitate beluis aut stultitia pecudibus adaequamur; in sola enim religione id est in dei summi notione sapientia est. prophetae uniuersi diuino spiritu repleti nihil aliud quam de gratia dei erga iustos et ira eius aduersus inpios locuntur. quorum testimonia nobis quidem satis sunt, uerum his quoniam non credunt isti qui sapientiam capillis et habitu iactant, ratione quoque et argumentis a nobis fuerant refellendi. sic enim praepostere agitur, ut humana diuinis tribuant auctoritatem, cum potius humanis diuina debuerint. quae nunc sane omittamus, ne et nihil apud istos agamus et in infinitum materia procedat. ea igitur quaeramus testimonia quibus illi possint aut credere aut certe non repugnare. Sibyllas fuisse multas plurimi et 12 ut ostendimns] c. 12, 2 s. AVCTOSES SJ Tusc. I 47, 112 ss. § 5 s.] cf. Inst. I 6, 7 ss. BPJ 1 corruptilia B 3 quemque] P, aliquem B 4 et corrigendi om. P 5 rque7 P2 dei] codd. rec., om. BP dicereLin., P2 carissimi Bar. corr. m. 1 uel 2 6 refellas B eos om. B deum] P, eam B 8 discernens B 10 persuasione B 11 sine ira] P, iram in B 1*2 ruf P2 14 post notione s. 7. ac add. B2 est] P. est quam (pflMta add. m. 1 uel 2. postea er.) B 15 ante ira s. 1. de add. B2 17 ipsi B 19 luarant a nobis P 21 et om. P, recte? 22 rin,finitum (in s. 1. tn. 1 uel 2) B 24 nos B sibylla\\'s\\' P2 fuisse multas om. P, sed cf. c. 23, 1 plures ut ostendi-traduntur maximi auctores tradiderunt, Graecorum Aristonicus et Apollodorus Erythraeus, nostrorum Varro et Fenestella. hi omnes praecipuam et nobilem praeter ceteras Erythraeam fuisse commemorant. Apollodorus quidem ut de ciui ac populari sua gloriatur, Fenestella uero etiam legatos Erythras a senatu esse missos refert, ut huius Sibyllae carmina Romam deportarentur et ea consules Curio et Octauius in Capitolio, quod tunc erat curante Quinto Catulo restitutum, ponenda curarent. apud hanc de summo et conditore rerum deo huiusmodi uersus reperiuntur: ἄφθαρτος κτίστης αἰώνιος αἰθέρα ναίων, τοῖς ἀγαθοῖς προφέρων πολὺ μείζονα μισθὸν τοῖς δὲ κακοῖς ἀδίκοις τε χόλον καὶ θυμὸν ἐγείρων. rursus alio loco enumerans quibus maxime facinoribus incitetur deus, haec intulit: AVCTORES 11-13] Orac. Sibyll. frg. III 17—19 p. 236 Rzach (II 17-19 Friedlieb) ex Theophilo ad Autolyc. n 36 (p. 113 D). BP] 1 Aristonicus] P, aristocus Bl, aristorstoi\\'cus B3; Aristo Chius Egnatius 2 hi] edd., hii BP 4 ciue Sparkius 5 legatus (u ex 0) b1 erythrea sic P 6 missus Bl, corr. B3 refertm- (ur exp. m 3) B romanis B 9 ref B 11 de locorum graecorum in cod. P dispositione cf. Proleg. part. I p. XXXIX; interuallis quae in describendis codicum B d P locis relicta sunt, uersiculi horum codd. significantur ΑΦθΑΡ- TOCKIICTHCA l Ώ NIOCΑΙθΕΡΑΝΕΏΝ B, ΑΦθΑΡΤΟC CTHCAlΏlC AI0HPANAIQN P ϰτίστης] (in B Lactantii leuiter corruptum) codd. Theophili aia-epa] cum codd. Theoph. Lactantius, atiHpt Sibyllista stripsisse uidetur, cum Chr. Wolfio recepit Rzachius, cuius cf. adnot. 12 TOICAIW θΟΝΙΤΡΟΦΕΡΟΝΙΙΟΑΥ MIZONAMECeON B, eQICATAQIC AeAOHXnPQ ΦΕΡΏΝΠΟΑΥ MEIZQNAMl CθΏΝ P toTc ὰγαϑοὶς ὰγαϑὸν] codd. Theoph. μείζονα] nXetova codd. Theoph. 13 TOICAE KAKOICAMI- ICAE KOICTEXSJAON KAIerMONErIPON B, θΏΛΕ fAE linea del. et s. I. corr. m. 2) KAKQICAI KSilCTEXOAO KAI θΥΜΏΝ ΗθΗΙΏΝ P adixoaJ codd. Tlteoph. ὲγείρων] codd. Theoph., ἀγείρων \\'colligens\\' Musurus interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec incorruptibilis et conditor aeternus in ra-ęre habitans bonis bonum proferens et multo maiorem mercedem iniustis autem et malis iram et furorem excitans. de his uerss. cf. Struuium, Opusc. I 98 14 rursum P φεῦγε δὲ λατρείας ἀνόμους, ῷ ζῶντι λάτρευε· μοιχείας τε φυλάξαι καὶ ἄρσενος ἄκριτον εὐνὴν· τὴν δ\\'ἰδίαν γένναν παίδων τρέφε μήδε φόνευε. ταῦτα γὰρ ἀθάνατος κεχολώσεται ὅς κεν ἁμάρτῃ. indignatur ergo aduersus peccatores. Verum quia plures, ut ostendi, Sibyllae a doctissimis auctoribus fuisse traduntur, unius testimonium satis non sit ad confirmandam sicut intendimus ueritatem. Cymaeae quidem uolumina quibus Romanorum fata conscripta sunt, in arcanis habentur. ceterarum tamen fere omnium libelli quominus in usu sint omnibus, non uetantur. ex quibus alia denuntians uniuersis gentibus iram dei ob inpietatem hominum hoc modo exorsa est: 6 ut ostendi] c. 22, 5 AVCTORES 1-4] III 763-766 Rz. (762-765 Fr.). BPJ1 ΦΕΥΤΕΔΕΛΑΤΡΙΑCΑΝΟΜΟΥ CTOZΟΝΤΙΑΑΤΡΕΥΕ B, ΦΕΥθΗ- AEAA9PIAC ΑΝΏΜΏΥCθΏ ZΏθΏΝΤΙΑΑθΡΕΥΕ (QQ exp. m. 2) P dii δὲ] ϕεύγετε codd. Sibyll., ϕεῡγε te edd. Lact. λατρείας] codd. Sibyll. ὰνόμους] ὰδίϰου codd. Sibyll. tip] codd. Sibyll., consentit TO B, ϑεψ̄ edd. Lact. (cum 0S2 P) λατρεύετε codd. Sibyll. 2 MOIXl ACSEOTAASE- A KEAPCENO CAKPITONETNHN B, ΜΩΙΧΙΑCΘΕΦΥ AASAIKEIAPCE NACΑΚΡΙΘΩΝ ETNIIN P μοιχείαν codd. Sibyll. ts] edd. ex 0E BP; an 81 ? Rzachius, Krit. Stud. z. d. Sibyll. Orak., Vindob. 1890, p. 40 ts ϕύλαξαι (cf. P)] πεϕύλαξο codd. Sibyll. xall i5\\' coni. Rzachius ibid. ixpiroo ap-svo; codd. Sibyll. 3 TENAI AlΑΝΡΕΝΝΑΝΠΕΔΟΝΤΡΕ ΦΗΜΕΔΕΦΟΝΕΥΕ B, SHNAI ΔlΑΝΘΗΝ N AN ΠΑΙΔΩΝΘΡΗΦΗ MHAH- ΦΩΝΝΕΤΕ P rfjv 3\\'isiav et τρέϕε] (in BP leuiter eorrupta) codd. Sibyll. ὶδίην Rzachius γενεὰν edd. Lact., γενδὴν coni. Rzachius ϕονεύσῃͅς codd. Sibyll. 4TATTAT ΑΡΑΘΑΝΑΤΟCKAlXOAOCET ΔlOCKAIAMAPTN B, SATSA- 0PAANA (tert. A ex A m. 2) ΘΩCΚΕΧΩΑΩCE ΘlΩCΚΗΝΑΜΑΡΘΗ P ταῡτα] τοῑσδε codd. Sibyll. ϰεχολώσεται et xsv (uel xtIv) ἁμάρτῃͅ] codd. Sibyll. interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec fuge sceleratas relegiones (alt. e ex i m. 2) et uiuo dõ serui ab adulterio te abstine. et masculi permiitione praua. propriam generationem crea. et ne occidas. his enim dS immortalis irascitur qui haec agunt. cf. Struvium p. 99; Rzachium, Krit. Stud. p. 39 8. 6 ASostendi (os exp. m. 3) B V B3 8 quimeae B1, cymeae B3, cymeę (t m. 2) P 9 facta B 10 arcan.is (i er.) B lijbelli (Ii extra uersum add. m. 2) B 12 genti\\'b\\'us B ἐρχομένης ὀργῆς μεγάλης ἐπὶ κόσμον ἀπειθῆ ἔσχατον εἰς αἰῶνα θεοῦ μηνίματα φαίνω, πᾶσι προφητεύσασα κατὰ πόλιν ἀνθρώποισιν. alia quoque per indignationem dei aduersus iniustos cataclysmum priore saeculo factum esse dixit, ut malitia generis humani extingueretur: ἐξ οὗ μηνίσαντος ἐπουρανίοιο θεοῖο αὐταῖσι πολίεσσι καὶ ἀνθρώποισιν ἅπασιν. γῆν ἐκάλυψε θάλασσα κατακλυσμοῖο ῥαγέντος. AVCTORES 1-3J VIII 1-3. 7-9] IV 51-53. BPJ 1 EPXOMENECOLTECME F AHCEIHKOCMONAnEI e B, EPXSJ- MHN\\'H\\'C (11 s. 1. m. 2) ΩΡΘΗCΜΗΘΑ AHCEHlΚΩC MyNAIIEIOII P μεγάλης ὸργη̄ς codd. Sibyll. 2 ECKATONECAIONAOEOT MENTMA- ΤΑΦΑlΝΩ B, IICΧΑΝΩΘΗΝΕlC AIQNAHTME ΝΙΜΑΓΑΦΑΙ N2 P • ε̆σχατον J Lact. cum codd. quibusd. Sibyll., δστατον alii μηνίματα quod meliores coda. Sibyll. habent, P secutus recepi, quamquam eius interpretatio lat. pronuntiationes enarrans uidetur reddere μηνύματα. quod B (nisi quod με-) habet cum deterrimis codd. Sibyll.; ad μηνίματα cf. etiam denuntians.. iram dei p. 125. 12 et μηνίσαντος 7 3 ΦΑCI ΙΙΡΟΦΗΤΕΥ- CACAKATAIIO ΔlΝΑΝΘΡΟΠΟΙCIN B, IIACHIPQ ΦΗΘΥCACA ΚΑΘΑ- ΙΙΩΑ\\'E\\'ICIN (lineam : in A add. uel restituit et E s. I. add. m. 2) P προϕητεύσυσα codd. Sibyll. πτόλιν J plerique codd. Sibyll., πόλιν fort. Lact. scripserat interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec uenientis irae magnae super mundum df (dl add. m. 2) prouuntiationes enarrans omnibus hominibus (hominibus add. m. 2) in urbibus profetans cf. Struuium p. 101 4 dei aduersus] P, duinaducrsos rn. 1, dl (add. m. 3) dumaduersus (us ex os m. 2) B 5 priore. (m er.) B facta B 7 in B omnia recte nisi quod ΕΤΙΟΥΡΑΝΙΟΙΟ T HEOI habet, ΕΞΩΥΜΕΝΙCAN ΘΩCEÇΙΥΡΑΝΙΩΙΩ (C exp. et linea del. et T add. m. 2) 0ES2IQC P ϑεοῑο] codd. Sibyll. 8 ATTAICINHOA EIECCEIKAIAN0POnOICIN AITACIN B, AITAICIN IIHA (A ras. ex A) IECIKAIAN ΘΡΩΙΙΩΙΝΑΙΙΑ CIN P αὺτὶσιν] Lact. cum codd. quibusd. Sibyll., ceteri αὺτη̄σιν uel αὺταῑς obv πόλεσι uel πόλεσίν ts codd. Sibyll. ad πολίεσσι xai cf. Rzachium, Metr. Stud. z. d. Sibyll. Or. (1892) p. 32 9 rENAIKAATVE, cetera recte, B, ΘΗΝΗΚΑΤΑΥΨΕ ΘΑΑΑCCAKA T A- KTC fT in ras. fn. 2, supra KT er. A, quod add. m. 1 uel 2) MQIQ- PAHSdC P γη̄ν ὲϰάλυψε J codd. Sibyll. interpretationem lat. in Margo add. B3, in P est haec ex quo irascente caelesti deo ipsas ciuitates cum omnibus hominibus terram mare cooperuit diluuio ruptio (legmdum rupto) cf. Struuium p. 102 simili modo deflagrationem postea futuram uaticinata est, qua rursus inpietas hominum deleatur: καί τοτε γινώσκειν θεὸν οὐκέτι πραὺν ἐόντα, ἀλλὰ χόλῳ βρίθοντα καὶ ἐξολέκοντά τε γένναν ἀνθρώπων ἅμα πᾶσαν ὑπ\\' ἐμπρησμοῦ μεγάλοιο. unde apud Nasonem de Ioue ita dicitur: esse quoque in fatis reminiscitur adfore tempus quo mare, quo tellus correptaque regia caeli ardeat et mundi moles operosa laboret. quod tum fiat necesse est, cum honor et cultus dei summi apud homines interierit. eadem tamen placari eum paenitentia factorum et sui emendatione contestans haec addidit: ἆ μέλεοι, μετάθεσθε, βροτοί, τότε μηδὲ πρὸς ὀργὴν παντοίην ἀγάγητε θεὸν μέγαν. AVCTOMES 3-5J IV 159-161 Rz. (158-160 Fr.) 7-9] Quid. Metam. I 200-258. 13 s.J IV 162 s. Rz. (161 s. Fr.) BPJ1 defraglationem B 3 KETOTET (tert. T statim ex C corr.) IMiPEIN- 0EO NOTKITlTlPATN0NTA B, ΚΑΙΙΩΤΗΤΗlΝΩ (utrumque T in r ras. m. 2, prius ex 8 ?) CKlΝΘΕΚΟΥΚΕΘΙ (E exp. m. 1, H linea del. et T add. m. 2) ΙΙΡΑΥΝΘΗΝΙΑ P ϰαὶ rore γινώσϰειν] codd. Sibyl\" πραδν (uel πρηδν uel αἰὲν) sdvta] codd. Sibyll. 4 AA ΑΑΞΑΩΒΡΙΘΩΝΘΑ- KAIE SOAONTATETEXXAX B, M ΑΑΧΩΑΩΒΡΙΘΩΝ ΘΑΚΑlΕΞΟΑΕ- KHX P ᾱλλὰ χόλψ] (uel χρόνψ) codd. Sibyll. βρίϑοντα] jJpuyovta uel xpatvovxa codd. Sibyll. ts ysvvavj γενέϑλην uel γενεάν codd. Sibyll. - 50 POIIONAMAirACANTnEM IIPECMOT sicB, ΘΩΠΩΝΝΑΜΑ IIACANT- ΠΕΜΘΡΗC MOTM0AA21C P ἀνϑρώπων] codd. Sibyll. apa] (uel μάλα) codd. Sibyll. μεγάλοιο J codd. Sibyll. interpretationem lat. in marg. add. B3 hanc et tunc gnoscere deum iam non placatum sed irascentem nimis et perdentem generationem hominum totam simul incendustione ut uid. i. e. incendii ustione; deest interpretatio in P cf. Struuium p. 102 7 post fatis add. ita B3 8 alt. quo] P, quoque Bl, qMquo B3 corruptaque P 9 opero\\'sa B3 11 tamen] P, rau\"tem B2 13 in B prior pars uersus recte, pro τότε—ὸργὴν haec ΤΕΜΕΔΕΠ (II statim ex P corr.) POCOP THN, in P haec ΑΜΕΛΩΙΜΗΘΑ ΘΗCΘΒΡΘΕΙ ΘΩΘΗΜΔΗΡΙΡΩC QPTIIN toTe scripturae codicis P (et B TE) subesse uideri monuit Rzachius, ta?e codd. Sibyll. 14 nANTOIENATArH ΘΕΟΝΜΕΓΑΝ B, ΠΑΝΘΩΙ ΗΝΑΘΑΤΗΘΗ ΜΗΘΑΝ P ἀγάγητε] codd. Sibyll. interpretationem lat. in marg. add. B3, in P haec omnes ergo homines transferte uos neque ad iram ducite dilm magnum cf Struuium p. 140 item paulo post: οὐδ\\' ὀλέσει, παύσει δὲ πάλιν χόλον, ἤν ἄρα πάντες εὐσεβίην περίτιμον ἐνὶ φρεσὶν ἀσκήσητε. deinde alia Sibylla caelestium terrenorumque genitorem diligi oportere denuntiat, ne ad perdendos homines indignatio eius insurgat: μήποτε θυμωθείς θεὸς ἄφθιτος ἐξαπολέσσῃ πᾶν γένος ἀνθρώπων βιότου καὶ φῦλον ἀναιδές. δεῖ στέργειν γενετῆρα Θεὸν σοφὸν ἀέναόν τε. ex his apparet uanas esse rationes philosophorumqui deum putant AVCTORES 2 s.] IV 169 s. Rz. (168 s. Fr.) 7-9] V 358-360. BPJ 2 ΟΥΔΟΑΕCΙΠΥCΙΔΕΙΙΑ ΑΙΝΧΟΑΟΝΕΝΑΡΑΠΟΝ TEC B, OTA«J- AECEI IIATCIIIAE ΠΜΙΝΧΩΑΩΝ IINAPAIIAN 0HC P ythov πάλιν codd. Sibyll. rv xsp ᾱπαντες codd. Sibyll. 3 ΕϒCΕΒΙΕΝΠΕΡΙΤΩ TT ΟΝΕΝΙΦΡΕCINACXECAI 1TAI B, IITCEBHI ΗΝΡΗΡΙθΙΜΩ (corr. m. 1) HNHaPHCIN ACKHCΗθΗ P πɜρίτιμον] (uel ὲρίτιμον [sic etiam cdd. Lact.] uel alia) codd. Sibyll. ἀσϰήσητε] (uel ὰσϰήσαντες) codd. Sibyll. interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec neque perdet irae autem parcet cum omnes pietatem insignem ex mente percipiatis cf. Struuium p. 105; Rzachium. Krit. Stud. p. 44 4 alia om. B terrenorum P 7 ΚΑΙΗΟΤΕθϒΜΟθΕΙCθΕΟ CΑφθΙΤΟCEE- EOAECAI B, ΜΗΠΩθΗΤϒΜΩ θΗΙCθCΑΦθΙ θΩCHZΑΠΩΑΕC P pjnots] (cf. P) codd. Sibyll. ἐξϰπολέσση] edd. Lact. et Sibyll., ἐξαπολέση uel ὲξαπολέσει uel ὲξαπολέσης codd. Sibyll.,uix ὲξαπολέσσαι.scripsitLact. (cf. B) in codd. Sibyll. hic et proximus uersus ordine inuerso 8 IIANTENOC- ANePOnON ΒΙΟΤΟΝΚΑΙΦϒΑΟCANAI AEC B, ΑΝθΡΩΠΩΝ ΒΙΩΤΩΝ- KAIfiT AS2NANAIAEC. P itdv] μὴ codd. Sibyll. γένος] codd. Sibyll. βιότου] Alexander et Rzachius. recepi, cf. interpret. lat. in P uita, βίοτον (cf. BP) codd. Sibyll. ϕὸλον ὰναιδές] πὰντας ὸλέσση codd. Sibyll. 9AelCTEPrEINTEN ΕΤΕΡΑθΕΟΝCΟΦΟΝΕΝΕ ANTEB, ΔΕΙCθΗΡθΕΙΝ θΕΝΗθΗΡθΝ CΟΦΩΝΑΕΝΑΩΝΕΕ P γενετη̄ρα] codd. Sibyll. ὰέναόν TS in P (et B) potius quam aUv eovta, quod est in codd. Sibyll., subesse uidit Bzachius interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec ne forte iratus incorruptibilis deus omne genus liominum perdat uita tribum improbam oportet enim genitorem deum aIDar; (corr. m. 2) qui plenus est et sapiens cf. Struuium p. 105; Rzachium, Erit. Stud. p. 61 10 quia (a exp. tII. 3) B dominum B ὰόργητον] Halmius, APTIIOM Bl, in marg. sine iracundia B3, sine ira P (sine ira esse Hewmannus), haud scio an recte (cf. c. 22, 2 sine ira deum esse credentes), etiam part. I p. 296, 6 in B graecum ab interpolatore additum est όργητον et inter ceteras laudes eius id ponunt quod est inutilissimum, detrahentes ei quod est rebus humanis maxime salutare, per quod constat ipsa maiestas. regnum hoc imperiumque terrenum nisi metus custodiat, soluit.ur. aufer iram regi, non modo nemo parebit, sed etiam de fastigio praecipitabitur. immo uero cuilibet humili eripe hunc adfectum, quis eum non spoliabit? quis non deridebit? quis non adficiet iniuria? ita nec indumenta nec sedem nec uictum poterit habere aliis quidquid habuerit diripientibus, nedum putemus caelestis imperii maiestatem sine ira et metu posse consistere. Apollo Milesius de Iudaeorum religione consultus responso haec introducit: ἐς δὲ θεὸν βασιλῆα καὶ ἐς γενητῆρα πρὸ πάντων, ὃν τρομέει καὶ γαῖα καὶ οὔρανος ἠδὲ θάλασσα, ταρτάρεοί τε μυχοί, καὶ δαίμονες ἐρρίγασιν. AVCTORES 13-151 cf. Porphyrii De philosophia ex oraculis haurienda librorum reliquiae ed. Wolff (1856) p. 142. BP] 2 inutilissimum-per quod om. P 4 costodiat Bl, corr. B2 Õ regni P 6 praecip»itabitur (a er.) B 7 spoliauit Bl, corr. B2 quis] P, quis eum B 10 necdum B caelestis imperiij P, caeleste (6 in er. i ? m. 2) timeri B maiestatis m. 1, maiestatesri\\', m. 2 es ex is. m. 3 i s. I., B 11 posseT JB2 12 indidit P; an intulit ? cf c.22, 8; Inst. VII13, 3 13 ΕΤΑΕθΕΟΝΒΑCIAEA KAICETENTEl\\'A IIPOIIAN TON B. ECAEBNHACIAHA KAIECTENETPA IIP01TANTS2NP cum a; at (P) consentit interpretatio Augustini in deum; ὴὸὲ edd., ows Struuius alt. à; defenditur interpretatione Augustini in regem, om. edd. γενετη̄ρα scripsi, γεννητη̄ρα edd.; βασιλη̄ ϰαὶ γεννητη̄ρα coni. A. NauckillS. Diurn. antiqu Marburg. 1855p. 120 14 ONPEMIKAITAIAKAI O\\'P\\'PANO- ClIIAeeAAACCA B, ONTPEMEIKAITATA ΚΑΙΟϒΡΑΝΩCII AEHAAAC- < \\'A P τρομέει] Nauckius p. 119, τρέμει ltix Lactantius scripserat, τρέμεται edd. ya-a] edd. ὴὸὲ] edd. ap. Ge. Cedrenum, Histor. compend. p. 41 C (I p. 74, 4 Bekker) ex eodem oraculo haec ov τρέμει πὰνtv. οὸρανὸς yala zs ϰαὶ ϑάλσσα 15 TAPTAPEOITEMOIXOIKE A (minus certum, fort. A est) EMOIONECEPPITACIN B, TAPeAPEOITEMTXCI KAI AAIMONEC EPPITACIN P ὲρρίγασιν] Halmius ex BP, ὲϰϕρττουσιν edd. ταρτάριοι βύϑιοί τε (xz βυϑοὶ ya: coni. Wolffius) δαίμονες ὲρρίγησαν Cedrenus interpretationem lat. in marg. add. B3, in P est haec regem autem et genitorem ante omnia quem terra contremescit caelumque et mare et Iatebrae tartareae et demones abhorrescunt; ap. Augustin. De ciu. XXVII. Lact. 2. 9 si tam lenis est quam philosophi uolunt, quomodo ad nutum eius non modo daemones et ministri tantae potestatis, sed etiam caelum et terra et rerum natura omnis contremescit ? si enim nullus alteri seruit nisi coactus, omne igitur imperium metu constat, metus autem per iram. nam si non moueatur quis aduersus parere nolentem, nec cogi poterit ad obsequium. consulat unus quisque adfectus suos, iam mtelleget neminem posse sine ira et castigatione imperio subiugari. ubi ergo ira non fuerit, imperium quoque non erit. deus autem habet imperium, ergo et iram, qua constat imperium, habeat necesse est. 1(15] 24. Quapropter nemo uaniloquentia philosophorum inductus ad contemptum se dei erudiat, quod est maximum nefas. 2 (16) debemus hunc omnes et amare, quod pater est, et uereri, quod dominus, et honorificare, quod beneficus, et metuere. 3 (17) quod seuerus: utraque in eo persona uenerabilis. quis salua pietate non diligat animae suae parentem? aut quis inpune contemnat eum qui rerum dominator habeat in omnes ueram 4 (18) et aeternam potestatem ? si patrem consideres, ortum nobis ad lucem qua fruimur subministrat, per illum uiuimus, per 5(19) illum in hospitium mundi huius intrauimus. si dominum cogites, ille nos innumerabilibus copiis alit, ille sustentat, in huius domo habitamus, huius familia sumus et si minus obsequens quam decebat, minusque officiosa quam domini et dei XIX 23 (II 394, 12 Dombart2) haec in deum uero, inquit, generatorem et in regem ante omnia, quem tremit et caelum et terra atque mare et infernorum abdita et ipsa numina perhorrescunt praeter Xaflckium et Wolffiutn cf. Struuium p. 106; Diltheyum. Mus. rhen. XXVII (1872) p. 417; Dieterichium. Ann. philol. supplem. XVI (1888) p. 776 BP] 1 philosi P 6 parerre\\'\\' B2P2 nollentem BtPt, pr. 1 tkl. B3, exp. P2 cogere Gemollius p. 19, cogi <is> malim 8 rsMne ira. (m er.) B 10 ref B2 ira (\\' m. 2) B que Bl, corr. Ba, quam P 12 uaniloquentia. (m er.) B inductum Bl. corr. B3 13 se. (d er.) B 16 uenerabiles Bcorr. m. 1 uel 2 qui B saluat (t exp. m. 2) P 19 ortumj P, ostium ras. ex ostuum B 20 quarp (in exp. m. 3) B 21 dm P 22 innumerabiles P1 alit (t in er. s ? m. 2) B 23 habitauimus Bl, habitabimus B2 cuius Bl, corr. B3 24 docebat I1 quam officiosa P parentis inmortalia merita poscebant, tamen plurimum proficit ad ueniam consequendam, si cultum eius notionemque teneamus, si abiectis humilibus terrenisque tam rebus quam bonis caelestia et diuina et sempiterna meditemur. quod ut facere i (20) 6 possimus, deus nobis sequendus est, deus adorandus et diligendus, quoniam in eo est materia rerum et ratio uirtutum et fons bonorum. quid enim deo aut potentia maius est aut ratione perfectius aut claritate luculentius? qui quoniam (21) 7 nos ad sapientiam genuit, ad iustitiam procreauit, non est fas hominem relicto deo sensus ac uitae datore terrenis fragilibusque famulari aut quaerendis temporalibus bonis inhaerentem ab innocentia et pietate desciscere. non faciunt (22) 8 beatum uitiosae ac mortiferae uoluptates, non opulentia libidinum inritatrix, non inanis ambitio, non caduci honores quibus inlaqueatus animus humanus et corpori mancipatus aeterna morte damnatur, sed sola innocentia, sola iustitia: cuius legitima et digna merces est inmortalitas, quam statuit (23) 9 a principio deus sanctis et incorruptis mentibus quae se a uitiis et ab omni labe terrena integras inuiolatasque conseruant. cuius praemii caelestis ac sempiterni participes esse (24) 10 non possunt qui fraudibus rapinis circumscriptionibus conscientiam suam polluerunt quique iniuriis abominandis nefariisque commissis ineluibiles sibi maculas inusserunt. BPJ 1 parentes Bm°, corr. m. 1 uel 2 3 terrenisque m. 3 in 9-11 litt. er., quarum 3 primae qua, extremae is. fort. quam bonis fuerat, B tam—bonis a. J. add. B3 tam rebus bis, pro er., P 4 caelestiaat (alt. t add. m. 2, fort. etiam » ex a m. 2) B diuinae BI, diuinaerf B2 dinina (om. et) P 5 et] codd. rec.. est B1, ds B2, et diligendus om. P 7 potentiam ius Pl aut ex ait B2 9 ad iustitiam] P, et iustitia B 10 sensu\\'u\\'m B2 dator et Bl, datorem B2 12 innocentia. (m. er.) B et inpietate B discere Bl, disrcisncere B2, discedere P 13 beatae P1 uoluptates] P2, uoluntates B, uoluptatis Pl pollentia BI. corr. B3 libidinum (u ex alia litt.) B 14 iniitatrix P 16 etterra BI. a,eter,n,a B2 iustitia sola P 17 mercis Pl inmortaliataas B2 19 inuiolatusque (alt. u in er. e uel eodem u m. 1) B 20 huius P, fort. recte 21 faucibus m. 1, facfnVribus ead. m. ?, B 22 abominandis scripsi (cf. Inst. VI 23, 11), hominum BP edd. 23 nefariis P commissisi ineluiuiles m. 1, alt. u ira b corr. m. 2, i post commissis del. m. 3, B 9* 11 125) proinde uniuersos oportet qui sapientes, qui homines merito dici uolunt, fragilia contemnere, terrena calcare, humilia despicere, ut possint cum deo beatissima necessitudine copulari. 12(26) auferatur inpietas, discordiae dissensionesque turbulentae atque pestiferae sopiantur, quibus humanae societatis et publici foederis diuina coniunctio inrumpitur dirimitur dissipatur: quantum possumus, boni ac benefici esse meditemur; si quid nobis opum, si quid suppetit copiarum, non uoluptati unius. 13 (27) sed multorum saluti inpertiatur. uoluptas enim tam mortalis est quam corpus cui exhibet ministerium, iustitia uero et beneficentia tam inmortales quam mens et anima, quae bonis 14(28) operibus similitudinem dei adsequitur. sit nobis deus non in templis, sed in corde nostro consecratus: destructilia sunt omnia quae manu fiunt. mundemus hoc templum, quod non fumo, non puluere, sed malis cogitationibus sordidatur, quod non ceris ardentibus, sed dei claritate ac luce sapientiae in- 15(29) luminatur. in quo si semper deum crediderimus esse praesentem, cuius diuinitati secreta mentis patent, ita uiuemus. ut et propitium semper habeamus et numquam uereamur ratum. A VCTORES 13] cf. Minuc. Fel. 32, 2. BPJ 1 proideo nl. 1. proKrfde# eadem m. ?, B 2 dispicere P 3 dil ( ni. 2) P 4 ac P 5 societates P publici. (s er.) B 6 foederes Bl, corr. B2 coniuanactio P2 8 uolumptati B 10 exahaibet B2 11 inmortalis B 13 pr. rin1 P destfrauctilia P 15 seada B2 males Bl. corr. B2 1G ceris (% m. 2) P; cereis edd., sed cf. Inst. VI 2, 5 cerarum lumen dei om. P, fort. recle 17 domini Bl, domiñ∗ B2 18 diuinitati—itaj JJ, diuinitatis patentia Pl, s. I. ita add. P2 19 Luer,eamuj-, (ex habeamus 9) B3 DE IRA DIVINA EXP. LIB. VIII. ISC. DE OPI.FICIO DIVINO LIB. VIllI. B; CAECILI FIRMIANI DE IRA DIVINA LIB VIII EXPLIC INCIPIT DE OPIFICIO DI LIBER. NONVS P"}}},{"rowIdx":474,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Opificio Dei De Opificio Dei Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897."}}},{"rowIdx":475,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DE OPIFICIO DEI LIBER. nVD. Lace. t. 1 B = codex Bononiensis 701 saec. VI—VII. F= fragmenta Floriacensia saec. VI—VII codicis Aurelianensis 169 (c. 7,. 3-8, 6. 11, 11-12, 6). H = codex Palatino-Vaticanua 161 saec. VIiI-Ig.8 IXXcontinentc.191-. M= codex Montepessulanus 241 saec. IX—X. | continent c.19, 1-sx 8 = codex Parisinus 1664 saec. XII. \\'20,1a. P = codex Parisinus Puteani 1662 saec. IX (c. 1,1—4,19. 8,16—20,9.) — Si P1 (i. e. manus 1) tantum lectioni ascriptum est, eam P2 (man. 2) correxit. V = codex Valentianensis 141 saec. VIII-IX. g = codex Gothanus Membr. I n. 55 saec. XIV—XV. 1 ad spurium h = cod. Glasgouiensis Hunterianus T. 1, lsaec.XIV—XV. codd. rec. = codices quidam recentes. De ceteris notis signisque quibusdam cf. part. I p. CXVII s., addendum tamen est lineam I initium uel finem uersus, duas II paginae significare. L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DE OPIFICIO DEI LIBER. INC . DE. OPI. FICIO DIVINO LIB. Vmi. B (cf. part. I Proley. p. XIII 8.); INCIPIT DE OPIFICIO DI LIBER NONVS P (cf. ibid. p. XXXVIII); CAELII (ante hoc nomen est signum paragraphi, ad similitndinem quandam litterae C exornatum, a m. 3) FIRMIANI LACTANTIT (iam m. antiqua scripserat. refecit m. 3) INCiPIT LIBER (rubro acript.) i DE OPIFICIO (fusco pictum in flauo fundo) I COR- ANY PORIS HVMANI AD DEMETRI I sic m. 1, ut uid., haec atramento refecU m. 3 et raaura sic mutauit DEMETRl (RI in ras.) I ANVM foeliciter incipit Vi ET OPIFICIO DEI sic! in marg. sup. fol. 1 r inscriptum, ET OPIFICENTIA DEI sic in marg. sup. fol. 2 r et 2 u F; DE OPIFICIO DI ... DE DIUI <na pro> UIDENTIA in inscriptione fol. 2DE OPIFICIO DI tole 42 U, DE DIUINA PROUIDENTIA in subscriptione fol. 61 n cod. Tavrin. Epitomae (cf. part. I. Proley. p. LXXXI. LXXXIII cum adn. 1 et ad p. 675, 1. 730, 14. 761, 15); DE DI OPIFICIO . ID . E . DE RATIONE FIRMIANI LACTANTI. AD DEMETRIANVM. HM (nisi quod DEMETRIA;: M); De dl opificio. idest de ratione. F. L. Ad demetriantl S; de HMS cf. ad c. 19, 1; De opificio dei uel formatione hominis multi codd. rec. (ex Hieronymo de uir. inl. 80, cf. infra); libros II. Celii Firmiani Lactantii de opificio dei catalogus JBobiensis saec. X (cf. Becker, Catal. biblioth. ant. p. 67 n. 220.221 et part. I. Proleg. p. LXXX cum. 1); cf. Lact. d. op. 1, 11 temptabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem explicare; 8,1 nunc rationem totius hominis ostendam (cf. de ratione codd. HMS); 4,24 ut in eo diuinae prouidentiae potestatem.. ostendam; 6, 15 nunc de prouidentia. disseramus; Inst. 1110, 15 (de prouidentia) ... quia nuper proprium de ea re librum ad Demetrianum auditorem meum scripsi (cf de diuina prouidentia cod. Taurin. Epit.); Hieron. de uir. inl. 80 habemus eius... ad eundem (sc. Demetrianum) de opificio dei uel formatione hominis librum unum; Epist. LXX 5 (I 427 D Vall.) Lactantius qui de ira quoque et opificio dei duo uolumina condidit; de inscriptione libri cf. etiam Prolegom. 1* Quam minime sim quietus etiam in summis necessitatibus, ex hoc libello poteris aestimare, quem ad te rudibus paene uerbis prout ingenii mediocritas tulit, Demetriane, perscripsi, ut et cotidianum studium meum nosses et non deessem tibi praeceptor etiam nunc, sed honestioris rei meliorisque doctrinae. nam si te in litteris nihil aliud quam linguam instruentibus auditorem satis strenuum praebuisti, quanto magis in his ueris et ad uitam pertinentibus docilior esse debebis? apud quem nunc profiteor nulla me necessitate uel rei uel temporis inpediri, quominus aliquid extundam quo philosophi sectae nostrae quam tuemur instructiores doctioresque in posterum fiant, quamuis nunc male audiant castigenturque uulgo, quod aliter quam sapientibus conuenit uiuant et uitia sub obtentu nominis celent: quibus illos aut mederi oportuit aut ea prorsus effugere, ut beatum atque incorruptum sapientiae nomen uita ipsa cum praeceptis congruente praestarent. ego tamen ut nos ipsos simul et ceteros instruam, laborem nullum recuso. neque enim possum obliuisci mei tum praesertim, cum maxime opus sit meminisse, sicut ne tu quidem tui, ut spero et opto. nam licet te publicae rei necessitas a ueris et iustis operibus auertat, tamen fieri non potest quin subinde in caelum aspiciat mens sibi conscia recti. et quidem laetor omnia tibi quae pro bonis habentur prospere fluere, sed ita, si nihil de statu mentis inmutent. ,AVCTORES 22] Verg. Aen. I 604. BPVJ 1 quamquam BY (in V pictwm) etia (\\' euanid. refecit m. 3, sic saepe) V 2 enstimare P quem (e part. ras. ex a m. 1) Y 3 pLenje V 4 cottidianum V 5 deesset B honestiores B, -ris ras. ex -rus? V melioresque B 6 lingua instituentibus B 7 **strenuum B 8 uerbis B 9 nullam necessitatem V 10 quotinmua (d er.) B excudam codd. rec., edd. 13 *conuenit P 14 uibant Bae, r corr. m. 1 uel 2 illos om. P 15 mediri Bt, corr. B* psus (r m. 2) P ut] BV, et P 16 II/uita (1, - 2 litt. er.) V 19 mLaXjime Y 20 et] BY, ut P 21 a ueris] PV, habeat B Letj a iustis B Lauertatj V 23 et] BY, ego P edd. 24 inmutant PVpart. ras. corr. F27 uereor enim ne paulatim consuetudo et iucunditas earum rerum sicut fieri solet in animum tuum inrepat, ideoque te moneo et repetens iterum(que) iterumque monebo, ne oblectamenta ista terrae pro magnis aut ueris bonis habere te credas, quae sunt non tantum fallacia, quia dubia, uerum etiam insidiosa, quia dulcia. nam ille conluctator et aduersanus noster scis quam sit astutus et idem saepe uiolentus, sicuti nunc uidemus. is haec omnia quae inlicere possunt, pro laqueis habet et quidem tam subtilibus, ut oculos mentis effugiant, ne possint hominis prouisione uitari. summa ergo prudentia est pedetemptim procedere, quoniam utrubique saltus insidet et offensacula pedibus latenter opponit. itaque res tuas prosperas in quibus nunc agis suadeo ut pro tua uirtute aut contemnas, si potes, aut non magno opere mireris. memento et ueri parentis tui et in qua ciuitate nomen dederis et cuius ordinis fueris: intellegis profecto quid loquar. nec enim te superbiae arguo, cuius in te ne suspicio quidem ulla est, sed ea quae dico, ad mentem referenda sunt, non ad corpus: cuius omnis ratio ideo conparata est, ut animo tamquam domino seruiat et regatur nutu eius. uas est enim AVCTOBES 3] Verg. Aen. m 486. BPYj 1 consuetudo et] consuetudine Heusingerus, Emendat. p. 146 2 post tuum 8. I. sensim in add. B3; inrepat] B3 codd. rec., coni. etiam i Heumannus, repat BtpV te (e lin. del. et i add. m. 3, sic!) B 3 pr. iternmque] codd. Vergil., iterum BP (sequitur rasura 8-10 litter.) V Dke rnen P1 4 terrae (sic corr. m. 1) P aut] BP, ac V 5 fallLaJcia ex fallaa? P 8 is haec om. P 9 habent P mentes B«, corr. m. 1 uel 2 . 10 homines Bx, corr. m. 1 uel 2 11 prudentia] V, prouidentia B, pujdentia P peditemptim P, peditimltim sic Vac, pedetem: U ptim corr. m. 1, p add. m. 1 uel 2 ♦♦utribique (ut er., u 8. J. m. 1) B, utubique pI, utrr\\'obique (o part. ras. ex u) P2, utrobique V 12 incidit V 13 post res 1 (t?) uel 2 litt. er., P proprias P ages B 14 non (alt. n ras. ex m) V magnopere V 15 in quam ciuitatem B 16 fuerit P profecto (p in 2 ued 3 ditt. er. m. 1 F) P 17 suspfciao P 18 ea om. P referenda* (m er.) V 19 ideo] ita coni. Heumannus et cum Gothano scr. Buenemannus 20 negatur P1 quodammodo fictile quo animus id est homo ipse uerus continetur, et quidem non a Prometheo fictum, ut poetae locuntur, sed a summo illo rerum conditore atque artifice deo, cuius diuinam prouidentiam perfectissimamque uirtutem nec sensu conprehendere nec uerbo enarrare possibile est. temptabo tamen, quoniam corporis et animi facta mentio est, utriusque rationem quantum pusillitas intellegentiae meae peruidet, explicare. quod officium hac de causa maxime suscipiendum puto, quod Marcus Tullius uir ingenii singularis in quarto De re publica libro, cum id facere temptasset, materiam late patentem angustis finibus terminauit leuiter summa quaeque decerpens. ac ne ulla esset excusatio cur eum locum non fuerit exsecutus, ipse testatus est nec uoluntatem sibi defuisse nec curam. in libro enim De legibus primo cum hoc idem summatim stringeret, sic ait: hunc locum satis, ut mihi uidetur, in iis libris quos legistis expressit Scipio. postea tamen in libro De natura deorum secundo hoc idem latius exsequi conatus est. sed quoniam ne ibi quidem satis expressit, adgrediar hoc munus et sumam mihi audaciter explicandum quod homo-disertissimus paene omisit intactum. AVCTORES 1] ex eodem remotiore aliquo auctore quo Lactantius, NemesiuB p. 37 Matth.Πλάτων—διώxωμεν (τήν ψυτούζ είναι); de locis Nemesii cf. editoris disputationem Ueber die Quellen von Lactane\\' Schrift De opificio dei, Stud. Vindobon. XIII (1891) p. 276 ss.; cf. etiam Cic. de re p. VI 24, 26. § 12 s.] Cic. de re p. IV 1, 1. 15] Cic. de legg. I 9, 27. 17 s.] cf. Cic. de nat. deor. II 47 ss. BPVj 2 fictus B loquuntur PV 4 perfectissimamque (tert. e in er. am ?) V 5 temptauo BAe, coiT. m. 1 uel 2 9 Marcus] BP, IbJil (1 uel 2 litt. er.) V 10 it B post temptasset add. hd. et in marg. inf. haec nihil prorsus effecit nam. hs. B3 (de hd. et hs. cf. part. I Proleg. p. XXVI adn. 1) 11 terminauit fuit in er. ret?) P Jeuiter sumjmam quamque V 12 cur om. P, cur ex cQ F,? 13 fuerit] BV, ee P 14 Tioc1 V 15 *stringeret (i er.) B, stringeLraJ V 16 iis] deteriores codd. Cic., edd., his BPV, optimi codd. Cic. expressi P 17 in libro otn. B 18 nec V 19 audacter codd. rec., edd. forsitan reprehendas quod in rebus obscuris coner aliquid disputare, cum uideas tanta temeritate homines extitisse, qui uulgo philosophi nominantur, ut ea quae abstrusa prorsus atque abdita deus esse uoluit, scrutarentur ac naturam rerum caelestium terrenarumque conquirerent, quae a nobis longe remotae neque oculis contrectari neque tangi manu neque percipi sensibus possunt: et tamen de illarum omnium ratione sic disputant, ut ea quae adferunt probata et cognita uideri uelint. quid est tandem cur nobis inuidiosum quisquam putet, si rationem corporis nostri dispicere et contemplari uelimus? quae plane obscura non est, quia ex ipsis membrorum officiis et usibus partium singularum quanta ui prouidentiae quidque factum sit, intellegere nobis licet. Dedit enim homini artifex ille noster ac parens deus sensum atque rationem, ut ex eo appareret nos ab eo esse generatos, quia ipse intellegentia, ipse sensus ac ratio est. ceteris animantibus quoniam rationalem istam uim non attribuit, quemadmodum tamen uita earum tutior esset, ante prouidit. omnes enim suis ex se pellibus terit, quo facilius possent uim pruinarum ac frigorum sustinere. Singulis autem generibus ad propulsandos impetus externos sua propria munimenta constituit, ut aut naturalibus telis repugnent fortioribus aut quae sunt inbecilliora, subtrahant ae periculis pernicitate fugiendi aut quae simul et uiribus et celeritate AVCTORES § 3] cf. Minuc. Fel. c. 17, 10. BPVj 1 repr«ehendor P 2 hominis Bt, corr. B* 4 scrutarent B 5 terrenarum P 6 remota P contueri B manu tangi B 7 sensu B 9 ue.lint (l er.) V, pariter 11 quis P1 10 rsi1 P2 rationes (es ex is?) P despicere P, inspicere V ref B 13 quidqute (a er.) Bt quicquid P factum sit intellegere refecit V3 16 qui P 17 uiam V 18 uita. (m er.) P eorum pao ante (d er.) V 19 rsuis P11 ex se pellibus] P, ex ip!se (sic m. 1, ex ipso I se m. 2) pilis B, ex se pilis V edd., sed cf. c. 7, 2; ad ex se cf. p. 9, 1 20 possint V frigora codd. rec., edd. 21 propu]sanldosJ impetus (u ras. ex a) V sUa.a.J Pif propropria P 22 Lautj V 23 rpericulis1 B3 24 simul6ftt (eoep. m. 1 uel 2) B, simul Letj B3 indigent, astu se protegant aut latibulis saepiant. itaque alia eorum uel plumis leuibus in sublime suspensa sunt uel suffulta ungulis uel instructa cornibus, quibusdam in ore arma sunt dentes aut in pedibus adunci ungues: nulli munimentum ad tutelam sui -deest. si qua uero in praedam maioribus cedunt, ne tamen stirps eorum funditus interiret, aut in ea sunt religata regione, ubi maiora esse non possunt, aut acceperunt uberem generandi fecunditatem, ut et bestiis quae sanguine aluntur, uictus suppeteret ex illis et inlatam tamen cladem ad conseruationem generis multitudo ipsa superaret. hominem autem ratione concessa et uirtute sentiendi atque eloquendi data eorum quae ceteris animalibus attributa sunt, fecit expertem, quia sapientia reddere poterat quae illi naturae condicio denegasset: statuit enim nudum et inermem, quia et ingenio poterat armari et ratione uestiri. ea uero ipsa quae mutis data et homini denegata sunt, quam mirabiliter in homine ad pulchritudinem faciant, exprimi non potest. nam si homini ferinos dentes aut cornua aut ungues aut ungulas aut caudam aut uarii coloris pilos addidisset, quis non sentiat quam turpe animal esset futurum, sicut et muta, si nuda et inermia fingerentur? quibus si detrahas uel naturalem sui corporis BPVj 1 indigeant V latibolis B sl\" a \"epiant B 2 laeuibus B 3 ungulis (g ex c) V inore (m er.) V arme... (iå er.) B 4 ungu*es (o ? er.) B nullique codd. rec., edd. 5 tutellam B 6 stirp*s (i er.) B tamensltir seorum pI, tamen»l stiraseorum P2 in ea sunt religata] BPV; religionis BaG, li exp. m. 1 uel 2, re..giones (Bed s linea del.) B*, relegiones (alt. e ex i m. 2, sic) P, regione... (s ? er.) V; in eam sunt relegata regionem Erasmus, in ea sunt relegata regione priores et multi poster. 7 \"non\"1 B3 9 post uictus 3 fere litt. er., P suppeterent P, suppeLtjeret V 12 eloquendi-quae om. P 14 conditio (t ex c, sic saepe) F2 enim] P, eum B, om. Vj malim denegasset, <et> statuit nudum cum Heumanno 16 dLenegata s.Junt P in homine] BP, homini V 17 pulchritudiner m\\' B3, pulcritudinem V, sic saepe hovainillll ex hominum P 18 fierinos (i exp. m. 1?) P 0 ungues (alt. u ex o m. 1, o s. I. m. 1 uel 2, sic) B 19 colores P1 20 et om, codd. rec., edd. nuda (n ras. ex m) V in.ermia (h er.) V 21 detraTiaas V, saepe h om. add. m. 1 uel 2 uestem uel ea quibus ex se armantur, nec speciosa poterunt esse nec tuta, ut mirabiliter, si utilitatem cogites, instructa, si speciem, ornata uideantur: adeo miro modo consentit utilitas cum decore. hominem uero quoniam aeternum animal atque inmortale fingebat, non forinsecus ut cetera, sed interius armauit nec munimentum eius in corpore, sed in animo posuit, quoniam superuacuum fuit, cum illi quod erat maximum tribuisset, corporalibus eum tegere munimentis, cum praesertim pulchritudinem humani corporis inpedirent. unde ego philosophorum qui Epicurum secuntur amentiam soleo mirari, qui naturae opera reprehendunt, ut ostendant nulla prouidentia instructum esse ac regi mundum, sed originem rerum insecabilibus ac solidis corporibus adsignant, quorum fortuitis concursionibus uniuersa nascantur et nata sint. praetereo quae ad ipsum mundum pertinentia uitio dant, in quo ridicule insaniunt: id sumo, quod ad rem de qua nunc agimus pertinet. AVCTORES 2 s. utilitatem ... speciem ... consentit utilitas cum decore] haec bipertita ratio frequentissima est in hoc libro; cf. Inst. 11 10, 13: Hermes... illud explanare temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra formauerit (sc. deus). cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat; cf. \\'Ueber die Quellen\\' p. 270 ss. § 10 — c. 4, 15] Epicurea ed. Usener frg. 372 (p. 250). BPVJ 2 ut] BP, ..ą.ut (ut er., a exp. m. 1) V 4 humilitas Bl, corr. B1 quoniamJ quem edd. 5 atque (t in ras. ex d m. 1 uel 2) V, sie saepe 7 illi cum B, ut cum illi P 8 tegeret BP 9 corporis inpedirent humani B impediret V ergo (r del. m. 2 uel rec.) P | filosoforum (om. qui Epicurum) V1, ante initium uersus eos qui add. VK filosoforum in philosophorum corr. V3, supra hanc uocem magna raswra 10 rqup P1 sequuntur P, sequru\\'ntur V 11 operam B O prseuidentia (o m. 2) V 13 assignant (pr. s in er. d m. 1Y) V, sic etiam al. 14 praeterea P 15 uitia B ridiculi B1, forr. B:\\'. 16 sGmo P, su.mo (m er.) V Queruntur hominem nimis inbecillum et fragilem nasci quam cetera nascantur animalia: quae ut sunt edita ex utero, protinus in pedes suos erigi et gestire discursibus statimque aeri tolerando idonea esse, quod in lucem naturalibus indumentis munita processerint, hominem contra nudum et inermem tamquam ex naufragio in huius uitae miserias proici et expelli, qui neque mouere se loco ubi effusus est possit nec alimentum lactis adpetere nec iniuriam temporis ferre. itaque naturam non matrem esse humani generis, sed nouercam, quae cum mutis tam liberaliter gesserit, hominem uero sic effuderit, ut inops et infirmus et omni auxilio indigens nihil aliud possit quam fragilitatis suae condicionem ploratu ac fletibus ominari, scilicet cui tantum in uita restet transire malorum. quae cum dicunt, uehementer sapere creduntur, propterea quod unus quisque inconsiderate suae condicionis ingratus est, ego uero illos numquam tam desipere contendo quam cum haec locuntur. considerans enim condicionem rerum intellego nihil fieri aliter debuisse, ut non dicam potuisse, quia deus potest omnia, sed necesse est ut prouidentissima AVCTORES c. 3, 1. 2] Cic. de re p. III 1, 2 (cf. 1); cf. etiam C F W. Muellerum edit. Cic. IV 2 p. XXX ad p. 332, 7 et editoris disputationes tLactantius und Lucretius\\', Annal. phil. CXXXXIII 240, et \\'Uebt:r die Quellen\\' p. 290. 5 s. hominem-expelli] cf. Lucr. V 222 s. 9—12 quae cum--ominari] cf. Lucr. V 223—226. 13] Lucr. V 227. BPVJ 1 nimis] nimio magis Heumannus, magis dubitanter Halmius, Cic. de re p. III 1, 2 (p. 816, 26 adn.) 2 nascuntur PV, recte? cf. p. 12, 5 3 **erigi V statim quaerunt tolerando V 4 aere B 5 in*ermem (b er.) V 6 naufragio* (o* ex urn) V 7 moueri Bt, corr. B2 8 ita\\',!.\\' P 10 tam liberaliter] BP, liberalius V, recte? se gesserit Parrhasius Heumannus, egerit dubitanter Halmius ibid. (cf. infra p. 12, 5), sed cf. Cyprian. Epist. LXII 3 (p. 699, 7) uelociter gerere; Lucif. p. 219, 9 ut non prout mihi placitum est geram. inops (p part. ras. ex b tn. 2) V 11 aliud (d in er. t m. 2) V, sic etiam alias 12 fietibus suis somniari B scilicet et B 13 tantum] PV cum codd. Lucr., tamen B re et transirest codd. Lucr. 15 condiciouis] JiV1 (alt. c in t mut. V1), conditioni$ (s exp. m. 1, sed punctum leuiter eras.) P, conditioni codd. rec., edd. 16 tam] BV, magis 8. I. P 17 loquuntur P 18 post debuisse s. I. quam factum est add. B3 19 ut om. P, recte? illa maiestas id effecerit quod erat melius et rectius. libet igitur interrogare istos diuinorum operum reprehensores quid in homine deesse, quia inbecillior nascitur, credant, num idcirco minus educentur homines, num minus ad summum robur aetatis prouehantur, num inbecillitas aut incrementum inpediat aut salutem, quoniam quae desunt ratio rependit? 4at hominis inquiunt \\'educatio maximis laboribus constat, pecudum scilicet condicio melior, quod eae cum fetum ediderint, non nisi pastus sui curam gerunt: ex quo efficitur ut uberibus sua sponte distentis alimentum lactis fetibus ministretur et id cogente natura sine matrum sollicitudine adpetant\\'. quid? aues, quarum ratio diuersa est, nonne maximos suscipiunt in educando labores, ut interdum aliquid humanae intellegentiae\\' habere uideantur? nidos enim aut luto aedificant aut uirgultis et frondibus construunt, etiam ciborum expertes incubant ouis et quoniam fetus de suis corporibus alere non datum est, cibos conuehunt et totos dies in huiusmodi discursatione consumunt, noctibus uero defendunt fouent protegunt. quid amplius homines facere possint nisi hoc solum fortasse, quod non expellunt adultos, sed perpetua necessitudine ac uinculo caritatis adiunctos habent? quid quod auium fetus multo fragilior est quam hominis, quia non ipsum animal edunt, BPVj 3 homine* (m er.) V deesset B nascitur credantj PV (nisi 4 crtdft quod credgLntJ m. 1 V), nascitur fcreda rra. 1) B 4 educantur B educantur-minus in marg. add. P2 ad om. P o prouerblantul\\' B3V* f 6 dependit B V ad BP\" homines BJhc V. corr. V* 7 inquirun\"t B3 edocatio V, corr. V* f 8 post scilicet 8. I. annentorumq. add. B3 eae] B, aeae omnes P, haec V, hae edd. edederint Bl. corr. B3 9 in pastus utrum st an rt sit dubium P, st, uix rt in V efficiatur (a del. m. 3) B, efficiuijtur (un exp. m. 2) P 11 id] BP, ideo V matrum om. codd. rec., edd. adpetunt P 12 in om. V 15 et] PV, aut e B etiam] et edd. 16 f*etus (o er.) B 17 in om. V discursatione] BV, conlatione P; cf. c. 3, 20 19 homines om. P possunt BP 21 habeant B 22 ss. sic distinxi, uarie aliter edd., multi cum Erasmo id uero-tenerum in parenthesi ponunt, quae ut glossema eicit Heumannus, sed uero in apodosi conlocatum est, cf. Indic. uerb. quTa P* non] BV, non materno corpore P edd. sed id quod materni corporis fotu et calore tepefactum animal efficiat? quod tamen cum spiritu fuerit animatum, id uero inplume ac tenerum non modo uolandi, sed ambulandi quoque usu caret. non ergo ineptissimus sit si quis putet male cum uolucribus egisse naturam primum quod bis nascantur, deinde quod tam infirmae, ut sint quaesitis per laborem cibis a parentibus nutriendae? sed illi fortiora eligunt, inbecilliora praetereunt. quaero igitur ab iis qui condicionem pecudum suae praeferunt, quid eligant, si deus iis deferat optionem, utrum malint, humanamne sapientiam cum inbecillitate an pecudum firmitatem cum illarum natura. scilicet non tam pecudes sunt, ut non malint uel fragiliorem multo quam nunc est dummodo humanam quam illam inrationabilem firmitatem. sed uidelicet prudentes uiri neque hominis rationem uolunt cum fragilitate neque mutorum firmitatem sine ratione. (quid) quod nihil est tam repugnans tamque contrarium, quod unum quodque animal aut ratio instruat necesse est aut condicio naturae? si naturalibus munimentis instruatur, superuacua AVCTORES 8-13] ex Cic. de re p. (IV?) ut uid., cf. Lact. Inst. V 11, 2; \\'Ueber die Quellen\\' p. 290 s. EXPILATOBES 5] Isidor. orig. XII 7, 79. 1 Lsed idj B materni corporis] BY, om. P fo*tu (e er.) B, fotu IIlIi,d I (f ex p ? m. 1?) P 2 cum om.. spQ, add. d et in marg. spiritu m. 2, P 3 post tenerum 12 fere litt. er., quas iam m. 1 uel 2 expwnxerat, extremae um fuerant, B 4 sit om. P 5 bis] PY, uix B nascuntur PV, recte? cf. p. 10, 2 6 infirme B, infirma V ut om. V siat V ciuis BI, corr. B3 7 parentiHauas pl1 8 iis] edd., his BPY 9 eligunt V iis] edd., his BPV opLt,ionem Pty 10 humanã. (\\' m- 2, e ? er.) P, humanariU (s. I. \\' ut vide er., post m er. e uel g) V . post sapientiam s. I. eligendi add. B3 11 illarum] edd., cf. p. 11, 8, illorum BPV naturam (m exp. m. 3) R, post hoc s. I. quid optant quid eligunt add. B3 12 sint Vx, smt (sic, uolebat sunt sCnÖtre) Vvf 13 in rationabilem (in postea extra uers. add. m. 1) V 14 nerq.\\' P hominis om. P 15 quid addidi, quod BV, quo P; at ed. Paris. 1513, quare Egnatius, sed Heumannus 17 quord\\'que V 18 (nam) si malim instruantur P ratio est. quid enim excogitabit? quid faciet? quid molietur? aut in quo lumen illud ingenii ostendet, cum ea quae possint esse rationis, ultro natura concedat? si autem ratione sit praeditum, quid opus erit saepimentis corporis, cum semel concessa ratio naturae munus possit inplere? quae quidem tantum ualet ad ornandum tuendumque hominem, ut nihil potuerit maius ac melius a deo dari. denique cum et corporis non magni homo et exiguarum uirium et ualitudinis sit infirmae, tamen quoniam id quod est maius accepit, et instructior est ceteris animalibus et ornatior. nam cum fragilis inbecillusque nascatur, tamen et a mutis omnibus tutus est et ea omnia quae firmiora nascuntur, etiamsi uim caeli fortiter patiuntur, ab homine tamen tuta esse non possunt. ita fit ut plus homini conferat ratio quam natura mutis, quoniam in illis neque magnitudo uirium neque firmitas corporis efficere potest quominus aut opprimantur a nobis aut nostrae subiecta sint potestati. potestne igitur aliquis cum uideat etiam boues lucas cum inmanissimis corporibus ac uiribus seruire homini, queri de opifice rerum deo, quod modicas uires, quod paruum corpus acceperit, nec beneficia in se diuina pro merito aestimat? quod est ingrati aut ut uerius loquamur, insani. Plato ut hos credo ingratos refelleret, naturae gratias egit, quod homo natus esset. quanto magis melius et sanius, AVCTORES § 19 Plato] cf. Plntarch. uit. Marii c. 46. BPVJ 1 excitauit B1, excitabit B2, excogitabit B3 post faciet add. aut codd. rec., edd. molTetur B 2 ostendit Vac, corr. m. 1\\'1 possentP, possunt codd. rec., edd. 3 ultra BIPI, corr. B3P* 4 quod VBC 5 que ex qui P2, in marg. hec sepes P1 9 /lltamen (& er.) V quoniam om. B 11 inbecill*usque (i er.) P 13 rnon JBs 16 subiectae s*int (s ? er.) B 18 ad lucas in marg. aelefantos dicit add. BJ rinTmanissimis V ac uiribus] B, om. P, a. I. add. V1 19 parum B 20 benefici* B se* (d er.) V an aestimare ? 21 ingrati* (I\\\\? er.) V ut uerius Ioquamur] V, quod ut uerius loquar B, uerius loquamur P ante Plato add. melius igitur Bs 23 post esset hoc h. d. et in marg. inf. quod ipsum quale sit non est huius materiae ponderare. hs B3 (hd et hs ut p. 6,10) t magis] B, om. PV, sed cf. p. 4, 8 a. magis ... docilior et Woelfflinum, Lat. u. roman. Compar. p. 46 qui sensit condicionem hominis esse meliorem, quam isti qui se pecudes natos maluerunt! quos si deus in ea forte conuerterit animalia quorum sortem praeferunt suae, iam profecto cupiant remigrare magnisque clamoribus condicionem pristinam flagitent, quia non est tanti robur ac firmitas corporis, ut officio linguae careas, aut auium per aerem libera discursatio, ut manibus indigeas. plus enim manus praestant quam leuitas ususque pinnarum, plus lingua quam totius corporis fortitudo. quae igitur amentia est ea praeferre quae si data sint, accipere detrectes? Idem queruntur hominem morbis et inmaturae morti esse subiectum. indignantur uidelicet non deos esse se natos. minime\\', inquiunt sed ex hoc ostendimus hominem nulla prouidentia esse factum, quod aliter fieri debuit\\'. quid si ostendo id ipsum magna ratione prouisum esse, ut morbis uexari posset et uita saepe in medio cursus sui spatio rumperetur? cum enim deus animal quod fecerat sua sponte ad mortem transire cognouisset, ut mortem ipsam, quae est dissolutio naturae, capere posset, dedit ei fragilitatem, quae morti aditum ad dissoluendum animal inueniret. nam si eius roboris AVCTORES 11 s. morbis et inmaturae morti] cf. Lucr. V 222 s. quae Lact. hoc in cap. de \\'inmatura morte\\' (cf. p. 15. 3. 22 17, 13. 18, 15) dicit, partim fort. ex Senecae libro De inmatura morte (cf. Inst. I 5, 26. III 12, 11) sumpta sunt. BPVj 2 natos esse codd. rec., edd. maluerint codd. rec., edd., probat etiam Buenemannus quod B post forte s. I. eos add. B2 conuerteret B 4 remigrare (pr. r postea add. tn. 1) B 6 aVrem B liber--a. (d er.) V 8 Ueuitas (a er.) B pennarum (sed e ex i P*Vl f) PV 9 quasi P1 11 homines B 12 subiectos B eos, sed a. I. i deos add. P esse se] B, esse rse\\'1 P2, esse V 13 ex] V, om. BP, sed cf. Inst. I 5, 2 (ex his ... probemus). V 6, 6. 19, 16 nulla. prouidentia* (m er.) B 15 ostendam B, ostendero edd., sed cf. Inst. VI 16, 4 quid si ostendo rid1 F1 f prouisurirT B3 16 possit V e et] P, ut B, ut et V saepe] BV, suaP 18 transisse P cognos.et (s er., c m. 1?) P, cognouisset I & ut uid. Vac, cognouis... I sa m. 1 el 19 c.a..pere JB4 possit V & (corr. m. 2) P 20 ad ditum F fieret, ut ad eum morbus et aegritudo adire non posset, ne mors quidem posset, quoniam mors sequella morborum est. inmatura uero mors quomodo abesset ab eo cui esset constituta matura? nempe nullum hominem mori uolunt nisi cum centesimum aetatis conpleuerit annum. quomodo illis in tanta repugnantia rerum poterit ratio constare? ut enim ante annos centum mori quisque non possit, aliquid illi roboris quod sit inmortale tribuendum est: quo concesso necesse est condicionem mortis excludi. id autem ipsum cuiusmodi potest esse quod hominem contra morbos et ictus extrarios solidum atque inexpugnabilem faciat? cum enim constet ex ossibus et neruis et uisceribus et sanguine, quid horum potest esse tam firmum, ut fragilitatem repellat ac mortem ? ut igitur homo indissolubilis sit ante id tempus quod illi putant oportuisse constitui, ex qua ei materia corpus attribuent? fragilia sunt omnia quae uideri ac tangi possunt. superest ut aliquid ex caelo petant, quoniam in terra nihil est quod non sit infirmum. cum ergo sic homo formandus esset a deo ut mortalis esset aliquando, res ipsa exigebat ut terreno et fragili corpore fingeretur. necesse est igitur ut mortem recipiat quandolibet, quoniam corporalis est; corpus enim quodlibet solubile atque mortale est. stultissimi ergo, qui de morte inmatura queruntur, quoniam naturae condicio locum illi facit. ita consequens erit BPVJ 1 ne-posset om. P 2 seque.la (l er.) PY morbortl (\\' m. 2) B 4 natura BP 5 centensimum P Laetatis4 P conpleuerit annum (= et — er., quae add. m. 2) B conplerit P illi. (s er.) V 7 illi (sic) V LqnOjd Pif 1 8 quo. (d er.) Y 9 huiusmodi BY 10 quod ne (d in er. eodem d? m. 3) B extrajios (ne add. m. 1) V, eztraneos codd. rec., edd. 12 sanguine. (m er.) B 13 igitur om. V 14 it B, rid) P* quid B constituisse P 15 materia ei B adtribuant ut uid. (alt. a euanid.) B 17 ergo] BP, enim Y 18 post aliquando hoc hd. et in marg. inf. haec et per se ipum (sic) nobilis semper hs. add. B* (hd. et hs. utp. 6, 10) 19 supra ipsa exigebat raswra, P 20 ut om. V, recte? cf. p. 10, 19 21 quodlibet om. P soluibile P mortalis pi, mortale* P1 23 quoniam] BP, quia V locum (o ex u) V faciat P ut morbis quoque subiectus sit: neque enim patitur natura ut abesse possit infirmitas ab eo corpore quod aliquando soluendum est. sed putemus fieri posse quemadmodum uolunt, ut homines ea condicione nascantur, ne quis morbo mortiue subiectus sit, nisi peracto aetatis suae spatio ad ultimam processerit senectutem: non igitur uident, si ita sit constitutum, quid sequatur, omni utique cetero tempore mori nullo modo posse? sed si prohiberi ab altero uictu potest, mori poterit. res igitur exigit ut homini qui ante certam diem mori non potest. ciborum alimentis, quia subtrahi possunt, opus non sit. <sed) si opus cibo non erit, iam non homo ille, sed deus fiet. ergo, ut superius dixi, qui de fragilitate hominis queruntur, id potissimum queruntur, quod non inmortales sempiternique sint nati. \\'nemo nisi senex mori debet\\'. atquin mortalitas non potest cum inmortalitate coniungi. si enim mortalis est in senectute. inmortalis esse in adulescentia non potest nec est ab eo condicio mortis aliena qui quandoque moriturus est, nec ulla inmortalitas est cui sit terminus constitutus. ita fit ut et inmortalitas exclusa in perpetuum et ad tempus recepta mortalitas hominem constituat in ea condicione, ut sit in qualibet aetate mortalis. quadrat igitur necessitas undique nec debuisse fieri aliter nec 12 superius] p. 14, 11 ss. BPVJ 2 ruV P1 post quod hoc hd et in marg. inf. haec idcirco non solidum firmumq. natn est ut hs. add. B3 (bd et hs. ut p. 6, 10) 3 pst er. et sit scr. B3 fieri possej V, fieri \\'\"posse\"\\' P2, posse fieri B 4 homo non ea P nascatur P qui B, qua P mortuue (s? er.) V - 5 rnrsi B suae aetatis B 7 \"\"ITomTni B Lcert0j (cetero ut uid. . eras., er non certum) B2, Lcete,ro P 8 possit B; posse? distinxi, posse. uel posse: edd. altore Erasmus, sed Heumannus explicat si alter eum potest prohibere uictu (ef. 10 subtrahi) 9 certa (quamquam ante habet) P, certum V, recte? die P 10 possint B 11 sint B sed addidi 12 de om. B 13 inmortalis B, rim\\'mortalcs V 14 Lmori, V 15 post debet 8. I. nempe ideo mori debet quia deus non est add. B3 17 nec est om. P 18 post moriturus 2 uel 3 litt. er., P nna P mortalitas V 19 et] P, etiam B, om. V 22 fieri om. P ...nee (nec er.) V fas fuisse. sed isti rationem sequentium non uident, quia semel errauerunt in ipsa summa, exclusa enim de rebus humanis diuina prouidentia necessario sequebatur ut omnia sua sponte sint nata. hinc inuenerunt illas minutorum seminum plagas et concursiones fortuitas, quia rerum originem non uidebant. in quas se angustias cum coniecissent, iam cogebat eos necessitas existimare animas cum corporibus nasci et item cum corporibus extingui: adsumpserant enim nihil fieri mente diuina. quod ipsum non aliter probare poterant quam si ostenderent esse aliqua in quibus uideretur prouidentiae ratio claudicare. reprehenderunt igitur ea in quibus uel maxime diuinitatem suam prouidentia mirabiliter expressit, ut illa quae rettuli de morbis et inmatura morte, cum debuerint cogitare his adsumptis quid necessario sequeretur. secuntur autem illa quae dixi: si morbum non reciperet, neque tectis neque uestibus indigeret. quid enim uentos aut imbres aut frigora metueret, quorum uis in eo est ut morbos adferant? idcirco enim accepit sapientiam, ut aduersus nocentia fragilitatem suam muniat. sequitur <quod> necesse est, ut quoniam retinendae rationis causa morbos capit, etiam mortem semper accipiat, quia is ad quem mors non uenit, firmus sit necesse est. infirmitas autem habet in se mortis condicionem, firmitas. uero ubi fuerit, nec senectus locum potest habere nec mors, quae sequitur senectutem. praeterea si mors certae constituta BPYj 2 id (ante ipsa) V 5 origine B 7 item] PV, iterum B 11 igitur (pr. i ras. ex a ?) P 12 diuinitas ex diuinitatem Bli prouidentiam B 13 retulit P, re*tuli (t er.) V 14 lits B quidj B, quidem P. qui Vac:, que m. 1 uel 2; quae codd. ree., edd. sequerentur V, codd. rec., edd. sequuntur PV 15 si om. V an si (homo) ? reciperet] P (sed et ex it ? m. 1), reciperent B, reci- pereiil (litt. er. uid., -ui:c membrana scabra est) V 16 indigerent B, inwgerel/I (litt. er. uid.) V 19 quod add. ed. Paris. 1513; sequitur necessario ut Parrhasius (cf. uers. 3. 14. c. 11, 1); an sequatur necesse est ut? 20 capit (i in er. e) B semper accipiat quia om. P 21 mors] PV, moribus B 23 senec.tus P habere nec mors quae om. P XXVII. Lact. 2. 2 esset aetati, fieret homo insolentissimus et humanitate omni careret. nam fere iura omnia humanitatis, quibus inter nos cohaeremus, ex metu et conscientia fragilitatis oriuntur. denique inbecilliora et timidiora quaeque animalia congregantur, ut quoniam uiribus tueri se nequeunt, multitudine tueantur, fortiora uero solitudines adpetunt, quoniam robore uiribusque confidunt. homo quoque si eodem modo haberet ad propulsanda pericula suppetens robur nec ullius alterius auxilio indigeret, quae societas esset, quae reuerentia inter se, quis ordo, quae ratio, quae humanitas? aut quid esset tetrius homine, quid efferatius, quid inmanius? sed quoniam inbecillus est nec per se potest sine homine uiuere, societatem adpetit, ut uita communis et ornatior fiat et tutior. uides igitur omnem hominis rationem in eo uel maxime stare, quod nudus fragilisque nascitur, quod morbis adficitur, quod inmatura morte multatur. quae si homini detrahantur, rationem quoque ac sapientiam detrahi necesse est. sed nimis diu de rebus apertissimis disputo, cum sit liquidum nihil sine prouidentia nec factum esse umquam nec fieri potuisse. de cuius operibus uniuersis si nunc libeat disputare per ordinem, infinita materia est. sed ego de uno corpore hominis tantum institui dicere, ut in eo diuinae prouidentiae potestatem quanta fuerit ostendam, his dumtaxat in rebus, quae sunt conprehensibiles et apertae: nam illa quae sunt animi, nec subici oculis nec JBP(— 4) VJ 1 humanitate (e ex i) V 2ferae (a. exp. m. 3) B 3 et] BV, exP 4 timidiora] timidio . B . cernendi sensus eqs. P, transilit scriptura in eodem uersu in c. 8, 16; supra. B . add. crucem, item in marg. cum uerbis Hic desunt m. rec. (eadem etiam p. 17,20. 23 cruces add.), praeterea in marg. add. R (i. e. repone) m. 2 5 se* fd ? er.) V 7 an (at>homo? 10 ordo om. V, quis ordo om. codd. rec. 11 inbecillis B, cf. p. 10, 1. 13, 11 12 post est 3 uel 4 litt. er., quarum extrema m ?, B 13 uide V 14 hominjsj VI, maxime uel B, uel om. V, recte? 15 fragiEsq: (q: add. m. 1?) V nascatur Vx 17 nimium B diu, (m er.) B 19 posse B 20 infinita. (m er.) materia. (m er.) B 21 uno tantum corpore hominis V corporis Bae. corr. m. 1? 24 anime V, recte? cf. c. 11, 3. 14, 9, ad animum cf. c. 1, 11 conprehendi queunt. nunc de ipso uase hominis loquimur quod uidemus. In principio cum deus fingeret animalia, noluit ea in rotundam formae speciem conglobare atque colligere, ut et moueri ad ambulandum et flectere se in quamlibet partem facile possent, sed ex ipsa corporis summa produxit caput. item produxit quaedam membra longius, quae uocantur pedes, ut alternis motibus solo fixa perducerent animal quo mens tulisset aut quo petendi cibi necessitas prouocasset. ex ipso autem uasculo corporis quattuor fecit extantia, bina posterius, quae sunt in omnibus pedes, item bina capiti et collo proxima, quae uarios usus animantibus praebent. in pecudibus enim ac feris pedes sunt posterioribus similes, in homine autem manus, quae non ad ambulandum, sed ad faciendum tenendumque sunt natae. est et tertium genus, in quo priora illa neque pedes neque manus sunt, sed alae, in quibus pinnae per ordinem fixae uolandi exhibent usum. ita una fictio diuersas species et usus habet. atque ut ipsam corpons crassitudinem firmiter conprehenderet, maioribus et breuibus ossibus inuicem conligatis quasi carinam conpegit quam nos dicimus spinam eamque noluit ex uno perpetuoque osse formare, ne gradiendi flectendique se facultatem animal non haberet. ex eius parte quasi media costas id est A VOTORES 20 s. quasi-spinaml cf. \\'Plutarch.\\' Plac. philos. V 17, 3 (ex Aetio) \\'AP-.OTOTSXYJS ..; Dielsius. Doxogr. gr. p. 190 adn. 2; Nemes. p. 262 (TJ pax\\'S • • •) • EXPILATORES 8 alternis-fixa] Isidor. orig. XI 1, 112. BVJ 1 loquamur codd. rec., edd.; an loquemur? 4 rutundam B, sic etiam p. 21, 4. 7. al. ref moneri B, emoueri Y 7 membra quaedam Y 8 sola V1, part. ras. corr. V3 perducerent] codd. rec., Parrhasius, producerent jJV, sine dubio ex produxit bis ante scripto; lectio perducerent etiam etymologia pedes-petendi commendatur; cf. de hoc loco \\'Ueb. d. Quellen\\' p. 263 13 sunt posterioribus pedes fens ac similes (sic) V 15 temperandumque Y, sed cf. c. 10, 24 tenendi faciendique 17 pennae (sed e ex i m. 1 ?) V exibent B 18 habet in marg. V 20 conpigit yae, corr. m. 1? 21 spi*nam (n er.) V 22 ossre1 B3 facultatem om. B, post anima! add. usfl B3 2* transuersa et plana ossa porrexit in diuersum, quibus clementer curuatis et in se uelut in circulum paene conductis interna uiscera contegantur, ut ea quae molliora et minus ualida fieri opus erat, illius solidae cratis amplexu possent esse munita. in summo uero constructionis eius quam similem nauali carinae diximus. caput conlocauit, in quo esset regimen totius animantis, datumque illi hoc nomen est, ut quidem Varro ad Ciceronem scribit, quod hinc capiant initium sensus ac nerui. ea uero quae diximus a corpore uel ambulandi uel faciendi uel uolandi causa esse producta, neque nimium longis propter celerem mobilitatem neque nimium breuibus propter firmitatem, sed et paucis et magnis ossibus constare uoluit. aut enim bina sunt ut in homine aut <qua>terna ut in quadrupede: quae tamen non fecit solida, ne in gradiendo pigritia et grauitas retardaret, sed cauata et ad uigorem corporis conseruandum medullis intrinsecus plena. eaque rursus non aequaliter porrecta finiuit, sed summas eorum partes nodis crassioribus conglobauit, ut et substringi neruis facilius. et uerti tutius possent, unde sunt uertibula nominata. eos nodos firmiter solidatos leni quodam operculo AVCTORES 7-9 Varro] Wilmanns, De M. Ter. Varr. libr. gramm. frg. 38 (p. 170). EXPILATORES 7-9] Isidor. orig. XI, 1, 25; de diff. rer XVII 50. 17—20] Isidor. orig. XI 1, 87. BY] 2 uelrut\\' B circolum yac, part. ras. corr. m. 1? 3 mollia V 4 possint B 5 simile Y 6 nauali (u ex b) B, nauis Yj eicere malim, cf. p. 19, 20 carinae (1 ras. ex uj Y capuat, V2 7 animantitts B 9 a] e Heumannus conl. p. 19, 6 (cf. diximus). 9, de codd. rec., edd., sed cf. c. 10, 21 scapulae ... a ceruice demissae 11 celeri F1, -rè F2\\' 13 rut\\' V 14 quaterua] edd., terna BV; recepi illud, quia Lact., quamquam § 7 uel ambulafidi uel faciendi uel uolandi causa dixit (cf. etiam § 2. 3 est et tertium genus), hic tamen pedes tantwn (cf. statim in gradiendo) significat; nisi forte aut — ut in homine aut terna <ut in auibus aut quaterna> ut in quadrupede fuisse conicitur quadruperden B, quadrupede (alt. e part. ras. ex u uel a m. 2?) V 18 grossioribus B 19 sint Y 20 leni (p er.) B texit, quod dicitur cartilago, scilicet ut sine attritu et sine sensu doloris aliquo flecterentur. eosdem tamen non in unum modum informauit. alios enim fecit simplices et in orbem rotundos, in iis dumtaxat articulis in quibus moueri membra in omnes partes oportebat, ut in scapulis, quoniam manus utrolibet agitari et contorqueri necessarium est, alios autem latos et aequales et in unam partem rotundos et in iis utique locis ubi tantummodo curuari membra oportebat, ut in genibus et cubitis et manibus ipsis. nam sicut manus ex eo loco unde oriuntur ubique uersus moueri speciosum simul et utile fuit, sic profecto, si hoc idem etiam cubitis accideret, et superuacuus esset eiusmodi motus et turpis. iam enim manus amissa dignitate quam nunc habet mobilitate nimia proboscidi similis uideretur essetque homo plane anguimanus, quod genus in illa inmanissima belua mirabiliter effectum est. deus enim qui prouidentiam et potestatem suam multarum rerum mirabili uarietate uoluit ostendere, quoniam caput eius animalis non tam longe porrexerat, ut terram posset ore contingere, quod erat futurum horribile atque tetrum, et quia os ipsum profusis dentibus sic armauerat, ut etiamsi contingeret, pascendi tamen facultatem dentes adimerent, produxit inter eos a summa fronte molle ac flexibile membrum quo prendere, quo tenere quodlibet posset, ne rationem uictus capiendi uel dentium prominens magnitudo uel ceruicis breuitas inpediret. BV7 2 irnirm B3 4 iis] edd., his BY 7 tert. et om. B iis scripsi, his BP 8 tantum B 9 et in cubitis B 10 post oriuntur 8. I. a corpore add. B3 12 superuacuos B 13 amissae (e exp. m. 3) B dignitate J51, corr. B3 hunc BK mobilitatem B1, corr. B3 14 proma boscidi similis] Egnatius, proroscidi (mu m. 3) similis B, promusciwdissi- milis V 15 effecttl (~m. %) B 18 capu.d., (sic) Bll 20 faaetrum Bs, Ltjarum V os V ipsud ex ipsam B3, tum eadem man. m restituit profusis (i in er. o m. 1 uel 2) B ante ut etiamsi er. ut etiam Y 21 contirn\\'geret B2 22 fVonte V 23 quord\\'libet Y 24 prominus Bl, n prominaejS B3 Non possum hoc loco teneri quominus Epicuri stultitiam rursum coarguam: illius enim sunt omnia quae delirat Lucretius. qui ut ostenderet animalia non artificio aliquo diuinae. mentis, sed, ut solet, fortuito nata esse, dixit in principio mundi alias quasdam innumerabiles animantes miranda specie ac magnitudine fuisse natas, sed eas permanere non potuisse, quod illas aut sumendi cibi facultas aut coeundi generandique ratio defecisset. uidelicet ut atomis suis locum faceret, diuinam prouidentiam uoluit excludere. sed cum uideret in omnibus quae spirant mirabilem prouidentiae inesse rationem, quae, malum, uanitas erat dicere fuisse animalia prodigiosa in quibus ratio cessaret? quoniam igitur omnia quae uidemus cum ratione nata sunt - id enim ipsum, nasci, efficere nisi ratio non potest —, manifestum est nihil omnino rationis expers potuisse generari. ante enim prouisum est in singulis quibusque tingendis quatenus et ministerio membrorum ad necessaria uitae uterentur et quatenus adiugatis corporibus elata suboles uniuersas generatim conseruaret animantes. nam si peritus architectus cum magnum aliquod aedificium facere constituit, primo omnium cogitat quae summa perfecti aedificii futura sit, et ante emetitur quem locum leue pondus expectet, ubi magni oneris statura sit moles, quae columnarum interualla, qui aut ubi aquarum cadentium decursus et exitus et recepta- cula, haec, inquam, prius prouidet, ut quaecumque sunt AVCTOJRES § 1] Lucr. V 834 ss.; cf. de hoc Lact cap. disputationem \\'Lact. u. LucrS p. 238 ss. BV] 1 nom Bx teneri B stultitiA (\\' m. 2) B, stultift V 0 2 rursus V 3 flt (exp. m. 3) B ostenderat B aliquit Y 4 esse r nata V 9 ut Y post faceret hoc hd. et in marg. inf. haec per infinitum et inane uolitantibus hs. add. B3 (Tid. et hB. ut p. 6, 10) 10 uiderent Y 12 post quibus add. nascendi Thomasius \\'ex antiqms codicibus\\' not. 196, deest in BY et multis certe codd. rec. cessasset a codd. rec., edd. 18 enata JSeumannus subolis B, soboles (corr. m. 1 ?) Y 22 emetitur] edd., metitur B, emetatnr (sic) V, recte ? lenem n 23 operis V molis B 24 pr. et om. V 25 haec] si Heumannus; an si haec ? perfecto iam operi necessaria, cum ipsis fundamentis pariter ordiatur, cur deum quisquam putet in machinandis animalibus non ante prouidisse quae ad uiuendum necessaria essent quam uitam ipsam daret? quae utique constare non posset, nisi prius effecta essent quibus constat. uidebat igitur Epicurus in corporibus animalium diuinae rationis sollertiam, sed ut efficeret quod ante inprudenter adsumpserat, adiecit aliud deliramentum superiori congruens. dixit enim neque oculos ad uidendum esse natos neque aures ad audiendum neque pedes ad ambulandum, quoniam haec membra prius nata sint, quam esset usus uidendi et audiendi et ambulandi, sed horum omnium officia ex natis extitisse. uereor ne huiusmodi portenta et deridicula refutare non minus ineptum esse uideatur, sed libet ineptire, quoniam cum inepto agimus, ne se ille nimis argutum putet. quid ais, Epicure? non sunt oculi ad uidendum nati? cur igitur uident? postea inquit eorum usus apparuit. uidendi ergo causa nati sunt, siquidem nihil possunt aliud quam uidere. item membra cetera cuius rei causa nata sint, ipse usus ostendit: qui utique nullo modo posset existere, nisi essent membra omnia tam ordinate, tam prouidenter effecta, ut usum possent habere. quid enim si dicas aues non ad uolandum esse natas neque feras ad saeuiendum neque pisces ad natan- . dumneque homines ad sapiendum, cum appareat ei naturae officioque seruire animantes ad quod est quaeque generata? seduidelicet qui summam ipsam ueritatis amisit, semper erret necesse est. si enim non prouidentia, sed fortuitis atomorum concursionibus nascuntur omnia, cur numquam fortuito accidit AVCTORES § 7 s.] Epicurea ed. Usener frg. 373 (p. 262). § 8] Lotr. IV 822 ss. 22—25] cf. Quintil. I 1, 1_ BVJ 2 cum edd. 4 possent B 5 constant B 6 iji.,2? 11 sint scripai, sunt BV, essent Usenerus 16 ante non s. I. si add. B2 oculi. (s er.) B 17 Lpostea inquit eorum, V apaaruit (alt. a ex e ?) V 18 causa. (m er.) Y 19 causa. V 20 nullo (o part. ras. ex a ?m.2?)V 21 ordinata Y 22 si enim V LaueB nonj V 24 natura (e add. m. 2) B 25 ard\\' V uidelicet (pr. e ex i) V 26 erLrJet Vlf sic coire illa principia, ut efficerent animal eiusmodi quod naribus potius audiret, odoraretur oculis, auribus cerneret? si enim primordia nullum genus positionis inexpertum relinquunt, oportuit eiusmodi cottidie monstra generari in quibus et membrorum ordo praeposterus et usus longe diuersus existeret. cum uero uniuersa genera et uniuersa in quoque membra leges suas et ordines et usus sibi attributos tueantur, manifestum est nihil fortuito esse factum, quoniam diuinae rationis dispositio perpetua seruatur. uerum alias refellemus Epicurum: nunc de prouidentia ut coepimus disseramus. Deus igitur solidamenta corporis quae ossa dicuntur nodata et adiuncta inuicem neruis adligauit atque constrinxit, quibus mens, si aut excurrere aut resistere uellet, tamquam retinaculis uteretur et quidem nullo labore nulloque conatu, sed uel minimo motu totius corporis molem temperaret ac flecteret. haec autem uisceribus operuit ut quemque locum decebat, ut quae solida essent, conclusa tegerentur. item uisceribus ipsis uenas admiscuit quasi riuos per corpus omne diuisos, per quas discurrens umor et sanguis uniuersa membra sucis uitalibus inrigaret, et ea uiscera formata in eum modum qui uni cuique generi ac loco aptus fuit, superiecta pelle contexit: quam uel sola pulchritudine decorauit uel setis adoperuit uel squamis muniuit uel plumis insignibus AVCTOBES 11] cf. Nemes. p. 262 M. ta i3i batd — otóf.LatQç. EXPILA TOJRES 11] ltiidor. orig. XI 1, 86. 17—20] Isidor. orig. XI 1, 121. BY] 2 odoraretur] B, aut odoraretur V 3 expcrtum V relinquunt (pr. n del. m. 3) B, q in ras., alt. u s. l. (fuerat fort. -cunt) V 6 in om. Y 7 tu.eantur (a et d er.) Y 8 manifestQ (\\' m. 2) B 9 perpetuo Hcumanmis seru.atur (i er.) V re.fellemus (s ? er.) V 10 prouidentia. (m er.) B 12 nodata (d in er. t ? m. 1 ?) Y alligauit (pr. 1 ras. ex d, pr. i ex e m. 2 ?) V 13 alt. ra\\'ut B uelit Y 14 retenaculis Bl, corr. B3 equidem (om. et) B 15 uel om. B nutu (sed pr. u part. ras. ex 0) V, codd. rec., edd. 17 essent] B, o B ęssę Y 18 riuos (0 in er. i) B omne. (m er.) B 19 que V humor, add. h B2V* 21 generi (i in er. e) Blf 22 qug V adornauit. illud uero commentum dei mirabile, quod una dispositio et unus habitus innumerabiles imaginum praeferat uarietates. nam in omnibus fere quae spirant eadem series et ordo membrorum est: primum enim caput et huic adnexa ceruix, item collo pectus adiunctum et ex eo prominentes anni, adhaerens pectori uenter, item uentri subnexa genitalia, ultimo loco femina pedesque. nec solum membra suum tenorem ac situm in omnibus seruant, sed etiam partes membrorum. nam in uno capite ipso certam sedem possident aures, certam oculi, nares item, os quoque et in eo dentes et lingua. quae omnia cum sint eadem in cunctis animantibus, tamen infinita et multiplex diuersitas figurarum est, quod ea quae dixi aut productiora aut contractiora liniamentis uarie differentibus conprehensa sunt. quid ? illud nonne diuinum, quod in tanta uiuentium multitudine unum quodque animal in sui generis specie pulcherrimum est, ut si quid uicissim de altero in alterum transferatur, nihil inpeditius ad utilitatem, nihil deformius ad aspectum uideri necesse sit? ut si elephanto ceruicem prolixam tribuas aut camelo breuem uel si serpentibus pedes aut pilos addas, in quibus porrecti aequaliter BF (a 3) V] 1 mirarbrie//// (1 uel 2 litt. er.,fort. m) B3 post dispositio 2 uel 3litt. er., V 2 imaginum scripsi (cf. uers. 12 figurarum; p. 19. 18 diuersas species; Inst. II11, 6 in uarias imagines corporum), imagines Bl, i u imaginj.,s B2, manum m. 1, 7 Ų)11oI}.lpĮl et in marg. 7 animantitl m. 2, inipso manum inscripsit animatiQ m. 3 V; animantium codd. rec., edd. 3 fere V ab eadem incipit F fol. P series/// ex seriens ? V 5 atrmj B3, s. I. er. ac, quod add. B2 6 subnixa B 10 1<0;8 F, littera 0 prima uersus cum margine folii in fasciculum infixi glutinaiique r interiit; sic saepe primae et extremae uersuum litterae eo] FV, oe (e in er. s ? ł1ł. 2) B 11 animantib.rus\\' F1 tamSn C euanid., n add. m. 2) F 12 figuratorum codd. rec., edd. 13 con tractiora (\\' euanid., n add. m. 2) F lineamentis F 14 illud (d ex t m. 2) F 15 quord\\'que V generiV B2, genere, post s. I. 1 (i. e. et) V; sui (uel suo) genere et codd. rec., edd. 17 ,<i>npeditius F utilitaterm1 B3 | /d> eformius F 18 i<n>ecesse F elefanto BFV 19 cerui|<c; em F ajitj T1? camel <1>0 F, camello B, came.lo (l er.) V 20 pi.los (l er.) V corporis longitudo nihil aliud exigebat nisi ut maculis terga distincti et squamarum leuitate suffulti in lubricos tractus sinuosis flexibus laberentur. in quadrupedibus autem idem opifex contextum spinae a summo capite deductum longius extra corpus eduxit et acuminauit in caudam, aut ut obscenae corporis partes uel propter foeditatem tegerentur uel propter teneritudinem munirentur aut ut animalia quaedam minuta et nocentia motu eius arcerentur a corpore: quod membrum si detrahas, inperfectum fit animal ac debile. ubi autem ratio et manus est, tam non est id necessarium quam indumentum pilorum: adeo in suo quaeque genere aptissime congruunt, ut neque nudo quadrupede neque homine tecto excogitari quicquam turpius possit. sed tamen cum ipsa nuditas hominis mire ad pulchritudinem ualeat, non tamen etiam capiti congruebat. texit ergo illud pilo et quia in summo futurum erat, quasi summum aedificii culmen ornauit. qui ornatus non est in orbem coactus aut in figuram pillei teres factus, ne AVCTORES15 texit ergo illud pilo ... (27, 3) capilli - 27, 5] ex Varrone, cf. Augustin. de dial. 6 (ex quo Isidor. orig. XI 1, 28): capillus quasi capitis pilus; Wilmanns p. 148 (cf. p. 16 ss.); \\'Ueb. die Quellen\\' p. 264. EXPILATORES 2 s. in-Iaberentur] Isidor. orig. XII 4, 2. BFVJ 1 co(rp>oris F, litt. rp foramine interierunt, sic saepius exhibebat Y 2 distrincti F leuitate FY, laeuitate (pr. a del. m. 3) B subfulti F tractos Bl, corr. B3 3 sinrunosis B2 la.berentur (m er.) Y o aut ut scripsi, ut B, aut F..ut (a er.) V 0 obsc.enra\\'e (a er., a a. I. m. 1) B obscurae & corporis parteqi V 6 foeditatg (-m. 3) B telgerentur (te add. m. 3) F 7 teneritudinê (\\' m. 3) B ut om. Y minuta (ł in er. u ? m. 3) B Letj B3 9 sit codd. rec., edd. 10 nec/eN ssarium F 11 quoque B 12 nudo a quadrupede F, a non a Lact. scriptum neque conferendos esse locos Inst. I 13, 11 a-recentior; 21, 16 ab-minoris ipsa ambiguitate (cf excogitari; apparet excogitare B, excogitarjj VII 13 sed tamen cum] BF (nisi quod cllml, euanid.*, add. m F2), cum tamen V . 15 congruebat (g ex c m. 2) F post congruebat hoc hd et in marg. inf. quanta enim deformitas in eo futura esset ex caluitio apparet hs add. BS (hd et hs ut p. 6, 10) ergo (g ex c m. 2) F 16 in culmen or desinit fol. 1T. a nauit incipit fol. 1™ F 17 coact<ns a; nt F pilae B ne] de Bl, corr. B2 quibusdam partibus nudis esset informis, sed alicubi effusus alicubi retractus pro cuiusque loci decentia. frons ergo uallata per circuitum et a temporibus effusi ante aures capilli et earum summa pars in coronae modum cincta et occipitium omne contectum speciem miri decoris ostentat. iam barbae ratio incredibile est quantum conferat uel ad dinoscendam corporum maturitatem uel ad differentiam sexus uel ad decorem uirilitatis ac roboris, ut uideatur omnino non constatura fuisse totius operis ratio, si quicquam aliter esset effectum. Nunc rationem totius hominis ostendam singulorumque membrorum quae in corpore aperta aut operta sunt, utilitates et habitus explicabo. cum igitur statuisset deus ex omnibus animalibus solum hominem facere caelestem, cetera uniuersa terrena, hunc ad caeli contemplationem rigidum erexit bipedemque constituit, scilicet ut eodem spectaret unde illi origo est, illa uero depressit ad terram, ut quia nulla his inmortalitatis expectatio est, toto corpore in humum proiecta uentri pabuloque seruirent. hominis itaque solius recta ratio et sublimis status et uultus deo patri communis ac proximus AVCTORES § 2] cf. ad Inst. II 1, 14-19; Cic. de nat. deor. II 56. 140. EXPILATORES 5—8] Isidor. de diff. rer. XVII 53. 10 s.] Isidor. de diff. rer. XVII 47: rationem autem humani corporis singulornmqae membrorum differentiam Lactantius sine plerique auctorum definierunt. - ibid. § 72. haec Lactantius ceteriqae de ratione corporis scripserant. § 2] Isidor. de diff. rer. XVII 50. BFV] 1 8. utroque loco alibi V 2 detractus F 4 summae parrte\\'s et cinctae V occipium B 5 ostendat F, ostentant edd. 6 uel om. V 7 alt. uel] PV. \\'aiIt B2 9 operis] corporis edd. ratione B s. Î) F 10 homines Bx, corr. B2 11 utilitatis Bl, corr. B2 12 abitus Bl, h add. B2, habitos F1, s. I. corr. F2 13 faceret (t in ras.. tamen upwICtum) V et cetera B 14 terrena (alt. e tUanid. refecit m. 2) F bipedem B 15 eadem V JIILs..pectaret fex ? er.) V n 16 immo(rta\\'>llitatis (m lima del. et n add. m. 3) F 17 toto (alt. opart. ras. ex a) V «\\'corpo \\' re F 18 seruire\\'\"n\"\\'t B homines Bt, corr. Bl 19 est et (ante subl.) 11, eLt, Y confinis Petro Francius (ap. Lengletium) originem suam fictoremque testatur. eius prope diuina mens quia non tantum animantium quae sunt in terra, sed etiam sui corporis est sortita dominatum, in summo capite conlocata tamquam in arce sublimi speculatur omnia et contuetur. hanc eius aulam deus non obductam porrectamque formauit ut in mutis animalibus, sed orbi et globo similem, quod orbis rotunditas perfectae rationis est ac figurae. eo igitur mens et ignis ille diuinus tamquam caelo tegitur. cuius cum summum fastigium naturali ueste texisset, primorem partem quae dicitur facies necessariis membrorum ministeriis et instruxit pariter et ornauit. ac primum quod oculorum orbes concauis foraminibus conclusit, a quo foratu frontem nominatam Varro existimat, eos neque minus neque amplius quam duos esse uoluit, quod ad speciem nullus est perfectior numerus quam duorum, sicut et aures duas: quarum duplicitas incredibile est quantam pulchritudinem praeferat, quod cum pars utraque similitudine ornata est, tum ut uenientes altrinsecus uoces facilius colligantur. nam et forma ipsa mirandum in modum ficta, quod earum foramina noluit esse nuda et inobsaepta: quod et minus decorum et minus utile fuisset, quoniam simplicium cauernarum angustias praeteruolare uox dYCTORES 3 s. in summo-sublimi] cf. Cic. de nat. deor. II 56.140. 7 8. mens—diuinus] ei Cic. de re p. III, cf. Augustin. c. Iulian. Pelag. IV 12 (Cic. de re p. III 1, 1). EXPILATOBES 1-4] Isidor. de diff. rer. XVII 49. 11-13] Isidor. orig. XI 1, 35; de diff. rer. XVII 53. BF (-13) V] 1 ffrTctoremque (n add. m. 1, sic) B 2 animanti<ll> F am 3 sud\\'>1 F domma\\\\tum F 4 ta<m\\\\;qunarce (sic. am s. 1. et u ex i ut uid., m. 1) F speLc..ulatur Ji2 5 obd<uc>ltam F; productam Heumannus 6 sed in marg. m. 2. idem s. I. m. 3 V orbis] F. nisi quod r ras. ex m ut uid., sed b ab initio fuerat, omnis FB 7 ro<tun)]ditas F 8 cae(lo)| F 9 fastig<i>lum F, uestigium V primoremj et p<ri>lmorem F, priorem BV; cf. p. 31, 8 11 pari<ter)| F quod om. edd. orbis Bl, corr. B2 12 inclusit F fora<tu>| F 13 uar ro> hic desinit fol. P- F existimauit V et eos V edd. 16 prae se ferat Parrhasius 17 alt»rinsecus (e ? er.) B 19 post ficta uel ante et forma intercidisse est uid. 20 inobsra\\'epta B2. inops_epta V posset nisi exceptam per cauos sinus et repercussu retentam foramina ipsa cohiberent illis similia uasculis quibus inpositis solent angusti oris uasa conpleri. eas igitur aures — quibus est inditum nomen a uocibus hauriendis, unde Vergilius uocemque his auribus hausi; aut quia uocem ipsam Graeci d>sir)v uocant ab auditu, per inmutationem litterae aures uelut audes sunt nominatae — noluit deus artifex mollibus pelliculis informare, quae pulchritudinem demerent pendulae atque flaccentes, neque duris ac solidis ossibus, ne ad usum inhabiles essent inmobiles ac rigentes, sed quod esset horum medium excogitauit, ut eas cartilago mollior adligaret et haberent aptam simul ac flexibilem firmitatem. in his audiendi tantum officium constitutum est sicut in oculis uidendi. quorum praecipue inexplicabilis est ac mira subtilitas, quia eorum orbes gemmarum similitudinem praeferentes ab ea parte qua uidendum fuit membranis perlucentibus texit, ut imagines rerum contra positarum tamquam in speculo refulgentes ad sensum intimum penetrarent. per eas igitur membranas AVCTORES 5] Verg. Aen. IV 359. § 10] eadem uel simillima (ex Varrone?) ap.GeU.VlG; Chalcid. inPlat.Tim. p. 271,13.272,8.273,10.278, 1 Wr.; de § 9 ss. et c. 9 cf. \\'Lact. u.Lucr.\\'-p. 252 ss.;f Ueb. die Quellen\\' p. 283. EXPILA TOBES 3—7] Isidor. orig. XI 1, 22. 46; de diff. rer. XVII 55. 15-18] Isidor. de diff. rer. XVII 53. BV] 1 post posset s. 1. et spargi add. B3 percepta V repercusu V 2 cohiberent] codd. rec., conuiuerent Bac, conbiberent (sic) corr. m. 1, coniberent V inpositis\"1 B 3 angustioris Bl. angustiores BzV; angusti oris etiam Ianus Gulelmius (Quaest. Plaut. Menaechm. cap. IV, Gruteri Lampad. uol. III part. II p. 406 s.) conI. Quintil. lnst. I 2, 28 uascula oris angusti 4 inditum (alt. i ras. ex u) B rh\"\\'auriendis BJ 6 ATAII; F1; A in A mut. m. 3 7 mollibus] V, neque morriibua (1 add. m. 1 uel 2) B 8 quae] V, ne B, sine dubio ut etiam de neque (7) secundum proxima neque-ne fictum pulchritudinemerent (sic, de add. m. 2) B flacentes V 9 hinc usque ad finem libri multa euanida refecit m. 3 V; ubi prior scriptura certa est, nihil adnotatur adusu. (m er.) B inabiles B 10 sed om. B horum F1, horum (hs.l.er.) V3 11 morl\\'liorB3 12 ac]2?, et V, recte? 14praecipulaeBl, praecipue1** JBJ 15 similitudine B 16 imagirne\\'s B3 17 in om. Ii sensus ille qui dicitur mens, ea quae sunt foris transpicit, ne forte existimes aut imaginum incursione. nos cernere, ut philosophi disserunt, quoniam uidendi officium in eo debet esse quod uidet, non in eo quod uidetur, aut intentione aeris cum acie aut effusione radiorum, quoniam si ita esset, tardius quam oculos aduertimus uideremus, donec intentus aer cum acie aut effusi radii ad id quod uidendum esset peruenirent. cum autem uideamus eodem momento temporis, plerumque uero aliud agentes nihilominus tamen uniuersa quae contra sunt posita tueamur, uerius et manifestius est mentem esse quae per oculos ea quae sunt opposita transpiciat quasi per fenestras perlucente uitro aut speculari lapide obductas. et idcirco mens ac uoluntas ex oculis saepe dinoscitur. quod quidem ut refelleret Lucretius, ineptissimo usus est argumento. si enim mens inquit per oculos uidet, erutis et effossis oculis magis uideret, quoniam euulsae cum postibus fores plus inferunt luminis quam si fuerint obductae. nimirum ipsi uel potius Epicuro qui eum docuit effossi oculi erant, ne uideret effossos orbes et ruptas oculorum fibras et fluentem per uenas sanguinem et crescent- tes ex uulneribus carnes et obductas ad ultimum cicatrices nihil posse lucis admittere, nisi forte oculos auribus similes AVCTORES 15 ss.] Lucr. III 359 ss. 367 as.; cf. de hoc loco 4Lact. u. Ltlcr.\\' p. 232 s. BV] 1 mens ea] B, mens ea que dicitnr mens ea, linea del. ea-mens tn. 1 V 2 «#imaginum (in, uix m er.) V .!concursiones (sic, i er.) B cer.nere (aut i er. aut n ras. ex m) V 3 dixerunt B uerba ut philosophi disserunt ante aut imaginum ponenda uid. 6 donee] da haec Bl, corr. B2 7 essent (guamquam uidendum habet) V 9 aliquid B agentis Bl, corr. B2 10 posita sunt B intueamur codd. Tee., edd. 11 quae per] B, qjij- F1, in quę mut. et s. I. p add. V2, p renouauit F3 12 lucente V 13 uoluntas (n ras. ex p) V 19 uiderent V effossus Bi, corr. jS3, effosajos Vii orbis Bi, corr. B1 et om. B 21 cicatrices (pr. i ras. ex n) V 22 possit F1, posse. F2 nasci uolebat, ut non tam oculis quam foraminibus cerneremus: quo nihil ad speciem foedius, ad usum inutilius fieri potest. quantulum enim uidere possemus, si mens ab intimis penetralibus capitis per exiguas cauernarum rimulas attenderet! ut si quis uelit transpicere per cicutam, non plus profecto cernat quam cicutae ipsius capacitas conprehendat. itaque ad uidendum membris potius in orbem conglobatis opus fuit, ut uisus in latum spargeretur, et quae in primori facie adhaererent, ut libere possent omnia contueri. ergo ineffabilis diuinae prouidentiae uirtus fecit duos simillimos orbes eosque ita deuinxit, ut non in totum conuerti, sed moueri tamen ac flecti cum modo possent. orbes autem ipsos umoris puri ac liquidi plenos esse uoluit, in quorum media parte scintillae luminum conclusae tenerentur, quas pupillas nuncupamus, in quibus puris atque subtilibus cernendi sensus ac ratio continetur. per eos igitur orbes se ipsam mens intendit ut uideat miraque ratione in unum miscetur et coniungitur amborum luminum uisus. Libet hoc loco illorum reprehendere uanitatem qui dum uolunt ostendere sensus falsos esse, multa colligunt in quibus oculi fallantur, inter quae illud etiam, quod furiosis et ebriis omnia duplicia uideantur: quasi uero eius erroris obscura sit causa. ideo enim fit, quia duo sunt oculi. sed quomodo id fiat accipe. uisus oculorum intentione animi constat. itaque quoniam mens, ut supra dictum est, oculis tamquam fenestris EXPILATOHES 12-16] Isidor. de diff. rer. XVII 54. BP (a 15) V] 1 uoleba.t (n ? er.) B 2 ard\"\"specie B usus B 3 possiinus B ab (b in er. d ? m.l ?) V 4 Lcapitjs V rimulas (upart. ras. ex o) V 5 ue#lit (1 er.) BY 8 adrlTerent JB2 9 possint V, posset edd. 11 ..conuerti (in ? er.) B 12 umores Bt, rlTumoris BJ, humoris (h add. m. 1?) V 15 ac V a cernendi sensus denuo incipit P, cf. ad p. 18, 4 16 ipsa B, ipsa (\\' euanidutn refecisse, non addidisse h uid. m. 3) V 19 illorum] PV, Larcisilae. Bz 20 uult ex nolunt B3 collegit ex colligunt B3 21 falluntur (pr. u ex a m. 1 ?) V 22 errores B1, corr. B3 utitur, non tantum hoc ebriis aut insanis accidit, sed et sanis et sobriis. nam si aliquid nimis propius admoueas, duplex uidebitur: certum est enim interuallum ac spatium quo acies oculorum coit. item si retrorsum auoces animum quasi ad cogitandum et intentionem mentis relaxes, tum acies oculi utriusque diducitur et singuli uidere incipiunt separatim. si animum rursus intenderis aciemque direxeris, coit in unum quidquid duplex uidebatur. quid ergo mirum si mens ueneno ac potentia uini dissoluta dirigere ae non potest ad uidendum, sicut ne pedes quidem ad ambulandum neruis stupescentibus debiles aut si uis furoris in cerebrum saeuiens concordiam disiungit oculorum? quod adeo uerum est, ut luscis hominibus, si aut insani aut ebrii fiant, nullo modo possit accidere ut aliquid duplex uideant. quare si ratio apparet cur oculi fallantur, manifestum est non esse falsos sensus: qui aut non falluntur, si sunt puri et integri, aut si falluntur, mens tamen non fallitur, quae illorum nouit errorem. Sed nos ad dei opera reuertamur. ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria, eos ciliorum tegminibus occuluit, unde oculos esse dictos Varroni placet. nam ipsae palpebrae, quibus mobilitas id est palpitatio uocabulum AVCTORES 21-83, 2] ex Varrone ut uid.; cf. Charis. p. 105, 14 K. (Wilmanns frg. 30. p. 161): palpetras per t Varro ad Ciceronem XITI dixit. § 2 ss.] cf. Cic. de nat. deor. II 57, 143; (Ueb. d. Quellen\\' p. 260. EXPILATOBES 19 s. 33, 9 s.] Isidor. orig. XI 1, 36. 39; de diff. rer. XVII 54. BPVJ 1 post ebriis hoc r et in marg. S\\'up. r accidit (om. aut insanis). sed et sanis et sobriis P etj etiam codd. rec. (teste Lengletio), edd. 2 et] ac edd. propiJllus ex proprius P 6 diducitur] edd., deducitur BPV et] BP, tunc (sic) V 7 aciem P 10 neruiV JB1, s add. Vif 11 debilaeSj P\" 12 luasjcis Pu, s inseruit F1;, refecit V3 13 accedere-B1, corr. B* 14 uideat B 15 falluntur V 16 tamen] BV, tamen ipsa P 17 \"non1 B 18 dfii ut uid., dill! fort. iam m. 1 corr., refecit m. 3 V 19 eosc refecit F3, sed e in litt. er. ciliciorum P 20 occulit B, oculuit (uit in ras. ?) eucwid. refecit F3 dictos esse P nam et ipse V 21 palpetrae Varro scripserat, cf. supra \\'Auctores\\' inest V, inest et edd. tribuit, pilis in ordinem stantibus uallatae saeptum oculis decentissimum praebent: quarum motus adsiduus inconprehensibili celeritate concurrens et uidendi tenorem non inpedit et reficit obtutum. acies enim id est membrana illa perlucens, quam siccari et obarescere non oportet, nisi umore adsiduo tersa praeniteat. obsolescit. quid ? ipsa superciliorum fastigia pilis breuibus adornata nonne quasi aggeribus et munimentum oculis. ne quid superne incidat, et speciem simul praestant? ex quorum confinio nasus exoriens et ueluti aequali porrectus iugo utramque aciem simul et discernit et munit. inferius quoque genarum non indecens tumor in similitudinem collium leuiter exsurgens ab omni parte oculos efficit tutiores prouisumque est ab artifice summo, ut si qui forte uehementior ictus extiterit. eminentibus repellatur. 1 nasi uero pars superior usque ad medium solida formata est. inferior autem cartilagine adhaerente mollita, ut ad usum digitorum possit esse tractabilis. in hoc autem quamuis simplici membro tria sunt officia constituta, unum ducendi spiritus, alterum capiendi odoris, tertium ut per eius cauernas purgamenta cerebri EXPILATORESJ § 5] Isidor. de diff. rer. XVII 56. 17—19] Isidor. de diff. rer. XVII 57. BPVj 1 instantibus B; in ordine stantibus codd. rec., edd., sed Halmius confert Varr. d. re rust. I. 7, 4 arbores in ordinem satae. aallatae (a ex b) B, uaTlatae Vlf 4 optutum BP perlucens (c in er. g ? m. 1 ?) V 5 siccare B et nisi V humore (h del. fJI. 3) B, rh\\'umore V1, h refecit V3 assiduo (pr. s in er. c ? m. 1 ?, s u rrfecit m. 3) V 6 tersa praeniteat] P, tersa reniteat B, tersapere (am. 1 ?. euanid. refecit m. 3) niteat V; tersa pure niteat codd. rec., edd. 7 ante et munimentum er. & munimentum V munimento B 9 narus Bl, corr. B2 uelut B 11 indecens (pr. e part. ras. ex i et c in ras. m. 1 ?) P 12 et leuiter B; leniter codd. rec.. edd., sed cf. p. 38, 9 13 quis V 14 nisi BlPx, corr. BsP2, nisi F1, a er. et Nasi ex nisi F3 15 Jnteriora (sic) P7f 16 adh\\'a\\'erente B3, adlierentem (t m. 2) P, adheret V codd. rec.. adhaeret edd. mollit.a, P2\\' ab usu B posset P 17 quamruis\\' B3. -muis euanid. refecit V3 »eiraplici (e er.) Y 19 odores Bx, corr. B5 XXVII. Laet. 2. 3 defluant. quas ipsas deus quam mirabili, quam diuina. ratione molitus est, ut tamen hiatus ipse nasi oris speciem non deformaret! quod erat plane futurum, si unum ac simplex foramen pateret: at id uelut pariete per medium ducto intersaepsit atque diuisit fecitque ipsa duplicitate pulcherrimum. ex quo intellegimus quantum dualis numerus una et simplici conpage solidatus ad rerum ualeat perfectionem. nam cum sit corpus unum, tamen totum ex simplicibus membris constare non poterat, nisi ut essent partes uel dexterae uel sinistrae. itaque ut pedes duo et item manus non tantum ad utilitatem aliquam usumque uel gradiendi uel faciendi ualent, sed et habitum decoremque admirabilem conferunt, sic in\\' capite. quod totius diuini operis quasi culmen est, et auditus in duas aures et uisus in duas acies et odoratio in duas nares a summo artifice diuisa est, quia cerebrum, in quo sentiendi ratio est. quamuis sit unum, tamen in duas partes membrana interueniente discretum est. sed et cor, quod sapientiae domicilium uidetur, licet sit unum, duos tamen intrinsecus sinus habet, quibus fontes uiui sanguinis continentur saepto intercedente diuisi, ut sicut in ipso mundo summa rerum uel de simplici duplex uel de duplici simplex et gubernat et continet totum, ita in corpore de duobus uniuersa conpacta BPV] 2 LUjt Pl narsi.oris (r exp. et punct. post i tn. 3) B 3 rnrsi B3 si unum om. V ac refecit F3, sed subest fort. at 4 at] edd., ad BPV parietem BIPac, m del. B3, exp. P1 6 intellegimu <squa - ntum (litt. squa foramine perierunt), s quantum s. 1. et ira marg. m. 3 B duales B numeru<sunaeat (foramen). s una et s. I. et in marg. m. 3 B cOnPlaJge F1? 9 potera*t (n ? er.) V nisi] F. om. BP; \\'locus mendosus\\' Heumannus; fort. inter poterat et nisi talia interciderunt: et ad utilitatem et ad pulchritudinem conparatum uelut B dexterae] F, dextrae BP, sed cf. c. 12, 5. 13. 14 sinixtrae B\\'. corr. B3 11 aliquam usumque] V, atque fadque B) usum BP ua- let B, ualerent P 14 odoratus P 15 diuisus P cVerebrurn (sic) B 17 ..discretum (in er.) V cor om. V 18 sitios Bl, corr. B3 19 continetur Bl (corr. B2) PFttC malim continentur, s. i. diuisos 21 duplici simplex] simplici duplex B1. corr. B2 indissociabilem praetenderent unitatem. oris quoque species et rictus ei transuerso patefactus quam utilis, quam decens sit, enarrari non potest: cuius usus in duobus constat officiis, sumendi uictus et eloquendi. lingua intus inclusa, quae uocem motibus suis in uerba discernit, et est interpres animi nec tamen sola per se potest loquendi munus inplere, nisi acumen suum palato inliserit, nisi adiuta uel offensione dentium uel conpressione labrorum. dentes tamen plus conferunt ad loquendum: nam et infantes non ante incipiunt fari quam dentes habuerint et senes amissis dentibus ita balbuttiunt, ut ad infantiam denuo reuoluti esse uideantur. sed haec ad hominem solum pertinent aut aues, in quibus acuminata et uibrata certis motibus lingua innumerabiles cantuum flexiones et uarios sonorum modos exprimit. habet praeterea et aliud officium, quo in omnibus, non tamen solo in mutis utitur, quod contritos et permolitos dentibus cibos colligit et conglobatos ui sua deprimit et transmittit ad uentrem. itaque Varro a ligando cibo putat linguae nomen inpositum. bestias etiam <in> potu adiuuat: protenta enim cauataque A VOTORES õ interpres animi] Lucr. VI 1149. § 16] cf. Cic. de nat. deor. II 54, 134 (etiam Nemes. p. 238 M. jisYtanfjv jàp- TOJ otoftayou). EXPILATOBES 4-8. 18] Isidor. de diff. rer. XVII 58; orig. XI 1. 51. BPVJ 1 praetendereriTt Plf speciem P rectus Va U 2 aduerso B transuersum Fx, transuerso* F1; sit om. BV 4 loquendi P malim lingua <nero) uel <autem> clausa F an fort. inclusa <est) : quae... discernitet..animi,nec...? 8 labiorum edd. 9 fari om. V 10 igsenes V balburtntiunt V 11 radn V denuo (n add. et uo in ras.) V 12 aut] B, &.t (u ? er.) sic P. aut radn F in om. B 13 bibrata 2?*c.> i : : corr. m. 1 uel. 2 14 sonorps et in marg. ros (corr. m. 1 ?) P exprimet Bcorr. B3 15 quod P in omnibusj BP, hominib; V non] V (sc. fi), sed BP 16 contritos et permolitos] B, per contritos P, contritos et comolitos V, recte? cib:rosn P2 18 a*ligando (1 er.) BP 19 in add. Heumannus pottt (p et t ex aliis litt. ? tn. 3, - m. 2) B adiubat Bx, corr. m. 1 uel 2 3* hauriunt aquam eamque conprehensam linguae sinu, ne tarditate ac mora refluat. ad palatum celeri mobilitate conplodunt. haec itaque palati concauo tamquam testudine tegitur eamque dentium saeptis deus quasi muro circumuallauit. dentes autem ipsos, ne nudi ac restricti magis horrori quam ornamento essent, gingiuis mollibus, quae a gignendis dentibus nominantur, ac deinde labrorum tegminibus honestauit: quorum durities sicut in molari lapide maior est et asperior quam in ceteris ossibus, ut ad conterendos cibos pabulumque sufficerent. labra ipsa quae quasi antea cohaerebant. quam decenter interscidit! quorum superius sub ipsa medietate narium lacuna quadam leui quasi ualle signauit. inferius honestatis gratia foras molliter explicauit. nam quod attinet ad saporem capiendum, fallitur quisquis hunc sensum palato inesse arbitratur, lingua est enim qua sapores sentiuntur, nec tamen tota: nam partes eius quae sunt ab utroque latere teneriores. saporem subtilissimis sensibus trahunt. et cum neque ex cibo quicquam neque ex potione minuatur. tamen inenarrabili modo penetrat ad sensum sapor eadem ratione qua nihil de quaque materia odoris capio decerpit. cetera quam decora sint uix exprimi potest: deductum clementer a genis mentum et ita inferius conclusum, ut acumen eius extremum signare EXPILATORES 4—7] Isidor. orig. XI 1. 54: de diff. rer. XVII 60. BPVJ 1 hauriunt F3. auriunt subesse uid. sinum (m exp. m. 3) B a a sinu ne-horrori (5) omnia euanida refecit V3 2 morefluat B1, a re moreiiuat JBJ, mora//, effluat (1 uel 2 lilt. er.) P. mora effluat in ras. F3 Lad palatum, F3 3 palati (i ex o) P teritur Bl, corr. B3 »»Ld ,3 P2! 5 post ipsos hoc hd. et in marg. inf. haec mirabili modo per ordinem h fixos. hs. add. B3 (hd. et hs. ut p. 6. 10) orrori F1, refecit F3 6 (.oenta Vtt 7 horum B 8 duriti*es (a er.) P im Bl, corr. B3 lapide. (rn er.) B quam (am in er. od vi. 2) B 11 rint\\'scidit P. intercidit codd. rec-, edd. 12 lacunar (r exp. m. 3) B laeui B 13 foris B 14 quisque Y, recte? 15 enim om. P sapo resentitur Bl, saporlresentitur B3 saporeV P 19 sapor* P. saporS F ratione. r 20 quarciVque, add. cfl m. 1 ?, euanid. refecit m. 3 V, quacumque codd. rec., edd. uideatur leuiter inpressa diuisio, rigidum ac teres collum, scapulae uelut mollibus iugis a ceruice demissae, ualida et substricta neruis ad fortitudinem brachia, insignibus toris extantium lacertorum uigens robur, utilis ac decens flexura cubitorum. quid dicam de manibus rationis ac sapientiae ministris? quas sollertissimus artifex plano ac modice concauo sinu fictas, ut si quid tenendum sit, apte possit insidere, in digitos terminauit: in quibus difficile est expedire utrumne species an utilitas maior sit. nam et numerus perfectus ac plenus et ordo ac gradus decentissimus et articulorum parium curuatura flexibilis et forma unguium rotunda concauis tegminibus digitorum fastigia conprehendens atque firmans. ne mollitudo carnis in tenendo cederet, magnum praebet ornatum. illud uero ad usum miris modis habile, quod unus a ceteris separatus cum ipsa manu oritur et in diuersum maturius funditur, qui se uelut obuium ceteris praebens omnem tenendi faciendique rationem uel solus uel praecipue possidet tamquam rector omnium atque moderator; unde etiam pollicis nomen accepit, quod ui et potestate inter ceteros polleat. duos quidem articulos extantes habet. non ut alii ternos, sed unus ad manum carne conectitur pulchritudinis gratia: si enim fuisset tribus articulis et ipse discretus, foeda et indecora species ademisset manibus honestatem. iam pectoris EXPILATORES 1 rigidum—collumj Isidor. orig. XI 1, 61 9 s. 18 s.] Isidor. orig. XI 1. 70; de diff. rer. XVII 63. BPVj 1 inpress.a (i ? er.) P 2 dimissae P ualida* (e ? er.) P 3 braVchia B3 4 ingens codd. rec., edd. 5 rationis (r in ras. et c 8. I., hoc quoque in ras., m. 3) B 6 plano artifex V 7 situ V finctas ut uid. Bl, finLxitj B3 possit] BV, sit P in (antc digitos) er.. B 8 terminabit Bae, corr. m. 1 uel 2 9 perfectusj PV, pectus (sed ct minus cert.) Bl, pTexus B1 Lac plenus eJt P 13 concederet V 15 diuerso V 16 finditur codd. rec., edd.; malim diffunditur \\'tenLendiJ P 17 et tamquam P 18 <nwnnnt (tetibr fort. er.) omnium rector B moderator (or ex ur) B 20 ut s. 1. Vx, refecit V3 21 ad mantl carne conectiturj V, ad manus conectitur B, ad manus carne conectitur P 23 spicies P1 nam PF latitudo sublimis et exposita oculis mirabilem prae se fert habitus sui dignitatem. cuius haec causa est, quod uidetur hominem solum deus ueluti supinum formasse — nam fere nullum aliud animal iacere in tergum potest —, mutas autem animantes quasi alterno latere iacentes finxisse atque ad terram conpressisse. idcirco illis angustum pectus et ab aspectu remotum et ad terram uersus abiectum, hominis autem patens et erectum, quia plenum rationis a caelo datae humile aut indecens esse non debuit. papillae quoque leuiter eminentes et fuscioribus ac paruis orbibus coronatae non nihil addunt uenustatis, feminis ad alendos fetus datae, maribus ad solum decus, ne informe pectus et quasi mutilum uideretur. huic subdita est planities uentris, quam mediam fere umbilicus non indecenti nota signat ad hoc factus, ut per eum fetus dum est in utero nutriatur. Sequitur necessario ut de internis quoque uisceribus dicere incipiam: quibus non pulchritudo, quia sunt abdita, sed utilitas incredibilis attributa est, quoniam opus fuerat ut terrenum hoc corpus suco aliquo de cibis ac potibus aleretur sicut et terra ipsa imbribus ac pruinis. prouidentissimus artifex in medio eius receptaculum cibis fecit. quibus concoctis et liquefactis uitales sucos membris omnibus dispertiret. sed cum homo constet ex corpore atque anima, illud quod EXPILATORES 4 s.] Isidor. orig. XI 1, 92. 6-9] Isidor. de diff. rer. XVII 64. 11 s.] Isidor. de diff. rer. XYII 65. 18-15] Isidor. orig. XI, 1, 99; de diff. rer. XVII 66. BPVj 1 prae se praefert P 3 fer*e (a er.) B 4 integrum B 5 quas B altero (sic) F1. refecit V3 fincsisse B 7 ////re/7//motum refecit m. 3, sed re iam a m. 1 ut uid. in ras., V malim abiec- . tum /est> homines Bl, corr. B1 hominis-erectum in marg. P 8 datum B bumile* BV, in B m er. 9 papellae V laeuiter B; leniter codd. rec., edd., sed cf. p. 33, 12 10 rac paruis orbib.\\' P paru*is (i er.) B «orbibus (c er.) B 11 uenustatem P f,etus (0 er.) B, item 14 ex date hoc lacte V3 solem pac 12 decorem P 13 umbilicus (m in ras. m. 1 uel 2) B 17 di»cere (s er.) V 18 quoniam] BP, quia V 19 surc\\'co F3 20 et om. BV ac] Br. et P 21 quibus om. P supra dixi receptaculum soli corpori praestat alimentum, animae uero aliam sedem dedit. fecit enim genus quoddam uisceris molle atque rarum, quod pulmonem uocamus, eumque non in utris modum finxit, ne effunderetur semel spiritus aut inflaret semel. ideoque plenum quidem uiscus effecit, sed inflabile atque aeris capax, ut paulatim spiritum reciperet, dum uitalis uentus per illam spargitur raritatem, et eundem rursus paulatim redderet, dum se ex illo explicat: ipsa enim uicissitudo et spirandi respirandique tractus uitam sustentat in corpore. quoniam ergo duo sunt in homine receptacula, unum aeris quod alit animam, alterum ciborum quod alit corpus, duas esse per collum fistulas necesse est, cibalem ac spiritalem. quarum superior ab ore ad uentrem ferat, inferior a naribus ad pulmonem. quarum natura et ratio diuersa est. ille enim qui est ab ore transitus, mollis effectus est et qui semper clausus cohaereat sibi sicut os ipsum, quoniam potus et cibus dimota et pate facta gula, quia corporales sunt, spatium sibi transmeandi faciunt. spiritus contra qui est incorporalis ac tenuis, quia spatium sibi facere non poterat, accepit uiam patentem, quae uocatur gurgulio. is constat ex ossibus flexuosis ac mollibus quasi EXPILATORES 12 s.] cf. Isidor. de diff. rer. XVII 61. 21-40.2. Isidor. de diff. rer. XVII 61. BPVj 3 uiscerum P, uisceribua V post uocamus hoc hd. et in marg. sup. haec in quod spiritus reciproca uicissitudine commearet hs add. B* (hd. et hs. ut p. 6, 10) 4 utris] Heumannus, uteris (sic) V1, . s refecit V3, uteri BP edd. finciit B 4 s. utroque loco simul edd. sps P1, apiritus P2, similis correctio 6. 19. p. 40, 3. 9. 41, 15 5 uictus P fecit B 6 sed] PV, ut esset in 3 uel 4 litt. er., quarum prima s. extrema t (non set fuisse uid.) B2 inflabilem P 7 et] BP sed V 9 post uicissitudo add. flandi B3 tracţę.tus (ta exp. m. 1 ?) P 10 hominem (m del. m. 3) B receptaculum P 11 Lujnum p21 12 post corpus hoc hd. et in marg. inf. haec ut flecti ceruix ac moueri facillime possit. hs. add. B3 (hd. et hs. ut p. 6, 10) 13 atbore., p21 15 a*bore (r er.) P 16 sicut os-spatium sibi (18) om. P 17 guila B 21 gurgulio (alt. u part. ras. ex o) V ex anulis in cicutae modum inuicem conpactis et cohaerenti. bus patetque semper hic transitus. nullam enim requiem meandi habere spiritus potest: qui quia semper commeat, demissa utiliter de cerebro membri portione, cui uua nomen est, uelut occursu quodam refrenatur, ne aut teneritudinem domicilii cum impetu ueniens attracta pestilenti aura corrumpat aut totam nocendi uiolentiam internis receptaculis perferat. ideoque etiam nares breuiter sunt apertae: quae idcirco sic nominantur. quia per eas uel odor uel spiritus nare non desinit. tamen haec fistula spiritalis non tantum ad nares, uerum ad os quoque interpatet in extremis palati regionibus, ubi se tolles faucium spectantes uuam tollere incipiunt in tumorem. cuius rei causa et ratio non obscura est. loquendi enim facultatem non haberemus, si ut gulae iter ad os tantum, ita gurgulio ad nares tantum pateret. aperuit igitur uiam uoci diuina sollertia ex illa fistula spiritali, ut posset lingua ministerio suo fungi et uocis ipsius inoffensum tenorem pulsibus suis in uerba concidere. qui meatus si aliquo modo intersaeptus sit, mutum faciat necesse EXPILATORES 8—10] Isidor. orig. XII, 47; de diff. rer. XVII 57. BF (als)PV] 1 anulis (u m. 3 ex 0, s. I. h er., quod add. m. 2) B, anellis V. recte? 3 quias qui (sic) P, q (i. e. qui, hoc 8. I. add. m. 1. refecit m. 3) quia F, quia is qui codd. rec., edd. 4 demissa] demisa (sic) F1, dimisa F2, dimissa BP uba Bac, corr. tn. 1 uel 2 6 ueniens s. I. V1, refecit V3 pestilenti* BV, a ? er. in B, i ? er. in Y 8 inferat Heumannus etiam] BP, enim V breuiter sunt apertae] PV, brcues et apertae B 9 nominatur P ordo P\", corr. Pil 10 post desinit 8. I. haec quae sunt huius fistulae quasi ostia add. B3 11 quoque ft om. B paliatis B\", paru\\'l.ati. Bl, paliti V 12 tolles] Isaeus, colles BPV; in tolles... tollere etymologia subest; cf. IUeb. d. Quellen\\' p. 263 expectantes B 14 si (s. I. m. 1, refecit m. 3) sicut V, recte ? cf. c. 18, 8; Inst. VI 21, 11. 22, 4 guilae B 15 adj V2 pa.teret (t er.) V post pateret hoc hs. (sic) et in marg. sup. haec nec procedens ex eo spiritus efficere uocem sine linguae ministerio posset. hd. (sic) add. B3 (de hd. et hs. cf. ad p. 6, 10) 16 uoce Fae 17 possit BV 18 a | <r;co/ncidere incipit fol. 21 F £ c,edere Fl q (i. e. qui) in ras. V 19 aliquo (0 in er. a ? m. 2) B |<myodo F in ter saeptus (litt. ter foramine perierunt) F, interLc,eptus Fv |<fa>ciat F est: errat enim profecto quisquis aliam causam putat cur homines muti sint. non enim, ut uulgo creditur, uinctam gerunt linguam, sed hi uocalem illum spiritum per nares quasi mugientes profundunt, quod uoci transitus ad os aut nullus omnino est aut non sic patens, ut plenam uocem possit emittere. quod plerumque natura fit, aliquando etiam casu accidit ut morbo aliquo hic aditus obsaeptus uocem non transmittat ad linguam faciatque de loquentibus mutos. quod cum acciderit, auditum quoque obstrui necesse est, ut quia uocem emittere non potest. ne admittere quidem possit. loquendi ergo causa patefactus est hic meatus. illud quoque praestat, ut in lauacris celebrandis, quia nares calorem ferre non possunt. aer feruens ore ducatur, item si forte spiramenta narium frigore pituita praecluserit, per os auram trahere possimus, ne obstructa meandi facultate spiritus stranguletur. cibi uero in aluum recepti et cum potus umore permixti cum iam calore percocti fuerint, eorum sucus AVCTORES 2—4] ex eojem auctore (Varrone?) Non. p. 9, 21 Merc.: mutus onomapoeia est incertae uocis quasi mugitus. nam mu sonus est proprił qui intellectum non habet; cf. Ueb. die Quellen\\' p. 264. 6 s.] cf. Nemes. p. 209 M. jl(\\'.(( yap—anoaaXoviE;. BFPVJ 1 \\'pr ofecto F put at F 2 sunt F \\',en\\'.im F 3 . ge;runt F hii BF, hi* (i er.) P illu ni (foramen) F 4 mugi- - e ntes F quorcT Pv <tr>ansitus F 5 pl enam F 6 /quo\\',d F aliquA, do F an sed aliquando ? 7 \\'aliq uo F obsaeptus om. P uo \\'ce m F 8 <fac.natque F loquen»*tibus V 9 CU III F - ob strui F ut om. V 10 quia] BPV, quoniam F uo cem F ne] FPV, ne auditum.B aamittere B3, |\\'adsmittere F llloquSn di • (- euanid., n add. m. 2) F patefactum V ■ in>eatus F 12 in ■ F • n -ares F 13 pos sunt F aer om. P <itc>m F 14 frigore scripsi (cf. Verg. Eel. II 22), frigoris BF (in quo nari umtrigorisa F, pro frig. pit. praecl. hoc praecluserit rigor P praeclusrer\\'it B3; prae- . a cluse ritp er F 15 pos) sim ua F obstructa (a euanid. s. I. restit. w. 2) F ..mjeajijdi B2 facultate. (m er.) BV, ,\":fa>cultate F 16 ciui Bl, corr. B3, cibi F alujum Plf 17 umore (h 8. I. er., quod add. m. 2) B (pariter p. 42,15. 20. 43, 8), rh\\'1umore V1, h refecit F3. item p. 42,15. 43, 8 fuerirn\"t V1, n refecit V3 sucos Bae, corr. m.l uel 2 inenarrabili modo per membra diffusus inrigat uniuersum corpus et uegetat. intestinorum quoque multiplices spirae ac longitudo in se conuoluta et uno tamen substricta uinculo quam mirificum dei opus est! nam ubi maceratos ex se cibos aluus emiserit, paulatim per illos internorum anfractus extruduntur, ut quidquid in ipsis inest suci quo corpus alitur. membris omnibus diuidatur. et tamen necubi forte obhaereant ac resistant, quod et fieri poterat propter ipsorum uoluminum flexiones in se saepe redeuntes et fieri sine pernicie non poterat, obleuit ea intrinsecus crassiore suco, ut purgamenta illa uentris ad exitus suos facilius per lubricum niterentur. illa quoque ratio subtilissima est. quod uesica, cuius usum uolucres non habent, cum sit ab intestinis separata nec ullam habeat fistulam qua ex illis urinam trahat, conpletur tamen et umore distenditur. id quomodo fiat non est difficile peruidere. intestinorum partes quae ab aluo cibum potumque suscipiunt, patentiores sunt quam ceterae spirae et multo tenuiores. hae uesicam circumplectuntur et continent: ad quas partes cum potus et cibus mixta peruenerint, fimum quidem crassius fit et transmeat, umor autem omnis per AVCTORES 12 s.] cf. Nemes. p. 148 M. ta at xottiv oux sysi. «>s opvtfl-s;. EXPILA TORES 4 ss.j cf. Isidor. de diff. rer. XVII 68. BFP VJ1 unijiiersum B, utrum e an o incertum in F 2 uegitat F1. corr. F3 8 una P 5 albos ut uid. Bae, part. ras. corr. m. 1 uel 2 6 quid P in ipsis] F, ipsis JiV, fort. recte, om. P quo* (d er.) V 7 ne cui V 8 etfiere (t ras. ex f. ut uid.) sic B 9 redundantes B perni.cije P1-\\' 10 obleuit ea] V. obl..ita (en er.) sic B, obpleuit ea P 11 ill in illa euanuit, F 12 suptilissima F. pariter p. 43, 2 uesica (u exb et ic i in 1 uel 2 litt. er. m. 3) B, ue- ex ui- P2\\' 14 qug V \\' 15 desten- ditur F 16 intestinorum enim partes P. recte ? ab mtestinoruin incipit fol. 2U F ral\\'uo P2\\' ciLbflj V 17 suscipiat F pat*cntiores (i er.) B, potentiores P post et er. & V 18 teneriores B, tenuioris P1. VV corr. P2\\' uisicam BlJi 19 potos et cibos (corr. m. 1 ?) F firmi mum B, sinum V 20 crassius (c ras. ex g) V translattl (sic) humor- ad (hu postea add. m. 1, a er.) V \\'autem1 B illam teneritudinem percolatur eumque uesica, cuius aeque tenuis subtilisque membrana est, absorbet et colligit, ut foras qua natura exitum patefecit emittat. De utero quoque et conceptione, quoniam de internis loquimur, dici necesse est, ne quid praeterisse uideamur: quae quamquam in operto latent, sensum tamen atque intellegentiam latere non possunt. uena in maribus quae seminium continet, duplex est, paulo interior quam illud umoris obsceni receptaculum. sicut enim rienes duo sunt itemque testes, ita et uenae seminales duae, in una tamen conpage cohaerentes: quod uidemus in corporibus animalium, cum intersecta patefiunt. sed illa dexterior masculinum continet semen, sinisterior femininum, et omnino in toto corpore pars dextera masculina est, sinistra uero feminina. ipsum semen quidam putant ex medullis tantum, quidam ex omni corpore ad uenam genitalem confluere ibique concrescere, sed hoc quomodo fiat AVCTORES § 4 ss.1 ex Varronis Tuberone; cf. Censorin. 5. 2 ss 6, 1. 4 ss. 7, 1. 9. 1 s.; Krahner, De Varrone ex Martiani satura sup plendo (1846) p. 18; Wilmanns p. 36 adn. 1; Diels, Doxogr. gr. p. 186 s 197 s.; \\'Ueb. d. Quellen\\' p. 265 ss. BFPVj 1 uisica Bl, corr. B2 2 tenus F obseruit (i ex e) Bi. obsorbit B3, absorbit V1, corr. V2 et part. ras. ex ut Pzl 3 exitum] exitura (a in ras. m. 2 ?) exitum P 4 uteri (i ex o m. 1 uel 2) to quoque (om. et) B 5 interisse ut. uid. P1, *pterisse P2 6 opernrp V lateVt Plf 7 laterren P2 ue*.na (ne er.) P 8 obsceni umoris F obscteni (a er.) B 9 rienes] BF, renes PV; cf. p. 48, 23 rita\\' P, om. V 10 Linj P1\\' conpag#e (a. er.) B, compagae F 11 in euanuit, F intersecta] Heumannus, interfecta BV, <i>nterfectae (sic) F, interfecttaj Pif 12 rd\"\\'exterior V semen. P sinisfeMor V 13 f»emininum (a er.) B (pariter 14), fem<ini\\'. num F t o; to (o foramine periit) F, \\'to\\'to V corp\\'ore : F dextera scripsi, dextra BFPV, sed cf. p. 34, 9. 44, 4. 45, 21. 46, 3 14 sinixtra jB1, corr. B3 (panter p. 44, 4), sdnis):tra F - femininum F (se>imen F sem,.en qui..dam P 15 putaVt Fw putant—quidam] a*iunt F. aiunt codd. rec., sed cf. *Piutarch.\\' Placit. philos. V 3 (r:ç yj oboia Gizippazoq), 4 IlXottwv jjlusXoS tovtuttatou andppoiav medu<llis>| F c: orpo) re F 16 co nflu\" ere F congrescere P1 h<;ocquo> modo F humana mens non potest conprehendere. item in feminis uterus in duas se diuidit partes, quae in diuersum diffusae ac reflexae circumplicantur sicut arietis cornua. quae pars in dexteram retorquetur, masculina est, quae in sinistram, feminina. conceptum igitur Varro et Aristoteles sic fieri arbitrantur. aiunt non tantum maribus inesse semen, uerum etiam feminis et inde plerumque matribus similes procreari, sed earum semen sanguinem esse purgatum: quod si recte cum uirili mixtum sit, utraque concreta et simul coagulata informari: et primum quidem cor hominis effingi, quod in eo sit et uita omnis et sapientia, denique totum opus quadragesimo die consummari. ex abortionibus haec fortasse collecta sint. in auium tamen fetibus primos oculos fingi dubium non est, quod in ouis saepe deprehenditur. unde fieri non posse arbitror quin fictio a capite sumat exordium. similitudines autem in corporibus filiorum sic fieri putant: cum semina inter se permixta coalescunt, si uirile superauerit. patri similem prouenire seu marem seu feminam. AVCTOBES 5 AristotelesJ de gen. animo IV 3. EXPILATORES 1-3] Isidor. orig. XI 1, 135. 10-15] Isidor orig. XI 1. 143. § 8 ss.] cf. Isidor. orig. XI 1. 145. BF (-13) PV] 1 no<n>, F <item>i F in om. P 2 ..se (es er.) V s<edi>; uidit F diuers<um, | F 3 circu\\'mpli \\'cantur F cornu\\'a [ F 4 dexteram] BFPV, dextram edd., sed cf. ad p. 43, 13 retorquetur (ur ras. ex or) B, prae<???,\\'> (2 uel 3 litt. perierunt) Iretur F dn/i F 5 \\\\et\\'l F arbit ran/itur F, arbitrarn\"\"tur P 6 aiunt] FV, aiunt enim B. et aiunt P ma ribus>| F 7 eti- am, | F Linde.. P* m.ra\"|tribus F 8 e<arum>/ F sanguine B purg. atum -i F 9 <m\\'>i,xtum)I F, LmixtuJID P 10 sill1<u1>1 F cumaculata F e\\\\t pris jmum F 11 quidem om. F effin<gi>] F, effingi (pr. f e.c t m. 2 ?) P et om. B 12 om<ni>s-:et>: F o\\\\pus>| F quadragensimo BPl (n exp. P2) V\" (n er.) 13 con (sum>lmari F e*x (t ? er.) F abortationib <us:, (sic) vhaec - ; hic desinit fol. 211 F sunt codd. rec. edd. 14 primum V 15 depr,ehendimus (11 er.) P po«»«ssl (tui ? er.) V 16 fi.Cjtio P2, finctio Y similitudinis Bp-c. corr. Pi! 18 an coalescant ? 19 patri (ri in 3 uel 4 litt. er. m 2 ?) P proueniri Bl, corr. B2 muliebre praeualuerit, progeniem cuiusque sexus ad imaginem respondere maternam. id autem praeualet e duobus, quod fuerit uberius; alterum enim quodammodo amplectitur et includit: hinc plerumque fieri ut unius tantum liniamenta praetendat. si uero aequa fuerit ex pari semente permixtio. figuras quoque misceri. ut suboles illa communis aut neutrum referre uideatur, quia totum ex altero non habet. aut utrumque, quia partem de singulis mutuata est. nam in corporibus animalium uidemus aut confundi parentum colores ac fieri tertium neutri generantium simile aut utriusque sic exprimi, ut discoloribus membris per omne corpus concors mixtura uarietur. dispares quoque naturae hocmodo fieri putantur: cum forte in laeuam uteri partem masculinae stirpis semen inciderit, marem quidem gigni opinatio est, sed quia sit in feminina parte conceptus. aliquid in se habere femineum supra quam decus uirile patiatur, uel formam insignem uel nimium candorem uel corporis leuitatem uel artus delicatos uel staturam breuem uel uocem gracilem uel animum inbecillum uel ex his plura. item si partem in dexteram semen feminini generis influxerit! feminam quidem procreari, sed quoniam in masculina parte concepta sit, habere in se aliquid uirilitatis ultra quam sexus ratio permittat. aut ualida membra aut inmoderatam longitudinem aut fuscum colorem aut BPVJ 1 muliebniri (m esrp. m. 2) sexus (x in er. c ? m. 3) B sexum P, sec sua V 4 includet B (5 pa.ri (t ? er.) V semin*e (a tr.) B 7 subolis B rh\"\\'aut B2 8 quira\\' V 10 in parcntum B. parentium P 11 coloris Bl, corr. B3 ac] PV, aut B similem B 13 discors B disparis P 16 opinatio] PV, manifestum B feminea V 17 feminteflj Pl 19 l*euitatem (a er.) B 21 inbeccillum B. rinfbecillum P2 post plura s. l. K (i.e. Kapitulum, cf. part. I ad p. . 750. 22) Bl si\" partem-influxerit in marg. Slip. add. p2 partem in dexteram] P (i. e. P2) V, in partem rtexteram B; dextram edd., sed cf. ad p. 43, 13 23 quidem om. P in masculinam partem B hispidam faciem aut uultum indecorum aut uocem robustam aut animum audacem aut ex his plura. si uero masculinum in dexteram, femininum in sinistram peruenerit, utrosque fetus recte prouenire, ut et feminis per omnia naturae suae decus constet et maribus tam mente quam corpore robur uirile seruetur. illud uero ipsum quam mirabile institutum dei, quod ad conseruationem generum singulorum duos sexus maris ac feminae machinatus est, quibus inter se per uoluptatis inlecebram copulatis subsiciua suboles pararetur, ne genus omne uiuentium condicio mortalitatis extingueret. sed plus roboris maribus attributum est, quo facilius ad patientiam iugi maritalis feminae cogerentur. uir itaque nuncupatus est, quod maior in eo uis est quam in femina, et hinc uirtus nomen accepit: item mulier, ut Varro interpretatur, a mollitie, inmutata et detracta littera, uelut mollier. cui suscepto fetu cum partus adpropinquare iam coepit, turgescentes mammae dulcibus sucis distenduntur et ad nutrimenta nascentis fontibus lacteis fecundum pectus exuberat. nec enim decebat aliud quam ut sapiens animal a corde alimoniam duceret. idque AVCTORES 10 subsiciua saboles] Cyprian. de zelo et liu. 15 (I\\'. 430, 5). 13-15 uir] cf. Varro de ling. lat. V 73; Cic. Tusc II 18. 44. EXPILATORES 13-16J Isidor. orig. XI 2, 17. 18; de diff. rer. XVII 82: uir itaque nuncupatus, ut ait Lactantius... 19 s.] Isidor. 4 de diff. rer. XVII 65. BPVJ 2 si uero] BV, siue V 3 siniitram B 4 foetus V 8 duo B. mares B ac] BV, et P 9 uoluptatibus B, uoluntatis V inlecebram] P, I lecebrare\\'\\' (sic) B2, illecebras V edd., sed cf. d. ira 19, 3 inlecebra uoluptatis 10 subsiciua] BV, sic,ut (, m. 2) P subolis B, Eybolis (o in v corr. m. 2 ?) V pareretur V 12 adtributus B Lttributum est om. V quo* (d er.) V 13 nuncupatus; P1 (none- Pt), uoiuinatus BV, sed cf. supra Isidor. de diff. rer. XVII 82 nuncupatus 15 iuterpetratur BV a om. V mollitiae 2?1 (a del. B3) V, i-.iollitie par, t er. 16 mollier (o part. ras. ex n) V cuius B 17 fLetu cQj B turgeascelites B2, turgiscentes Vac 18 sucis om. P fortilus (non satis cert. utrum rt an st) P1 20 alimoniarm\\' B3 ipsum sollertissime conparatum est, ut candens ac pinguis umor teneritudinem noui corporis inrigaret. donec ad capiendos fortiores cibos et dentibus instruatur et uiribus roboretur. sed redeamus ad propositum, ut cetera quae supersunt breuiter explicemus. Poteram nunc ego ipsorum quoque genitalium membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab huiusmodi sermone reuocaret: itaque a nobis indumento uerecundiae quae sunt pudenda uelentur. quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines inpios ac profanos summum nefas admittere, qui diuinum et admirabile dei opus ad propagandam successionem inexcogitabili ratione prouisum et effectum uel ad turpissimos quaestus uel ad obscenae libidinis pudenda opera conuertunt. ut iam nihil aliud ex re sanctissima petant quam inanem et sterilem uoluptatem. quid? reliquae corporis partes num carent ratione aut pulchritudine? conglobata in nates caro quam sedendi officio apta! et eadem firmior quam in ceteris membris, ne premente corporis mole ossibus cederet. item feminum deducta et latioribus toris ualida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus ad gradiendum sedendumque aptissimam praebent. item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed EXPILATORES 17-1U] Isidor. orig. XI 1, 101; de diff. rer. XVII 70. BPVJ 2 humor (h del. »«. 3) B, rh\\',umor V post capiendos er. urur r ? B 3 instru, in marg. at et uirib; V jroboret, V 6 ego om. B 8 eiusmodi B 9 ad om. V 10 impios (im in litt. incert. acr. m 3) V 11 admirabilem (alt. m del. m. 3) B 12 rationi Bl, corr. B2 , , ; IprouistUn (1 uel 2 litt. er.) V 13 quaestus (a del. m. 3) B obsc.enae (a er.) B 14 conuertuntn B ex] BP, *# V 15 et] PV. ac B sterelem lJl, corr. B2 16 num partes F aut] BV, ac P 17 natis B1, corr. B2 officii V 18 est Heumannus rne1 Pif 19 mo.le (l er.) P 20 quo. (d er.) Y 22 in pedibus B 23 aptissimam] PV. aptissimum usum B crurali V teretibus suris clementer extantibus sensimque tenuatis et firmata sunt et ornata. in plantis uero eadem quidem. sed tamen longe dispar quam in manibus ratio est: quae quoniam totius operis quasi fundamenta sunt, eas mirificus artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset aut aliis ad standum pedibus indigeret sicut quadrupedes, sed porrectiores longioresque formauit. ut stabile corpus efficerent planitie sua: unde illis inditum nomen est. digiti aeque totidem quot in manibus, speciem magis quam usum maiorem praeferentes ideoque et iuncti et breues et gradatim conpositi: quorum qui est maximus. quoniam illum sicut in manu discerni a ceteris opus non erat. ita in ordinem redactus est. ut tamen ab aliis magnitudine ac modico interuallo distare uideatur. haec eorum speciosa germanitas non leni adiumento nisum pedum firmat: concitari enim ad cursum non possumus. nisi digitis in humum pressis soloque nitentibus impetum saltumque i capiamus. explicasse uideor omnia quorum ratio intellegi potest: nunc ad ea uenio quae uel dubia uel obscura sunt. Multa esse constat in corpore quorum uim rationemque perspicere nemo nisi qui fecit potest. an aliquis enarrare se putat posse quid utilitatis, quid effectus habeat tenuis membrana illa perlucens qua circumretitur aluus ac tegitur? quid rienum gemina similitudo? quos ait Varro ita dictos. AVCTOHES 7 s.l cf. Fost. p. 230. 10. Paul. p. 231 M. EXPILATORES S fi] Isidor. orig. XI 1. 113: de diff. rer. XVII 71. 9. 15 -17] Isidor. de diff. rer. XVII 72. 23 s.1 Isidor. origo. XI 1, 97. IpPVJ 1 tetretibus 1\" suis B tcnLuft.,tis P5 2 eadem] B1. et eadem P 3 manibus] PV, L(,l\\'u.Jrihus HZ 5 talis B ard\\'standum P2 7 firmauit r rlrabile P2 8 rnoth., Pl aequidem P1. C?(\\\\uertot\\'idem P2 aeque. alt. e m. 3, sed iam m.lut uid.. V quod BPl (in ras. corr. P-) Vac (part, ras. cor\", V1) 10 iijiuncti (in exp. et linea del. tłI. 3) B c\\'-Ipo..uit P .11 illut B 13 magnitudine.. (m? er.) P uidi«\\'atur (sic) F 14 arcl\\'iumento r 17 quo P 1S adeo P1 20 nisi in marg. P 21 habet r 22 eircumre*titur I\\' 23 qup ex \\'lni (sic) r rienum] JłPI. i del. P-. renium 1\\'; cf. p. 43. 9 quod riui ab his obsceni umoris oriantur: quod est longe secus, quia spinae altrinsecus supini cohaerent et sunt ab intestinis separati. quid splenis? quid iecur? quae uiscera quasi ex conturbato sanguine uidentur esse concreta. quid fellis amarissimus liquor? quid globus cordis? nisi forte illis credendum putabimus qui adfectum iracundiae in felle constitutum putant, pauoris in corde, in splene laetitiae. ipsius autem iecoris officium uolunt esse ut cibos in aluo concoquat amplexu et calefactu suo, quidam libidines rerum ueneriarum in iecore contineri arbitrantur. primum ista perspicere acumen humani sensus non potest, quia horum officia in operto latent nec usus suos patefacta demonstrant. nam si ita esset, fortasse placidiora quaeque animalia uel nihil fellis omnino uel minus haberent quam ferae, timidiora plus cordis, salaciora. plus iecoris, lasciuiora plus splenis habuissent. sicut igitur nos sentimus audire auribus, oculis cernere, naribus odorari, ita profecto sentiremus nos felle irasci, iecore cupere, splene gaudere. cum autem unde adfectus isti ueniant minime sentiamus, fieri potest ut aliunde ueniant et aliud uiscera illa quod nos minime suspicamur efficiant, nec tamen conuincere EXPILATORES 3-7] Isidor. de diff. rer. XVII 66. BPVJ 1 riui (u in er. d uel o ? m. 1 Y) B umores B1, humorLiSj BJ, h postea er„ hUjiiioris V 2 quia] PF, quoniam B subpini Y 3 splenis] BV, splen (l ras. ex b ?) P edd., sed nominatium splenis est in excerpto gramm. codicis Bernem. 207 aaee. IX-X, Aneed. Helvet. ed. Hagen p. 61, 17, cf. etiam Priscian. I 149, 8 H et Archiu. Zuigr. et gramm. lat. VIIIp. 130 4 congraegata (pr. a del. m. 3) B 5 cordjSj Y post cordis s. I. qui uiuus sanguinis fons est (exp. 34,19) add. B* 6 putauimus B1 (corr. B3) yac, in ras. corr. m. 1 quiaeffectum ut uid. B\\\\ qui#affectum B3 constirtu\\'tum V2 7 splen.e (a uel i ? er.) P 8 in aluo concoquat amplexu] BV, inuo concoquat at inplexu sic P 9 quidam (am add. m. 2) V libidinis B1 (corr. B3) P uerum Bx uenerearum edd. 10 iecori Bu, corr. m. 1 uel 2, »»»iecore (cor er., iecore in ras.) Y 11 rnon\\' B3 12 usos V1, part. ras. corr. V2 essent P, êert\\' Y 14 et timidiora B cordis, salaciora plus iecoris] B, iecoris P, cordis V, cetera om. PV 16 odorari] BupYi, odorare Bif V2; cf. p. 24, 2 17 fellL e J Ps iecore (c ras. ex t) V 20 quod nos minime] BP, qui nos Y, recte? XXVII. IAet. 8 4 possumus falsa illos qui haec disputant dicere. sed omnia quae ad motus animi animaeque pertineant, tam obscurae altaeque rationis esse arbitror, ut supra hominem sit ea liquido peruidere. id tamen certum et indubitatum esse debet, tot res, tanta uiscerum genera unum et idem habere officium ut animam contineant in corpore. sed quid proprie singulis muneris sit iniunctum, quis scire nisi artifex potest cui soli opus suum notum est? De uoce autem quam rationem reddere possumus? grammatici quidem ac philosophi uocem esse definiunt aerem spiritu uerberatum, unde uerba sint nuncupata: quod perspicue falsum est. - non enim uox extra os gignitur, sed intra et ideo similior ueri est illa sententia, stipatum spiritum cum in obstantia faucium fuerit inlisus, sonum uocis exprimere, ueluti cum in patentem cicutam labroque subiectam demittimus spiritum et is cicutae concauo repercussus ac reuolutus a fundo dum descendentem occursu suo radit, ad AVCTORES 6] cf. Nemes. p. 134 s. M. ou rei? xpatetxai hzu too aWĮJ-a\\'wç (sc.ή ψμχή).10 s.] ex Varrone? cf. Augustin. de dial. 5 ap. Wilmannsium p. 144; iUeb. die Quellen\\' p. 265. BPVj 1 disputanrt\\' Fa omniaque V 3 Lsitj V ea liquido peruidere] PY (sed ea in magna ras. et o in liquido in ras. Vi\\'). aliquid opertum uidere B 5 res om. P tanta] V, tot B, om. P; tanta t. e. tam multa, cf. Indic. uerb. gene-ra V 6 propri*e (a er.) BP 7 iunctum B quis] V, qui BP 8 sit pac, *est Plf 9 de (d m. 3 in litt. incerta) V 10 grammatici] BP, greci V philofi P difiniunt V 11 sptt P1, spiritu P2 (pariter P2 s. I. 13. 16 et in marg. p. 51,1 5. 6), LspiritUj V2 sunt PY noncupata (o ex u m. 2) P 12 ros,Pa? 13 similior ueri] B (cf. p. 54, 6), similior P, ueri similior** (es ? er.) V stipatus spiritus ex stipatum spiritum B3 14 in om. P 16mittimus P gipii (exp. m. 2) spih P at-F1, part. ras. ac corr. FJ 17 discendentem P radit] PlV, redit P2B, reddit edd.; locus sic intellegendus nidetur: (16) is (sc. spiritus demissus) cicutae concauo (i. e. interiore latere cieutae) repercussus (cf. 14 in obstantia-inlisus) ac reuolutus a fundo (i. e. ab inferiore parte cieutae) dum descendentem (sc. proximum spiritum) occursu suo radit, ad exitum nitens (i. e. exitum quaerens, fort. non post radit, sed post nitens distinguendum est) sonum gignit, uiae uerba dum-radit sic sunt explicanda: dum spiritus repercussus ac exitum nitens sonum gignit et in uocalem spiritum resiliens per se uentus animatur. quod quidem an uerum sit deus artifex uiderit. uidetur enim non ab ore, sed ab intimo pectore uox oriri. denique et ore clauso ex naribus emittitur sonus qualis potest. praeterea et maximo spiritu quo anhelamus uox non efficitur et leui ac non coartato spiritu quotiens uolumus efficitur. non est igitur conprehensum quonam modo fiat aut quid sit omnino. nec me nunc in Academiae sententiam delabi putes, quia non omnia sunt inconprehensibilia. ut enim fatendum est multa nesciri, quae uoluit deus intellegentiam hominis excedere, sic tamen multa esse quae possint et sensibus percipi et ratione conprehendi. sed erit nobis contra philosophos integra disputatio. conficiamus igitur spatium quod nunc decurrimus. Mentis quoque rationem inconprehensibilem esse quis nesciat nisi qui omnino illam non habet, cum ipsa mens quo loco sit aut cuiusmodi nesciatur? uaria ergo a philosophis de natura eius ac loco disputata sunt. at ego non dissimulabo quid ipse sentiam, non quia sic esse adfirmem, quod est insipientis in re dubia facere, sed ut exposita rei AVCTOBES 16] cf. Cic. de nat. deor. II 59, 147. 17 s. (uariadisputata sunt): p. 52, 2 (quidam). 7 (alii). p. 53, 24 ss. (a Xenocrate). 6 88. (Aristoxenus)] cf. Cic. Tusc. I 9, 19 s.; \\' Veb. die Qttellen\\' p. 281. BPVj reuolutus cicutam descendentem (i. e. a summo ad imum paulatim dilatatam) occursu suo radit; Lactantium uerba auctoris sui aut minus accurate transcripsisse aut iam obscurata accepisse ostendi uidetur loco Cassiodorii De musica 5, uol. II 587a Garet (ex quo Isidor. Orig. III 21, 1): inflatilia sunt quae spiritu reflante conpleta in sonum uocis animantur, ut sunt tubae calami fistulae 1 nitens] PV, tendens B 3 uideri P pectore om. P 4 ex] in ras. V2, et BP 5 quo. (d er.) V anrlrelamus F2 6 laeui B coarctato P quoţ-iens uol..umus V 7 quomodo euanid. refecit V3, 8. I. <5 ut uid. er. 8 post sit I extra uers. add. uox V3 achademiae B. tacad.,emiae F5 9 pnteA V 10 ut] P, et B, ut (a er.) V eLnjm Vll 14 quod] P, quo BP, sed cf. Inst. VII 27, 1 decursis ... spatiis 15 quis] BV, qui P 17 loco] edd., loci BPV raP V2 18 eis P ac] BV, de P dissimilabo P1, disimulabo (sic, u part. ras. ex o m. 2) V 4* difficultate intellegas quanta sit diuinorum operum magnitudo. quidam sedem mentis in pectore esse uoluerunt. quod si ita est, quanto tandem miraculo dignum est rem in obscuro ac tenebroso habitaculo sitam in tanta rationis atque intellegentiae luce uersari, tum quod ad eam sensus ex omni corporis parte conueniunt, ut in qualibet regione membrorum praesens esse uideatur! alii sedem eius in cerebro esse diierunt. et sane argumentis probabilibus usi sunt, oportuisse scilicet quod totius corporis regimen haberet, potius in summo tamquam in arce corporis habitare nec quicquam esse sublimius quam id quod uniuersum ratione moderetur, sicut ipse mundi dominus et rector in summo est; deinde quod sensus omnis id est audiendi et uidendi et odorandi ministra membra in capite sint locata, quorum omnium uiae non ad pectus, sed ad cerebrum ferant; alioquin necesse nos esset tardius sentire, donec sentiendi facultas longo itinere per collum ad pectus usque descenderet. hi uero aut non multum aut fortasse non errant. uidetur enim mens, quae dominatum corporis tenet, in summo capite constituta tamquam in caelo deus, sed cum in aliqua sit cogitatione, commeare ad pectus et quasi ad secretum aliquod penetrale secedere, ut consilium tamquam ex thensauro recondito eliciat ac proferat; ideoque cum intenti ad cogitandum sumus et cum mens occupata in altum se abdiderit, neque audire quae circumsonant neque uidere quae obstant solemus. id uero siue ita est, AVCTORES 18—25] cf. Tbeophrast. de sens. 42 (Duemmler, Academica p. 114). BPVJ 2 sedrê\\' V 3 quantoj PV, quo B 5 Iuce. V tum quod] V. tunc quod P, tunc I cum (alt. c postea add. m. 1 ?) B ad om. V 8 probabilius B 9 quo P haberet] BV, deberet P 10 arc.e (a er.) B nCc1 V 11 ratio P 12 dS P 13 omnes P ordoTandi Ps 14 collocata B 15 nos] B2P2, non BiPi, fi, - euanid. refecit m. 3, in marg. nos esset iam m. 1 uel 2 acripsisse uid., euanid. refecit m. 3, V esse.t (n er.) B, esset nos (quamquam. iam ante nos ex non correctum habet) P, est V 17 hi* (i er.) P, hii V 22 tensauro B, tbe.sauro (n er.) P, thesauro V reconditQ B eliceat J51, corr. B3 24 an abdidit ? admirandum profecto est quomodo id fiat, cum ad pectus a cerebro nullum iter pateat, sin autem non est ita, tamen nihilo minus admirandum est quod diuina nescio qua ratione fiat ut ita esse uideatur. an potest aliquis non admirari quod sensus ille uiuus atque caelestis qui mens uel animus nuncupatur, tantae mobilitatis est, ut ne tum quidem, cum sopitus est, conquiescat, tantae celeritatis, ut uno temporis puncto caelum omne conlustret, si uelit, maria peruolet, terras et urbes peragret, omnia denique quae libuerit, quamuis longe lateque submota sint, in conspectu sibi ipse constituat? et miratur aliquis si diuina mens dei per uniuersas mundi partes intenta discurrit et omnia regit, omnia moderatur, ubique praesens, ubique diffusa, cum tanta sit uis ac potestas mentis humanae intra mortale corpus inclusae, ut ne saeptis quidem grauis huius ac pigri corporis, cum quo inligata est, coerceri ullo modo possit quominus sibi liberam uagandi facultatem quietis inpatiens largiatur? siue igitur in capite mens habitat siue in pectore, potestne aliquis conprehendere quae uis rationis efficiat ut sensus ille inconprehensibilis aut in medulla cerebri haereat aut in illo sanguine bipertito qui est conclusus in corde, ac non ex eo ipso colligat quanta sit dei potestas, quod animus se ipsum non uidet aut qualis aut ubi sit nec si uideat, tamen perspicere possit quo pacto rei corporali res incorporalis adiuncta sit? siue etiam mentis locus nullus est, sed per totum corpus sparsa discurrit — quod et fieri OJ: BPVJ 1 id om. P a] BP, et (eorr. m. 1 ?) V 2 si. (n ? er.) B nihiI»ominus (h er.) V 4 aliquis om. P non om. B 6 ante P1, tantg part. a. I. p21 ruf P2 8 si uolet maria peruolit Vac, pernolet m. 1 ? 9 qua P 10 conspectum B 14 inclusae (ae ex a m. 1 ?) V 15 huius om. B cum quo inligata scripsi, cum inligata B, quo inligata P, coinligata Vao, curi\"inligata corr. m. 1 ut ułà.; cui codd. rec., edd., sed cf. Inst. VII 2, 8 mens hominis cum fragili corpore inligata coercerePI, coherceri V ullo] V (sed 0 ex V, nulloB\" (n er.)P 16 uacandi V quie-tis (s ? er.) P 20 uipertito JB1, corr. B1 inclusus P 21 colligat (i in ras. ex e ? m. 1 ?) V; malim colligit quae tanta B 23 si om. P 25 etfieri (t ras. ex f) B, fieri (om. et) V potest et a Xenocrate Platonis discipulo disputatum est, siquidem sensus in qualibet parte corporis praesto est —, nec quid sit mens ipsa nec qualis intellegi potest, cum sit natura eius tam subtilis ac tenuis, ut solidis uisceribus infusa uiuo et quasi ardente sensu membris omnibus misceatur. illud autem caue ne umquam simile ueri putaueris quod Aristoxenus dicit, mentem omnino nullam esse, sed quasi harmoniam in fidibus ex constructione corporis et conpagibus uiscerum uim sentiendi existere. musici enim intentionem concentumque neruorum in integros modos sine ulla offensione consonantium harmoniam appellant. uolunt igitur animum simili ratione constare in homine qua concors modulatio constat in fidibus, scilicet ut singularum corporis partium firma coniunctio membrorumque omnium consentiens in unum uigor motum illum sensibilem faciat animumque concinnet sicut nerui bene intenti conspirantem sonum: et sicut in fidibus cum aliquid aut interruptum aut relaxatum est, omnis canendi ratio turbatur et soluitur, ita in corpore cum pars aliqua membrorum duxerit uitium, destrui uniuersa corruptisque omnibus atque turbatis occidere sensum eamque mortem uocari. uerum ille si quicquam mentis habuisset, numquam harmoniam de fidibus ad hominem transtulisset. non enim canere sua sponte fides possunt, ut sit ulla in his conparatio AVCTORES 7 Aristoxenus — esse] cf. Cic. Tusc. I 22, 51. ,BPVJ 1 a om. P xe*nocrate (cr in ras. m. 2) V 2 partem (m del. m. 3) B 3 possit B 4 calidis B 5 ardenti P 6 cau*e (a ? er.) B similem B uero B 7 aristo*:xenes (c er.) sic B 8 armoniam BV, armonian P extructione (om. cons) V 9 exsistere* fs er.) P musici] BV, sic P intention6 (- m. 2) P 10 contentumque B\\', corr. B3, conceptumque P 11 armoniam BV2, harmonian P. armonian V1 18 singula corporis spatia V 14 membrumque P1 15 motum (0 in ras. ex u ? m. 2) V 16 ad conspirantem P 17 aliqui..d.Į F2 18 turbatur et soluitur] PV, turbatur uexatur et soluitur B 19 distrui Bae (corr. m. 1 uel 2) Vac (corr. m. 1 ?) 20 atqu..e.J V 21 rsi\\' V21 numquam] BV, non P 22 harmonian B, armoniam PV3 armonian V1 23 fidis Bae, corr. m. 1 uel 2 ac similitudo uiuentis, animus autem sua sponte et cogitat et mouetur. quod si quid in nobis esset harmoniae simile, ictu moueretur externo sicut nerui manibus, qui sine tractatu artificis pulsuque digitorum muti atque inertes iacent. sed nimirum pulsandus ille manu fuit, ut aliquando sentiret, quia mens eius ex membris male conpacta torpebat. \\'Superest de anima dicere, quamquam percipi ratio eius et natura non possit. nec ideo tamen inmortalem esse animam non intellegimus, quoniam quidquid uiget moueturque per se semper nec uideri aut tangi potest, aeternum sit necesse est. quid autem sit anima nondum inter philosophos conuenit nec umquam fortasse conueniet. alii sanguinem esse dixerunt, alii ignem, alii uentum, unde anima uel animus nomen accepit, quod graece uentus #vs[j.o<; dicitur: nec illorum tamen quisquam dixisse aliquid uidetur. non enim si anima sanguine aut per uulnus effuso aut febrium calore consumpto uidetur extingui, continuo in materia sanguinis animae ratio ponenda est, ueluti si ueniat in quaestionem lumen quo utimur, quid sit, et respondeatur oleum esse, quoniam consumpto illo lumen extinguitur, cum sint utique diuersa, sed alterum sit alterius alimentum. uidetur ergo anima similis esse lumini, quae non ipsa sit sanguis, sed umore sanguinis AVCTORES 9-11] cf. Cic. de re p. VI 25, 27. § 2] cf. Cic. Tusc. I 9, 20; \\' Ueb. die Quellen\\' p. 282 s. 15-18] cf. Nemes. p. 72 s. M- Hnjt όέ — xootpoXofia fap tb towmov. EXPILA TOBES 11 ss.] cf. Isidor. de diff. rer. XXX 100 s. 13 s. 62, 23 s. 33 s.] Isidor. orig. XI 1, 7 s. BPV] 2 armoniae Y simile. (m er.), B 3 ictum F*°, m del. m 1 ? erteraos VU, s del. m. 1 nerr\"\"ai pi tractatu] B (sed r in ras. m. 1 f), tractu PV 4 inerteV P2 6 conpactaa., V3 9 intellegamus B, intellegemus P 10 uiderij BP, moneri V aut] BVif ex . ac fort., ac P 11 philofos P 12 aliij BV, et alii P; etenim alii edd. 13 pr. alii om. P 14 graece (alt. e statim ex i) B anemos B, aneMOC P, anemoc Y dicitur] s. I. B2 (certe simUe aliquid intercidit), om. BlPV 18 ueluti] PV, ueluti ponendft (t ex ae m. 3) B quaestione (que- B) BV quod B 19 si V 20 eistingitur B diuersa* * (e uel 8 er.) & alterum V 22 q. V *umore (h er.) B, humore V alatur ut lumen oleo. qui autem ignem putauerunt, hoc usi sunt argumento, quod praesente anima corpus caleat, recedente frigescat. sed ignis et sensu indiget et uidetur et tactu conburit, anima uero et sensu aucta est et uideri non potest et non adurit. unde apparet animam nescio quid esse deo simile. at illi qui uentum putant, hoc falluntur, quod ex aere spiritum ducentes uiuere uidemur. Varro ita definit: anima est aer conceptus ore, deferuefactus in pulmone, temperatus in corde, diffusus in corpus. haec apertissime falsa sunt. neque enim tam obscuram nobis huiusmodi rerum dico esse rationem, ut ne hoc quidem intellegamus, quid uerum esse non possit. an si mihi quispiam dixerit aeneum esse caelum aut uitreum aut, ut Empedocles ait, aerem glaciatum, statimne adsentiar, quia caelum ex qua materia sit ignorem? sicut enim hoc nescio, ita illud scio. anima ergo non est aer ore conceptus, quia multo prius gignitur anima quam concipi aer ore possit. non enim post partum insinuatur in corpus, ut quibusdam philosophis uidetur, sed post conceptum protinus; cum fetum in utero necessitas diuina formauit, quia adeo uiuit intra. uiscera genetricis, ut et incremento augeatur et crebris pulsibus gestiat emicare. denique abortum fieri necesse est, si fuerit animal intus extinctum. ceterae definitionis partes eo spectant, ut illis AVCTORES 13 s.] ad Varronis Tuberonem (cf. Varron. ap. Prob. ad Verg. Ecl. VI 31) refert Diels, Doiogr. gr. p. 198 adn. 1. 12-14] cf. Arnob. III 17 (p. 123, 25 ss.). BPVj 1 alatur (h er.) B putauerunt (pr. u ras. ex 0) Y 2 reci-\\' dente V1, corr. V21 3 pr. et] BV, a P alt. et P2 8. I. ex ut 4 conburit] (comb- B) B3PyPc, conburet (comb- B) J5JFIC acuta V et uideri—non adu in ras., rit unde in marg. V 5 ref B2 animfc ( m. 3) B 6 similem V putant] PY, putant esse B 7 areTe P* uideremur B; uideamur edd. 11 rerum om. P 12 possunt B1, ras. • • corr. B21 quispiam] BV, quis P 13 heneum P1, l;1ęneum P2, eneum V aut ante ut om. P 16 ore ex re V 17 concipiVaer1 (s. l. m. 1) ore (or in ras. m. 1 ?) V 18 parturnr B3 19 cum] PV. eum B 20 quia] P, qui BV genetricis] PV, matricis B 21 gestiat emicare pulsibus B 23 definitiones p1y\\'c, corr. m. 1 ? eo om. B nouem mensibus quibus in utero fuimus, -mortui fuisse uideamur. nulla ergo ex his tribus uera sententia est. nec tamen in tantum falsos esse dicendum est qui haec senserunt, ut omnino nihil dixerint: nam et sanguine simul et calore et spiritu uiuimus. sed cum constet anima in corpore his omnibus adunatis, non expresserunt proprie quid esset, quia tam non potest exprimi quam uideri. Sequitur alia et ipsa inextricabilis quaestio, idemne sit anima et animus an uero aliud sit illud quo uiuimus. aliud autem quo sentimus et sapimus. non desunt argumenta in utramque partem. qui unum esse dicunt. hanc . rationem secuntur, quod neque uiui sine sensu possit nec sentiri sine uita, ideoque non posse esse diuersum id quod separari non potest, sed quidquid est illud, et uiuendi officium et sentiendi habere rationem. idcirco animum et animam indifferenter appellant duo Epicurei poetae. qui autem dicunt esse diuersa, sic argumentantur: ex eo posse intellegi aliud esse mentem, aliud animam, quia incolumi anima mens possit extingui, quod accidere soleat insanis, item quod anima morte AYCTORES 16 duo Epicurei poetae] unus Lucretius (cf. III 421 ss.), alter fort. Horatius (cf. Epist. I 4, 16); cf. tamen lLact. fl. I,ucr.\\' p. 241 s. EXpILATORES 8-10. 17—58,1] Isidor. de diff. rer. XXIX 94 s.: inter animum et animam Lactantius distinguere philosophos quosdam ita existimat: quidam inquit aiunt aliud esse animam qua uiuimus, aliud esse animum quo sentimus et sapimus, quia ualente in corpore anima nonnumquam animus perit, sicut accidere dementibus solet. (95) addunt quoque animam morte sopiri, animum somno; cf. Isidor. orig. XI 1, 11. BPVJ 2 ex] BP, in V 3 falsos] BP, eos falsos r hoc V 4 sanguini P1 5 in om. P 6 essLcJt PI 9. 10 utroque loco quo. (d er.) V, quod BP; cf. Inst. VII 12, 9 aliud est enim quo uiuimus, aliud quo cogitamus 11 qui reninT unum VII 12 sequun- turPF pr. sijie.,» V 13 uitam (m del. m. 3) B id om. T\" TT (m. 2) potest separari P 14 quid B uidendi P 16 appellarn\"t B2 Ld.uo P1 18 posset B 19 solet B anima (alt. a in er. i Y m. 3) B morti P sopiatur, animus somno et quidem sic, ut non tantum quid faciat aut ubi sit ignoret, sed etiam rerum falsarum contemplatione fallatur. quod ipsum quomodo fiat non potest peruideri, cur fiat potest. nam requiescere nullo pacto possumus, nisi mens uisionum imaginibus occupata teneatur. latet autem mens oppressa somno tamquam ignis obducto cinere sopitus: quem si paululum commoueris, rursus ardescit et quasi euigilat. auocatur ergo simulacris, donec membra sopore inrigata uegetetur: corpus enim uigilante sensu, licet iaceat inmobile, tamen non est quietum, quia flagrat in eo sensus et uibrat ut flamma et artus omnes ad se adstrictos tenet. sed postquam mens ad contemplandas imagines ab intentione traducta est, tunc demum corpus omne resoluitur in quietem. traducitur autem mens cogitatione caeca, cum cogentibus tenebris secum tantummodo esse coeperit. dum intenta est in ea de quibus cogitat, repente somnus obrepit et in species proximas sensim cogitatio ipsa declinat: sic ea quae sibi ante oculos posuerat, uidere quoque incipit. deinde procedit ulterius et sibi auocamenta inuenit, ne saluberrimam quietem corporis interrumpat. nam sicut mens per diem ueris uisionibus auocatur, ne obdormiat, ita <per noctem; falsis, ne excitetur: nam si nullas imagines cernat, aut uigilare illam necesse erit aut perpetua morte sopiri. dormiendi eigo causa tributa est a deo ratio somniandi et quidem in commune uniuersis animantibus, sed illud homini praecipue, quod cum BPVJ 1 quod V 2 falsarum om. P 3 faUat,ur P1 4 possimus Bl, corr. B3 6 lateret B, latet (alt. t in 2 litt. er. m. 2) P ojpjpressa B3 7 cineri P1 quam V paululum] V (sed alt. u part. ras. ex 0), c paulum BP 8 euigilet B auocatur (r in er. m \\'I) B 9 uegLeta.,ntuin (etiam t s. I. m. 2) P2, uegitentur V licett (a er.) V 10 ftagLr;Lt..* B2 11 bibrat Bl, cotr. B2 omnis V1, corr. V1 strictos P, aastrictos (pr. e in er. d m. 2) V 12 Lsed.. P2 mens] PF, res B 13 tum B omne. (m er.) B 15 coeperifit (n exp. et del. Mt. 2) P 17 sicca P1 18 rquae1 B1, quf (t m. 2 ?) V, om. BlP 20 ut P 21 abdormiat P per noctem addidi, nocte Egnatius 22 nam] quae coni. Halmius illi (\\' m. 3) B 24 est om. B, eam rationem deus quietis causa daret, facultatem sibi reliquit docendi hominem futura per somnium. nam et historiae saepe testantur extitisse somnia quorum praesens et admirabilis fuerit euentus, et responsa uatum nostrorum ex parte somniis constiterunt. quare neque semper uera sunt neque semper falsa, Vergilio teste, qui duas portas esse uoluit somniorum. sed quae falsa sunt, dormiendi causa uidentur, quae uera, inmittuntur a deo, ut imminens bonum aut malum hac reuelatione discamus. Illud quoque uenire in quaestionem potest, utrumne anima ex patre an potius ex matre an uero ex utroque generetur. sed ego id meo iure ab ancipiti uindico. nihil enim AVCTOEES 6] Verg. Aen. VI 893 ss. TESTES 10 ss.] cf. Hieronym. c. Rufin. II 8 (II 497AVall.): (dicit enim sc. Rufinus:) \\'legi quosdam dicentes quod pariter cum corpore per humani seminis traducem etiam animae diffundantur, et haec quibus poterant adsertionibus confirmabant. quod puto inter Latinos Tertullianum sensisse uel Lactantium, fortassis et nonnullos alios\\' ... c. 10 (p. 499 C): nec de hoc nunc quaestio est, utrum deus an alius eas (sc. animas) fecerit, sed e tribus quas posuit, qua6 sit illarum sententia uera nescire se dicit (sc. Rufinus). uide ne statim tibi obiciatur idcirco te trium ignorantiam confiteri, ne unum damnare cogaris, et Tertulliano et Lactantio ideo parcere, ne Origenem cum illis iugules. quantum memoria suggeat, nisi tamen fallor, nescio me legisse Lactantium 3uoit £ tpo(jivT|V animam dicere. ceterum qui legisse te scribis, dic in quo. libro legeris, ne ut me dormientem, sic illum mortuum calumniatus esse uidearis. sed et in hoc cunctabundus incedis et cautos. dicis enim: \\'puto inter Latinos Tertullianum sensisse uel Lactantium, fortassis et alios nonnullos\\'... lib. III c. 30 (p. 558 E): scribis apud ecclesiasticos tractatores tres de animabus esse sententias, unam quam sequitur Origenes, alteram quam Tertullianus et Lactantius (licet de Lactantio apertissime mentiaris), tertiam ... BPV, a 10 HMSJ 1 causaret P, causa. (m er.) daret V reliquiLtj P* 2 futuram P istoriae Bl (corr. B2) V 8 extetisse Vac, corr. m. 1 ? rs\"omnia P1 praese\\'\"n\\'s V 5 LsjOmniis B3, somnii P 6 uirgilio (lie) V partes V\" uoluit esse B 8 iLmjminens V 9 \"Vac B, Lgc ,.ae 10 ab Dlud quoque inctpiunt HMS. quorum de inscrtptionibus cf. p. 3 quaestions (\\' m. 2) P ..utruIJUle M 12 id] in B id meo] idem eo M incipiti S ex his tribus uerum est, quia neque ex utroque neque ex alterutro seruntur animae. corpus enim ex corporibus nasci potest, quoniam confertur aliquid ex utroque. de animis anima non potest, quia ex re tenui et inconprehensibili nihil potest decedere. itaque serendarum animarum ratio uni ac soli deo subiacet: denique caelesti sumus omnes semine oriundi, omnibus ille idem pater est, ut ait Lucretius. nam de mortalibus non potest quicquam nisi mortale generari. nec putari pater debet qui transfudisse <se> aut inspirasse animam de sua nullo modo sentit, nec si sentiat, quando tamen aut quomodo id fiat habet animo conprehensum. ex quo apparet non a parentibus dari animas, sed ab uno eodemque omnium deo patre, qui legem rationemque nascendi tenet solus, siquidem solus efficit. nam terreni parentis nihil est nisi ut umorem corporis in quo est materia nascendi, cum sensu uoluptatis emittat uel recipiat: citra hoc opus homo resistit nec amplius quicquam potest, et ideo nasci sibi filios optant, quia non ipsi faciunt. cetera iam dei AVCTORES 7 s.] Lucr. II 991 s. BPVHMS] 1 tribus his B ex utroque] extroque M, item 3, ex utrque S 2 Lex_, V a..Uerutro p21, alteraltero S sereivtur Bl, rorr. B2 . animae] anima et corpus HJI, anima corporis S enim om. S 3 conferatQr V de-non potest om. r 4 rre1 V tenue HM conpraehensibili P1 T\\'ac (s. I. corr. V1), riri,c56pr*ehensibili P2, inconprehensibil<?\\' (extrema litt.foramineperiit)H, infphensibile M 5 dec1.edeJrePJ. decere M 6 subiacet (acet. extra uers. in ras. add. m. 1) V 7 &;denique e (& extra tiers. add. m. 1, e inseruit m. 2) V sUjinuB V semini S 8 ille idem] HMS cum codd. Lucr., idem ille BPV 9 nam om. B rpot\\'est P2 10 nec putari om. HMS rpaf r 11 se add. Heumannus spirasse V suo BHMS edd., sed cf. 3 de animis anima 12 si om. M tamen om. HMS habeat P 13 quo om. M a parentibus] apparentibus prar, pr. p er. 14 patre, deo Heumannus patri 2?1, corr. B\\'J 15 effecit B 16 parentes Bae, corr. m. 1 uel 2, patris V ut om. HMS umorem fh er.) B, \"irumoreru V est om. S 17 respiciat H ci.trJBLP2, et citra F, utra M 18 homo resistit] umoris istius P quicquam amplius 1\"8 et om. P 19 op*tant (i er.) V sunt omnia, scilicet conceptus ipse et corporis informatio et inspiratio animae et partus incolumis et quaecumque deinceps ad hominem conseruandum ualent: illius munus est quod spiramus, quod uiuimus, quod uigemus. nam praeter quod ipsius beneficio incolumes sumus corpore et quod uictum nobis ei uariis rebus subministrat, sapientiam quoque homini tribuit, quam terrenus pater dare nullo modo potest. ideoque et de sapientibus stulti et de stultis sapientes saepe nascuntur: quod quidam fato ac sideribus adsignant. sed non est nunc locus de fato disserendi, hoc dicere satis est, [quod etiamsi astra efficientiam rerum continent, nihilo minus a deo fieri omnia, qui astra ipsa et fecit et ordinauit. inepti ergo qui hanc potentiam deo detrahunt et operibus eius attribuunt. hoc igitur dei munere caelesti atque praeclaro an utamur in nostra esse uoluit potestate: hoc enim concesso ipsum hominem uirtutis sacramento religauit, quo uitam posset adipisci. A VCTOBES § 6-8] ex eodem fonte Nemes. cap. 35. 36. 39—41. BPVt HJIS — 16 adipisci] 1 ipsa om. B conformatio B 4 nam (mut. m. 2) V praeter quod] BHMS, qugd (mut. m. 2) praeter Y. praeterquam quod P edd.; cf. Inst. III 8, 13 praeter quod 5 beneficid (tL part. ras. ex o m. 2, sic) V incolomis P1 corpore om. V 6 quoque in ras., ho extra uers. in fine. mi ante ni initium proximi uers. V 8 pr. et om. B sapientes. (alt. e ex i et alt. s in ras. m. 2) P 9 quidem S ac] et B 10 ntt Bl nunc B2 hocdicere satis est quod etiamsi PVHMS, hoc dicere satis est etiam quod si (— et = m. 2) B; quod eiecit Heumannus, quo seruato post fieri omnia add. certum est Egnatim; quod etiamsi male retinet Wichertus. Latein. Stillehre p. 404 12 quae in astra HM et fecit] PV, effecit B, efficit HMS ornauit V 13 quia M potestatem B operibus eius] B V, operi eius P (recte ?), operibus HMS 14 hoc igitur-poteur nr state in marg. S an utamur] VHMS, ut utamur B, an utarm\\' (m add. m. 1) inutamur P, an utamur an non utamur codd. rec., edd. 15 uoluit esse 8 hominem (mi et nS extra uers. add.) V 16 relegauit B quod Y possit BV post adipisci in codd. P g (Gothano) h (Glasgouiensi Hunteriano) aliis rec. haec inserta sunt: (1) Dedit ei et constituit aduersarium nequissimum et fallacissimum spiritum (splb P1, spjri/tu1 P2), cum quo in hac terrestri uita sine ulla securi- magna est enim uis hominis, magna ratio, magnum sacramentum: a quo si quis non defecerit nec fidem suam deuotionemque prodiderit, hic beatus est, hic denique, ut breuiter finiam, similis deo sit necesse est. errat enim quisquis hominem carne metitur: nam hoc corpusculum quo induti tatis requie dimicaret. cur autem deus hunc uexatorem generi hominum constituerit breviter exponam. (2) ante omnia diuersitatem noluit esse ideoque uulgo non aperuit ueritatem, sed eam paucissimis reuelauit: quae diuersitas omne arcanum mundi continet. haec est enim quae facit esse (esse om. h) uirtutem, quae (quae om. h) scilicet (sine ipsa add. edd.) non modo esse, sed ne apparere quidem <posset add. edd.>. quia uirtus esse non (eLsse fi.,* P2) poterit, nisi fuerit compar aliquis, in quo superando uim suam uel exerceat uel ostendat. (3) nam ut (et pac, corr. m. 1) uictoria constare sine certamine non potest. sic ne (nec Pg) uirtus quidem (quidem om. h) ipsa sine hoste. itaque quoniam uirtutem dedit homini, statuit illi ex (e h) contrario inimicum, ne (ut h) uirtus otio torpRns naturam suam perderet. cuius omnis ratio in eo est, ut concussa et labefacta (labefactata edd.) firmetur nec aliter ad summum fastigium possit uenire nisi prudenti manu (prudentius maius P) semper agitata (agitarta\\', er. s. P1) se ad salutem suam dimicandi tenore fundauerit. noluit enim deus hominem ad immortalem illam beatitudinem delicato itinere peraenire (puenire ex uenire P). (4) daturus ergo (igitur g) uirtutem dedit hostem prius qui animis hominum cupiditates et uitia immitteret, qui esset auctor errorum malorumque omnium machinator (machinatorll g), ut quoniam deus hominem (bomines deus g, hominem deus h) ad uitam (uitå* P) uocat, ille contra, ut rapiat et traducat ad mortem. (5) hic est qui aut inducit aut decipit eos qui ueritati (uirtuti, in marg. al. ueritati h) student, aut si dolo et astutiis (sic scripsi, studiis codd.; cf. Sallust. Cat. 26, 2 dolus et astutiae; Lact. Inst. III 29, 15 dolis et astu) non quiuerit (quierit h), uirilem gerit animam qua (animum quo edd.) sublimium (malim sublimem) uigorem labefactare conetur, infanda dictu et execrabilia moliens: uexat interficit, et tamen ut prosternit multos, sic a multis uictus prostratusque discedit (recedit h). De hoc loco, quem iam editio princeps Lactantii (1465) habet, cf. part. I Prolegom. p. LXVI ss., maxime autem disputationem editoris . Die dualistischen Zusatze bei Lactantius\\'. in Relationibus Academiae Yindobonensis uol. CXVIII part. VIII (1889) editam BPVj 1 magna est-Haec ad te p. 63, 9 om. HMS 2 deuotionem P 3 prodegerit B est om. P 4 sit om. P err\\'at Ps V1 5 corpursculum hoc P2 quo* (d er.) P sumus, hominis receptaculum est. nam ipse homo neque tangi neque aspici neque conprehendi potest, quia latet intra hoc quod uidetur. qui si delicatus ac tener in hac uita fuerit quam ratio eius exposcit, si uirtute contempta desideriis se carnis addixerit. cadet et premetur in terram, si autem ut debet statum suum quem rectum sortitus est, prompte constanterque defenderit, si terrae quam calcare debet ac uincere non seruierit, uitam merebitur sempiternam. Haec ad te, Demetriane, interim paucis et obscurius fortasse quam decuit pro rerum ac temporis necessitate peroraui, quibus contentus esse debebis plura et meliora lecturus, si nobis indulgentia caelitus uenerit. tunc ego te ad uerae philosophiae doctrinam et planius et uerius cohortabor. statui enim quam multa potero litteris tradere quae ad beatae uitae statum spectent, et quidem contra philosophos, quoniam sunt ad turbandam ueritatem perniciosi et graues. incredibilis enim uis eloquentiae et argumentandi disserendique subtilitas quemuis facile deceperit: quos partim nostris armis partim uero ex ipsorum inter se concertatione sumptis reuincemus, ut appareat eos induxisse potius errorem quam sustulisse. fortasse mireris quod tantum facinus audeam. BPV, 9 haec — 15 exspectant HMSJ 1 ipse homo] PV, mens hominis B, sed cf. c. 1, 11 ipse homo; Inst. II 3, 8 2 !,aspici (as add. m. 2 ?) r 3 qui.. (d er.) V deligatus ex diligatus V tener. in rhfac V 5 cadit V praemetur (a exp. m. 2) P, primitur Bl, premitur (prg- VJB3V sin edd. 6 quem rectumj B, quem rectum quem rectus P, quem recte rest et P 8 meretur B 9 ab haec ad te denuo incipiunt HMS interim om. S obscuriru\\'s PJ 10 hac .1/ temporum B 11 perorauimus malim debetis S 12 lecturi B, locuturus V, laturus codd. rec. indulgentif V, indulgentiam H te om. S 13 et uerius] PV, 8. I. add. B3, et plenius HMS, recte? cf. etiam Inst. IV 30,14 plenius et uberius eihortabor HltlB 14 statui. (t er.) P potero] ut potero B 15 uitae beatae BP expectent B, exspectant (exp- S) HMS; hic desinunt HMS 16 perturbandam . i edd. 18 partem Bx, corr. m. 1 uel 2 20 appereat V 21 audeam (e Un. del., sic mut. m. 1) B patiemurne igitur extingui aut opprimi ueritatem? ego uero libentius uel sub hoc onere defecerim. nam si Marcus Tullius, eloquentiae ipsius unicum exemplar, ab indoctis et ineloquentibus, quia tamen pro uero nitebantur, saepe superatus est, cur desperemus ueritatem ipsam contra fallacem captiosamque facundiam sua propria ui et claritate ualituram? illi quidem sese patronos ueritatis profiteri solent: sed quis potest aut eam rem defendere quam non didicerit, aut inlustrare apud alios quod ipse non nouerit? magnum uideor polliceri, sed caelesti opus est munere, ut nobis facultas ac tempus ad proposita persequenda tribuatur. quod si uita est optanda sapienti, profecto nullam aliam ob causam uiuere optauerim quam ut aliquid efficiam quod uita dignum sit et quod utilitatem legentibus etsi non ad eloquentiam, quia tenuis in nobis facundiae riuus est, ad uiuendum tamen adferat: quod est maxime necessarium. quo perfecto satis me uixisse arbitrabor et officium hominis inplesse, si labor meus aliquos homines ab erroribus liberatos ad iter caeleste direxerit. . BPVJ 1 aut in marg. V 2 uel om. IP onere, alt. e in er. o ? P2,. in 2 litt. er. V2 2 Marcus] BP, ili. V 4 qui edd. 6 fucundiam Px ab illi quidem usque ad finem libri (per totum fol. 56°) omnia euanida refedt F3 7 se P V aut om. BP 8 didicerit scripsi, didicit BPV a*pud (a ex alia litt. ut uid., n uel u er.) B 9 quos Pl; quam edd. nouit P 10 acJ PV, ad B tempus est ad P 11 optanda est B 12 nulla alia ob (sic) causa B 16 dixisse B 18 homines eiciendwn uid. Heumanno direxLeritJ P2 DE OPIFICIO DIVINO LIBER VIIII EXPLICIT INCIPIT. EPITOMEN LIBRI SEPTIMI LIBER X FELICITER B; CAECILI FIRMIANI DE OPIFICIO Df LIB Vmi EXPLIC INCIPIT DE EPITOME LIBER DECIMVS P; post direxerit; nihil nisi Finit; Vi, refecit V3 ."}}},{"rowIdx":476,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Epitome Divinarum Institutionum Epitome Divinarum Institutionum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part I. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1890."}}},{"rowIdx":477,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"L. CAELI FIRMIANI LACTANTI EPITOME DIVINARVM INSTITVTIONVM. Quamquam Diuinarum Institutionum libri, quos iam pridem ad inlustrandam ueritatem religionemque conscripsimus, ita legentium mentes instruant, ita informent, ut nec prolixitas pariat fastidium nec oneret ubertas, tamen horum tibi epitomen fieri, Pentadi frater, desideras, credo, ut ad te aliquid scribam tuumque nomen in nostro qualicumque opere celebretur. faciam quod postulas, etsi difficile uidetur ea quae septem maximis uoluminibus explicata sunt, in unum conferre. fit enim totum et minus plenum, cum tanta rerum multitudo in angustum coartanda sit, et breuitate ipsa minus clarum, maxime cum et argumenta plurima et exempla, in quibus lumen est probationum, necesse sit praeteriri, quoniam tanta eorum copia est, ut uel sola librum conficere possint. quibus sublatis quid AUCTORES 8 s.] cf. Cic. epist. V 12, 1 (nomen—celebretur). C0NTIN€NJT-IN]b0CC0Rp-blU€R-la|be0piflCI0bTepiT0a)A€FIRffilANIllACTANtI (pars inferior litterae l abscissa est) dEfINE (sic) SA€CUllb€blUlj(napro)Ulb€NTIA (pars inferior litterarum Ul una cum napro abscissa est) beORIQOaO lin. del. et corr. m. 2) bU(DAI\\\\)l| <generisdera)tlONEPAScbţETmENšI de hac codicis T inscriptione, cuius quinque tantum uersus primi hic proponuntur, cf. Prolegomena; cf. etiam inscriptiones ad c. 51, 1 exhibitas 5 religionemque Maffeius et Pf, regionemque T conscribsimus T 9 nosttro T 10 que T 11 fiet Da 13 brebitate T 15 preteriri T 43* poterit .. , quid apertum uideri? sed enitar quantum res sinit et diffusa substringere et prolixa breuiare, sic tamen, ut neque res ad copiam neque claritas ad intellegentiam deesse uideatur in hoc opere, quo in lucem ueritas protrahenda est. Prima incidit quaestio, sitne aliqua prouidentia, quae aut. fecerit aut regat mundum. esse nemini dubium est, siquidem omnium fere philosophorum praeter scholam Epicuri una uox, una sententia est nec fieri sine artifice deo potuisse mundum nec sine rectore constare. itaque non solum a doctissimis uiris, sed et omnium mortalium testimoniis ac sensibus coarguitur Epicurus. quis enim de prouidentia dubitet, cum uideat caelos terramque sic disposita, sic temperata esse. (ut) uniuersa non modo ad pulcritudinem ornatumque mirabilem, sed ad usum quoque hominum ceterorumque uiuentium commoditatem aptissime conuenirent? non potest igitur quod ratione constat sine ratione coepisse. Quoniam certum est esse prouidentiam, sequitur alia quaestio, utrumne deus unus an plures. quae quidem multum habet ambiguitatis. dissentiunt enim non modo singuli inter se, uerum etiam populi atque gentes. sed qui rationem sequetur, intelleget nec dominum esse posse nisi unum nec patrem nisi unum. nam si deus, qui omnia condidit, et idem INSTITUTIONES 5-11] Inst. lib. I 2, 1-4. 11-16] I 2. 5. c. 2] I 3. 17—20] I 3, 1 (-multorum). 20-677, 2] cf. IV 3, 7. 11. 13-23; c. 4. T] 1 post poterit angulo marginis abscissto littera quae superest euanida Holdero U, Studemundo, scriptura medica mine suscitata, ttel C uel f esse uidebatur, post quam 2 uel 3, summum 4 litt. cum margine intenerunt; utile Pf, perspieuum Buèn, copiosum Fritzsehius, certu Studemundus, claru (cf. pag. 675, 13 et supra 3) uel ueru ego 2 brebiare T 4 uerba in hoc opere relicto spatio initium proximi capitis facit Maffeius in apographo (et eum secutus uir doctus up. Cleric. XXVII 343 et cum hoc rursus Hcum), sed scriptura continuatur in T 5 questio T 7 filosoforum T 12 an caelum scribettdtun ? 13 ut uniuersa Da, uniuersa ut Maffeius et Pf in pulojritudine pars 0 litterae cum margine abscissa, ch per spatium non potest fuisse, T 18 questio T 19 ambiguitatis Maffeius et Pf, ambiguitas T 20 adque T dominus et idem pater est, unus sit necesse est, ut idem sit caput idemque fons rerum. nec potest aliter rerum summa consistere, nisi ad unum cuncta referantur, nisi unus teneat gubernaculum, nisi unus frena moderetur regatque uniuersa membra tamquam mens una. si multi sint in examine apum reges, peribunt aut dissipabuntur, dum regibus incessit magno discordia motu; si plures in armento duces, tam diu proeliabuntur, donec unus optineat; si multi in exercitu inperatores, nec pareri poterit a milite, cum diuersa iubeantur, nec ab iis ipsis unitas optineri, cum sibi quisque pro moribus consulat. sic in hac mundi re publica nisi unus fuisset moderator, qui et conditor, aut soluta fuisset omnis haec moles aut ne condi quidem omnino potuisset. praeterea in multis non potest esse totum, cum singuli sua officia, suas optineant potestates. nullus igitur eorum poterit omnipotens nuncupari, quod est uerum cognomentum dei, quoniam id solum poterit, quod in ipso est, quod autem in aliis, nec audebit attingere. non Vulcanus sibi aquam uindicabit aut Neptunus ignem, non Ceres artium INSTITUTIONES 2-11] I 3, 1 (a nemo)-3. 18. 19. 2 s.] I 3, 18 nisi-constare. 4 s.] I 3, 20 s. (-pluribus posse). 5—8] haec non sunt in Instit. 11-678,6] I 3,4—18 (-constare). 18-678,3] haec exempla non sunt in Instit., ad 678, 2 (non Iuppiter-Asclepius) cf. tamen IV 27, 12 uel quia - Aesculapi. AUCTORES 7] Verg. Georg. IV 68. T] 6 reges (s add. Mt. 2?) T 11 moribus] uiribus Da (in Addendis pag. 256) BtUn, illud defendit eruditus Brit. pag. 410 coni. Inst. V11, 9; 16, 3 13 ne Da, nec T 18 nec] non uir doctus ap. Cleric. XXVII pag. 347; ad nec i. e. ne — quidem cf. Bueti ad Epit. 47 (52), 4 nec uictorum audebit] supra -bit hoc signum 7\\' posuit m. 2 uel alia antiqua (fort. eadem quae e. 32, 3 esset - nos addidit) eodemque signo adposito in mg. sinistro, cuius extrema pars nunc abscissa est, adiecit haec qu«m Deeua (in q tamen etiam c abscissum est) a Studemundo sic expleta et correcta (\"Jbi\\'?\"01 Dee 11&, quae uix recipienda sunt 19 uindicabit Maffeius, uindicauit T in inferiore marg. notas quasdam adspersit nł. poster. in T (cf. Adtknda), quas Guil. Schmitzius sic explicauit non uolcanus sibi aqam (sic) uindecauit (sic) aut neptunus ignem peritiam nec Minerua frugum, non arma Mercurius nec Mars lyram, non Iuppiter medicinam nec Asclepius fulmen: facilius illut ab alio iactum suscipiet quam ipse torquebit. si ergo singuli non possunt omnia, minus habent uirium, minus potestatis: is autem deus putandus est qui potest totum, quam qui de toto minimum. Unus igitur deus est, perfectus aeternus, incorruptibilis inpassibilis, nulli rei potestatiue subiectus, ipse omnia possidens, omnia regens, quem nec aestimare -sensu ualeat humana mens nec eloqui lingua mortalis. sublimior enim ac maior est quam ut possit aut cogitatione hominis aut sermone conprehendi. denique, ut taceam de prophetis unius dei praedicatoribus, poetae quoque et philosophi et uates testimonium singulari deo perhibent. Orpheus principalem deum dicit, qui caelum solemque cum ceteris astris, qui terram, qui maria condiderit. itsm noster Maro summum deum modo spiritum, modo mentem nuncupat eamque uelut membris infusam totius mundi corpus agitare; item deum per profunda caeli, per tractus maris terrarumque discurrere atque ab eo uniuersas animantes trahere uitam. ne Ouidius quidem ignorauit a deo instructum esse mundum: quem interdum opificem rerum, interdum mundi fabricatorem uocat. Sed ueniamus ad philosophos, quorum certior habetur auctoritas quam poetarum. (Plato) monarchian adserit unum INSTITUTIONES 4 ss.] I 3, 7 s. (a uirtutis; 7-10] I 3, 2S (-subiectus). 10-12] I 3,14 s. 12 s. ut — prophetis] 15,1. 13 (-praedicatoribus)] I 4, 1. 13 poetae -- philosophi] I 5,2 s. 14 ss.] I 5, 4—7. 16-21] I 5, 11 s. 21-23] I 5, 13. 24 s.] I 5, 15. 25-679, 2] 15,23. AUCTORES 14 Orpheus] cf. ad Inst. I 5, 4. 16-18] Åen. VI 724 ss. 18-21] Georg. IV 221 ss. 21-23] Metam. I 79. 57. 25 ss.] ad Cic. de rep. librum I rettulit Maius, sed cf. Halmium ad Cic. I 36, 57. T] 2 (qui) facilius Heum 8 potestatiue Pf, potesta*ius (1 er.) T 9 estimare (L m. 2) T 12 profetis T 13 filosofi T 14 orfeus T 20 adque T 24 filosofos T 25 auttoritas T Plato add. Maffeius et Pf, cf. lnst. I 5, 23 monarchiam edd., sed cf. Inst. I 5, 23 deum dicens, a quo sit mundus instructus (et) mirabili ratione perfectus. Aristoteles auditor eius unam esse mentem quae mundo praesideat, confitetur. Antisthenes unum esse dicit naturalem deum, totius summae gubernatorem. longum est recensere quae de summo deo uel Thales uel Pythagoras et Anaximenes antea uel postmodum Stoici, Cleanthes et Chrysippus et Zenon, uel nostrorum Seneca Stoicos secutus et ipse Tullius praedicaueriut, cum hi omnes et quid sit deus definire temptauerint et ab eo solo regi mundum adfirmauerint nec ulli subiectum esse naturae, cum ab ipso sit omnis natura generata. Hermes, qui ob uirtutem multarumque artium scientiam Trismegistus meruit nominari, qui et doctrina et uetustate philosophos antecessit quique aput Aegyptios ut deus colitur, maiestatem dei singularis infinitis adserens laudibus dominum et patrem nuncupat eumque esse sine nomine, quod proprio uocabulo non indigeat, quia solus sit, nec habere ullos parentes, quia ex se et per se ipse sit. huius ad filium scribentis exordium tale est: deum quidem intellegere difficile est, eloqui uero inpossibile, etiam cui intellegere possibile est: perfectum enim ab inperfecto, inuisibile a uisibili non potest conprehendi. Superest de uatibus dicere. Varro decem Sibyllas fuisse tradit: primam de Persis, secundam Libyssam, tertiam Delphida, quartam Cimmeriam, quintam Erythraeam, INSTITUTIONES 2 s.] I 5, 22. 3 s.] I 5, 18. 4-7 Thales . -Zenon] I 5, 16-20. 7 Seneca] I 5, 26 s. 8 Tullius] I 5, 24 s. 8-11] I 5,24 ab eo igitur-naturam. 11-18] I 6,2-5. 18-22] locus non est in Instit. 23—680, 3] I 6, 6—10 (Cumanam). 12. AUCTORES § 4 Hermes] cf. ad Inst. I 6, 4. § 5] frg. Hermet. ap. Cyrill. c. Iul. lib. I, uol. VI pag. 31 C Aubert.; cf. Stob. floril. 80, 9 (fol. 51 Patric.). 27 1 et add. uir doctus ap. Cleric. XXVII pag. 348 4 totius Maffeius et Pf, titius T 8 praedicauerunt Heum hii T 10 post generata intercidisse docuerint uel dixerint putat eruditus Brit. pag. 20 12 doctrina et Da conI. Inst. 16, 3, doctrinae T 13 filosofos T 17 qui coni. Maffeius 23 sybillas T 24 lybyssam T 25 delfida T Cimmeriam Da, cimmeam T sextam Samiam, septimam Cumanam, octauam Hellespontiam, nonam Phrygiam, decimam Tiburtem, cui sit nomen Albunea. ei his omnibus Cumanae solius tres esse libros, qui Romanorum fata contineant et habeantur arcani, ceterarum autem fere omnium singulos extare haberique uulgo, sed eos Sibyllinos uelut uno nomine inscribi, nisi quod Erythraea, quae Troici belli temporibus fuisse perhibetur, nomen suum uerum posuit in libro; aliarum confusi sunt. hae omnes de quibus dixi Sibyllae praeter Cymaeam, quam legi nisi a quindecimuiris non licet, unum deum esse testantur, principem conditorem parentem, non ab ullo generatum, sed a se ipso satum, qui et fuerit a saeculis et sit futurus in saecula, et idcirco solus coli debeat, solus timeri, solus a cunctis uiuentibus honorari. quarum testimonia quia breuiare non poteram, praetermisi: quae si desideras, ad ipsos tibi libros reuertendum est. nunc reliqua persequamur. Haec igitur tot ac tanta testimonia liquido perdocent unum esse regimen in mundo, unam potestatem, cuius nec origo excogitari nec uis enarrari potest. stulti ergo, qui de concubitu natos putant deos esse [se], cum ipsi sexus et corporum copulatio idcirco mortalibus a deo data sint, ut per subolis successionem genus omne seruetur. inmortalibus uero quid opus est aut sexu aut successione, quos nec uoluptas nec interitus attingit? illi ergo qui dii putantur, quoniam et genitos esse tamquam homines et procreasse constat, mortales INSTITUTIONES 3-9] I 6,10 11.13 (confusi). 9 (Erythraeam). 9 ss.] I 6,13 (a quindecimuiris). 11-15] 16,14 (omnes-pra.edicant)-16. 19-21] I 8,1. 21 - 26] I 8,3.5 s. 26 -681,8] I 8,8 (ab illos igitur). AUCTORES § 3 Sibyllae] cf. ad Inst. I 6, 15 s. T] 1 Samiam Pf, samaiam T 2 frygiam T 3 Albuneae uir dod. ap. Cleric. XXVII 350 6 sybillinos T 10 sybillae T cymraJeam T 16 brebriare sic T pretermisi T 17 reuertendum] recurrendum Maffeius in apographo (unlk uir doctus ap. Cleric. XXVII 350); cf. etiam Bum 22 se del. Pf ipse Pf 25 uoluptas Pf, uoluntas T utique fuerunt, sed dii crediti sunt, quod cum essent reges magni ac potentes, ob ea beneficia quae in homines contulerant, diuinos post obitum honores consequi meruerunt positisque templis atque simulacris memoria eorum tamquam inmortalium retenta est atque celebrata. Sed cum sit omnibus fere gentibus persuasum deos esse, res tamen eorum gestae, quas tam poetae quam historici tradiderunt, homines fuisse declarant. Hercules per quae tempora fuerit, quis ignorat, cum idem et inter Argonautas nauigauerit et expugnata Troia Laomedontem Priami patrem ob periurium interfecerit ? ab eo tempore paulo amplius quam mille et quingenti computantur anni. hic ne natus quidem honeste traditur, sed Alcimenae adulterio genitus; et ipse uitiis genitoris addictus nec feminis umquam nec maribus abstinuit orbemque totum non tam gloriae quam libidinis causa nec tantum ad necandas beluas quantum ad serendos liberos peragrauit. cumque esset inuictus, ab una tamen Omphale triumphatus est, cui claua et spolio leonis tradito indutus ipse feminea ueste atque ad pedes mulieris abiectus pensa quae faceret accepit. idem postea instinctu furoris elatus paruos liberos et uxorem Megaram trucidauit. postremo sumpta Deianirae coniugis ueste, cum difflueret ulceribus, doloris inpatiens rogum sibi in Oetaeo monte construxit eoque se uiuum cremauit. sic efficitur ut etiamsi ob uirtutem deus credi potuisset, ob haec tamen homo fuisse credatur. Aesculapium Tarquitius tradit ex incertis parentibus natum et ob id expositum atque a uenatoribus collectum, caninis uberibus educatum, Chironi in INSTITUTIONES 8-17] I 9, 1. 10 (Laomedouti). 17-20] 19,7. 20 s.] 19, 10 (idem-interemit). 21-25] I 9, 11. 26- 682, 2] I 10, 1 s. TJ 3 positisque Pf, positique T 4 adque T 5 adque T 9 argonautas!åš (alt. as exp. et linea del. m. 1) T 17 omfale T 18 triumlatus T 19 adque T 22 deianyrae T 23 (in) eoque Heum, sed Buen confert Inst. I 18, 6 quo 26 in mg. sinistro notas quasdam, quibus fortasse nomen tarquitius contineri Guil. Schmitzius existimat, add. m. poster. (ef. ad pag. 677, 19) in T 27 adque T disciplinam datum. hic Epidauri moratus est, Cynosuris, ut Cicero ait, sepultus, cum esset ictu fulminis interemptus. Apollo autem pater eius non dedignatus est alienum gregem pascere, ut acciperet uxorem; et dilectum puerum cum peremisset inprudens, gemitus suos inscripsit in flore. Marti uiro fortissimo adulterii crimen non defuit, siquidem catenis cum adultera uinctus spectaculo fuit. Castor et Pollux alienas sponsas non inpune rapuerunt, quos Homerus non poetica, sed simplici fide mortuos sepultosque testatur. Mercurius, qui de stupro Veneris genuit androgynum, deus esse meruit, quia lyram repperit et palaestram. Liber pater debellata India uictor cum Cretam forte uenisset, Ariadnain conspexit in litore, quam Theseus et uiolauerat et reliquerat. tum amore inflammatus eam sibi in coniugium sociauit et coronam eius, ut poetae ferunt, inter astra signauit. Mater ipsa post fugam et obitum uiri cum in Phrygia moraretur, uidua et anus formonsum adulescentem in deliciis habuit et quia fidem non praestiterat, ademptis genitalibus effeminauit. ideo etiam nunc Gallis sacerdotibus gaudet. Ceres unde Proserpinam nisi de stupro genuit? unde Latona geminos nisi ex crimine? Venus deorum et hominum libidinibus exposita cum regnaret in Cypro, artem meretriciam repperit ac mulieribus imperauit ut quaestum facerent, ne sola esset infamis. ipsae illae uirgines Minerua et Diana INSTITUTIONES 3-5] I 10, 3. 5] locus Ouidii non est in Instit. 5—7] I 10, 4. 7-9] I 10,5 s. 9-11] I 10, 7; 17,9 (androgynus). 11-15] I 10, 8 s. 15-19] I 17, 7. 20 s.] cf. I 17, 6 (Ceres .. Latona). 21-24] I 17, 9 s. 24-683, 2] I 17, 11-13. AUCTORES 1] de nat. deor. III 22, 57. 5] Ouid. Met. X 215. 9] II. r 243. TJ 1 post datum fort. ex [fist. I 10, 2 didicisse medicinam addendum 2 fulminis Da, fluminis T 5 inscribsit T 6 cathenis T 10 qui de ex quid e T 11 palestram T 12 Ariadnam Da, ariannam T 15 Mater] Deum Mater Inst. 117, 7, sed cf. ad Imt, 121,16 16 frygia T 18 prestiterat T 22 regnaret Pf, regnat T; an dum regnat scribendum? meretric\\'i\\'am T 23 post quaestum fort. corpore addendum, cf. Inst. I 17,10; Epit. 15, 3 num castae? unde igitur prosiliuit Erichthonius? num in terram Vulcanus effudit et inde homo tamquam fungus enatus est? aut illa cur Hippolytum uel ad secretas sedes uel ad mulierem relegauit, ubi solus inter ignota nemora exigeret aetatem et iam mutato nomine Virbius uocaretur? quid haec significant nisi incestum; quod poetae non audent confiteri? Horum autem omnium rex et pater Iuppiter, quem tenere in caelo summam credunt potestatem, quid habuit pietatis, qui Saturnum patrem regno expulit et armis fugientem persecutus est? quid continentiae, qui omnia libidinum genera exercuit? nam idem Alcimenam Ledamque summis uiris nuptas adulterio fecit infames, idem pulcritudine pueri captus uenantem ac uirilia meditantem ad femineos usus uiolenter abripuit. quid uirginum stupra commemorem, quarum multitudo quanta fuerit, filiorum numerus ostendit? in una tamen Thetide abstinentior fuit. erat enim praedictum quod is quem paritura esset, maior patre suo futurus esset. pugnauit ergo cum amore, ne quis se maior nasceretur. sciebat ergo se non esse perfectae uirtutis magnitudinis potestatis, qui quod ipse patri fecerat timuit. cur igitur Optimus Maximus nominatur, cum se et peccatis contaminauerit, quod est iniusti ac mali, et maiorem timuerit, quod est inbecilli ac minoris? Sed dicet aliquis ficta haec esse a poetis. non est hoc poeticum sic fingere, ut totum mentiare, sed ut ea quae gesta INSTITUTIONES 2 tamquam fungus] cf. VII 4, 3. 3-7] 117,15—17. 8-12] 110,10. 12 s.] 110,11. 13-15] I 10, 12 (-stuprum). 15 s.] I 10, 11 (uirgines). 15-23] I 11, 9-11. 15 s. (-et nihili). 21 s.] I 10, 13. 24-684, 3] I 11, 17. AUCTORES 3 s.] Verg. Aen. VII 774 ss. T] 1 Erichthonius Pf, ericthonius T 2 effudit] cf. ad Inst. I 17,13 y 3 hippolitum T 4 relegauit Da, religauit T 9 pietatis Da, Buen confert Inst. I 10, 10, potestatis T 12 Alcimenam Buen conl. 7, 3, almenam T laedamque T 14 faemineos T 17 theMde ex thedi T predictum T 19 narslceretur T 20 perfecte T 21 Optimus Maximus Da conl. Inst. I 10, 10, maximus optimus T 22 contwrainauerit T 23 timuerit (ar in ras. exit) T ac Pf, a T 25 ut (ante totum) Pf, aut T sunt figura et quasi uelamine aliquo uersicolore praeteias. hunc habet poetica licentia modum, non ut totum fingat, quod est mendacis et inepti, sed ut aliquid cum ratione commutet. in imbrem se aureum uertisse dixerunt (Iouem), ut Danaen falleret: quis est imber aureus? utique aurei nummi, quorum magnam copiam offerens et in sinum infundens fragilitatem uirginalis animi hac mercede corrupit. sic et imbrem ferreum dicunt, cum uolunt multitudinem significare telorum. Catamitum in aquila rapuit: quae est aquila? legio scilicet, quoniam figura huius animalis insigne legionis est. Europam transuexit in tauro: quis est taurus? utique nauis, quae tutelam habuit tauri (in) specie figuratam. sic Inachi filia non utique bos facta transnauit, sed eiusmodi nauigio iram Iunonis effugit, quod habebat bouis formam. denique cum in Aegyptum delata esset, Isis est facta, cuius nauigium certo quodam die in memoriam fugae celebratur. Vides ergo non omnia poetas confinxisse, set quaedam praefigurasse, ut cum uera dicerent, aliquid tamen numinis adderent iis quos deos esse dicebant, sicut etiam de regnis. cum enim dicunt Iouem caeli regnum sorte tenuisse, aut Olympum montem significant, in quo Saturnum et Iouem postmodum habitasse ueteres historiae produnt, aut partem Orientis, quae sit quasi superior, quod inde lux nascitur, Occidentis autem uelut inferior, et ideo Plutonem inferos esse sortitum; mare uero cessisse Neptuno, quod oram maritimam cum omnibus insulis optinuerit. multa sic poetae colorant. quod qui INSTITUTIONES 3-8] I 11, 18. 9-12] I 11, 19. 12-16] I 11, 20 s. 17-19] I 11, 23-30. 19-26] I 11. 30-32. 34 s. 20 s.] I 11, 35 (mons Olympus). 26-685, 5] I 11, 23 (28 s.)-30. 36. AUCTORES 7J cf. ad Inst. I 11, 18. T] 4 Iouem add. Pf 7 rhlac T 9 que T 12 in addidi, cf. fag. 686,16; Inst. I 11, 19 in aquila; adnot. ad IV 15, 3 in specie 14 uobis (corr. m. 2) sic T 17 confinxisse Pf, confixisse T set, sed s del. m. 2? T quedam T 18 praefugurasse T aliquit T tAmen Da in Addendis pag. 256, tale T; an pro tale numinis scribendum uelaminis ? cf. c. 11, 1: Inst. I 11, 30 22 historiae, sed h del. m. 1? T 26 potae T nesciunt, tamquam mendaces eos arguunt, uerbo dumtaxat: nam re quidem credunt, quoniam deorum simulacra sic fingunt, ut cum mares ac feminas faciant et alios coniuges, alios parentes, alios liberos fateantur, poetis utique adsentiant: haec enim sine coitu et generatione esse non possunt. Sed omittamus sane poetas: ad historiam ueniamus, quae simul et rerum fide et temporum nititur uetustate. Euhemerus fuit Messenius, antiquissimus scriptor, qui de sacris inscriptionibus ueterum templorum et originem Iouis et res gestas omnemque progeniem collegit; item ceterorum deorum parentes patrias actus imperia obitus, sepulcra etiam persecutus est. quam historiam uertit Ennius in Latinam (linguam), cuius haec uerba sunt: haec, ut scripta sunt, Iouis fratrumque eius stirps atque cognatio: in hunc modum nobis ex sacra scriptione traditum est. idem igitur Euhemerus Iouem tradit, cum quinquies orbem circumisset et amicis suis atque cognatis distribuisset imperia, legesque hominibus multaque alia bona fecisset, immortali gloria memoriaque adfectum sempiterna in Creta uitam commutasse atque ad deos abisse; et sepulcrum eius esse in Creta, in oppido Gnosso, et in eo scriptum antiquis litteris Graecis ZAN KPO- NOV, quod est Iuppiter Saturni. constat ergo ex iis quae rettuli, hominem fuisse in terramque regnasse. Transeamus ad superiora, ut originem totius erroris deprehendamus. Saturnus caelo et terra traditur natus. hoc utique incredibile est, sed cur ita traditur, ratio certa est: INSTITUTIONES 6-13] I 11, 33 s. (-uerba sunt). 13-15] I 14, 6. 15—23] I 11, 45 s. 23 s.] I 11, 44. 25-686, 1] I 11, 50-54. AUCTORES c. 13, 3] cf. frg. III. § 4] cf. frg. XII. TJ 4 adsentiant Da, adsentiuut T 8 scribtor T 9 inscribtionibus T 12 linguam add. Da, Latinum Heum 13 scribta T 14 adque T 15 exacrascribtione T 17 adque T 18 post bominibusll intercidisse reliquisset uel dedisset existimat Hellm conI. Imt. I 11, 45 20 adque T 22 scribtum T, cf. etiam inscriptum Inst. 111, 46 grecis T 24 terraque Da coni. Inst. I 11, 44 (cf. Addenda); 13, 11, sed cf. infra c. 14, 4 25 ut (t ex i ?) T 27 tradatur Da quam qui ignorat, tamquam fabulam respuit. Saturni patrem Uranum fuisse uocitatum et Hermes auctor est et Sacra Historia docet. Trismegistus paucos admodum fuisse cum diceret perfectae doctrinae uiros, in iis cognatos suos enumerauit, Uranum Saturnum Mercurium. Euhemerus eundem Uranum primum in terram regnasse commemorat his uerbis: initio primus in terris inperium summum Caelus habuit: is id regnum una cum fratribus suis sibi instituit atque paral(uit) ........... ........... hominum stultam beneuolentiam et errorem diuinitas attributa sit. Dixi de religionibus quae sunt communes omnium gentium: dicam nunc de diis quos Romani proprios habent. Faustuli coniugem Romuli Remique nutricem, cuius honori Larentinalia sunt dicata, uulgati fuisse corporis quis ignorat? et idcirco Lupa nuncupata est et in ferae specie figurata. Faula quoque et Flora meretrices erant, quarum altera Herculis fuit scortum, sicut Verrius tradit, altera cum magnas opes corpore quaesiuisset, populum scripsit heredem et ideo in honorem eius ludi Floralia celebrantur. Tatius muliebre simulacrum in Cloaca Maxima repertum consecrauit et deam Cloacinam nuncupauit. obsessi a Gallis Romani ex mulierum capillis tormenta fecerunt et ob id Veneri Caluae aram templumque posuerunt; item Pistori Ioui, quod eos monuerat in quiete, ut ex omni fruge panem facerent et supra hostes INSTITUTIONES 1-5] I 11, 61. 5-9] I 13, 14. 10 s.] cf. I 18, 1 s. 6 (stultissime). 18-25. 12-20] I 20, 1 s. 4-6. 20-22] I 20, 11 (-inposuit). 22-24] I 20, 27. 24-687, 2] I 20, 33. AUCTORES c. 14, 3] cf. ad Inst. I 11, 61. § 4] frg. I. T] 2 autor T istoria T 5 numerauit Da; cf. etiam Inst. I 11, 61 nominauit 6 terra Da, sed cf. c. 13, 5 9 adque T parauit Pf, cf. Inst. I 13, 14, parall T; post interciderunt folia ut uid. duo, quae fuisse intimam quinionis membranam Studemundus probat, continentia epitomen Inst. I 13, lS-c. 17 et partis capitis 18; cf. Prolegomena 10 ante hominum fort. ut (uel alia coniunctio) eis per fuit 14 Remique Pf, rem. h que T honori (corr. m. post.) sic T 15 Larentinalia Pf, larentinali T 19 quesiuisset T scribsit T 24 an Ioui Pistori (cf. Inst. 120, 33) ? sed cf. Ouid. Fast. VI 350. 394 25 fruge (g ex c m.2) T panem Pf, pacem T iacerent: quo facto desperantes Galli posse inopia Romanos subigi ab opsidione discesserant. Pauorem ac Pallorem Tullus Hostilius deos fecit. colitur et Mens, quam credo si habuissent, numquam colendam putassent. Honorem atque Virtutem Marcellus inuenit. Set et alios eiusmodi commenticios deos senatus instituit, Spem Fidem Concordiam Pacem Pudicitiam Pietatem, quae omnia cum in animis hominum esse uera deberent, intra parietes falsa posuerunt. hos tamen, quamuis extra hominem in nulla sint omnino substantia, mallem potius coli quam Robiginem, quam Febrem, quae non sacranda sunt, sed execranda, quam Fornacem cum suis fornacalibus sacris, quam Stercutum, qui fimo pinguefacere terram primus ostendit, quam deam Mutam, quae Lares genuit, quam Cuninam, quae cunis infantium praeest, quam Cacam, quae ad Herculem de furto boum detulit, ut occideret fratrem. quam multa sunt alia portenta atque ludibria! de quibus piget dicere. Terminum tamen non libet praeterire, quia ne Ioui quidem Capitolino cessisse traditur, cum lapis esset informis. hunc finium putant habere custodiam eique publice supplicatur, ut Capitoli immobile saxum Romani imperii fines et conseruet (et) proroget. Has omnes ineptias primus in Latio Faunus induxit, qui et Saturno avo cruenta sacra constituit et Picum patrem tamquam deum coli uoluit et Fentam Faunam coniugem sororemque inter deos conlocauit ac Bonam Deam nominauit. deinde Romae Numa, qui agrestes illos ac rudes INSTITUTIONES 2-5] I 20, 11-13. 6-9] cf. I 20, 24 s. (fides-pudicitia). 8 s.] I 20, 18 non enim — collocatae. 9 s.] I 20, 19 s. atquin - eztra hominem. 10 Robiginem - Febrem] I 20, 17. 11] I 20, 24 (falsas consecrationes). 12-16] I 20, 35 s. (-induxit). 16 s.] I 20, 34. 36. 17-22] I 20, 37-42. 23-27] I 22, 9. 11 (-uominant). 27—688, 3] I 22, 1. 4. AUCTORES 20] Verg. Aen. IX 446. T] 8 que T 13 fimo Da, fumo T 14 que T quam Pf, qua T 16 sunt eicit Da commate post fratrem posito 17 adque T 21 et add. Pf 23 omnis T 25 Fentam scr. coiti. Inst. I 22, 9, fentan T, Fatuam cum Pf edd. 27 romg (. add. m. 2\\'1) T uiros superstitionibus nouis onerauit, sacerdotia instituit, deos familiis gentibusque distribuit, ut animos ferocis populi ab armorum studiis auocaret. ideo Lucilius deridens ineptias istorum qui uanis superstitionibus seruiunt, hos uersus posuit: terriculas Lamias, Fauni quas Pompiliique instituere Numae, tremit has, hic omnia ponit. ut pueri infantes credunt signa omnia aena uiuere et esse homines, sic isti omnia ficta uera putant, credunt signis cor inesse in aenis. pergula pictorum, ueri nihil, omnia ficta! Tullius quoque de Natura deorum commenticios ac fictos deos queritur inductos et hinc extitisse falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. quae sententia eo debet grauior computari, quod haec disseruit et philosophus et sacerdos. Diximus de diis: nunc de ritibus sacrorum culturisque dicemus. Ioui Cyprio, sicut Teucrus instituerat, humana hostia mactari solebat. sic et Tauri Dianae hospites immolabant; Latiaris quoque Iuppiter humano sanguine propitiatus est. etiam ante Saturno sexagenarii homines ex persona INSTITUTIONES 3-10] I 22, 13. 11-14] I 17, 1 s. 14 s.] I 15, 16 s. 16-18] I 21, 1. 18-20] I 21, 2 s. 20 s.] I 21, 6. AUCTORES 5 ss.] lib. XV frg. U. 11] Cic. de nat deor. II 28. 70. T] 1 nouis Pf, nobis T (et) deos Pf 5 ad loco Lucilii cf. Inst. I 22, 13 6 numa. etremithas. T 9 haenis T 10 percula T picta T 13 pene T 14 computari Da et Bucn, ad quod Heum confert c. 47 (52), 1, comparari T; comparere eruditus Brit. pag. 21 15 filosofus T 18 hostia Pf, hospitia T prosecabant Da, prosecrabant T 20 sexagenari T ex persona Apollinis] ex responso Apollinis Da conl. Inst. 121, 7 ex responso quodam, fort. recte, cf. tamen. infra c. 43, 7 ex persona patris; nomen Apollinis, quod Dauisius peruersa ratione defendere temptat, cum responsum illud louis Dodonaei fuisset (cf. Macrob. Sat. I 7, 28 confluxerunt plerique Dodonam et uerba oraculi ipsius ibid. et ap. Lact. 121, 7 tw rcarp 1 [scil. louis Saturno] <ptuT«, item Ouid. Fast. V 626), uix licentia librarii inductum est, sed errore Lactantii uel potius auctoris quem hoc loco quodam modo sequitur, Arnobii ut uidetur II 68, cui fortasse male obuersabantur tertius illius oraculi (cf. Macrob.) uersus oexaTrjv EXlC:E11LETE <I>o((2o) et uerba Varronis (Macrob. § 30) decima Apollinis de ponte in Tiberim deiciebantur. et eidem Saturno Carthaginienses non modo infantes prosecahant, sed uicti a Siculis ut piaculum soluerent ducentos nobilium filios immolauerunt. nec illa his humaniora sunt quae fiunt etiamnunc Matri Magnae atque Bellonae, in quibus antistites non alieno sanguine, sed suo litant, cum amputatis genitalibus a uiris migrant nec ad feminas transeunt aut sectis umeris detestabiles aras proprio cruore respergunt. sed haec crudelia: ueniamus ad mitia. Isidis sacra nihil aliut ostendunt nisi quemadmodum filium paruum qui dicitur Osiris perdiderit et inuenerit. nam primo sacerdotes ac ministri derasis omnibus membris tunsisque pectoribus plangunt dolent quaerunt adrectum matris imitantes, postmodum puer per Cynocephalum inuenitur. sic luctuosa sacra laetitia terminantur. his etiam Cereris simile mysterium est, in quo facibus accensis per noctem Proserpina inquiritur et ea inuenta ritus omnis gratulatione. ac taedarum iactatione finitur. Lampsaceni asellum Priapo mactant. ea enim uisa est aptior uictima, quae ipsi cui mactatur magnitudine uirilis obsceni posset aequari. Lindos est oppidum Rhodi, ubi Herculis sacra maledictis celebrantur. Hercules enim cum boues aratori abstulisset atque immolasset, ille iniuriam suam conuiciis ultus est eoque ipso sacerdote postmodum constituto sanctum est, ut isdem maledictis et ipse et alii postea sacerdotes sacra celebrarent. Cretici autem Iouis mysterium est quomodo infans aut subtractus sit patri aut INSTITUTIONES 1-4] I 21, 9. 13. 4-8] I 21, 16 s. 8- 14] I 21, 19-22. 14-17] I 21, 24. 17-19] I 21, 25-28. 19- 24] 121,31-36. 24-690, 2] I 21, 38. praedae secundum responsum Apollini consecrata uel memoria simillimae illius narrationis (cf. Macrob. § 34 s.), qua immolatio hominum eodem modo quo in sexagenariis illis (cf. Inst-it.) perhibetur fuctum esse, ex responso Apollinis ambiguo et obserwita et abolita esse traditur. T] 1 ponte] exciditne nomen? cf. Instit. 121, 6 5 adque T bellone T 6 amputatis Pf, iamputatis T 7 sectis Pf, secutis T 13 cynocefalum T t 15 cereris (corr. m. 2) T 17 lamsaceni T 19 posset (p in ras. ex b ?) T, equari T 20 Rhodi Pf, rhodii T 21 adque T 23 constitufo T 25 misterium T XVIllI. Lact. 1. 44 educatus. Capella praesto est, cuius uberibus puerum Amalthea nutriuit. idem etiam Matris Deum sacra demonstrant. nam quia tum Corybantes galearum tinnitibus et scutorum pulsibus uagitum pueri texerant, nunc imago rei refertur in sacris, sed pro galeis cymbala, pro scutis tympana feriuntur, ne puerum uagientem Saturnus exaudiat. Haec sunt mysteria deorum. nunc etiam originem religionum requiramus, ut et a quibus et per quae tempora institutae fuerint eruamus. Didymus in iis libris qui inscribuntur È;Yji\\'\\'Įaewç -tvBaptxTj; Melissea fuisse tradit Cretensium regem, cuius filiae fuerint Amalthea et Melissa, quae Iouem nutrierint caprino lacte ac melle. hunc nouos ritus ac pompas sacrorum introduxisse et primum diis sacrificasse, id est Vestae, quae dicitur Tellus, — unde poetae: primamque deorum Tellurem — et postmodum Deum Matri. Euhemerus autem in Sacra Historia ipsum Iouem dicit, postquam imperium ceperit, sibi multis in locis fana posuisse. nam circuiens orbem ut quemque in locum uenerat, principes populorum amicitia sibi et hospitii iure sociabat. cuius rei ut posset memoria seruari, fanum sibi creari iubebat atque ab hospitibus suis annua festa celebrari. sic per omnes terras cultum sui nominis seminauit. quando autem isti fuerint facile colligi potest. scribit enim Thallus in historia sua Belum regem Assyriorum, quem Babylonii colunt quique Saturni INSTITUTIONES 2 - 6] I 21. 39 s. 7-9] I 22, 18. 9—14] I 22, 19. 15] locus Vergilii non est in Instit. 15-23] I 22, 20—24. 23-691, 5] I 23, 1 s. 4 (ab ab excidio). 5. AUCTORES 9] pag. 220 Schmidt. 15] Verg. Aen. VII 136 s. 16] cf. frg. XI. 24] cf. ad lust. I 23, 2. T] 1 presto T 5 sacris Pf, sacriis T tympana ex cymbala Holdero manu 1, Studemundo m. 2 in T correctum uidetur feriuntur Do. feruntur T 10 t!HTHC£UC niN WIMKHO, T mellissea T cretensium (r in ras. vel ex alialitt. m. 2 ?) T 11 Melissa Pf, fellisa T 12 que T 13 ponpas T 14 di\\'i\\'s T2 que T 17 storia T coeperit T 21 iuuebat T adque T 22 numinis uir doctus ap. Cleric. XI195 24 ttblallus T bellum T fuerit aequalis et amicus, antiquiorem fuisse Troico bello annis CCCXXII, et sunt ab Ilio capto anni MCCCCLXX. unde apparet non amplius quam MDCCC esse annos, ex quo nouis deorum cultibus institutis humanum genus inciderit in errorem. Merito igitur poetae commutatum esse aureum saeculum memorant, quod fuerit regnante Saturno. nulli enim tunc dii colebantur, sed unum et solum deum nouerant. postquam se terrenis ac fragilibus subiugauerunt colentes ligna et aera et lapides, commutatio saeculi facta est usque ad ferrum. amissa enim dei notitia et uno illo uinculo humanae societatis abrupto uastare se inuicem, praedari ac debellare coeperunt. quodsi sursum oculos suos tollerent ac deum intuerentur, qui eos ad aspectum caeli suique excitauit, numquam se curuos et humiles facerent terrena uenerando. quorum stultitiam Lucretius grauiter incusat dicens: et faciunt animos humiles formidine diuum depressosque premunt ad terram: qua reddunt uec intellegunt quam uanum sit ea timere quae feceris, aut ab iis aliquod sperare praesidium quae muta et insensibilia nec uident nec audiunt supplicantem. quid ergo maiestatis aut numinis habere possunt quae et fuerunt in INSTITUTIONES 6-8. 11-13] cf. V 5, 2 s. 13 s.; c. 6. 9] II 1, 4. 10 commutatio saeculi] cf. V 6, 11 s. 13-15. H)-21] II 1, 14 s. (-erexit). c. 2 s. passim. 16—18] II 3, 10. 19-21] II 3, 9; 4, 6 (quae igitur -possunt). 21—692, 3] II 4, 1 (-fierent). 5 s. AUCTORES 17 s.] Lucr. VI 52 s. T] 2 MCCCCLXX Pf, cf. Inst. 123, 4, MCCCC IXX. T 3 XI DCCC. T 4 nouis Pf, nobis T 11 enim (e ex o? m. 2?) T 18 praemunt T 19 quareddunt. T, quod defendunt Draegerlts, Philolog. XXVII149 qua (sc. terra) terrena (cf 15, sc. simulacra) fingunt interpretatus (idem tamen in quam redeunt coni.) et Schoellius, qui qua deos (cf. 17) fingunt explicat; quare colunt Da, in qua repunt ttir doctm ap. Cleric. XI196, quare Heum, quare credunt uel qua re produnt Buen, in quam recidunt Thilo; ego uerba nonnulla omissa esse cum Fritzschio existimatterim, ita tamen, ut reddunt corruptum esse putem; coniectabam hoc quare (simulacris se de)dunt, cf. Inst. II3,9 colunt simulacra... se corporalibus dediderunt nec uident (cf. supra nec intellegunt) eqs. 20 iis ser., his T aliquot T 21 suplicantem T. 44* hominis potestate ne fierent aut (ut) aliut fierent, et sunt etiamnunc? nam et uiolari et furto sublabi possunt, nisi illa et lex saepiat et humana custodia. num igitur mentis suae compos uideri potest qui talibus opimas uictimas caedit, dona consecrat, pretiosas uestes offert, quasi uti possint qui motu carent? merito ergo Dionysius Siciliae tyrannus deos Graeciae, cum eam uictor occupasset, spoliauit atque derisit: et post sacrilegia quae admiserat ad Siciliam prospera nauigatione remeauit regnumque tenuit usque ad senectutem nec eum dii uiolati punire potuerunt. quanto satius est spretis inanibus ad deum se conuertere, tueri statum quem a deo acceperis, tueri nomen: idcirco enim avOpwxo;, quia sursum spectet, nomi- -natur. sursum autem spectat qui deum uerum et uiuum, qui est in caelo, suspicit, qui artificem, qui parentem animae suae non modo sensu ac mente, uerum etiam uultu et oculis sublimibus quaerit. qui autem se terrenis humilibusque substernit, utique illut quod est inferius sibi praefert. nam cum ipse opus dei sit, simulacrum autem opus hominis. non potest humanum opus diuino anteponi, et sicut deus hominis parens est, ita simulacri homo. stultus igitur et amens qui adorat quod ipse fabricauit. cuius artificii detestabilis et inepti auctor fuit Prometheus patruo louis lapeto natus. nam cum primum Iuppiter summo potitus imperio tamquam deum se constituere uellet ac templa condere et quaereret aliquem qui humanam figuram posset exprimere, tunc Prometheus extitit qui hominis effigiem de pingui luto figuraret, ita ueri similiter, ut nouitas ac suptilitas artis miraculo esset. denique illum 1NSTITUTIONES 3-6] II 4, 8 s. 15. 6 -10] II 4, 10-26. 10-21] II 1, 16-1H. II 2 passim. 13. 14] II 1, 4 (ueri parentis). 5 (uero .. deo). 17-21] cf. II 17, 6 esse auteni—inbecillius. 21-693,4] II 10, 5. 11 (ab apparet)—13. 22- 24] cf. V 6, 6. 77 1 ut add. Pf 2 subtrahi Pf 3 sepiat T 4 opimas Da. optimas T 5 praetiosas T uti (eis) Pf possint Pf, possunt T 7 adque T 11 se] te eruditus Brit. patf. 21 t uori 7\\' 12 spectat Pf 13 sursum Pf, susum T, sed 12 sursum liabet 17 prefert T 19 sicut stultus] si, ut-homo, stultus eruditus Brit. pag. 414 24 quereret T et sui temporis homines et postea poetae tamquam fictorem ueri ac uiui hominis prodiderunt et nos, quotiens fabre facta signa laudamus, uiuere illa et spirare dicimus. et hic quidem auctor fuit fictilium simulacrorum. sequentes autem posteri et de marmore sculpserunt et ex aere fuderunt, deinde processu temporum\\' ex auro et ebore accessit ornatus, ut non modo similitudines oculos hominum, uerum etiam fulgor ipse praestringeret. sic inlecti pulcritudine ac uerae maiestatis obliti insensibilia sentientes, inrationabilia rationabiles, exanima uiuentes colenda sibi ac ueneranda duxerunt. Nunc refellamus etiam eos qui elementa mundi tamquam deos habent, id est caelum solem atque lunam, quorum artificem non cognoscentes ipsa opera mirantur et adorant. qui error non inperitorum modo, uerum etiam philosophorum est: siquidem Stoici uniuersa caelestia in deorum numero habenda censent, quia certos et rationabiles motus habent, quibus succedentium sibi temporum uicissitudines constantissime seruant. non est igitur in his uoluntarius motus, quia praestitutis legibus seruiunt, non proprio utique sensu, sed opificio summi conditoris, qui illa sic ordinauit, ut inerrabiles cursus et certa spatia conficerent, quibus dierum ac noctium, aestatis et hiemis alterna uariarent. quodsi effectus eorum, si meatus, si claritatem, si constantiam, si pulcritudinem admirantur, intellegere debuerunt quanto his pulcrior et praeclarior et potentior sit ipse conditor atque artifex eorum deus. sed illi diuinitatem humanis uisibus aestimauerunt ignorantes nec aeternum esse posse quod ueniat sub aspectum nec quod sit aeternum posse oculis mortalibus conprehendi. INSTITUTIONES 4—9] II 6, 2 s. (a tlllta-fulserint). 6. 9 s.] II 2, 17. 11-14] II 5, 4-6. 14-18] II 5, 7. cf. 8 s. 18-25] II 5,10-23. 25-28] 113, 7; 4, 7. TJ 8 prestringeret T 10 ac Pf, ad T 11 eos čtiam T 12 rdleos T adque T 15 filosoforum T celestia T 18 his Pf, hiis T uolumtarius T 19 prestitutis T 20 inerrabiles Da, inenarrabiles T 22 effectus] cf. Inst. II13, 10 24 preclarior T 25 adque T 27 eternum T Unum et ultimum restat, ut quoniam plerumque accidit, sicut in historiis legimus, ut maiestatem suam dii ostendisse uideantur per auguria, per somnia, per oracula, tum etiam poenis eorum qui sacrilegia commiserant, doceam quae ratio id effecerit, ne quis etiamnunc in eosdem laqueos incidat quos illi ueteres inciderunt. cum deus pro uirtnte maiestatis suae mundum de nihilo condidisset caelumque luminibus adornasset, terram uero et mare conplesset animalibus, tum hominem de limo ad imaginem similitudinis suae fignratum inspirauit ad uitam posuitque eum in Paradiso, quem conseuerat omni genere fructiferi ligni, et praecepit ei ne una ex arbore, in qua posuerat [ei] scientiam boni malique, gustaret, fore interminatus ut uitam perderet, si fecisset, si uero mandatum seruaret, immortalis permaneret. tum serpens, qui erat unus ex dei ministris, inuidens homini, quod esset immortalis effectus, inlexit eum dolo ut mandatum dei legemque transcenderet. et hoc modo scientiam quidem boni ac mali accepit, sed uitam quam perpetuam deus tribuerat amisit. eiecit ergo peccatorem de sancto loco et in hunc orbem relegauit, ut uictum quaereret per laborem, ut difficultates et aerumnas pro merito sustineret, ipsumque Paradisum uallo igneo circumfudit, ne quis hominum ad diem usque iudicii ad locum illum perpetuae beatitudinis conaretur inrepere. turn secuta est hominem mors ex dei sententia et tamen uita eius, licet temporalis esse coepisset, in mille annis terminum sumpsit et id fuit humanae uitae spatium usque ad cataclysmi INSTITUTIONES 1-6] II 7, 7. 14; 8, 1. 6 s. cum—condidisset] II 8, 8—71. 7 caelumque-adoruasset.) II 9, 2 s. 8 s. terramanimalibus] II 10,1. 9 s. tum—figuratum] II 10, 2 s. 10 inspirauit ad uitalll] II 11, 19; 12, 3. 10—14] II 12, 15 s. 14 s. serpens-ministrisj cf. II 16,11 s. serpens-in figura. sua. 15—23] II 12, 17-19. 24] II 12, 20 mors-sententiam. 24-695, 2] II 12, 21; 13, 3. 17 5 que T 6 (in) quos Pf, sed cf. Inst. V 7, i quod incubuerunt 10 paradisso T 11 precepit T 12 ei eiecit Da conl. Inst. II 12, 16 20 quercret T 21 paradissum T 23 iurepere] irrumpere eruditus Brit. pag. 415 25 an temporaria ? cf. Inst. II 12, 21 tempus. nam post diluuium paulatim uita hominum breuiata et ad annos centum uiginti redacta est. serpens uero ille, qui de factis diabolus id est criminator siue delator nomen accepit, non destitit semen hominis, quem a principio deceperat, persequi. denique eum qui primus in hoc orbe generatus est, inspirato liuore in caedem fratris armauit, ut de duobus primogenitis hominibus alterum extingueret, alterum faceret parricidam. nec quieuit deinceps quominus per singulas generationes pectoribus hominum malitiae uirus infunderet, corrumperet deprauaret, tantis denique sceleribus obrueret, ut iustitiae iam rarum esset exemplum, sed uiuerent homines ritu beluarum. quod deus cum uideret, angelos suos misit, ut uitam hominum excolerent eosque ab omni malo tuerentur. his mandatum dedit ut se terrenis abstinerent, ne qua labe maculati honore angelico multarentur. sed eos quoque idem ille subdolus criminator, dum inter homines commorantur, inlexit ad uoluptates, ut se cum mulieribus inquinarent. tum damnati sententia dei et ob peccata proiecti et nomen angelorum et substantiam perdiderunt. ita diaboli satellites facti, ut habeant solacium perditionis suae, ad perdendos homines conuerterunt, quos ut tuerentur aduenerant. Hi sunt daemones, de quibus poetae saepe in carminibus suis locuntur, quos custodes hominum appellat Hesiodus. ita enim persuaserunt hominibus inlecebris atque fallaciis suis, ut eosdem deos esse crederent. denique Socrates habere se a prima pueritia custodem rectoremque uitae INSTITUTIONES 2—5. 6] II 8, 6. 5 (liuorem). 5-8] haec non sunt in Instit. 8-12] cf. II 13. 12—21] II 1-i, 1—4. 8. 11 (in solacium perditionis). c. 23] II 14-16 passim. 22—24] II 14, 7. 24 s.] II 14, 8. 25-696, 2] II 14, 9. AUCTORES 23] Op. et d. 123. T] 1 dilluuium T brebiata T 6 liuore Pf, libere T cedem T 9 (eos) corrumperet Pf 11 rarum Pf, rerum T sed] et Pf 17 uoluptates Pf, uolumtates T 18 sententia Pf, sententiam T 19 post substantiam fort. caelestem intercidit, cf. Inst. II14, 1 20 haberent Pf 21 sP) conuerterunt Pf 22 hii T demones T sepe T 24 adque T 26 rectoremquae T suae daemonem praedicabat, sine cuius nutu et imperio nihil agere posset. adhaerent ergo singulis et suh nomine geniorum aut penatiuin domos occupant. his sacraria constituuntur, his cottidie libatur ut laribus, his honos datur tamquam malorum depulsoribus; hi a principio ut auerterent homines a dei ueri agnitione, nouas religiones et cultus deorum introduxerunt, hi memorias regum mortuorum consecrari, templa constitui, simulacra fieri docuerunt, non ut honorem dei minuerent aut suum augerent, quem peccando amiserant, sed ut uitam hominibus eriperent, spem uerae lucis auferrent, ne homines, unde illi exciderunt, ad immortalitatis caeleste praemium peruenirent. idem astrologiam prodiderunt et auguratum et aruspicinam: quae cum per se falsa sint, tamen ipsi auctores malorum sic ea gubernant, sic temperant, ut uera credantur. ipsi etiam magicae artis praestigias ad circumscribendos oculos reppererunt — illorum adspiratione fit ut quod sit, non esse et quod non sit, esse uideatur —, ipsi necyomantias, ipsi sortes et oracula, ut mentes hominum per ambiguos exitus mentita diuinatione deludant. in templis uero et sacrificiis omnibus praesentes adsunt et prodigiis quibusdam fallacibus editis ad miraculum praesentium sic homines circumueniunt, ut inesse numen simulacris et imaginibus credant. inrepunt etiam corporibus ut spiritus tenues uitiatisque membris morbos conciunt, quos sacrificiis uotisque placati postmodum relaxent, somnia inmittunt aut plane terrores, ut ipsi INSTITUTIONES 2-5] II 14, 12. 5-8] II 16, 3. 5.15. 8- 12] II 16, 0 s. 12-15] II 16, 1 s. 15-17] II 14, 10. 17 s.] II 16, 1. 18 s.] II 14,6 (et-temperare); 16, 2. 19-22] II 16, 10. 23-697, 2] II 14, 14; 16, 14 prodigiis-uenerationem. TJ 1 daemona Inst. II 14, 9 prWedicabat T 2 adherent T 5 hi Pf, his T 8 constutui T 9 aut Pf, haut T amiserant Heum, amiserunt T 10 spemque Ileicm, et spem Buen 11 premium T 12 cf. auguratio Inst. II16, 1 14 autores T 15 prestigias T circumscribendos Pf, circumscribendas T 16 distin.tit locum et post illorum add. enim Da, Pf oratione continuata post oracula add. inuonerunt 18 necromantias Pf, cf. Inst. II 16, 1 19 diuiuitate Inst. II 16, 2 deluderent Da, sed cf. pag. 60,\\'), 20 habeant 20 presentes T 24 placati Pf, placatis T 25 plena terroris Da rogentur, aut quorum exitus respondelaiit ueritati, ut uenerationem sui augeant. nonnumquam etiam in sacrilegos edunt aiquid ultionis, ut quisquis uiderit, timidior ac religiosior fiat. sic fraudibus suis obduxerunt humano generi tenebras, ut oppressa ueritate summi ac singularis dei nomen in obliuionem ueniret. Sed dicet quispiam: cur ergo uerus ille deus patitur haec fieri ac non potius malos uel summouet uel extinguit? cur uero ipse daemoniarchen a principio fecit, ut esset qui cuncta corrumperet, cuncta disperderet? dicam breuiter cur hunc talem esse uoluerit. quaero utrumne uirtus bonum sit an malum. negari non potest, quin bonum. si bonum est uirtus, malum est igitur e contrario uitium. si uitium ex eo malum est, quia uirtutem inpugnat, et uirtus ex eo bonum est, quia uitium adfligit, ergo non potest uirtus sine uitio consistere et si uitium sustuleris, uirtutis merita tollentur. nec enim potest ulla fieri sine hoste uictoria. ita fit ut bonum sine malo esse non possit. uidit hoc Chrysippus uir acris ingenii de prouidentia disserens eosque stultitiae redarguit, qui bonum quidem a deo factum putant, malum autem negant. huius sententiam interpretatus est A. Gellius in libris Noctium Atticarum sic dicens: quibus non uidetur mundus dei et hominum causa institutus neque res humanae prouidentia gubernari, graui se argumento uti putant, cum ita dicunt: \\'si esset prouidentia, nulla essent mala.\\' nihil enim minus aiunt prouidentiae congruere quam in eo mundo quem propter homines fecisse dicatur, INSTITUTIONES 2 s.] II16,11 (sacrilegos). 3-5] II 16,9 s. 20. 6—17] II 17, 1. 8 daemoniarchen] II 14, 6. 9 s.] cf. § 1 loei post II 8, 6 in codd. RSg additi. 17—698, 19] locus non est in Instit. AUCTORES §5 -9] Gell. VII (VI) I; cf. Chrysippea ed. Gercke frg. 26. EXPILATOBES c. 24] hoc capite uidetur usus esse is qui locum ad Inst. II 8, 6 (pag. 130, 5) exhibitum conposuit; cf. Prolegomena. T] 3 fiwt T 5 uenerit Da probante erudito Brit. pag. 416 6 dicet uel dicat Da, cf. Inst. II 17, 1, dicit T 7 ac non Da, an T, nec Heutn 8 ipse Da, ipsi T, ipsum eruditus Brit. pag. 416 daemoni. archen T 9 brebiter T 10 quero T 17 chrisippus T 20 intorpraetatus T agellius T 21 locus quibus - quem propter (26) deest in codd. Gellii 24 essewt T 26 quem propter Da, propter quem T tantam uim esse aerumnarum et malorum. ad eaChrysippus cum in libro xept rpovota; quarto dissereret, \\'nihil prorsus\\' inquit \\'istis insulsius qui opinantur bona esse potuisse, si non essent itidem mala. nam cum bona malis contraria sint, utraque necesse est opposita esse inter se et quasi mutuo aduersoque fulta nisu consistere: nullum adeo contrarium est sine contrario altero. quo enim pacto iustitiae sensus esse posset, nisi essent iniuriae, aut quid aliud iustitia est quam iniustitiae priuatio? quid item fortitudo intellegi potest nisi ex ignauiae adpositione, quid continentia nisi ex intemperantia? quo item modo prudentia esset, nisi foret contraria inprudentia? proinde\\' inquit \\'homines stulti cur non hoc etiam desiderant, ut ueritas sit et non sit mendacium? namque itidem sunt bona et mala, felicitas et inportunitas, uoluptas et dolor. alterum enim ex altero, sicut Plato ait, uerticibus inter se contrariis deligatum: si tuleris unum, abs- tuleris utrumque.\\' uides ergo, id quod saepe dixi, bonum et malum ita sibi esse conexa, ut alterum sine altero constare non possit. summa igitur prudentia deus materiam uirtutis INSTITUTIONES 17-19] cf. § 4 loci post n 8, 6 additi. 19- C99, 2 (quod saepe dixi)] II 17, 1; III 29, 13-20; V 7, 3-10; 22, 11-17. VI 3. 4 passim; 5, 12; 15, 5—9; 22, 2 s.; VII 4, 12; 5, 7 ss. AUCTORES 17] Phaed. 60 B. 77 1 ad] aduersus Gell. crisippus T 3 nihil- insulsius] nihil est prorsus istis, inquit, iusubidius Gell. 4 itidem cum Gellio Pf et erudittis Brit. pag. 416 coni. infra 15, ibidem T 5 necessum Gell. 6 esse inter sc] inter sese Gell. aduerso quaeque Gell. 11 posset Gell. adpositione T cum optimis xodd. Gellii, oppositione codd. recent., cf. 5 opposita 12 intemperantiae Gell., intemperantia T 13 foret e Gellio Do, forte T contra Gell. 15 namque Pf, namquae T 16 infortunitas Gell. dolor et uoluptas Gell. 17 sicuti Gell. 18 tuleris Lact. et Gell.; abstuleris uel sustuleris Dielsius ap. Gerckium; abstuleris a Gellio scriptum fuisse conicim conlato etiam loco de ira 13, 14 inuicem sibi alterutra (sc. bonum et malum) conesa sunt, ut sublato alterutro utrumque sit tolli necesse et uerhis § 4 loci post Inst. II 8, 6 (cf. minot. nostram s. u. EPITOME ad pag. 130, 5) in codd. RSj i additi ut alterum si tollas, utrumque sustuleris et loco pag. 6J\\'7,15 in malis posuit: quae idcirco fecit, ut uobis constitueret agonem, in quo uictores inmortalitatis praemio coronaret. Docui, ut opinor, cultus deorum non modo impios, sed etiam uanos esse, uel quod homines fuerint, quorum memoria post obitum consecrata sit, uel quod simulacra ipsa insensibilia et surda sint, quia sunt ficta de terra, nec oportere hominem, qui debeat spectare caelestia, terrenis se subiugare, uel quod spiritus qui eas religiones sibi uindicant, incesti et inpuri sint et ideo dei sententia condemnati ceciderint in terram, nec fas esse in eorum dicionem uenire quibus potior sis, si deum uerum sequi uelis. Superest ut quoniam de falsa religione diximus, etiam de falsa sapientia disseramus, quam philosophi profitentur homines summa quidem doctrina et eloquentia praediti, sed longe a ueritate summoti, quia nec deum nec sapientiam dei cognouerunt. qui licet sint arguti ac diserti, tamen quia humana est eorum sapientia, etiam cum his congredi non uerebor, ut appareat a ueritate mendacium, a caelestibus terrena facile posse superari. quid sit philosophia hoc modo definiunt: philosophia est amor uel studium sapientiae. (si amor est sapientiae,) non est ergo ipsa sapientia, quia necesse est aliut esse quod amat, aliud quod amatur. si studium est sapientiae, ne sic quidem philosophia sapientia est. sapientia enim res est ipsa quae quaeritur, studium uero quod quaerit. ipsa igitur definitio uel nominis significatio declarat philosophiam non esse ipsam sapientiam. dicam ne studium quidem esse sapientiae quo sapientia non conprehenditur. quis enim studere dicatur ei rei quam nullo modo possit attingere? qui medicinae aut grammaticae aut INSTITUTIONES 3-11] cf. II 17, 12. 3-5] II 17, 6. 5- 7] II 17, 8 s. 8-11] II 17, 10 s. 12 -18] III 2,1; 1, 5 - 8. 13-16. 19—700, 9] III 2, 3 s. 7-10. TJ 5 quot T 10 malim potentior, cf. In-st. II 17, 11 14 filosofi T 15 sapientiam Pf, sapientia T 19 utroque loco filosofia T 20 si amor est sapientiae add. eruditus Brit. pag. 417 21 alt. alhlld sic T llersilc T filosofia T 23 enim Pf, autem T; cadem uocabula permutantur pag. 311, 6; 380, 19; 466, 13 queritur T 24 querit T 25 filosofiam T oratoriae studet, studiosus eius artis quam discit dici potest: oł,i di<licit, iam medicus, iam grammaticus, iam orator dicitur. sic °I,fJrtuit et studiosos sapientiae, postquam didicissent, sapienh-s nominari. cum autem studiosi sapientiae quamdiu uiuant uocentur, apparet illut studium non esse quo ad ipsam rem quae studio petitur non potest perueniri; nisi forte qui ad finem usque uitae ut sapiant student, apud inferos sapientes erunt. omni autem studio subiacet finis. non est igitur id studium rectum quod non habet finem. Praeterea duo sunt quae cadere in philosophiam uidentur, scientia et opinatio: quae si auferantur, tota philosophia corruit. atquin utrumque philosophiae ipsi philosophorum principes ademerunt. scientiam Socrates, opinationem sustulit Zeno, uideamus an recte. sapientia est, ut Cicero definiuit, diuinarum et humanarum rerum scientia. quae definitio si uera est, non cadit in hominem sapientia. quis enim mortalium hoc sibi possit adsumere, ut diuina et humana scire se profiteatur? humana omitto: quae quamquam cum diuinis conexa sunt, tamen quia sunt hominis, concedamus ut homo illa scire possit. diuina certe per se scire non potest, quia homo est: qui autem scit illa, diuinus sit necesse est ac propterea deus. homo autem nec diuinus nec deus est. non potest igitur per (se) scire homo diuina. nemo ergo sapiens nisi deus aut certe is homo quem deus docuit. illi autem quia nec dii sunt nec a deo docti, sapientes ergo id est diuinarum et humanarum rerum scientes esse non possunt. recte igitur a Socrate atque Academicis scientia sublata est. opinatio quoque non congruit sapienti: id enim INSTITUTIONES 4—9] cf. III16, 7 s. 10 s.] III 3, 1. 11- 13 (philosophomm principes)] III 4, 2. 13 s.] III 3, 7; 4, 1. 14-16] III 13, 9 s. 17-28] cf. III 3, 15 s. 28-701, 4] III 4, 1 s. (-sublata est) 11 s. 28 s. id-ignorat] III 3, 8. AUCTORES 14 s. Cicero] cf. ad Inst. III 13, 10. TJ 5 uiuunt Heum quo eriiditus Brit. pag. 417, quod T 8 omni Pf, omnia T 9 rld\\' T 10 filosofiam T 11 filosofia T 12 adquin T h filosofiae T filosoforum T 13 socrates sic T oponationem T 23 se add. Da 24 his T 27 adque T quisque opinatur quod ignorat. opinari autem scire te quod ignores, temeritas ae stultitia est. recte igitur opinatio a Zenone sublata est. si ergo scientia in homine nulla est et opinatio esse non debet, philosophia radicitus amputatur. Huc accedit quod non est uniformis, sed diuisa in sectas et in multas discrepantesque sententias dissipata statum non habet. cum enim singulae alias omnes inpugnent et adfligant nec sit aliqua ex iis quae non indicio ceterarum stultitiae condemnetur, utique discordantibus membris corpus omne philosophiae ad interitum deducitur. hinc Academia postmodum nata est. nam cum uiderent eius sectae principes omnem philosophiam philosophis inuicem oppugnantibus esse subuersam, susceperunt aduersus omnes bellum, ut omnia omnium dissoluerent, nihil ipsi adserentes nisi unum, nihil sciri posse. ita sublata scientia philosophiam ueterem subruerunt. sed ne ipsi quidem philosophorum nomen retinuerunt qui ignorantiam fatebantur, quia nescire omnia non modo philosophi, sed ne hominis quidem sit. ita (fit ut) philosophi quia nihil munimenti habent, mutuis se uulneribus extinguant et ipsa tota philosophia suis se armis consumat ac finiat. at enim sola physice labat. quid? illa moralis num aliqua firmitate subnixa est? uideamus an philosophi in hac saltem parte consentiant, quae ad uitae statum pertinet. Quod sit in uita summum bonum quaeri necesse est, ut ad illut uita omnis et actiones nostrae deligantur. cum de hominis summo bono quaeritur, tale constitui debet, primum ut id ad hominem solum pertineat, deinde ut animi INSTITUTIONES 5-10. 18-20] III 4, 3 s. 9 s. 10-18] III 4, 11—5, 8. 20 s. at—labat] III 6, 5 s. 21-23] III 7, 1-5. 24 s.] III 7, 6. 24-702, 1] III 9, 1. 26 s.] III 8, 3. TJ 4 filosofia T 7 singule T 9 utiquae T 10 filosofiae T academia (c in ras. ex d) T 12 filosofiam T filosofis T (se) inuicem Da, sed cf. Inst. III 4,9 13 susceperunt Pf, subreperunt T 15 filosofiam T 16 filosoforum T 17 filosofi T, item 18 18 fit ut addidi, Buen necesse est post extinguant add. 19 extinguunt .. consumit ac finit eruditus Brit. pag. 417; cf. lnst. 111 4, 10 19 munimenti Pf, monimenti T 20 filosofia T at] ad T 21 fysice T 22 filosofi T 26 queritur T sit proprium, postremo ut uirtute quaeratur. uideamus ergo an summum bonum quod philosophi determinant tale sit, ut nec mutum animal nec corpus attingat nec possit sine uirtute conquiri. Aristippus Cyrenaicae sectae conditor, qui summum bonum esse censuit corporis uoluptatem, de numero philosophorum deque coetu hominum propellendus est, quia se pecudi conparauit. Hieronymi summum bonum est nihil dolere, Diodori, dolere desinere. sed (et) ceterae animantes dolorem fugiunt et cum non dolent aut dolere desinunt, gaudent quid igitur homini dabitur eximium, si bonum eius summum commune cum beluis iudicatur? Zeno summum bonum putauit cum natura congruenter uiuere. at haec definitio generalis est. omnes enim animantes cum natura congruenter uiuunt et est sua cuique natura. Epicurus animi adseruit uoluptatem. quid est uoluptas animi nisi gaudium, quo plerumque luxuriat animus ac relaxatur uel ad lusum uel ad risum? sed hoc bonum etiam muta contingit, quae cum pabulis saturata sunt, in gaudium et lasciuiam resoluuntur. Dinomachus et Callipho honestam uoluptatem probauerunt, sed aut idem dixerunt quod Epicurus, ut corporis sit uoluptas inhonesta, aut si corporis uoluptates alias turpes, alias honestas putauerunt, iam non est summum bonum quod corpori adscribitur. Peripatetici ex bonis animi et corporis et fortunae summum bonum conflant. animi bona probari possunt. sed si auxilio indigent ad conplendam beatitudinem, utique inbecilla sunt. corporis uero atque fortunae non sunt in hominis potestatem nec iam summum bonum est quod aut corpori aut INSTITJJTIONES 1-4] cf. III 9, 2 s. 4-7 Aristippus] III 7, 7; 8, 6—10. 7-11 Hieronymi, Diodori] III ?, ?: 8,13 s.; 10, 1 s. 11- 14 Zeno] III 7, 8; 8, 20-23. 14 s. Epicurus] III 7, 7; 8, 5. 15-18] III 10, 1 s. 19-23 Dinomachus et Callipho] III 7, 7; cf. III 8, 15. 23—703, 3 Peripatetici] III 7, 7; 8, 16—19. 27 1 uirtute Pf, uirtutem T queratur T 2 filosofi T 4 cyrinaicae T 5 filosoforum T 6 quia Pf, qui T 8 dolere Pf, dolore T et add. b Heum cetere T 11 ueluis (eorr. m. 2) T 12 ad T 19 callifo T 23 fortune T 25 inbeccilla T 26 adque T fortunae (bona) Heum 27 potestnte Pf extra positis adsignatur, quia et pecudes attingit hoc duplex bonum, quibus opus est, ut et bene ualeant et uictu non indigeant. Stoici aliquanto melius sensisse creduntur, qui summum bonum uirtutem esse dixerunt. sed uirtus non potest esse summum bonum, quoniam si malorum laborumque tolerantia est, beata per se non est, sed efficere ac procreare summum bonum debet, quia perueniri ad illut sine difficultate ac labore maximo non potest. at uero Aristoteles longe a ratone aberrauit, qui honestatem uirtuti copulauit: quasi aliquando uirtus aut ab honestate secerni aut turpitudini possit adiungi. Herillus Pyrrhonius scientiam fecit summum bonum. haec quidem et hominis et animi solius est, sed potest sine uirtute contingere. nec enim beatus putandus est qui uel auditu aliquid didicerit uel parua lectione cognouerit, nec est summi boni definitio, quia potest esse aut rerum malarum aut certe inutilium scientia. et si sit bonarum et utilium quam labore sis adsecutus, summum tamen bonum non est, quia non propter se expetitur scientia, sed propter aliut. nam idcirco artes discuntur, ut sint nobis aut uictui aut gloriae aut etiam uoluptati: quae utique summa bona esse non possunt. ergo ne in ethica quidem philosophi regulam tenent, quandoquidem in ipso cardine, id est in ea disputatione qua uita formatur, inter se pugnant. nec enim possunt paria esse aut similia praecepta, cum alii forment ad uoluptatem, alii ad honestatem, alii uero ad naturam, alii ad scientiam, alii ad quaerendas, alii ad fugiendas opes, alii ad nihil dolendum, alii ad patientiam malorum: in quibus omnibus, sicut superius ostendi, a ratione declinant, quia deum nesciunt. 27 superius] § 3 ss. INSTITUTIONES 3-8 Stoici] III 7,8; 8, 32-37; 11,9. 8- 11 Aristoteles] III 7, 8; 8, 38-42. 11 (Herillus) —21] III 7, 8; c. 8, 24-31. .21—27] III 7. 77 6 ac Da et eruditus Brit.pag. 417 coni. Inst. IIIS, 32, aut T 8 at] ad T 11 Herillus Da, Eryllus T 14 aliquit T parua] priua Da, prapuia aut propria eruditm Brit. pag. 418, plura Buen, sed nihil mutandum est 16 lin\\'utilium T 18 nam-disrllutu- in ras. T 20 utiquae T 21 hci tica T filosofi T 24 precepta T quattuor primis locis ali (corr. m. 2) T 25 radl querendas T Videamus nunc quod [quid sit summum bonum] sit propositum sapienti summum bonum. ad iustitiam nasci homines non modo litterae sacrae docent, uerum etiam idem ipsi philosophi nonnumquam fatentur. Cicero sicait: sedomnium quae in hominum doctorum disputatione uersantur, nihil est profecto praestabilius quam plane intellegi nos ad iustitiam esse natos. est hoc uerissimum. nec enim ad scelus nascimur, cum simus animal sociale atque commune. ferae ad saeuitiam gignuntur: aliter enim nequeunt quam praeda et sanguine uictitare. eaedem tamen, etsi ultima fames urgueat, nihilominus generis sui animalibus parcunt. idem faciunt et aues quas aliarum uisceribus pasci necesse est. quanto magis hominem, qui cum homine et commercio linguae et communione sensus copulatus est, parcere homini oportet eumque diligere! haec est enim iustitia. sed quoniam soli homini sapientia data est, ut deum intellegat, et haec sola hominis mutorumque distantia est, duobus officiis obstricta est ipsa iustitia: unum deo debet ut patri, alterum homini uelut fratri; ab eodem enim deo geniti sumus. merito ergo ac recte dictum est sapientiam esse diuinarum et humanarum rerum scientiam. oportet enim scire nos quid deo, quid homini debeamus, deo scilicet religionem, homini INSTITUTIONES c. 29] cf. III 11 s.; VI 9-12. 1 s.] III 9, 1 (-bonum). 2—7] VI 25, 8 s. 8 (cum-commune)] VI 10, 9 s.; cf. 17, 21. 9-12] haec non sunt in Instit. 12—19] cf. III 9, 19. 15- 705, 2] cf. III 12, 28 s. 20 s.] III 13, 10. 21 s. (quid deo — religionem)] III 9, 11. 13. 17. 19; 10, 1. 14. 22—705,1 (quid homini-cańtatem)] cf. III 9, 19. AUCTORES 4] de legg. I 10, 28. 20] cf. ad pag. 700, 14. TJ 1 quid sit summum bonum nototionem argumenti e margine inlatam eiecit Thilo, cf. etiam Imt. III 9, 3 quod esset-constitutum et III 8, 2; quid sit summum bonum, quod sit propositum sapienti summum bonum Pf, quid sit summum bonum, quod sit propositum sapienti Da 3 filosofi T 5 hominum doctorum recepi ex Inst. VI 25, 9 et Cic., doctorum hominum (sic) T 6 prestabilius T 8 adque T 10 eaedem eruditus Brit. pag. 418, eandem (n in ras. ex e uel s m. 2 ?) T, easdem Pf 12 aliorum cum Pf edd., non recte 20 sapientiam Pf, sapientia T caritatem. sed illut superius sapientiae, hoc posterius uirtutis est et utrumque iustitia conprehendit. si ergo constat ad iustitiam nasci hominem, necesse est iustum malis esse subiectum, ut uirtutem qua est praeditus in usu habeat; uirtus enim malorum sustinentia est. uoluptates fugiet ut malum; opes contemnet, quia fragiles sunt, et si habuerit, dilargietur, ut miseros seruet; honores non appetet, quia sunt breues et caduci; iniuriam nulli faciet, si fuerit passus, non retribuet, et diripientem sua non persequetur. nefas enim iudicabit hominem laedere et si quis extiterit qui cogat desciscere a deo, nec cruciatus nec mortem recusabit. ita fiet ut eum necesse sit et inopem et humilem et in contumeliis aut etiam cruciatibus uiuere. Quis igitur erit fructus iustitiae atque uirtutis, si nihil habebit in uita nisi malum? quodsi uirtus, quae bona omnia terrena contemnit, mala uniuersa sapientissime perfert ipsamque mortem pro officio suscipit, sine praemio esse non potest, quid superest nisi (ut) merces eius inmortalitas sola sit? nam si cadit in hominem beata uita, ut philosophi uolunt in eo solo non dissidentes, cadit ergo et inmortalitas. id enim solum beatum est quod incorruptum, id solum incorruptum quod aeternum. immortalitas ergo est summum bonum, quia et hominis et animi et uirtutis est tantum. ad hanc dirigimur, ad hanc capiendam nati sumus. idcirco nobis deus uirtutem usamque proponit, ut aeternum illut praemium nostris laboribus adsequamur. de ipsa uero INSTITUTIONES 2-5] VI 25, 8 s., cf. VI 9, 22; III11, 9 (quia uis-posita est). 5-13] III 11, 7 s. 12-14; cf. VI 10-12; 17, 5—10. 14-19] III 11, 9—16; 12, 7—8. 19-22] III 12, 10—18. 23 s. tantum—sumus] III 12, 19-25. 24-26] III 12, 25-:-27. 26 s. de—disseremus] III 13, 1-3. TJ 6 et Pf, at T 9 iudicabit Pf, iudicauit T 10 ledere T 14 adque T 16 malim patientissime cum Da, cf. tamen Buen 17 premio T 18 ut add. Da 19 si cadit in hominem Pf, sic ait in homine T beatra\\' Tif filosofi T 23 distinxit Da, Buen confert Inst. VII 8, 1, adde III 9, 1; est. tantum Pf 25 proponitut (alt. tin ras. ex r ? m. 2) T premium T 26 immortalitate Hemn, non mortalitate T; cf. pag. 212, 13; 608,23 8. XVIIII. Lact. 1. 46 inmortalitate suo loco disseremus. restat AovtxYj philosophia, quae ad beatam (uitam) nihil confert. sapientia enim non in sermonis ornatu, sed in corde atque sensu (est). quodsi et physica superuacua est et haec logica, in ethica uero, quae sola necessaria est, philosophi errauerunt, qui summum bonum nullo modo inuenire potuerunt, inanis igitur et inutilis omnis philosophia reperitur, quae nec rationem hominis conprehendere nec officium potuit munusque conplere. Quoniam de philosophia dixi breuiter, nunc etiam de philosophis pauca dicam. Epicuri doctrina haec est, inprimis, nullam esse prouidentiam, et idem deos esse non abnuit: utrumque contra rationem. sed si sunt dii, est igitur prouidentia. aliter enim deus intellegi non potest, cuius est proprium prouidere. nihil inquit curat. ergo non modo humana, sed ne caelestia quidem curat. quomodo igitur aut unde esse illum adfirmas? exclusa enim prouidentia curaque diuina consequens erat, ut non esse omnino deum diceres. nunc eum uerbo reliquisti, re sustulisti. unde ergo rerum natura est, si deus nihil curat? semina inquit sunt minuta, quae nec uideri nec tangi possunt, quorum coitu fortuito et orta sunt omnia et semper oriuntur. si nec uidentur nec ulla corporis parte sentiuntur, unde esse illa scire potuisti? deinde si sunt, qua mente conueniunt, ut aliquid efficiant? si sunt leuia, cohaerere non possunt, si hamata et angulata, ergo secabilia sunt. hami enim et anguli 1 suo loco] c. 64 s. INSTITUTIONES 1-3] III 13, 4 s. 3-8] III 13, 6 s. 9 s.] III 17, 1. 10 s.] III 17, 16. 14 nihil-curat] III 17, 4. 18 nuncsustulisti] hoc non est in Instit., cf. tamen III 17, 39 haec-docet. 18- 707,1] III 17, 21-27. AUCTORES 18 nunc-sustulisti] Cic. de nat. deor. I 30, 85. T] 1 AOnKH T filosofia T 2 uitam add. Pf sapieltia T 3 adque T est add. Buen coni. Inst. III 13, 5, consistit Pf fysica T 4 AOriKA T hetica T que T 5 filosofi T quia Da 7 filosofia T repperitur T 9 filosofia T brebiter T 10 filosofis T 11 et] at t Heum 15 necaečlesia (c exp. et del.) T 16 excluslh T 23 si* (c er.) T 24 coherere T extant et possunt amputari. sed haec delira et inutilia. quid quod idem animas extinguibiles facit? quem refellunt non modo philosophi omnes et publica persuasio, uerum etiam responsa uatum, carmina Sibyllarum, ipsae denique diuinae uoces prophetarum, ut mirum sit extitisse unum Epicurum qui cum pecoribus ac beluis sortem hominis aequaret. quid Pythagoras, qui primus est philosophus nominatus, qui animas quidem inmortales esse (dixit), in alia tamen corpora uel pecudum uel auium uel bestiarum commeare? non satius fuerat eas cum suis corporibus extingui quam sic ad aliena damnari, satius, omnino non esse quam post hominis formam uel suem uel canem uiuere? et homo ineptus ut fidem dicto adderet, se ipsum Troiano bello Euphorbum fuisse dixit, quo occiso in alias figuras animalium transisse, postremo Pythagoram factum. o felicem, cui soli tanta memoria concessa est, uel potius infelicem, cui translato in pecudem non licuit nescire quid fuerit! atque utinam solus delirasset! inuenit etiam qui crederent et quidem (non) indoctos homines, ad quos stultitiae transiret hereditas. Post hunc Socrates philosophiae tenuit principatum sapientissimus etiam oraculo dictus, quia se fatebatur unum scire, quod nihil sciret. cuius oraculi auctoritate apstinere se physicos oportebat, ne aut quaererent ea quae scire non poterant aut scire se putarent quae ignorabant. uideamus INSTITUTIONES 2 quid-facit] III 17, 30-43. 4 s. ipsaeprophetarum] III 19, 3. 6 -9] III18, 1—3. 12 suem uel canem] cf. III 8,9. 12-17] III 18, 15-17. 17-19] III 19, 19 sed uidelicet-commeare. 20-708, 1] III 20, 1 s. 22-24] III 20,5-8. 23 physicos] cf. III 21, 1. AUCTOBES 12 suem—uiuere] cf. Horat. epist. I 2, 26. T] 1 inutilia] anilia uel futilia eruditus Brit. pag. 22, futilia etiam b Buen 3 filosofi T 5 profetarum T 6 ueluis (corr. m. 2) T equaret T 7 filosofus T 8 dixit addidi conl. Inst. III 19, 19, statuit post commeare add. Pf; quid? Pythagoras ... nominatus, (uoluit) .... commeare. Da 9 nonne Pf 13 euforbum T 14 postremo Da, post rem T 17 adque T delirasset Pf, deliberasset T; nolui delirasset. (set), cf. pag. 462, 5 s. 18 non add. Buen, inter doctos Da, doctos Heum ald1 T 20 filosofiae T 22 autoritate T 23 fysicos T quererent T ea quae Pf, eaq. T 45* tamen an sapientissimus Socrates, sicut Pythius praedicauit. usurpabat hoc saepe prouerbium, quod supra nos esset, nihil ad nos pertinere. iam excessit sententiae suae terminos. nam qui unum se scire dicebat, aliut inuenit quod tamquam sciens diceret, sed id frustra. nam et deus, qui utique supra nos est, quaerendus est et religio suscipienda. quae sola nos discernit a beluis: quam quidem Socrates non modo repudiauit, uerum etiam derisit per anserem canemque iurando: quasi uero per Aesculapium non posset, cui uouerat gallum. en sapientis uiri sacrificium! et quia eum prosecare ipse non potuit, amicos moriturus orauit, ut post se soluerent uotum, scilicet ne apud inferos uelut debitor teneretur. hic profecto et pronuntiauit quod nihil scierit et probauit. Huius auditor Plato, quem deum philosophorum Tullius nominat, qui solus omnium sic philosophatus est, ut ad ueritatem propius accederet, tamen quia deum ignorauit, in multis ita lapsus est, ut nemo deterius errauerit, inprimis quod in libris ciuilibus omnia omnibus uoluit esse communia. de patrimoniis tolerabile est, licet sit iniustum: nec enim aut obesse cuiquam debet, si sua industria plus habet, aut prodesse, si sua culpa minus. sed, ut dixi, potest aliquo modo ferri. etiamne coniuges, etiamne liberi communes erunt? non erit sanguinis ulla distinctio nec genus certum nec familiae nec cognationes nec adfinitates, sed sicut in gregibus pecudum confusa. et indiscreta omnia, nulla erit in uiris INSTITUTIONES 2 s.] III 20, 10. 7 quam-repndiauit] in 20, 12 sed nimirum-seruiendum. 8-13] III 20, 15-17. 14—709, 4] III 21, 2-10. AUCTORES 14—709, 7] locum ad Ciceronis de rep. librum IV rettulit Maius, sed cf. Halmium ad Cic. IV, V 5 et Addenda nostra ad III 21 (pag. 248). 14] de nat. deor. II 12, 32. T] 1 an (a in ras. m. I ?) T sicut] sit, ut Heum 2 sepe C(, add. m. 2?) T esset nihil ad nos s. I. add. al. m. antiqua (cf. ad pag. 677,18) T b 3 scientiae Da 6 querendus T et Pf, ut T 7 ueluis T repudiauit Pf, repudiabit T 10 prosecare Da, prosecrare T; cf. Inst. III 20,16 11 post] pro Da 12 tenerreJtur (re add. m. 1 ?) T 13 probauit Pf, probabit T 14 filosoforum T 15 filosofatus T 20 prodeesse T 23 uew (c add. m. 1 ?) T continentia, nulla in feminis pudicitia. quis esse in utrisque amor coniugalis potest, in quibus non est certus aut proprius affectus? quis erit in patrem pius, ignorans unde sit natus? quis filium diliget, quem putabit alienum? quin etiam feminis curiam reserauit, militiam et magistratus et imperia permisit. quanta erit infelicitas urbis illius, in qua uirorum officia mulieres occupabunt! sed haec alias latius. Zeno Stoicorum magister, qui uirtutem laudat, misericordiam, quae summa est uirtus, tamquam morbum animi amputandum iudicauit: quae et deo cara est et hominibus necessaria. quis est enim qui aliquo in malo constitutus nolit esse miserabilis ac non desideret auxilia succurrentium? qui ad opem ferendam non nisi misericordiae adfectu excitantur. hanc ille licet humanitatem, licet pietatem uocet, non rem, sed nomen inmutat. hic est adfectus qui soli homini datus est, ut inbecillitatem nostrammutuis adiumentis leuaremus: quem qui tollit, ad uitam nos redigit beluarum. nam quod dicit paria esse peccata, ex eadem immanitate est qua misericordiam ueluti morbum insectatur. qui enim nullam facit differentiam delictorum, aut leuia magnis suppliciis adiicienda censet, quod est crudelis iudicis, aut grauia paruis, quod est dissoluti. utrumque rei publicae incommodum: si enim summa scelera leuiter puniantur, audacia malis crescet ad facinora maiora, et si leuibus delictis poena grauior inrogetur, multi ciues, quoniam nemo esse sine delicto potest, in periculum uenient, qui correpti possent esse meliores. Illa uero leuia, sed ex eadem uanitate nascuntur: Xenophanes orbem lunae decem et octo partibus dixit esse maiorem quam haec nostra sit terra; itaque intra sinum eius INSTITUTIONES 4-7] III 22, 10 s. 7 haec (§ 1-5) alias] sc. Inst. III 21. 22. 7-17] III 23, 8-10. 10-13] VI 10, 11. 13-17] VI 10, 2-4. 17—26] haec nou sunt in Inst. 27—710, 2] III 23, 12 s. T] 4 putabit Pf, putauit T 5 reserauit Da, reseruauit T 6 malim felicitas 8 misericordiam quae Pf, misericordiamq. T 12 succurrentium, qui Da, succurrentiumq. T, succurrentium quae Pf 13 adfectu Pf, adfectus T hunc eruditm Brit. pag. 419 15 inbeccillitatem T 20 supliciis T 29 itaque] atque eruditus Brit. pag. 420 aliam terram contineri, quae ab hominibus et omnis generis animalibus incolatur. de antipodis quoque sine risu nee audiri nec dici potest, adseritur tamen quasi aliquid serium. ut credamus esse homines qui uestigiis nostris habeant aduersa uestigia. tolerabilius Anaxagoras delirauit, qui nigram niuem dixit. quorumdam non modo dicta, sed etiam facta ridenda sunt. Democritus agrum suum a patre sibi relictum deseruit et pascua publica fieri passus est. Diogenes cum choro canum suorum, qui uirtutem illam summam et exactam rerum omnium contemtum profitetur, mendicare uictum maluit quam honesto labore conquirere aut habere ullam rem familiarem. certe uita sapientis exemplum esse uiuendi ceteris debet. si horum sapientiam omnes imitentur, quomodo stabunt ciuitates? . sed forsitan idem Cynici exemplum uerecundiae praebere potuerunt, qui palam cum coniugibus suis cuhitanerunt. nescio quam possent uirtutem defendere qui pudorem sustulerunt non melior his Aristippus, qui credo ut amiculae suae Laidi placeret, Cyrenaicam instituit disciplinam, qua summi boni finem in uoluptate corporis conlocauit, ne aut peccatis auctoritas aut uitiis doctrina deesset. an illi fortiores magis sunt probandi, qui ut mortem contemsisse dicerentur, uoluntariam necem sibi intulerunt, Zeno Empedocles Chrysippus Cleanthes Democritus et hos imitatus Cato, nec scierunt homicidii crimine teneri secundum ius legemque diuinam eum qui se interfecerit? deus enim nos in hoc domicilium carnis induxit, ille nobis temporale corporis habitaculum dedit, ut incolamus quamdiu idem uoluerit. nefas igitur habendum est sine dei iussu uelle migrare. non est ergo uis adhibenda naturae: scit ille quemadmodum opus suum resoluat. cui operi si quis manus impias INSTITUTIONES 2-5] III 24. 5 s. (Anaiagoras)] m 23, 11. 7 s.] III 23, 4. 8-11] cf. III 23, 1. 13—16] m 15, 20 s. 17- 20] m 15, 15. 19. 20—711, 6] III 18, 5-10. T] 3 aliquit T 4 habeant Hetim, habent T 6 quorundam Pf 10 contemtum Pf, contemtu T, quod defendit Da profitentur eruditns Brit. pag. 420 16 an possint ? Thilo non] num eruditus Brit pag. 420 21 ut Pf, et T 28 emigrare Heum athibenda T adhibuerit ac diuini opificii uincla dirruperit, deum conatur effugere, cuius sententiam nec uiuus quisquam nec mortuus poterit euadere. scelerati ergo et nefarii quos superius nominaui, qui etiam docuerunt quas causas habere debeat mors uoluntaria, ut parum sit sceleris quod homicidae in semet ipsos extiterunt, nisi ad hoc nefas et alios erudirent. Innumerabilia sunt philosophorum dicta factaque quibus eorum insipientia redargui possit. itaque quoniam cuncta enumerare non possumus, pauca suffecerint. satis est intellegi philosophos neque iustitiae, quam ignorant, neque uirtutis, quam mentiuntur, esse doctores. quid enim doceant qui suam saepe ignorantiam confitentur? mitto Socraten, cuius est nota sententia. Anaxagoras omnia circumfusa tenebris esse pronuntiat, Empedocles angustas ad inueniendam ueritatem sensuum semitas esse. Democritus in profundo quodam puteo demersam ueritatem iacere testatur, quam quia nusquam reperiunt, idcirco adfirmant neminem adhuc extitisse sapientem. quoniam igitur nulla est, (ut) apud Platonem Socrates dicit, humana sapientia, sequamur ergo diuinam deoque gratias agamus, qui eam nobis et reuelauit et tradidit, ac nobis gratulemur, quod ueritatem ac sapientiam caelesti beneficio tenemus, quam tot ingeniis, tot aetatibus requisitam philosophia[m] num- <quam) potuit inuenire. Nunc, quoniam falsam religionem, quae est in deorum cultibus, et falsam sapientiam, quae est in philosophia, INSTITUTIONES 7-16] III 28, 10-13. 10 s. neque-doctores] III 29, 19. 12 s. (Socraten)] III 28, 17. 16 s.] III 28, 14-22. 18- 23] III 30, 1—8; cf. IV 1, 12 (—conpreheudi). 18] Platonis locus non est in Instit. 24-712, 2] III 30, 9 s. AUCTORES 18] Apolog. 23 A. TJ 1 dirrumperit T 2 uiuru\\'s (u add. tn. 2?) T 5 homicidiae Tac,. tert. i del. m. 2? 7 filosoforum T 10 filosofos T 13 nota Pf, mota T 17 repperiunt T 18 ut add. Heurn 19 humana sapientia Pf, humanam sapientiam** (dõ er.) T 20 reuelauit Pf, rebelabit T 22 philosophia numquam (uel non) Da, filosofiam num T; philosophiam nemo Pf, philosophorum nullus (aut nemo) eruditus Brit. pag. 24 s., philosophia num potuit inuenire? ibid. in adnot. B(urmannus mai.), idem Buen; cf. Inst. III 30, 7 25 philosophia Buen, filosofis T refutauimus, ad ueram religionem sapientiamque ueniamus. et quidem coniuncte, quia cohaerent, de utraque dicendum est. nam deum uere colere, id est nec aliut quidquam [quam] sapientia[m]. ille enim summus et conditor rerum deus, qui hominem uelut simulacrum suum fecit, idcirco utique soli ei omnibus animalibus rationem dedit, ut honorem sibi tamquam patri et (timorem) tamquam domino referret et hac pietate atque obsequio immortalitatis praemium mereretur. hoc est uerum diuinumque mysterium. illis autem, quia uera non sunt, nulla concordia: neque in philosophia sacra celebrantur neque in sacris philosophia tractatur, et ideo falsa religio est, quia non habet sapientiam, ideo falsa sapientia, quia non habet religionem. ubi autem utraque coniuncta sunt, ibi esse ueritatem necesse est, ut si quaeratur ipsa ueritas quid sit, recte dici possit aut sapiens religio aut religiosa sapientia. Dicam nunc quid sit uel sapiens religio uel sapientia religiosa. deus in principio antequam mundum institueret, de aeternitatis suae fonte deque diuino ac perenni spiritu suo filium sibi ipse progenuit incorruptum fidelem, uirtuti ac maiestati patriae respondentem. hic est uirtus, hic ratio, hic sermo dei, hic sapientia. hoc opifice, ut Hermes ait, et consiliatore, at Sibylla, [et] praeclaram et mirabilem huius mundi fabricam machinatus est. denique ex omnibus angelis, quos idem deus de suis spiritibus figurauit, solus in consortium summae potestatis adscitus est, solus deus INSTITUTIONES 2 s. et quidem-dicendum est] IV 3, 10. 2-15] IV 3, 3—10; 4, 1-4. 16 s.] IV 5, 1; 10, 4 quid-uersari. 17-20] IV 6, 1. 20 ratio .. sapientia] IV 9, 1. 21 sermo] IV 8, ti. 21-23] IV 6, 9. 23-713, 1] IV 6, 2. AUCTORES 21 Hermes] cf. ad Inst. IV 6, 9. 22 Sibylla] VIII 264 (aipPouXov). TJ 1 aduer*am (s er.) T 2 coniunctae T coherent T 3 quam eiecit et sapientia scr. eruditus Brit. pag. 420 conl. Inst. IV 3, 10 6 sibi (et) Heum 7 timorem add. Buen coni. Inst. IV 4, 1 s. 8 adque T 9 an (in) illis ? an uerae ? 10 an neque enim ? filosofia T, r idem 11 12 sapientiam (ante quia) T 14 queratur T 15 necte (n del. et corr. m. 2) T 20 rerspoudeutem T* 22 sybilla T et eiecit eruditus Brit. pag. 421; cf. pag. 714,10 nuncupatus. omnia enim per ipsum et sine ipso nihil. denique Plato de primo ac secundo deo non plane ut philosophus, sed ut uates locutus est, fortasse in hoc Trismegistum secutus. cuius uerba de Graecis conuersa subieci: dominus et factor uniuersorum, quem deum uocare existimauimus, secundum fecit deum uisibilem et sensibilem. sensibilem autem dico non quod ipse sensum accipiat, sed quod in sensum mittat et uisum. cum ergo hunc fecisset primum et solum et unum, optimus ei apparuit et plenissimus omnium bonorum. Sibylla (Erythraea) quoque deum dicit ducem omnium a deo factum, et alia deum dei filium esse noscendum, sicut ea quae in libris posui exempla declarant. hunc prophetae diuino spiritu pleni praedicauerunt. quorum praecipue Solomon in libro Sapientiae, item pater eius caelestium scriptor hymnorum, ambo clarissimi reges, qui Troiani belli tempora CLXXX annis antecesserunt, hunc ex deo natum esse testantur. huius nomen nulli est notum nisi ipsi et patri, sicut docet Iohannes in Reuelatione. Hermes ait non posse nomen eius mortali ore proferri. ab hominibus tamen duobus uocabulis nuncupatur, Iesus, quod est saluator, et Christus, quod est rex: saluator ideo, quia est sanatio et salus omnium qui per eum credunt in deum, INSTITUTIONES 1] IV 8, 16. 2] hic de Platone locus non est in Instit. 3-10] IV 6, 4. 10-13] IV 6, 5. 13 (prophetae)] IV 6, 3. 14 s. Solomon] IV 6, 6-8. 14-16] IV 8, 13 s. (-hymnorum). 17 s. (huius-patri) 19 s. (Hermes)] IV 7, 2. 3 (ovi -).a),r,A,wac). 17 s.] locus non est in Instit. 20-714, 3] IV 7, 4—8; 12, 6 (Iesus-saluator). 9. AUCTORES 1] Io. 1,3. 2 Plato-locutus est] secundum interpretationem illam locorum Epinom. 986 C *al xt[i.as — S-jvata et Ps.-Platon. epistul. VI 323 C s. raurrjv tf(v EniaroXrjv—sOBatfjiovDv, quae est ap. Euseb. praepar. euang. XI c. XV 7 s.; cf. Iustinum apolog. I pag. 92 E - 93 C uerba ÈZ laaEV auiov EV TW \\' r.CX\\'l\\'t{ ut Platonis (cf. Tim. 36 B s.) explicantem. 4] cf. ad Inst. IV 6, 4. 10 Sibylla] frg. 16. 11 alia] VIII 329. 17] Apocal. 19, 12. 19 Hermes] cf. ad Inst. IV 7, 3. TJ 1 ipsum et ipso suspecta ut ex Vulg.; cf. ad Inst. IV 8, 16 2 filosofus T 4 grecis T ad hunc locum cf. Inst. IV 6, 4 5 uocare Da coni. xaXsTv Inst., uocari T 10 sybilla T Erythraea addidi, cf. Inst. IV 6, 5 13 profetae T 14 precipuae T 15 celestium T scribtor T 17 est Da, esse T Christus ideo, quia ipse de caelo in saeculi huius consummatione uenturus est, ut iudicet mundum et resurrectione mortuorum facta regnum sibi constituat aeternum. Sed ne qua forte sit aput te haesitatio, cur eum qui ante mundum ei deo natus sit Iesum (Christum; appellamus, qui ante annos CCC natus ei homine est, rationem tibi breuiter exponam. idem est dei et hominis filius. bis enim natus est: primum de deo in spiritu ante ortum mundi, postmodum in carne ei homine Augusto imperanto. cuius rei praeclarum et grande mysterium est, in quo et salus hominum et religio summi dei et omnis ueritas continetur. nam cum primum scelerati atque impii deorum cultus per insidias daemonum inrepserunt, tum penes solos Hebraeos religio dei mansit, qui tamen non lege aliqua, sed traditum sibi per successiones cultum patrio more tenuerunt usque ad id tempus, quo de Aegypto exierunt Moyse duce primo omnium prophetarum, per quem illis lex est a deo inposita. hi, qui Iudaei sunt postmodum nominati, seruierunt igitur deo uinculis legis obstricti. sed idem paulatim ad profanos ritus aberrantes alienos deos susceperunt et derelicto patrio cultu insensibilibus simulacris immolauerunt. propterea deus prophetas ad eos misit diuino spiritu adinpletos, qui illis peccata exprobrarent et paenitentiam indicerent, qui secuturam ultionem minarentur ac denuntiarent futurum, si in isdem delictis perseuerassent, ut alium mitteret nouae legis latorem, ut ingrato populo ab hereditate summoto aliam sibi plebem fideliorem de exteris gentibus congregaret. illi autem non modo perseuerarunt, uerum etiam eos ipsos qui mittebantur interfecerunt. itaque INSTITUTIONES 7-9] IV 8, 1 s. 11-13] n 16. 13—17] IV 10, 5 s. 17 s. (Iudaei)] IV 10, 14. 19-21] IV 10, 11 s. 21-27] IV 11, 1 s. 27 s.] IV 11, 3. 28-715, 3] IV 11, 7. T] 4 hesitatio T 5 Christum add. Pf, cf. c. 37, 9 appellemus Pf uirf 7 brebiter T 9 carnem T homine (hom del. et corr. m. 2) T 10 preclarum T 12 adque T 13 hebreos T 16 prophetarum T 17 inposita, iique (, qui cum T, sed om. ii Pf)-nominati. Pf et Da hii (h aut add. aut renouauit m. 2) T 20 insensirbillibus T2 21 profetas T 22 exprob*arent (r er.) sic T 23 penitentiam T 25 noue T ut] et Pf damnauit eos ob haec facinora nec adiecit ulterius prophetas mittere ad populum contumacem, sed filium suum misit, ut gentes uniuersas ad gratiam dei conuocaret. nec illos tamen licet impios et ingratos ab spe salutis exclusit, set ad ipsos potissimum misit, ut si forte paruissent, non amitterent quod acceperant, si autem deum suum non suscepissent, tum heredibus abdicatis gentes in adoptionem uenirent. iussit igitur eum summus pater descendere in terram et humanum corpus induere, ut subiectus passionibus carnis uirtutem ac patientiam non solum uerbis, sed etiam factis doceret. renatus est ergo ex uirgine sine patre tamquam homo, ut quemadmodum in prima natiuitate spiritali creatus [est] ex solo deo sanctus spiritus factus est, sic in secunda carnali ex sola matre genitus caro sancta fieret, ut per eum caro, quae subiecta peccato fuerat, ab interitu liberaretur. Haec sic futura, ut exposui, prophetae ante praedixerant. apud Solomonem ita scriptum est: infirmatus est uterus uirginis et accepit fetum, et grauata est et facta est in multa miseratione mater uirgo. aput Esaian sic: ecce uirgo accipiet in uterum et pariet filium, et uocabitis nomen eius Emmanuel, quod significat \\'nobiscum deus\\'. fuit enim nobiscum in terra, cum induit carnem, et nihilominus deus fuit in homine et homo in deo. utrumque autem eum fuisse a prophetis ante praedictum est. quod deus fuerit, Esaias ita dicit: adorabunt te et in te precabuntur: quoniam in te deus est, et nos INSTITUTIONES 3—12] IV 11, 14-12, 1; 13, 1. 8 humanum corpus] IV 12, 7. 10-15] IV 13, 2—6; 25, 3 s. 17-19] IV 12, 3. 19-21] IV 12, 4. 21 s.] IV 12, 7 Emmanuel-deus. 22-25] IV 13, 5 s. 25—716, 3] IV 13, 7. AUCTORES 1 s.] cf. Luc. 20, 10-13. 17] cf. ad Inst. IV 12, 3. 20] Is. 7, 14. 25] Is. 45, 14-16. T] 1 profetas T adiecit] cf. Addenda 12 est eiecit Da 16 profetae T predixerant T 17 scribtum T 20 eseiam Pf 24 eum Da, dm T profetis T predictum T 25 quordl T eseias T 26 praecabuntur T post deus est ex Inst. IV 13, 7 et non est alius deus (rectius fort. deus alius) praeter te. tu enim deus es (sic fort., non es deus scribere debebam loco Inst.) add. Da nesciebamus, deus Israhel. confundentur et reuerebuntur omnes qui aduersantur tibi, et cadent in confessionem. item Hieremias: hic deus noster est et non deputabitur alius absque illo, qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israel dilecto sibi. post haec in terris uisus est et cum hominibus conuersatus est. item quod homo fuerit, idem Hieremias dicit: et homo est et quis cognouit eum? Esaias quoque sic tradit: et mittet eis dominus hominem, qui saluabit eos et iudicans sanabit eos. item Moyses ipse in Numeris: orietur stella ex Iacob et exurget homo ex Israhel. idcirco igitur cum deus esset, suscepit carnem, ut inter deum et hominem medius factus hominem ad deum magisterio suo superata morte perduceret. Diximus de natiuitate, nunc de uirtute operibusque dicamus. quae cum magna inter homines ac mirabilia faceret, uidentes illa Iudaei magica potentia fieri putabant ignorantes ea omnia quae fiebant ab eo praedicta esse a prophetis. aegros et uario morborum genere languentes non medella aliqua, sed ui ac potestate uerbi sui protinus roborabat, debiles resanabat, claudos ad gressum erigebat, caecis uisum restituebat, mutis eloquium dabat, surdos inauribat, pollutos maculatosque purgabat, furiatis daemonum incursu mentem propriam reponebat, mortuos aut iam sepultos ad uitam lucemque reuocabat. idem quinque milia hominum quinque panibus et duobus piscibus satorauit. idem supra mare ambulauit. idem in tempestate praecepit uento ut conquiesceret, statimque tranquillitas facta est. quae omnia et in prophetarum libris et in INSTITUTIONES 3-7] IV 13, 8. 7-12] IV 13,10. 12- 14] IV 13, 4. 15-18] IV 15, 1. 4. 12. 19-24] IV 15, 6—11. 25- 717,1] IV 15,13-15. AUCTORES 3 Hieremias] Baruch 3, 36-38. 8] Hier. 17, 9. 9] Is. 19, 20. 11] Num. 24, 17. T] 1 rnlesciebamus T post Israhel addendum uid. saluator ex Inst. reberebuntur T 5 istrael T 9 eseias T 17 uidenttfs T 18 profetis T 19 egros T 20 debilersl T 24 aut] et Da 26 super Heum, cf. etiam Buen 28 profetarum T carminibus Sibyllinis praedicta inuenimus. ob haec miracula cum ad eum magna concurreret multitudo et, ut erat, dei filium et a deo missum crederet, repleti inuidia sacerdotes ac principes Iudaeorum, simul ira concitati, quod eorum peccata et iniustitiam coarguebat, coierunt, ut eum occiderent. quod futurum ante annos mille paulo amplius Salomon in Sapientia pronuntiauerat his uerbis: circumueniamus iustum, quoniam insuauis est nobis et exprobrat nobis peccata legis. promittit scientiam dei se habere et filium dei se nominat. factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum, grauis est nobis etiam ad uidendum, quoniam dissimilis est aliis uita illius et mutatae sunt uiae illius. tamquam nugaces aestimati sumus ab illo, continet se a uiis nostris quasi ab inmunditiis et praefert nouissima iustorum et gloriatur patrem dominum. uideamus ergo si sermones illius ueri sunt, et temptemus quae euentura sunt illi. contumelia et tormenta interrogemus eum, et sciamus reuerentiam illius et probemus patientiam illius. morte turpissima condemnemus eum. haec cogitauerunt, et errauerunt: excaecauit enim illos stultitia eorum et nescierunt sacramenta dei. harum igitur litterarum immemores quas legebant incitauerunt populum tamquam aduersus impium, ut eum conprehensum ad iudicium ducerent mortemque eius impiis uocibus flagitarent. intentabant autem pro crimine id ipsum, quod se dei filium diceret et quod legem solueret curando homines in sabbato, quam ille se non soluere, sed implere dicebat. cumque Pontius Pilatus, qui tum legatus INSTITUTIONES 1-5] IV 16, 5. 12. 5-22] IV 16, 7-10. 22-24] IV 16, 17; 18, 1 s. 24 (conprehensum). 28—718, 8] IV 18, 4—9. 25-27] IV 17, 1 s.; 18, 4 (obicientes). AUCTORES 6] Sap. 2, 12-17. 19-22. T] 8 eiprobrat Pf, exprobat T 13 estimati T 14 illo T cum eVulg.\\', eo Lactantium scripsisse existimo, cf. Inst. IV 16,8 uiis Pf ex Inst. ibid., uiris T 15 praefert Pf ex Inst., preferet T 18 ad tormenta cf. Inst. 21 excecauit T stultitia Pf, stultia T eorum T cum eVulg:, ipsorum Lactantium scripsisse existimo, cf. ad loco Instit. 25 intemtabant T in Syriam iudicabat, perspiceret causam illam ad officium Romani indicis non pertinere, misit eum ad Herodem tetrarcham permisitque Iudaeis, ut ipsi legis suae disceptatores essent qui accepta sceleris potestate adfixerunt eum cruci. sed prius flagellis et palmis uerberauerunt, spinis coronarunt, faciem conspuerunt, in cibum et potum dederunt ei fel et acetum, et inter haec nulla uox eius audita est. tunc carnifices sortiti de tunica eius et pallio suspenderunt patibulo atque adfixerunt, cum postridie pascha id est festum diem suum celebraturi essent. quod facinus prodigia secuta sunt, ut intellegerent nefas quod admiserant. eodem namque momento quo spiritum posuit et terrae motus magnus et deliquium solis fuit, ut in noctem dies uerteretur. Quae omnia prophetae sic futura esse praedixerant. Esaias ita dicit: non sum contumax neque contradico: dorsum meum (posui) ad flagella et maxillas meas ad palmas, faciem autem meam non auerti a foeditate sputorum. idem de silentio: sicut ouis ad immolandum adductus est et sicut agnus coram tondentibus sine uoce, sic non aperuit os suum. item Dauid in psalmo XXXIIII: congregata sunt in me flagella et ignorauerunt, dissoluti sunt nec conpuncti sunt: temptauerunt me et striderunt super me dentibus suis. idem de cibo et potu (in psalmo) LXVIII: et dederunt in escam meam fel et in siti mea potum mihi dederunt acetum. item INSTITUTIONES 9] hoc non est in Inst., cf. tamen IV 10,18. 10-13] IV 19, 2. 14-18] IV 18, 13. 18-20] IV 18, 16. 20-23] IV 18, 14. 23-25] IV 18, 18. 25-719, 4] IV 18, 30. AUCTORES 15] Is. 50, 5 s. 18] Is. 53, 7. 20] Ps. 34,15 s. 24] Ps. 68, 22. 77 1 Syria Pf 4 adfixerunt Buen coni. Inst. IV18, 7, addixerunt T 8 suspenderunt (eum) Pf adque T rad>fixerunt T 9 postpridie T s 11 namquae T 12 terra (a exp. et del.) T 13 uerteretur Pf, uerteltur T 14 profetae T prediierant T 15 eseias T 16 posui add. Pf ex Inst. IV 18,13 19 est Pf ex Inst., sum T 21 in] super codd. Inst. IV18,14 ex Vulg., ut uid. 23 post me fort. et deriserunt derisum excidit, cf. ad loco Inst. super suspectum, cf. ad loco Inst. 24 in add. Pritzschius, psalmo add. Pf 25 an idem ? de cruce Christi: effoderunt manus meas et pedes meos, dinumerauerunt omnia ossa mea: ipsi autem contemplati sunt et uiderunt me, diuiserunt uestimenta mea sibi et super uestem meam sortem miserunt. Moyses in Deuteronomio: et erit pendens uita tua ante oculos tuos, et timebis die et nocte et non credes uitae tuae. item in Numeris: non quasi homo dominus suspenditur neque quasi filius hominis minas patitur. item Zacharias: et intuebuntur in me, quem transfixerunt. de solis obscuratione Amos ita dicit: in illo die, dicit dominus, occidet sol meridie et obtenebrabitur dies lucis: et conuertam dies festos uestros in luctum et cantica uestra in lamentationem. item Hieremias de ciuitate Hierosolyma, in qua passus est: et subiuit sol ei, cum adhuc medius dies esset, contusa est et maledicta: reliquos eorum in gladium dabo. nec frustra haec dicta sunt, siquidem post breue tempus imperator Vespasianus Iudaeos debellauit et terras eorum ferro ignique depopulatus est, obsessos fame subegit, Hierosolymam euertit, captiuos triumphauit, ceteris qui reliqui fuerunt terris suis interdixit, ne quando iis ad solum patrium reuerti liceret. quae a deo propter illam Christi crucem facta sunt, ut hoc in scripturis eorum Solomon ante testatus sit dicens: et erit Israhel in INSTITUTIONES 4-SJ IV 18, 29. 8-13] IV 19,3. 13- 16] IV 19, 4. 16-21] IV 21, 2(a sed et futura)-5. 21—720, 8] IV 18, 32 s. AUCTORES 1] Ps. 21, 17-19. 4] Deuter. 28, 66. 7J Num. 23, 19. 8] Zach. 12,10. 10] Am. 8, 9 s. 13] Ier. 15, 9. 23] III (I) Reg. 9, 7-9. TJ 1 post Christi fort. in psalmo XXI excidit effoderunt Da ex Inst. IV 18, 30, et foderunt T 3 ante diuiserunt uidetur et addendum, cf. Inst. 6 et (ante nocte) suspectum ut ex Vulg., ac Inst. 7 an idem ? cf. Imt. IV 18, 29 dns T 8 minas Pf ex Inst. IV 18, 29, minans T zaccharias T 9 trajfixerunt sic T 10 in] et erit in Inst. IV 19, 3 13 lamentationem Pf ex Inst., lamentatione T 15 confusa Da coni. Inst. IV 19, 4, sed cf. eum locum 16 dabo] dabo in conspectu inimimicorum eorum Inst. 17 brebe T \\'te\\'mpus T uespassianus T 19 triumfauit T 22 scribturis T 23 Solomon Da, solomoni T, defendit eruditus Brit. pag. 26; cf. Inst. IV 18, 32 sit] est Heum perditionem et in inproperium populo. et domus haec erit deserta, et omnis qui transiet per illam admirabitur et dicet: propter quam rem deus fecit terrae huic et huic domui haec mala? et dicent: quia dereliquerunt dominum deum suum et persecuti sunt regem suum dilectissimum deo et cruciauerunt illum in humilitate magna: pro(pter) hoc inportauit illis deus mala haec. quid enim non mererentur qui dominum, qui ad salutem ipsorum uenerat, peremerunt? Post haec detractum patibulo corpus monumento condiderunt. uerum tertio die ante lucem terrae motu facto ac reuoluto lapide quo sepulcrum clauserant resurrexit. in sepulcro autem nihil nisi exuuiae corporis sunt repertae. ipsum uero resurrecturum die tertio iam olim prophetae fuerant praelocuti. Dauid in psalmo XV: non derelinques animam meam ad inferos nec dabis sanctum tuum uidere corruptionem. item Osee: hic filius meus sapiens, propter quod nunc non resistet in contribulatione filiorum suorum: et de manu inferorum eruam eum. ubi est iudicium tuum, mors, ubi est aculeus tuus? idem rursus: uiuificabit nos post biduum die tertio. profectus igitur in Galilaeam post resurrectionem discipulos suos rursus quos metus in fugam uerterat congregauit datisque mandatis quae obseruari uellet et ordinata euangelii praedicatione per totum orbem inspirauit in eos spiritum sanctum ac dedit eis INSTITUTIONES 8 s.] IV 16, 17 ut-aduenerat. 10-13] IV 19, 6 s. 13-17] IV 19, 8. 17-21] IV 19, 9. 21—721, 3] IV 20, 1; 21, 1 s. (-confirmari). AUCTORES 15] Ps. 15, 10. 17] Os. 13, 13 s. 20] Os. 6, 3. T] 4 domui haec Pf ex Inst. IV 18, 32, domihaec (ih in ras. ex u ? m. 1?) T derelinquerunt sic T, reliquerunt Lactantium scripsisse existimo, cf. Inst. IV 18, 33 7 propter Da ex Inst., pro T 9 salutem Pf, salute T 11 terre T 14 profetae T 16 uec T cum Vulg., neque Lactantium scripsvise existimo, cf. Inst. IV 19,8 corruptionem T cum Vulg., interitum Lactantium scripsisse existimo, cf. Inst. 20 ubi] fort. aut ubi scribendum, cf. Inst. IV 19, 9 21 uiuificabit Pf ex Imt. IV19, 9, uiuiftcauit T 22 galileam T 23 mandatis quae Pf, mandatisq. T 24 euangelirj\\' T2 potestatem mirabilia faciendi, ut in salutem hominum tam factis quam uerbis operarentur. ac tum demum quadragesimo die remeauit ad patrem sublatus in nube. hoc Daniel propheta iam pridem ostenderat dicens: uidebam in uisu noctis: et ecce in nubibus caeli ut filius hominis ueniens et usque ad anticum dierum peruenit. et qui adsistebant, obtulerunt eum: et datum est ei regnum et honor et imperium, et omnes populi tribus linguae seruient ei, et potestas eius aeterna, quae numquam transibit et regnum eius non corrumpetur. item Dauid in psalmo CVIIII: dixit dominus domino meo: sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos subpedaneum pedum tuorum. Cum igitur ad dexteram dei sedeat calcaturus inimicos suos qui eum cruciauerunt, quando ad iudicandum orbem uenerit, apparet nullam spem reliquam esse Iudaeis, nisi conuersi ad paenitentiam et a sanguine quo se polluerunt abluti sperare in eum coeperint quem necauerunt. ideo sic dicit Hesdra: hoc pascha saluator noster est et refugium nostrum. cogitate et ascendat in cor uestrum, quoniam habemus humiliare eum in signo: et post haec sperabimus in eum. exheredatos autem esse Iudaeos, quia INSTITUTIONES 3-10] IV 12, 12. 10-13] IV 12, 17. 14—16] IV 12, 21. 16-18] IV 18, 23. 18-22] IV 18, 22. 22—722, 2] IV 20,11. AUCTORES 4] Dan. 7,13 s. 11] Ps. 109, 1. 19] cf. ad Inst. IV 18, 22. T] 2 quadragesimo Da ex Inst. IV 21, 1, quinquagesimo T 3 nube scripsi, nubem T; cf. IV 21, 1; de mort. persec. 2, 3 circumuoluit eum procella nubis; Act. Apost. 1, 9 xat uerAapev OCOTOV profeta T 5 celi C add. m. 2?) T 6 - anticum] uetustum scribendum uidetur, cf. ad Inst. IV 12, 12. 16 8 i | perium T seruient ei Pf ex Inst. IV12,12, seruientes T 12 donec T cum Vulg., quoadusque Lactantium scripsisse existimo, cf. ad Inst. IV 12,17 16 uenerit Pf, uenerat T 17 penitentiam T sanguine Pf, sanguine T 18 necauerunt Fritzschius; cf. Inst. IV 18, 23, negauerunt T 19 Hesdras Fritzschius, cf. Inst. IV 18, 22 21 humiliare Pf ex Inst., humilare T 22 sperabimus Da ex Inst., sperauimus T XVIIII. Lact. 1. 46 Christum reprobauerunt, et nos, qui sumus ex gentibus, in eorum locum adoptatos scripturis adprobatur. Hieremias ita dicit: dereliqui domum meam, dimisi hereditatem meam in manus inimicorum eius. facta est hereditas mea mihi sicut leo in silua, dedit ipsa super me uocem suam, idcirco odiui eam. item Malachiel: non est mihi uoluntas circa uos, dicit dominus, et sacrificium acceptum non habebo ex manibus uestris, quia a solis ortu usque ad occasum clarificabitur nomen meum apud gentes. Esaias quoque sic: uenio colligere omnes gentes et linguas, et uenient et uidebunt claritatem meam. idem alio loco ex persona patris ad filium: ego dominus deus uocaui te in iustitiam, et tenebo manum tuam et confirmabo te, dedi te in testamentum generis mei, in lucem gentium, aperire oculos caecorum, producere ex uinculis alligatos et de domo carceris sedentes in tenebris. Si ergo Iudaei a deo reiecti sunt, sicut sacrarum scripturarum fides indicat, gentes autem, sicut uidemus, adscitae ac de tenebris huius uitae saecularis deque uinculis daemonum liberatae, nulla igitur alia spes homini proposita est, nisi ueram religionem ueramque sapientiam, quae in Christo est, fuerit secutus: quem qui ignorat, a ueritate ac deo semper alienus est. nec sibi de summo deo uel Iudaei uel philosophi blandiantur: qui filium non agnouit, nec patrem potuit agnoscere. haec est sapientia et hoc mysterium summi dei. per illum se deus INSTITUTIONES 2-6] IV 20, 7. 6-10] IV 11, 8. 10-12] IV 11, 10. 12-17] IV 20, 12. 21-23] IV 28, 1 s. 25-723,13] IV 29. AUCTORES 3] Ier. 12, 7 s. 6] MaL 1, 10 s. 10] Is. 66, 18. 12] Es. 42, 6 s. TJ 2 scribturis T 6 idcirco] ideo lnst. IV 20, 7 cum Vulg. 7 uolumtas T 8 quia.] quoniam Inst. IV 11,8, cf. adn. ad h. l. 9 ad T ex Vulg. ut uid., in Lactantium scripsisse existimo, cf. Inst. 10 eseias T 13 uocaui Pf, uocabi T 14 dedi] et dedi Lactantium scripsisse existimo, cf. Inst. IV 20, 12 19 scribturarum T 20 secularis T 24 filosofi T 26 misterium T et agnosci et coli uoluit. ideo prophetas ante praemisit qui de aduentu eius praedicarent, ut cum facta essent in eo quaecumque praedicata sunt, tunc ab hominibus et dei filius et deus crederetur. nec tamen sic habendum est, tamquam duo sint dii. pater enim ac filius unum sunt. cum enim pater filium diligat omniaque ei tribuat et filius patri fideliter obsequatur nec uelit quidquam nisi quod pater, non potest utique necessitudo tanta diuelli, ut duo esse dicantur in quibus et substantia et uoluntas et fides una est. ergo et filius per patrem et pater per filium. unus est honos utrique tribuendus tamquam uni deo et ita diuidendus est per duos cultus, ut diuisio ipsa compage inseparabili uinciatur. neutrum sibi relinquet qui aut patrem a filio aut filium a patre secernit. Superest respondere etiam iis qui putant inconueniens fuisse nec habere rationem ut deus mortali corpore indueretur, ut hominibus subiectus esset, ut contumelias sustineret, cruciatus etiam mortemque pateretur. dicam quod sentio et rem inmensam paucis ut potero substringam. qui aliquid docet, debet, ut opinor, facere ipse quae docet, ut cogat homines optemperare. nam si non fecerit, praeceptis suis fidem derogabit. exemplis igitur opus est, ut ea quae praecipiuntur habeant firmitatem, et si quis contumax extiterit ac dixerit non posse fieri, praeceptor illum praesenti opere conuincat. non potest ergo perfecta esse doctrina, cum uerbis tantum traditur, sed tum perfecta est, cum factis adimpletur. Christus itaque cum doctor uirtutis ad homines mitteretur, utique, ut doctrina eius perfecta esset, et docere et facere debuerat. sed si corpus hominis non induisset, non posset facere quae INSTITUTIONES 1 (prophetas) - 4] IV 29, 10—12. 4-9] IV 29, 1-4. 8 s. 13. 9-13] IV 29, 13—15. c. 45] IV 22-25; IV 26, 24-27. 14-21] IV 22, 2 s.; 23,1-7. 21-25] IV 23,8 s. 22 s. (contumax, praesenti opere)] IV 23,7; 24, 10 (contumacia-exemplo). 25- 724, 6] IV 23, 10-24, 17; 25, 1. T] 1 profetas T 2 predicarent T 5 di T 9 uolumtas T 13 re- linquit Da 14 iis Pf, is T 19 aliquit T 21 derogabit Pf, dero- gauit T precip\\'i*untur T 28 potuisset Pf 46* docebat, id est non irasci, non cupere diuitias, non libidine inflammari, dolorem non timere, mortem contemnere. haec sunt utique uirtutis, set fieri sine carne non possunt. ergo ideo corporatus est, ut cum uincenda esse carnis desideria doceret, ipse faceret prior, ne quis excusationem de carnis fragilitate praetenderet. Dicam nunc de sacramento crucis, ne quis forte dicat: \\'si suscipienda illi mors fuerat, non utique infamis ac turpis, sed quae haberet aliquid honestatis: scio equidem multos, dum abhorrent nomen crucis, refugere a ueritate, cum in ea et ratio magna sit et potestas. nam cum ad hoc missus esset, ut humillimis quibusque uiam panderet ad salutem, se ipse humilem fecit, ut eos liberaret. suscepit ergo id genus mortis quod solet humilibus inrogari, ut omnibus facultas daretur imitandi. praeterea cum esset resurrecturus, amputari partem corporis eius fas non erat nec os infringi, quod accidit us qui capite plectuntur. crux ergo potior fuit, quae resurrectioni corpus integris ossibus reseruauit. his etiam illut accedit, quod passione ac morte suscepta sublimem fieri oportebat. adeo illum crux et re et significatione exaltauit, ut omnibus maiestas eius ac uirtus cum ipsa passione notuerit. nam quod extendit in patibulo manus, utique alas suas in orientem occidentemque porrexit, sub quas uniuersae nationes ab utraque mundi parte ad requiem conuenirent. quantum autem ualeat hoc signum et quid habeat potestatis, in promtu est, cum omnis daemonum cohors hoc signo expellitur ac fugatur. et sicut ipse ante passionem daemonas uerbo et inperio proturbabat, sic nunc nomine ac signo passionis eius idem INSTITUTIONES 7] IV 26, 1. 7-15] IV 26, 29 s. 15-18] IV 26,31-33 (-redderetur). 18—24] IV 26,33 (ab illa quoque) - 36. 24-725,3] IV 27, 1 s.; V 21,3-5. 77 2 hae Heum 3 uirtutis eruditus Brit. pag. 422 (cf. c. 57, 4), uirtutes T 8 utique Pf, utuque T 15 preterea T 16 accMit ex acceit T 17 fuit quae Pf, fuitq. T 18 reseruauit Pf, reseruabit T 19 accedit Pf, accepit T 25 potestatisin (isi in ras. ex em) T promtu Pf, promtum T 26 expellatur ac fugetur Heum 28 eius idem erw- ditus Brit. pag. 422 coni. Inst. IV 27, 2, eiusdem T spiritus inmundi, quando in corpora hominum inrepserint, exiguntur, cum extorti et excruciati ac se daemonas confitentes uerberanti se deo cedunt. quid ergo sperauerint de suis religionibus cumque sua sapientia Graeci, cum uideant deos suos, quos eosdem daemonas esse non negant, per crucem ab. hominibus triumphari? Una igitur spes hominibus uitae est, unus portus salutis, unum refugium libertatis, si abiectis quibus tenebantur erroribus aperiant oculos mentis suae deumque cognoscant, in quo solo domicilium ueritatis est, terrena et de terra ficta contemnant, philosophiam, quae apud deum stultitia est, pro nihilo conputent, sed uera sapientia id est religione suscepta fiant inmortalitatis heredes. at enim repugnant non tam ueritati quam propriae saluti cumque haec audiunt, uelut aliis inexpiabile nefas detestantur. sed ne audire quidem patiuntur, uiolari aures suas sacrilegio putant, si audierint, nec iam maledictis abstinent, sed quantis possunt uerborum contumeliis insectantur. idemque si potestatem nacti fuerint, uelut hostes publicos persecuntur, immo etiam plus quam hostes, quorum, cum bello uicti fuerint, aiit mors aut seruitus poena est nec ullus post arma deposita cruciatus, quamuis omnia pati meruerint qui facere uoluerunt, et inter mucrones locum pietas habet. inaudita est crudelitas, cum innocentia nec uictorum hostium condicionem meretur. quae tanta huius furoris est causa? scilicet quia ratione congredi non queunt, uiolentia premunt, incognita causa tamquam nocentissimos INSTITUTIONES 3-6] IV 27, 6-15. 5 quos-nl\\'gant] IV 27, 15 (Homero). 7-13] IV 28, 1 s.; cf. III 30, 3—8. 13-18] V 1, 1. 3-7. 18-726, 8] V 9, 2-8. AUCTORES 3 uerberanti deo] cf. oraculum Inst. I 7, 10 (pag. 27,16). T] 3 caedunt T 4 cumque] omnique Da 6 triumfari T 9 coginojscant T 10 de bis, pr. del. T 11 filosofiam T 12 sed] et Pf 13 ad T 15 ne audient quidem patienter Hettnl, patienter (UOlullt) Buen 18 nacti Pf, acti T 19 publicos (nos) Heum 21 ullus Pf, ullis T 23 habet, Da conI. Inst. V 0, 3 (cf. etiam Buen), haberet T, habet. (at) eruditus Brit. pag. 423 24 que T 26 praemunt T damnant, quia constare de ipsa innocentia noluerunt. nec satis putant, si celeri ac simplici morte moriantur quos inrationabiliter oderunt, sed eos exquisitis cruciatibus lacerant, ut expleant odium, quod non peccatum aliquod, sed ueritas parit: quae idcirco male uiuentibus odiosa est, quia aegre ferunt esse aliquos quibus facta eorum placere non possunt. hos omni modo cupiunt extinguere, ut possint libere sine teste peccare. Sed haec facere se dicunt, ut deos suos defendant. primum, si dii sunt et habent aliquid potestatis ac numinis. defensione hominis patrocinioque non indigent, sed se ipsos utique defendunt. aut quomodo ab iis homo sperare auxilium potest, si ne suas quidem iniurias possunt uindicare? stultum igitur et uanum, deorum esse uindices uelle, nisi quod ex eo \\'magis apparet diffidentia. qui enim patrocinium dei quem colit suscipit, illum esse nihili confitetur: si autem ideo colit, quia potentem arbitratur, non debet eum uelle defendere a quo ipse est defendendus. nos igitur recte. nam cum isti defensores falsorum deorum aduersus uerum deum rebelles nomen eius in nobis persecuntur, nec re nec uerbo repugnamus, sed mites et taciti et patientes perferimus omnia quaecumque aduersus nos potest crudelitas machinari. habemus enim fiduciam in deo, a quo expectamus secuturam protinus ultionem. nec est inanis ista fiducia, siquidem eorum omnium qui hoc facinus ausi sunt miserabiles exitus partim cognouimus, partim : uidimus nec ullus habuit inpune quod deum laesit, set qui sit uerus deus qui uerbo discere noluit, supplicio suo didicit. uellem scire, cum inuitos adigunt ad sacrificium, quid secum INSTITUTIONES 4 s.] V 21, 1. c. 48] V 19, 1-24. 9] V 19, 20 (sed-sacra). 10-18] V 20, 2. 12 s.] V 20, 4. 20-23] V 20, 10. 22- 27] V 23. 28-727,9] V 20, 5 s. 7 s. AUCTORES 4 s.] Terent. Audr. I 1, 41. T] 1 quia Ila coni. Inst. V 1, 5, qui T 5 egre T 10 aliquid Pf. aliquod T 11 defensione Pf, defensionem T 16 nihili Da, nihilo T i u 24 fudicia (u et i del. et corr. m. 2) T 25 cognobimus T 26 uidimus Da, uidemus T lesit T 27 suplicio T. habeant rationis aut cui praestent quod faciunt. si diis, non est ille cultus nec acceptabile sacrificium quod fit ingratis, quod extorquetur per iniuriam, quod eruitur per dolorem; si autem ipsis quos cogunt, non est utique beneficium quod quis ne accipiat, etiam mori mauult. si bonum [non] est ad quod me uocas, cur malo inuitas? cur non uerbis, sed uerberibus? cur non ratione, sed cruciatibus corporis? unde apparet malum esse illut ad quod non inlicis uolentem, sed trahis recusantem. quae stultitia est consulere uelle nolenti? an si aliquis prementibus malis ad mortem confugere cogatur, num potes, si aut gladium extorseris aut laqueum ruperis aut (a) praecipitio retraxeris aut uenenum effuderis, conseruatorem te hominis gloriari, cum ille quem seruasse te putas nec gratias agat et te male secum arbitretur egisse, quod mortem sibi prohibueris optatam, quod ad finem, quod ad requiem malorum peruenire non siueris? beneficium enim non ex qualitate rei debet, sed ex animo eius qui accipit ponderari. cur pro beneficio imputes quod mihi maleficium est? uis me deos tuos colere, quod ego mihi mortiferum duco? si bonum est, non inuideo, fruere solus bono tuo; non est quod uelis errori meo succurrere quem iudicio ac uoluntate suscepi. si malum, quid me ad consortium mali rapis? utere sorte tua. ego malo in bono mori quam in malo uiuere. Haec quidem iuste dici possunt. sed quis audiet, cum homines furiosi et inpotentes minui dominationem suam INSTITUTIONES 1-3] V 19, 22 s. 2 s.] V 19, 6. 5-9] V 19, 11. 5 s.] V 19, 6—8. 6 s.] V 19, 11 (uerbis-uerberibus). 10-16] haec non sunt in Inst. 16-18] V 20, 5 (-recusanti). 18—23] V 12,3 s. (si uobis-amplectimur); 13,10 s. 22] Vergilii locus non est in Instit. AUCTORES 22] Verg. Aen. XII 932. 1] 1 prestent T 5 ne Pf, nec T non eiecit Da 9 quae. (e er.) T in margine sinistro notas habet T, quarum prior pars cum extrema margine resecta est; Guil. Schmitzius legit et suppleuit haec [q[coLta«e! uciirnoi«Dti cf. ad pag. 677, 19 10 praementibus T conatur Pf 12 a praecipitio He-um, precipitio T 15 rplroibueris sic T 16 siueris Da, sinueris T, quam formam uulgarem esse existimat Georges, lex. lat.1 II pag. 2409, sed U correctione hac sineris orta uidetur, sineris \\'fortasse\\' Buen 21 uolumtate T putent, si sit aliquid in rebus humanis liberum? atquin religio sola est in qua libertas domicilium conlocauit. res est enim praeter ceteras uoluntaria nec inponi cuiquam necessitas potest, ut colat quod non uult. potest aliquis forsitan simulare, non potest uelle. denique cum metu tormentorum aliqui aut cruciatibus uicti ad execranda sacrificia consenserint, numquam ultro faciunt quod necessitate fecerunt, sed data rursus facultate ac reddita libertate referunt se ad deum eumque precibus et lacrimis placant agentes non uoluntatis quam non habuerunt, sed necessitatis quam pertulerunt paenitentiam, et uenia satisfacientibus non negatur. quid ergo promouet qui corpus inquinat, quando inmutare non potest uoluntatem? at enim homines inanis cerebri si quem fortem adegerint libare diis suis, incredibili alacritate insolenter exultant et quasi hostem sub iugum miserint, gaudent. si uero aliquis nec minis nec tormentis territus fidem uitae anteferre maluerit, in hunc ingenium suum crudelitas exerit, infanda et intolerabilia molitur. et quia sciunt gloriosam esse pro deo mortem et hanc nobis esse uictoriam, si superatis tortoribus animam pro fide ac religione ponamus, et ipsi enituntur ut uincant. non adficiunt morte, sed excogitant nouos inauditosque cruciatus, ut fragilitas uiscerum doloribus cedat, et si non cesserit, differunt adhibentque uulneribus curam diligentem, ut crudis adhuc cicatricibus repetita tormenta plus doloris inmittant. et (dum) hanc aduersus innocentes carnificinam exercent, pios utique se et iustos et religiosos putant — talibus enim sacris d(ii) eorum delectantur —, illos uero impios et desperatos INSTITUTIONES 1-5] V 19, 23. 11 (non est-potest). 5- 12] V 13, 6—10 (-redcant). 12-729, 3] V 11,11-17. 15-18] V 9, 12. 21] V 9, 10. 25—729, 3] V 9, 13 s.; 19, 6 s. 17. 11 1 adquin T 3 preter T uolumtaria T 8 praecibus T 9 placant Pf, placat T uolumtatis T 10 penitentiam T 12 uolumtatem T ad T 13 forte Da et Heum, sed cf. Inst. V 11,15 21 morte Pf, mortem T, in mortem Btten conl. Tac. ann. IV 45 25 dum-exereent Da, exercent T; exercentes Pf; an cum-eaercent ? cf. Inst. VI 1, 9 cum uiuero se eqs. 27 dii eorum Da coni. Inst. V 10, 17 et Buen conI. Inst. V 11,18, deorum T nuncupant. quae ista est peruersitas, ut qui torquetur innocens desperatus atque impius nominetur, carnifex autem iustus piusque dicatur? Sed recte ac merito puniri eos aiunt, qui publicas religiones a maioribus traditas execrantur. quid? si maiores illi stulti fuerunt in suscipiendis religionibus uanis, sicut iam supra ostendimus, praescribetur nobis quominus uera et meliora sectemur? cur nobis auferimus libertatem et quasi addicti alienis seruimus erroribus? liceat sapere, liceat inquirere ueritatem. sed tamen, si libet maiorum defendere (religiones), cur inpune habent Aegyptii, qui pecudes et omnis generis bestias pro diis colunt? cur de diis ipsis (mimi) aguntur et qui eos facetius deriserit, honoratur? cur audiuntur philosophi, qui aut nullos deos esse aiunt aut, si sunt, nihil curare nec humana respicere aut nullam esse omnino quae regat mundum prouidentiam disserunt? sed soli ex omnibus impii iudicantur qui deum, qui ueritatem secuntur. quae cum sit eadem iustitia, eadem sapientia, hanc isti uel inpietatis uel stultitiae crimine infamant nec perspiciunt quid sit quod eos fallat, cum et malo uocabulum boni et bono mali nomen inponunt. plurimi quidem philosophorum, sed maxime Plato et Aristoteles de iustitia multa dixerunt adserentes et extollentes eam summa laude uirtutem, quod suum cuique tribuat, quod aequitatem in omnibus seruet: et cum ceterae uirtutes quasi tacitae sint et intus inclusae, solam esse iustitiam quae nec sibi tantum conciliata 7 supra] c. 15 ss. INSTITUTIONES 4-10] V 19, 3—5. 10-16] V 20, 12-14. 16-20] V 19, 7 s. ( - inpiorum). 20-24 (aequitatem). 730, 6-9] V 14, 5 (ut Aristotelell-patronos). 7-13. 15. 19-15, 2; 17, 4 s. 24-730,2] locus non est in Instit. AUCTORES § 5-8] ad Ciceronis de rep. librum III (c. 7) refert Maius; uerba § 5 certe \\'et cum-quam plurimis prosit\\' inde deriuata esse ostenditur locis Nonii pag. 373, 24; 299, 30. TJ 2 adque T 4 recte T istulti (i exp. et del.) T 8 et] eriiditus Brit. pag. 28, dubitat tamen pag. 428, sed T 10 religiones add. Da conI. Inst. V 20, 12 12 mimi add. Da coni. Inst. V 20, 12 13 filosofi T 14 sint Heum 15 prouidentiam Pf, prouidentia T 20 plurimi Heum et Buen, primuli T 21 filosoforuni T 23 equitatem T sit nec occulta, sed foras tota promineat et ad bene faciendum prona sit, ut quam plurimis prosit; quasi uero in iudicibus solis atque in potestate aliqua constitutis iustitia esse debeat et non in omnibus. atquin nullus est hominum ne infimorum quidem ac mendicorum in quem iustitia cadere non possit sed quia ignorabant quid esset, unde proflueret, quid operis haberet, summam illam uirtutem, id est commune omnium bonum paucis tribuerunt eamque nullas utilitates proprias aucupari, sed alienis tantum commodis studere dixerunt. nec inmerito extitit Carneades homo summo ingenio et acumine, qui refelleret istorum orationem et iustitiam, quae fundamentum stabile non habebat, euerteret, non quia uituperandam esse iustitiam sentiebat, sed ut illos defensores eius ostenderet nihil> certi, nihil firmi de iustitia disputare. Nam si iustitia est ueri dei cultus — quid enim tam iustum ad aequitatem, tam pium ad honorem, tam necessarium ad salutem quam deum agnoscere ut parentem, uenerari ut dominum eiusque legi et praeceptis obtemperare? —, nescierunt ergo iustitiam philosophi, quia nec ipsum deum agnouerunt nec cultum eius legemque tenuerunt. et ideo refelli potuerunt a Carneade, cuius haec fuit disputatio, nullum esse ius naturale itaque omnes animantes ipsa ducente INSTITUTIONES 2-5. 7 s.] V 14, 16-20 (cf. 18 nemo deoiustitia indiget). 6—9] V 15, 1. 9—14] V 14, 3—5; c. 16. 17 s.] V 18, 14-16. 19-731, 21] V 16. 19 s.] V 14, 12 s. 20-731, 8] V 16, 3 s. TBP(a 15)] 3 adque T 4 adquin T infimorum lJa, infirmorum T 6 proflueret Pf, plrJofluerent (r m ras. ex lu) T 7 commune Pf, communem T 11 refelleret Pf, rofellet T storum T 14 post disputare in imo fol. 42x svbscriptio haec €Xp(-b€ opificio bl-INC-€piTOODA€ T proxima pars Epitomae etiam codicibus BP seruata in his libros Institutionum, Dc ira dei, De opificio dei ut liber decimus sequitur; DE OPI- FICIO DIVINO LIBER VIIII EXPLICIT INCIPIT EPITOMEN (sic) LIBKI SEPTIMI LIBER X FELICITEK B; CAECILI FIRMIANI DE OPIFICIO DI LIB VIIII EXPLIC INCIPIT DE EPITOME LIBER DECIMVS P 15 nam om., incipit a Si P \\'Sil B3 16 enim ont. P 17 deum om. P adgnoscere B 18 dm T, sed cf. c. 54, 4; Inst. V 1H, 14 et] ut BI, wut B3 preceptis T 19 filosofi TB 20 adgnouerunt B 21 carneadae T 22 naturae P ducent T natura commoda sua defendere et ideo iustitiam, si alienis utilitatibus consulit, suas neglegit, stultitiam esse dicendam. quodsi omnes populi penes quos sit imperium ipsique Romani qui orbem totum possederint iustitiam sequi uelint ac suum cuique restituere quod ui et armis occupauerunt, ad casas et egestatem reuertentur. quod si fecerint, iustos quidem, sed tamen stultos iudicari necesse est, qui ut aliis prosint, sibi nocere contendant. deinde si reperiat aliquis hominem, qui aut aurum pro orichalco aut argentum pro plumbo uendat per errorem atque id emere necessitas cogat, utrum dissimulabit et emet paruo an potius indicabit? si indicabit, iustus utique dicetur, quia non fefellit, sed idem stultus, qui alteri fecerit lucrum, sibi damnum. sed facile de damno est. quid? si uita eius in periculum ueniet, ut eum necesse sit aut occidere aut mori, quid faciet? potest hoc euenire, ut naufragio facto inueniat aliquem inbecillum tabulae inhaerentem aut uicto exercitu fugiens reperiat aliquem uulneratum equo insidentem: utrumne aut illum tabula aut hunc equo deturbabit, ut ipse possit euadere? si uolet iustus esse, non faciet, sed idem stultus iudicabitur, qui dum alterius uitae parcit, suam prodet. si faciet, sapiens quidem uidebitur, quia sibi consulet, sed idem malus, quia nocebit. Acuta ista sane, sed respondere ad ea facillime possumus. inmutatio enim nominum facit, ut sic esse uideatur. INSTITUTIONES 8-13] V 16, 7 s. 13-21] V 16, 9-11. 22 Acuta ista saue] V 16, 13 arguta-sunt. 22 s. sed-possumus] V 17, 2—8. 23-732, 17] V 17. 23—732, 2] V 14, 2; 17, 1; 19, 7 (nominainmutent, bonis-imponere). TBP] 1 iustitia** (et er.) B 2 consulet BI, corr. B3 necleget B 4 possiderint Pl, corr. P2 5 causas T 8 repperiat TBPar 9 aurichalco P 10 adque T coget T, cogit B dissimulauit TBl, corr. B2 11 et emet-si indicabit om. P iudicauit utroque loco TBI, corr. B2 12 itaque T, itique ex itaque Plf 13 quod B\\' (corr. B3) P 14 illius P ueniat P 15 uenire T 16 inbeccillum TB, inbicillum (alt. i ex e) P2 inhralerentem B3, inherentein (. m. 2) P, in quo w saepe add. m. 2 17 repperiat TBPar *equo (a er.) BP 18 deturbauit (alt. u ex b, sic) B 20 parcet B prodit TP, perdet edd. qUidem sapiens uidebitur B 21 quiral P- consulit P 22 acuta] arguta Inst. V 16,13 sta T plane Inst. ibid. ea* P facillimae TBar 23 esse. (t er.) P uideantur P nam et iustitia imaginem habet stultitiae, non tamen est stultitia, et malitia imaginem sapientiae, non tamen sapientia est sed sicut malitia ista in conseruandis utilitatibus suis intellegens et arguta non sapientia, sed calliditas et astutia est, ita et iustitia non debet stultitia, sed innocentia nominari, quia necesse est et iustum esse sapientem et eum qui sit stultus iniustum. nam neque ratio neque natura ipsa permittit, ut is qui iustus est, sapiens non sit, quoniam iustus nihil utique facit nisi quod rectum et bonum est, prauum et malum semper fugit. quis autem discernere bonum et malum, prauum et rectum potest nisi qui sapiens fuerit? stultus autem male facit, quia bonum et malum quid sit ignorat, ideo peccat, quia non potest recta et praua discernere. non potest igitur neque stulto iustitia neque iniusto sapientia conuenire. ergo stultus non est qui nec tabula naufragum nec equo saucium deiecerit, quia se abstinuit a nocendo, quod est peccatum; peccatum autem uitare sapientis est. sed ut stultus prima facie uideatur, illa res efficit, quod extingui animam cum corpore existimant: I idcirco omne commodum ad hanc uitam referunt. si enim post mortem nihil est, utique stulte facit qui alterius animae parcit cum dispendio suae aut qui alterius lucro magis quam suo consulit. si mors animam delet, danda est opera quo diutius commodiusque uiuamus: si autem uita post mortem INSTITUTIONES 1-14] V 17, 25-28. 14-17] V 17, 10. 20-22. 27. 31. 17-733, 4] V 18, 1-3. TBP] 1 stultitia est T, est stultitia transposuit B2 2 imaginem] vmaginem habet T, imagine (~ m. 2) P 3 sed om. T militia 1\\'1, corr. III. recentissima in cami extermm restituit P1 4 ealliditas] auiditas P et B, cf. Inst. V 17, 32. 33, uel T, uel et P 6 et om. B tÎustu, P1* e 7 ratione T fnatural B1 8 est] esset T 10 discernern (n exp. et del.) T 11 poterit edd. qui* (a er.) P 12 & malum ira mg. add. P5 13 igitur] ergo T 14 iniusto] iusto T ergo stultus] stultus igitur T 15 *equo (a er.) P 17 fUt\\' B 18 effecit P aestimant T 19 idcircosqj P2 ante omne 4 uel 5 litt. eras. P 20 stulte P1 21 dum (d del.) B auteomne4uel5litt. eras. P 20stu1t1eJpl21dum(dcUI.)B 22 consulet B dela danda (i. e. delectanda corr. m. 1?) P quo diutius BI, quo+iu\\'stius B3, quod iustius T, quoduis P; cf. Inst. V 18, 2 superest aeterna et beata, hanc utique corporalem cum omnibus terrae bonis iustus et sapiens contemnet, qui scit quale a deo sit praemium recepturus. teneamus igitur innocentiam, te- neamus iustitiam, subeamus imaginem stultitiae, ut ueram sapientiam tenere possimus. et si hominibus ineptum uidetur ac stultum torqueri et mori malle quam libare diis et abire siue noxa, nos tamen omni uirtute omnique patientia fidem deo exhibere nitamur. non mors terreat, non dolor frangat, quominus uigor animi et constantia inconcussa seruetur. stultos uocent, dummodo ipsi stultissimi sint et caeci et hebetes et pecudibus aequales, qui non intellegunt esse mortiferum relicto deo uiuo prosternere se atque adorare terrena, qui nesciunt et illos aeternam poenam manere qui figmenta insensibilia fuerint uenerati et eos qui nec tormenta nec mortem pro cultu et honore ueri dei recusauerint, uitam perpetuam consecuturos. haec est fides summa, haec uera sapientia, haec perfecta iu- stitia. nihil ad nos adtinet quid iudicent stulti aut quid homunculi sentiant: nos iudicium dei expectare debemus, ut eos postmodum qui de nobis iudicauerint iudicemus. Dixi de iustitia, quid esset: sequitur ut ostendam quod sit uerum sacrificium dei, qui iustissimus ritus colendi, ne quis arbitretur aut uictimas aut odores aut dona pretiosa INSTITUTIONES 2-15] V 18, 8-13. 16. 16-19] V 23. c. 53] cf. VI 25. 20 s.] VI 1, 2 (-coli oporteat). 22—734, 5] VI 1, 5 s.; 2, 1 s. TBP] 1 eterna T 2 bonae (ae in ras. ex is? m. 2) P sapien*s (i er.) T contem*net (p er.) P quia (a s. l. add. m. 1?) P edd. scit B\\'P, sciet T, sciret P3 a deo] abeo B1, corr. B2 4 stultitiafe1 B 5 <et si P2 6 uelle B, sed cf. Inst. V 18,12 libare diis T, liberãldi se B, liberare di P 7 tam T uir**tute (ui er.) T 8 idoj P2 eifaibere B3P, exibere T alt. non T, nec B, ac nec P 10 sint stultissimi P stultissimi-hebetes] heuetes et caeci B hiejbetes P\\' 12 adque T 13 aeternam om. P fingmenta Bac 14 uenerati] adorati T morte T cultui T 15 recusauerint] non recusauerunt sic T, recusauerirnt JB3 16 fides summa] fidissima (tert. i ras. ex u) B fides om. P haec uera sapientia om. T iustitia om. T, in ras. P 17 adtinet om. P quid iudicent om. T aut om. T rhlomunculi B 19 iudicant T 20 rdixi de1 P2 iustitiam T, iustitoa P2 21 qui] qui sit T 22 odore P praetiosa BPi, pr. a exp. P2 desiderari a deo, a quo si fames, si sitis, si algor, si rerum omnium terrenarum cupiditas abest, non ergo utitur his omnibus quae templis diisque fictilibus inferuntur. sed sicut corporalibus corporalia, sic utique incorporali incorporale sacri- ficium necessarium est, illis autem quae in usum tribuit homini deus, ipse non indiget, cum omnis terra in ipsius sit potestate: non indiget templo cuius domicilium mundus est, non indiget simulacro qui est et oculis et mente inconprehensibilis, non indiget terrenis luminibus qui solem cum ceteris astris in usum hominis potuit accendere. quid igitur ab homine desiderat deus nisi cultum mentis, qui est purus et sanctus? nam illa quae aut digitis fiunt aut extra hominem sunt, inepta fragilia ingrata sunt. hoc est sacrificium uerum, non quod ei arca, sed quod ex corde profertur, non quod manu, sed quod mente libatur, haec acceptabilis uictima est quam de se ipso animus immolauerit. nam quid hostiae, quid tura, quid uestes, quid aurum, quid argentum, quid pretiosi lapides conferunt, si colentis pura mens non est? sola ergo iustitia est quam deus expetit: in hac sacrificium, in hac dei cultus est. de quo nunc mihi disserendum est docendumque in quibus operibus iustitiam necesse sit contineri. Duas esse humanae uitae uias nec philosophis ignotum fuit nec poetis, sed eas utrique diuerso modo INSTITUTIONES 5-7. 9 s.] VI 2, 3-5. 10-16] VI 1, 4; 2, 12 s. 16 nam quid hostiae] VI 2, 9. 18—21] VI 2, 14. 22-73;), 1] VI 3, 1. AUCTORES c. 54 ss.] cf. Oscarii a Gebhardt et Funkii locos ad Iust. VI 3 adlatos. TBP] 1 a quo] quod T, a quo* P famis B 2 terrenorum P adest T 3 que TP1, qug P7 4 corporalia] corporale B sic om. P incorporali om. Bl, \\'corporalibus\\' B3 5 illi\\'. (s er., \\' distinctwnem add. m. 2) B auteui quae B 6 in om. T in\\'di\\'get T 7 inadrget T 8 inconpraehensibilis B, incompr.ehensibilis (a er.) P 9 liunVnibus T1 10 hominis] hominibus B, sed cf. Inst. VI 2, 3 12 qU\\'ale Blt dig\\'i\\'tis B 14 manu. (s ? er.) P 16 se om. T jpso aiuimus B immolat B 17 quid argentum quid aurum T, sed cf. Inst. VI1, 8; 25, 6 praetiosi BPI, a exp. P2 18 conferuntur P 19 hfatC (ante sacrificium) B3 alt. hac (a in ras. ex o ?) B3, rhacl P 20 alt. est om. B 22 filosofis T, philosofis P induxerunt. philosophi alteram industriae, alteram inertiae esse uoluerunt, sed hoc minus recte, quod eas ad sola uitae huius commoda rettulerunt. melius poetae, qui alteram iustorum, alteram impiorum esse dixerunt: sed in eo peccant, quod eas non in hac uita, sed aput inferos esse aiunt. nos utique rectius, qui alteram uitae, alteram mortis et hic tamen esse has uias dicimus. sed illa dexterior, qua iusti gradiuntur, non in Elysium fert, sed in caelum — immortales enim fiunt —, sinisterior ad Tartarum: aeternis enim cruciatibus addicuntur iniusti. tenenda est igitur nobis iustitiae uia, quae ducit ad uitam. primum autem iustitiae officium est deum agnoscere eumque metuere ut dominum, diligere ut patrem. idem enim qui nos genuit, qui uitali spiritu animauit, qui alit, qui saluos facit, habet in nos non modo ut pater, uerum etiam ut dominus licentiam uerberandi et uitae ac necis potestatem, unde illi ab homine duplex honos, id est amor cum timore debetur. secundum iustitiae officium est hominem agnoscere uelut fratrem. si enim nos idem deus fecit et uniuersos ad iustitiam uitamque aeternam pari condicione generauit, fraterna utique necessitudine cohaeremus: quam qui non agnoscit, iniustus est. sed origo huius mali, quo societas inter se hominum, quo necessitudinis uinculum dissolutum est, ab ignoratione ueri dei nascitur. qui enim fontem illum benignitatis ignorat, bonus INSTITUTIONES 1 s. (-uoluerunt)] VI 3,2 (-uitiorum). 2 s.] VI 3, 4—6 (-spectat) 9 (ad-rettulerunt). 3-5] VI 3, 9 (poetae—proposuerunt). 5—7] VI 3,10 s. 7—10] VI 4, 1 s. 5. 10 s. tenenda—uitam] VI 4,14. 11 s.] VI 9, 1. 11-16] VI 9, 24; cf. V 18,14-16. 17- 736, 1] V 6, 12; VI 9, 24-10, 6. 8. TBP] 1 filosofi T, philosofi P 2 rect*e (a er.) BP quodl T sola1 P2 3 commoda (d ex t) B retulerunt P 4 inpiorum B 5 apud BP 6 alteram uitae om. T 7 diximus (x del. et corr. m. 1) B gradientur B 8 aelysium B, elypsium P inmortalis B 10 igitur om. B 11 agnoscere] adgnoscere ut parentem B 12 idiemi P2 13 qui (ante nos) om. T supra spu eras. spiritu ut uid. P 14 dSiSj P2 17 rest! T2 adgnoscere B 18 rnos, B et] ut P 20 coheremus TB1 (corr. B3) P1, pr. e in e corr. P2 adgnoscit B inrilustus T2 22 di (~ add. m. 2) T noscitur (a m. 1, o exp. m. 2) P esse nullo pacto potest. Inde est quod ei eo tempore quo dii multi consecrari ab hominibus colique coeperunt, fugata sicut poetae ferunt iustitia diremptum est omne foedus, dirempta societas iuris humani. tum sibi quisque consulens ius in uiribus conputare, nocere inuicem, fraudibus adgredi, dolis circumscribere, commoda sua aliorum incommodis adaugere, non cognatis, non liberis, non parentibus parcere, ad necem hominum pocula temperare, obsidere cum ferro uias, maria infestare, libidini autem qua furor duxerat frena laxare, nihil denique sancti habere quod non cupiditas infanda uiolaret. cum haec fierent, tum leges sibi homines condiderunt pro utilitate communi, ut se interim tutos ab iniuriis facerent. sed metus legum non scelera conprimebat, sed licentiam submouebat. poterant enim leges delicta punire, conscientiam punire non poterant. itaque quae ante palam eant, clam nen coeperunt: circumscribi etiam iura, siquidem ipsi praesides legum praemiis muneribusque corrupti uel in remissionem malorum uel in perniciem iustorum sententias uenditabant. his INSTITUTIONES 1-4] V 5, 9. 13 s.; 6,10 s. 4-10] V 9. 15—17 (-profanent). 11 s. cum - communi] VI 9, 2 s. gentis-utalr. 12 s. sed-submouebat] VI 9, 5. 16—18] V 9, 17 (a qui si iudiees). AUCTORES 4 ius in uiribus] cf. Sallust. Hist. I 33 Dietseh. 11 ss.] fort. Tulliana esse existimat Maius ad Cic. de rep. III, XIV (13, 23), ed. 1822 pag. 241 ado. 4. TBP] 1 ex om. B\\' (s. I. B3) P 2 consacrari T 3 iustitia] iustitia sic** (ut er.) B direptum TP, diremptus Bl, diremptu* B3 f\\'ro\\\\\\'>dus B* direpta TBX (corr. Bz) P 4 cousulere BP *u\\'ilribus ex iuribus T 5 co;putare B adgraedi B 6 rj\\\\lliorum (a s. I. add. d i in ras. m. 3) B incommodis] commodis T -.-7 cognatis (a in ras. ex 3 fere litt. m. 2) P 8 mari B 9 qua] quauni et in tng. rum (add. m. 2 ?) P; quo edd., recte? cf. Inst. VI 21, 4 furor om. P duxerit edd. 10 santfti P1 cupiditas infanda non BP 12 tyutos Px 13 conpraemebat Baf, coprimebant (exp. m. 2) P 14 punire om. P conscientiam] **licentiam P punire P, munire TB, sed cf. de ira dei 8, 9 15 itaquae (exp. m. 2) P quae om. TP antea T, recte? fiebant clam fieri om. T 17 premiis T corrubti Pl, in ras. corr. P1 remissionem Pf, remissione T, remunerationem BP, illud cum Da et Buen recepi coni. Inst. V 9, 17 noxios inpune dimittant 18 perniciem (c in ras. ex t m. 2) P iustorum BP, bonorum T edd., sed ut contrarium ex malorum deriuatum uidetur; Ii- accedebant dissensiones et bella et mutuae depraedationes et oppressis legibus saeuiendi potestas licenter adsumpta. In hoc statu cum essent humanae res, misertus nostri deus reuelauit se nobis et ostendit, ut in ipso religionem fidem castitatem misericordiam disceremus, ut errore uitae prioris abiecto simul cum ipso deo nosmet ipsos, quos inpietas dissociauerat, nosceremus legemque diurnam, quae humana cum caelestibus copulat, tradente ipso domino sumeremus, qua lege uniuersi quibus inretiti fuimus errores cum uanis et impiis superstitionibus tollerentur. quid igitur homini debeamus, eadem illa lex diuina praescribit, quae docet quidquid homini praestiteris deo praestari. sed radix iustitiae et omne funda- mentum aequitatis est illut, ut non facias quod pati nolis, sed alterius animum de tuo metiaris. si acerbum est iniuriam ferre et qui eam fecerit uidetur iniustus, transfer in alterius personam quod de te sentis et in tuam quod de altero iudicas, et intelleges tam te iniuste facere, si alteri noceas, quam alterum, si tibi. haec si mente uoluamus, innocentiam tene- bimus, in qua iustitia uelut primo gradu insistit. primum INSTITUTIONES 1 s.] cf. V 8, 6; 5, 11. 3-10] V 7, 1 s. 4 s. (religionem .. misericordiam)] VI 10, 2 set—nominatur. 7 s. (legemque diuinam)] VI 8, 6 (-caelestis). 7 quae-copulat] VI 10, 2. 8 s. tradente ipso domino] VI 8,12. 10—12] VI 10,1. 12-18] VI 23,32 (a nos ipsos). 18 s.] V 17, 21. 31; 22, 5; VI 18, 12. 19 s. primumprodesse] VI 11, 2 ergo si-necesse est. milis oppositio ap. Cyprian. ad Demetr. c. 11 (pag. 359, 4) inpunitatem consecuntur mali, dum modesti tacent his accedebant om. P TBP] 1 oppressis (i ex c.m. 2) P 2 legib; ex lec P2\\' seuiendi T aitlsumta B3 3 misertus est B, miser*tus (i ? er.) P 4 ut in ras. ex 3 fere litt. P2 relegionõ (alt. e ex i) P2 5 terrore uitoj Pl 6 impietas P 7 nosceremus] disceremus B legêq. (q. add. m. 2 ?) P humana1 P2 8 cralelestibus B3 tradentem T 9 errores (alt. e ex i m. 2) P impiis T 10 igitur] enim B 11 perscribit T quidquic ut uid. Px, quicquid corr. P2 12 prestiteris T prestari TB 13 illud P facias] facias ulli (ex illut corr. m. 1 uel 2) B nollis B 14 mitiaris Bl, corr. B3 aceruum B1, corr. B2 16 de ante te] in P 17 intellegis BP sril T 19 primo] primo est P consistit B, institita (a in erasa interpunctione ut uid. m. 2) sic P IYIIII. Lact. 1. 47 est enim non nocere, proximum prodesse. sed sicut in rudibus agris priusquam serere incipias, euulsis sentibus et omnibus stirpium radicibus amputatis arua purganda, sic de nostris animis prius uitia detrahenda sunt et tunc demum uirtutes inserendae, de quibus seminatae per uerbum dei fruges uirtutis oriantur. Tres adfectus uel ut ita dicam tres Furiae sunt, quae in animis hominum tantas perturbationes cient et interdum cogunt ita delinquere, ut nec famae nec periculi sui respectum habere permittant, ira, quae uindictam cupit, aua- ritia, quae desiderat opes, libido, quae adpetit uoluptates. his uitiis ante omnia resistendum est, hae stirpes eruendae, ut uirtutes inseri possint. hos adfectus Stoici amputandos, Peripatetici temperandos putant, neutri eorum recte, quia neque in totum detrahi possunt, siquidem natura insiti certam habent magnamque rationem, neque deminui, quoniam si mala sunt, carendum est etiam mediocribus, si bona, integris abutendum INSTITUTIONES 1-6. 12 s.] VI 15,8 s. 7-11] VI 19, 4; cf. 13, 8-10; 15, 5 s. 11—739, 22] VI 14. 2-c.17. 13-739, 1 s.] VI 14,2. 7 s.; 15; 16, 1-6; 17,9; 19, 1. TBP] 1 proximum in proximo sed corr. B* prodeesse T, prodesse om. Pl, in mg. add. P1 sed in et corr. B* si ut P 2 reuulsis P sellitib: IK omnium TP, sed niu in ras. ex nib; ut uid. P2 3 stirpum B, styrpium P 4 uirtutes (e ex i m. 2) P 5 uirtutis T, recepi conl. loco Inst. VI 15, 8; inmortalitatis (imm- P) BP edd. (Pfaftii culpa, qui immortalitatis tamquam ex T edidit), quod fort. ex c. 30, 1-4 tn- latum sano seum caret; de quibus ad nostris animis referendum esse ostenditur loco illo Inst. 7 affectus B ita om. T furtee1 T 8 supra hominum 10 fere litteras nunc euanidas, quarum primae res uel ses, ex- tremae um, add. m. poster. (eadem quae est pag. 677,19) in T perturbationes (alt. e ex i m. 2) P scient T (sed s add. T*1) P 9 cocunt T1, corr. T11 famwe T perflculi T 10 iram T uindictim (i del.) T 11 atffpetit T, adpetet Bx, corr. B3, appetit P hiis T 12 hae* (c er.) P 13 seri BP possent BJ, corr. B3 affectus B amputandos] temperandos P Peripatetici temperandos in mg. add. P9 14 neufeTi (i exp. et del.) B 15 in totum B, in tutum P1, corr. P1 naturam (exp. m. 3) B insitl T habent certam (m in ras. ex eodem m B3) BP 16 rationem (m in ras. ex eodem m m. 3, supra m correctio erasa) B diminui T 17 est om. P est. nos uero neque detrahendos neque minuendos esse di- cimus. non enim per se mala sunt quae deus homini rationabiliter inseuit, sed cum sint utique natura bona, quoniam ad tuendam uitam sunt adtributa, male utendo fiunt mala. et sicut fortitudo, si pro patria dimices, bonum est, si contra patriam, malum, sic et adfectus, si ad usus bonos habeas, uirtutes erunt, si ad malos, uitia dicentur. ira igitur ad coercitionem peccatorum id est ad regendam subiectorum disciplinam data est a deo, ut metus licentiam conprimat et conpescat audaciam, sed qui terminos eius ignorant, irascuntur paribus aut etiam potioribus: inde ad inmania facinora prosilitur, inde ad caedes, inde ad bella consurgitur. cupiditas quoque ad desideranda et conquirenda uitae necessaria tributa est, sed qui nesciunt fines eius, insatiabiliter opes congerere nituntur: hinc uenena, hinc circumscriptiones, hinc falsa testamenta, hinc omnia fraudum genera eruperunt. libidinis autem adfectus ad procreandos liberos insitus et innatus est, sed qui limites eius in animo non tenent, utuntur eo ad solam uoluptatem: inde inliciti amores, inde adulteria et stupra, inde omnes corruptelae oriuntur. redigendi sunt ergo isti adfectus intra fines suos et in uiam rectam dirigendi, in qua etiamsi sint uehementes, culpam tamen habere non possunt. INSTITUTIONES 1-3 (-inseuit)] VI 15, 3 s. 1-7] VI 16, 7 s.; c. 17; 19,5. 5-7] VI 14, 3 s. 7-12] VI 16, 10 (irasci); 19, G-10. 12-16] VI 16,10 (cupere); 19,6. 9 s.; cf. VI 17, 10.14. 16-20] VI 16,9 s. (libidine commoueri); VI 19, 6. 9 s. 20—740,2] VI 16,11; 17,9.12; 19,11. TBP] 3 inseruit B bon*a (i er.) B 4 raJd B adtributa TP\\', attributa BP1 fiant B et om. B 5 dimicemus T 6 malum] n malum est B affectus B habeat T 8 regemdam (m del.) T 9 a deo om. T, fort. recte conpremat (e ex i) sic B, co I pescat TB 10 ignorat irascitur BP 11 po*tiorib: (n ? er.) P proselitur P1, corr. P3 12 caedes (sq ex a m. 2) P quoque] quae ut uid. B\\', *uerrlO B2 13 conquirenda (e in ras. ex a ? m. 3) B 14 insatiabiliter (pr. t ex c m. 2) P congererrel P1 15 uenena (u ex b) B circumscribtiones TB 16 fraudrilUm P1 generlaJ P 17 liberos] filios B natus B 18 in om. BP utuntur] ut in T 19 inlicent T, itfliciti B7 corruptelraJe B 20 redigendi (alt. i ex o) B 21 in om. T redigendi B 22 uehementius P possint BP 47* Cohibenda est ira, cum patimur iniuriam, ut et malum conprimatur quod ex certamine inpendet et duas maximas uirtutes, innocentiam patientiamque, teneamus. auaritia frangatur, cum habemus quod satis est. quis enim furor est in iis coaceruandis laborare quae aut latrocinio aut proscriptione aut morte ad alios necesse sit peruenire? libido extra legitimum torum non euagetur, sed creandis liberis seruiat. adpetentia enim nimia uoluptatis et periculum parit et infamiam generat et, quod est maxime cauendum, mortem adquirit aeternam. nihil est enim tam inuisum deo quam mens incesta et animus inpurus. nec hac sola uoluptate abstinendum sibi quis putet quae capitur ei feminei corporis copulatione, sed et ceteris uoluptatibus sensuum reliquorum, quia et ipsae sunt uitiosae et eiusdem uirtutis est eas contemnere. oeulorum uoluptas percipitur ei rerum pulcritudine, aurium de uocibus canoris et suauibus, narium de odore ineundo, saporis de cibis dulcibus: quibus omnibus uirtus repugnare fortiter debet, ne his inlecebris inretitus animus a caelestibus ad terrena, ab aeternis ad temporalia, a uita inmortali ad poenam perpetuam deprimatur. in saporis et odoris uoluptatibus hoc INSTITUTIONES 1-3] VI 18, 17-26. 29-32. 3-6] VI12, 33-36. 6 s.] VI 23, 13 s. 8 s.] hoc non est in Instit. 13 s.] VI 20, 1. 14-20] VI 20, 2-5. 17-20] VI 22, 3-5. 20-741, 1] . VI 22, 1. TBP] 1 post iniuriam 30 fere litt. eras. P 2 cõ. Iprimatur (n tr., - m. 2) P 4 furos (s del. et corr. m. 2) T 5 iis scr., his TBP coarguendis, sed a incertum, Bl, congerendis B2 laborratre Pl proscribtione TB 6 alienos P 8 adpe**tentia* (ni et m er.) B nimie P uoluptatis (i ex e m. 2) P paritu (er er.) B 9 maximae (exp. m. 2) P adquirit (alt. i ex a) B 10 enim om. P 11 impurus ex inpurus P* 12 quis om. BP quae] qui P corpus BI, corporrils B2 13 sensum TB1, corr. B2 ipsae (ae in ras. ex 1 uel 2 litt. m.2) B, ipsae (ae ex a m. 2) P 14 rslunt B2 uitiosrale B2 contem*nere (p er.) P 15 pulchritudine BP aurium-suauibus om. T 16 canorusi P2 suauitati1i bus B3 suauilb; njarium P1 sapore P 17 quis B, quibus (bus i ras. ex 3—5 litt.) P 19 a] a* (d er.) B immortali* (i er.) P perpetuam poenam B 20 deprimatur (i in ras. ex e ? m. 2) P uoluptate B periculum est, quod trahere ad luxuriem possunt. qui enim fuerit his deditus, aut non habebit ullam rem familiarem aut si habuerit, absumet et aget postmodum uitam detestabilem. qui autem capitur auditu, ut taceam de cantibus qui sensus intimos ita saepe deleniunt, ut etiam statum mentis furore perturbent, compositis certe orationibus numerosisque carminibus aut argutis disputationibus ad impios cultus facile traducitur. inde est quod scriptis caelestibus, quia uidentur incompta, non facile credunt qui aut ipsi sunt diserti aut diserta legere malunt: non quaerunt uera, set dulcia, immo illis haec uidentur esse uerissima quae auribus blandiuntur. ita respuunt ueritatem, dum sermonis suauitate capiuntur. uoluptas uero quae spectat ad uisum multiformis est. nam quae percipitur ex rerum pretiosarum pulcritudine, auaritiam concitat, quae aliena esse debet a sapiente atque iusto, quae autem capitur de specie mulierum, in alteram cadit uoluptatem, de qua iam superius locuti sumus. (63). Superest de spectaculis dicere, quae quoniam potentia sunt ad corrumpendos animos, uitanda sapientibus et cauenda sunt, tum, quod ad celebrandos deorum honores inuenta memorantur. nam munerum editiones Saturni festa 17 superius] c. 56, 6. INSTITUTIONES 1-3J haec non sunt in Instit. 4-12] VI 21. 12-15] VI 20, 6 s. 15-17] VI 23, 5 s. 18-20] VI 20, 8 s. 20- 742, 3] VI 20, 34-36. TBP] 1 luxuriam BP 2 his in mg. P 3 adsumet TBl, corr. B3 4 capitur eruditus Brit. pag. 425 coni. § 7 et Inst. VI 21, 3. 4; rapitur a TBP centibus (e del. et corr. m. 2) T 5 saepe] se T deleniunt ut] deliniuntur m. 1, deleniuntht, alt. e ex i m. 3, \\' distinctionem add. et alt. t cx r corr. m. 2 B, deliniunt ut P 6 conpositis B, co*positis ex conp- ? P2 7 transducitur B 8 scribtis TB incomta T 9 quia B 10 sed BP 11 it P 12 suauitatem T 13 alt. quWe B 14 praetiosarum TBP\\', corr. PJ pulchritudine BP quWo B2 15 adque T 16 iam om. T 18 quwe B 19 potentia sunt TBl fpotentiorfttfunt B■), potentia**sunt P animorsl P 20 tunc P celebrandos (os ex um m. 1 ?) B honeris m P\\', corr. P2 21 numerum T muneru*editiones (a er.) B editiones (alt. e ex i m. 2) P festa (T part. ras. ex u) B sunt, scaena Liberi patris est, ludi uero circenses Neptuno dicati putantur, ut iam qui spectaculis interest, relicto dei cultu ad profanos ritus transisse uideatur. sed ego de re malo dicere quam de origine. quid tam horribile, tam taetrum quam hominis trucidatio? ideo seuerissimis legibus uita nostra munitur, ideo bella execrabilia sunt. inuenit tamen consuetudo quatenus homicidium sine bello ac sine legibus faciat, et hoc sibi uoluptas quod scelus uindicauit. quodsi interesse homicidio sceleris conscientia est et eidem facinori spectator obstrictus est cui et admissor, ergo et in his gladiatorum caedibus non minus cruore perfunditur qui spectat quam ille qui facit, nec potest esse inmunis a sanguine qui uoluit effundi, aut uideri non interfecisse qui interfectori et fauit et praemium postulauit. quid? scaena num sanctior? in qua comoedia de stupris et amoribus, tragoedia de incestis et parricidiis fabulatur. histrionum etiam inpudici gestus, quibus infames feminas imitantur, libidines, quas saltando exprimunt, docent. nam mimus corruptelarum disciplina est, in quo fiunt per imaginem quae pudenda sunt, ut fiant sine pudore quae uera sunt. spectant haec adulescentes, quorum lubrica aetas, quae frenari ac regi debet, ad uitia et peccata his imaginibus eruditur. circus uero innocentior existimatur, sed maior hic furor est, INSTITUTIONES 3-14] VI 20, 10-14. 26. 14-21] VI 20, 27—31. 22-743, 6] VI 20, 32 s. TBPJ 1 caena B\\', s add. B2, sccna P cifccnses P3 3 profa\\'nos P malo] magis malo P 4 tetrum jB\\' (corr. B3) P 5 truddatioH* (est er.) B, trucidatio et P seuiris P 6 exsecrabilia B in\\'uenit (in add. m. 1 uel 2) B 7 quatinus P ac sine legibus non mutandum uidetur; nec sine legibus Da, saluisque legibus Ileum; nec contra leges expectatur faciant (exp. m. 3) B 8 uindicabit T, uindicauit (n in ras. ex m ? m. 2) P 9 re\\'idem P2 peccator T 10 et om. P a\\'d\\'missor P1 11 perfunditur (n ras. ex m) B 13 interfectorii B2, interfectori (f ex c m. 2) P et (t ras. ex f) B fauet P 14 scena P in qua comoediae (sic) in tng. add. P2 comedia B distupris P 15 sturis T - amoris T parricidis B, sed cf. pag. 560, 9 fabula P 16 histrionici B infames (0 ex i w. 2) P 17 imitantur (pr. i ex e nł. 2) P 18 nam] nec T minus TIx, corr. PJ disciplina* (m er.) P imagineln\\' B3, immaginem Pl, in ras. corr. P2 19 pudenda] non B siquidem mentes spectantium tanta efferuntur insania, ut non modo in conuicia, sed etiam in rixas et proelia et contentiones saepe consurgant. fugienda igitur omnia spectacula, ut tranquillum mentis statum tenere possimus, renuntiandum noxiis uoluptatibus, ne deleniti suauitate pestifera in mortis laqueos incidamus. (64). Placeat sola uirtus, cuius merces inmortalis est, cum uicerit uoluptatem. superatis autem adfectibus et perdomitis uoluptatibus facilis in conprimendis ceteris labor est ei qui sit dei ueritatisque sectator. non maledicet umquam, qui sperabit a deo benedictionem, non peierabit, ne deum ludibrio habeat, sed ne iurabit quidem, ne quando uel necessitate uel consuetudine in periurium cadat. nihil subdole, nihil dissimulanter loquetur; neque abnegabit quod spoponderit neque promittet quod facere non possit; non inuidebit cuiquam, qui se suoque contentus sit, nec detrahet aut male alteri uolet in quem forsitan beneficia dei proniora sunt. non furabitur nec INSTITUTIONES 7-10] VI 18, 2-4. 10 s.] VI 18, 10. 11- 13] haec non sunt in Instit. 13-15] cf. VI 12, 11; 18, 4-6. 15- 744, 1] cf. V 22, 4-10. TBP] 1 tantia eijforuntur P2 2 conuitia P rixas et] rixased T, rixas nec non et in B 3 sepe T consurga tur B1, consurgantl** B2 ligitur P1 expectacula B 4 possimus (i ras. ex u) P renuntiandum est P noxils T 5 uoluptatib: (p ex n m. 2) P ne ex de T deli- 0 niti Bpac laqueos BP (nisi quod laqueis, o s. I. P1, i exp. P2), plagas T; ad laqueos mortis Buen confert Inst. II 1, 3; IV 26,15. 30,2, ad plagas Inst. III1, 8 (sed deest mortis); an laqueos et plagas ? cf. Inst. VI22, 5. 7 cuius (c in ras. ex h ? m. 2) B mercis BPI, corr. P2 immortalis P; c an inmortalitas scribendum? cf. pag. 604,4; 749,21; 752,25 al. 8 adfectibus (d del. et corr. m. 2) P 9 conprimendis (pr. i ex e tn. 2) P lceterisi B3 10 ei qui sit B (nisi quod eis Bl, corr. B3), sed coniectura inlatum uidetur, om. TP; malim labor est dei ueritatisque sectatori cum erudito Brit. pag. 426; labor est. dei ueritatisque sectator non maledicet umquam \\'forsan Buen, sed c f. pag. 547,14 s. ueritas (corr. m.2) hisq: sic P sectatur P 11 sperauit TP, sperat Heum peiorauit T, peierauit B1, corr. B2, pteieraibit (b ex t) P 12 nerC T2 iurauit TB 14 loquatur P abnegauit TB1, corr. B2 sponderit T 15 promittet (e ex i tn. 2) P quicquam P 16 se quoque contentus sit (est P) TP, esrtl (s ira ras. et t add. m. 2) suo*** (que er.) contentus B detrafret P2 17 forsitam B omnino quidquam concupiscet alienum; non dabit in usuram pecuniam — hoc est enim de alienis malis lucra captare — nec tamen negabit, si quem necessitas coget mutuari. non sit asper in filium neque in seruum: meminerit quod et ipse patrem habeat ac dominum. ita cum his agat quemadmodum secum agi uolet. munera superabundantia non accipiat a tenuioribus: nec enim iustum est augeri patrimonia locupletium per damna miserorum. uetus praeceptum est non occidere: quod non sic accipi debet, tamquam iubeamur ab homicidio tantum, quod etiam legibus publicis uindicatur, manus abstinere, (sed) hac iussione interposita nec uerbo licebit periculum mortis inferre nec infantem necare aut exponere nec se ipsum uoluntaria morte damnare. item non adulterare: sed hoc praecepto non solum corrumpere alienum matrimonium prohibemur, quod etiam communi gentium iure damnatur, uerum etiam prostitutis corporibus abstinere. supra leges enim dei lex est: ea quoque quae pro licitis habentur uetat, ut iustitiam con- summet. eiusdem legis est falsum testimonium non dicere, quod et ipsum latius patet. nam si falsum testimonium mendacio nocet ei contra quem dicitur et fallit eum aput quem dicitur, numquam igitur mentiendum est, quia mendacium INSTITUTIONES 1-3] VI 18, 7-9. 3 -6] haec non sunt in Instit. 6-8] VI 18, 10. 8-12] VI 20, 15 (n non enim)-17. 12] VI 20, 18-23. 12 s. nec- damnare] cf. III 18, 5-10. 13-18] VI 23, 13—25. 18-745, 1] VI 18, 4-6. AUCTORES 4 asper in filium] cf. Col. 3, 21; Ephes. 6, 4. 4 s.] cf. Col. 4, 1; Ephes. 6, 9. 5 s.] cf. Eph. 6, 8; Col. 3, 25. TBPJ 1 quicquam BP concupiscit B usuratmj P2, usu T, usura B 2 de alienis om. T malis om. P capere T 3 negauit B\\', corr. Bs si] si qui si T; si qui sit quem necessitas cogit (immo cogat) Da qu em i (1 uel 2 liti. er.) B coget (corr. m. 2) P 4 asper* P 6 superabundantiam T, sup*abundantiam (h er.) P 9 non post debet s. I. B 10 uin- *n dicetur B 11 sed add. edd., cf. 13 nocebit (corr. m. 2) P 12 necare. (t? er.) P nec] sed B1, corr. B2 13 precepto T 14 prohiuemur BI, corr. B2, prohibemur (e ex i m. 2) P 15 damnetur B 16 abstinew P1; abstinere (iubemur) ? Thilo 17 uttiustitiam (t exp. et del.) T 19 nam si] etrsn B 20 et fallit-dicitur om. T ert\\' B apud P 21 mendatium P semper aut fallit aut nocet. non est ergo uir iustus qui etiam sine noxa in otioso sermone mentitur. huic uero nec adulari licet — perniciosa est enim ac deceptrix adulatio —, sed ubique custodiet ueritatem. quae licet sit ad praesens insuauis, tamen cum fructus eius atque utilitas apparuerit, non odium pariet, ut ait poeta, sed gratiam. (65) (5). Dixi de iis quae uetantur: dicam nunc breuiter quae iubentur. innocentiae proxima est misericordia. illa enim malum non facit, haec bonum operatur, illa incohat iustitiam, haec conplet. nam cum inbecillior sit hominum natura quam ceterarum animantium, quas deus et instructas ad inferendam et munitas ad uim repellendam figurauit, adfectum nobis misericordiae dedit, ut omne praesidium uitae nostrae in mutuis auxiliis poneremus. si enim ficti ab uno deo et orti ab uno homine consanguinitatis iure sociamur, omnem igitur hominem diligere debemus. itaque non tantum inferre iniuriam non oportet, sed ne inlatam quidem uindicare, ut sit in nobis perfecta innocentia, et ideo iubet nos deus etiam pro inimicis precem facere semper. ergo animal commune atque consors esse debemus, ut nos inuicem praestandis et INSTITUTIONES 1-3] haec non sunt in Instit., cf. tamen ad I 15, 13 s. 7-14] cf. VI 10, 2—4. 8-10] hoc non est in Instit. 14—16] VI 10, 4-6. 16—18] VI 18, 11 s. 17. 18 s.] hoc ipsum non est in Instit., similia sunt V 12,4; VI 19,8 (ex ipsius dei praeceptis eqs.). 19-746, 5] VI 10, 10. 24 s. AUCTORES 4-7] Terent. Andr. I 1, 41. 18 s.] cf. Matth. 5, 44. v TBPj. 1 ergo] igit** (ur ? er. et v i. e. ur add. m. 2) P luir iustus, P2 2 adolari B 2 perniciosa (ci part. ras. ex ti m. 2) P 3 adolatio B 4 presens T 5 adque T 7 dixideiis in ras. ex dixiquiis T his BP que T brebiter T 8 que T innocentia B misericordiae B 9 et haec (exp. m. 3) B incohat P, incoat T, inchoat B iustitia (~ m. 2) B 10 conplet] con m. 1, tum spatium 3 uel 4 litterarum relictum, in quo. suma1 add. m. 2 P inbeccillior T, inbicillior (alt. i ex e) P2 hominiUj P 11 ferendam T 12 an repellendam uim ? adfectum-dedit om. T 13 omne. P presidium T 14 deo-uno om. P 17 uon1 B2 18 deusH (ut ? er.) P pro inimicis bis, pr. expunctum, B 19 praecem TBPar post facere add. \\' distinctionem B1, ut semper ergo coniuncta legantur, non recte adque T 20 concors T prestandis T et accipiendis om. P accipiendis auxiliis muniamus. multis enim casibus et incommodis fragilitas nostra subiecta est. spera et tibi accidere posse quod alteri uideas accidisse: ita demum excitaberis ad opem ferendam, si sumpseris eius animum qui opem tuam in malis constitutus inplorat. si quis uictu indiget, inpertiamus, si quis nudus occurrerit, uestiamus, si quis a potentiore iniuriam sustinet, eruamus. pateat domicilium nostrum uel peregrinis uel indigentibus tecto. pupillis defensio, uiduis tutela nostra non desit. redimere ab hoste captiuos magnum misericordiae opus est, aegros item (et) pauperes uisere atque refouere. inopes aut aduenae si obierint, non patiamur insepultos iacere. haec sunt opera, haec officia misericordiae, quae si quis obierit, uerum et acceptum sacrificium deo immolabit. haec litabilior uictima est aput deum, qui non pecudis sanguine, sed hominis pietate placatur, quem deus, quia iustus est, suamet ipsum lege, sua et condicione prosequitur: miseretur eius quem uiderit misericordem, inexorabilis est ei quem precantibus cernit inmitem. ergo ut haec omnia quae deo placent facere INSTITUTIONES 5 s.] VI 12, 3. 32; 11, 15. 7 s.] VI 12, 6. 8 s.] VI 12, 21-23. 9 s.] VI 12, 16. 10 s.] VI 12, 24 s. 11-18] VI 12, 24 (a summae). 31. 39-41. 18-747, 4] VI 12, 33-36. TBPJ 2 nostra om. T 3 uideas accidisse] accidit B excitaueris Blpl, corr. Bl et in ras. P2 4 opem tuam] operam T malumis (um exp. et del.) T 5 implorat ex inplorat PJ uictum B impertiamus ex inpertiamus P2 6 occurret T, occurrit Da uestiamus] induamus P v potentiore* (m er.) B 7 sustinet om. P patiat (i. e. -tur) P1, pateat PJ uel] ddmicili T 8 tecto] esto P tutella B 9 captiuum P 10 et addidi; aegros item pauperes T edd., aegros pauperes (nisi quod ralegros B2, aegros, se ex e m. 2 P, pauperos BI, corr. B9) BP; cf. Inst. VI 12, 16. 24 uisitare B adque T fouere B inopes (e ex i m. 2) P U 11 aduenae] pauperes B, aduene (sic corr. tn. 2) P 12 rsuntl P2 obierit] perfecerit B 13 immolauit TB1 (corr. B2) P letabilior Tl, s. 1. corr. T2, laetabilior Bl, corr. m. 2 uel 3, letabilior ( add. tn. 2) P 14 apud P 15 sua\\'met C distinctionem add. tn. 1 ?) B, sua4mwet (t et - łJł. 1?) P 16 lege. (m er.) B et om. T conditione P eius] ei B 17 miseem ricordia (ia del.) T praecantibus Bpar possimus, contemnenda est pecunia et ad caelestes transferenda thensauros, ubi nec fur effodiat nec robigo consumat nec tyrannus eripiat, sed nobis ad aeternam opulentiam deo custode seruetur. Fides quoque magna iustitiae pars est: quae maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus, conseruanda est, praecipue in religione, quia deus prior est et potior quam homo. et si est gloriosum pro amicis, pro parentibus, pro liberis, id est pro homine suscipere mortem et qui hoc fecerit, diuturnam memoriam laudemque consequitur, quanto magis pro deo, qui potest aeternam uitam pro temporali morte praestare? itaque cum inciderit eiusmodi necessitas, ut desciscere a deo atque ad ritus gentium transire cogamur, nullus nos metus, nullus terror inflectat, quominus traditam nobis fidem custodiamus. deus sit ante oculos, deus in corde, cuius interno auxilio dolorem uiscerum et adhibita corpori tormenta superemus. nihil tunc aliut quam uitae immortalis praemia cogitemus: ita facile, etsi dissipandi aut urendi artus fuerint, tolerabimus uniuersa quae in nos tyrannicae crudelitatis amentia molietur. postremo ipsam mortem non inuiti aut timidi, sed libentes et interriti subire nitamur, cum sciamus quali aput deum gloria INSTITUTIONES 5-21] cf. VI 17, 5-9. 24-26. 6] VII 26, 9. 21—748, 3] cf. VI 4, 17. 39 s. TBP] 1 p*ecunia (a er.) B celestes T, caelestis P1, corr. P2 2 thensauros TPl, n expunx. P2, tensauros B fures (e ex i m. 2) fodiant P V rubigo BP 3 opolentiam P 5 iustitiae (se postea ex a) pars est in ras. P2 parrS1 B 6 maximae TBar rqui1 B conseruanda (an in ras. ex et?) T praecipu*e (a er.) B 7 relegione (alt. e ex i nt. 2) P potentior B quam om. T 9 homine (e in ras. ex emhj P 11 prestare T 12 disciscere B adque T 13 nullos P1, corr. P2 15 deus-oculos deus] tfs1 (s. 1. m. 2) habeatur P cuius] cuius nos P in\\'e\\'terno T2 dolor B 16 et] atque P athibita T corpori tormenta om. P superentur B, superabit P nihil] cuius nihil P 17 aliud (d in ras. ex t) P1 inmortalis B, et immortalitaitijs pI\\' 18 etsi] si P aut urendi om. T 19 tyrannicaiej T crudelitatis] dominationis B 20 -uiti a autimidi (t add. m. 2?) sed libentes (alt. e ex i) in ras. B 21 internita rdti BP (r add. PU) tinamur (tina del. et corr. m. 1?) T, nit*amur B cum in ut corr. B3 quali apud deum gloria sumus (sic) in mg. P simus futuri triumphato saeculo ad promissa uenientes, quibus bonis, quanta beatitudine breuia haec poenarum mala et huius uitae damna pensemus. quodsi facultas huius gloriae deerit, habebit fides etiam in pace mercedem. teneatur ergo in omnibus uitae officiis, teneatur in matrimonio. non enim satis est, si aut alieno toro aut lupanari abstineas. qui habet coniugem, nihil quaerat extrinsecus, sed contentus ea sola casti et inuiolati cubilis sacramenta custodiat. adulter est enim deo et incestus qui abiecto iugo uel in liberam uel in seruam peregrina uoluptate luxuriat. sed sicut femina castitatis uinculis obligata est, ne aliut concupiscat, ita et uir eadem lege teneatur, quoniam deus uirum et uxorem unius corporis conpage solidauit. ideo praecipit non dimitti uxorem nisi crimine adulterii reuictam, ut numquam coniugalis foederis uinculum nisi quod perfidia ruperit resoluatur. illut quoque ad consummandam pudicitiam iungitur, ut non modo peccatum absit, uerum etiam cogitatio. pollui enim mentem quamuis inani cupiditate manifestum est, itaque iustum hominem quod sit secus nec facere oportere nec uelle. purganda est igitur conscientia, quam deus peruidet, qui falli non potest. emaculetur omni labe pectus, ut templum dei esse possit, quod non auri nec eboris nitor, sed fidei et castitatis fulgor inlustrat. Sed enim haec omnia difficilia sunt homini nec patitur condicio fragilitatis esse quemquam sine macula. ultimum INSTITUTIONES 4-13] VI 23, 13-25 ; 29-32. 13-15] VI 23, 33. 15-22] VI 23, 34-36. 19 s.] VI 24, 11-20 (-peruia est). 21 s.] VI 25, 1-7. 15. 23-749,10] VI 13, 2 (a deus enim)-5 (-oneratus est); 24,1-10; cf. 24, 21—23. TBP(-4)] 1 triumfato B, triuiphajto pI\\' triumphato-uenientes om. T, sed cf. Inst.VI 23, 39. 40 2 brebia T 4 in teneatur ergo ill omib: (lesinit cod. P, extrema parte paginae 195a et pagina 195b uacua; in mg. caetera desunt add. m. recentiss. 7 querat TBI, corr. B2 8 cubili T 11 ne* (c er.) B aliud (d ex t) B3, alium Da; cf. Inst. VI 23, 24 alium, sed aliut ibid. § 26 12 quoniam] quo B uirum et] ex uiro B 13 praecepit B, sed cf. pag. 567, 2; 569,19; 570, 17 ni!si (ni add. m. 2?) B 1C obsit T 18 manifestum est om. T ita T 22 aeuoris B1, aeboris B2 23 haec enim T 24 condicio** (ne er.) B quemquam (e in ras. ex a ? m. 2) B ergo remedium illut est, ut confugiamus ad paenitentiam, quae non minimum locum inter uirtutes habet, quia sui correctio est, ut cum forte aut re aut uerbo lapsi fuerimus, statim resipiscamus ac nos deliquisse fateamur oremusque a deo ueniam, quam pro sua misericordia non negabit nisi perseuerantibus in errore. magnum est paenitentiae auxilium, magnum sola- cium. illa est uulnerum peccatorumque sanatio, illa spes, illa portus salutis: quam qui tollit, uiam uitae sibi amputat, quia nemo esse tam iustus potest, ut numquam sit ei paenitentia necessaria. nos uero, etiamsi nullum sit peccatum, confiteri tamen debemus deo et pro delictis nostris identidem deprecari, gratias agere etiam in malis. hoc semper obsequium domino deferamus. humilitas enim cara et amabilis deo est. qui cum magis suscipiat peccatorem confitentem quam iustum superbum, quanto magis iustum suscipiet confitentem eumque in regnis caelestibus faciet pro humilitate sublimem! haec sunt quae debeat cultor dei exhibere, hae sunt uictimae, hoc sacrificium placabile, hic uerus est cultus, cum homo mentis suae pignora in aram dei confert. summa illa maiestas hoc cultore laetatur, hunc ut filium suscipit atque idoneum praemium immortalitatis impertit: de qua nunc mihi disserendum est et arguenda persuasio eorum qui extingui animas cum corporibus arbitrantur. qui quia nec deum sciebant nec arcanum mundi perspicere poterant, ne hominis quidem animaeque INSTITUTIONES 10-20 (-suscipit)] VI 25, 12-16. 13 (humilitas)] VI 24, 25 (sit humilis). 14 s.] hoc non est in Instit. 16- 21] VI 24, 26-29. § 4 (a 21)-c. 64, 4] VII 1-5. 20 s.] VII 1, 3 s. 23-750, 2] Vn 2, 2 s. 7-11. AUCTORES 14 s.] cf. Luc. 15, 7; 18, 10 ss. ai TB] 3 repiscamus (s final. in ras. ex r) T 9 prslenitentia B3 11 idemtidem J51, corr. BJ depraecari TB 15 su*llcipiet cojnfitentem (post su uid. i euanuisae, sic) B 17 debet B, sed cf. Inst. VI 25, 5 quae offerri debeant exfribere B2 hae] haec T 19 pignera B ni in aram] iram sic T hoc cultore] occultore T 20 atque ut uid. BI, , eique (in ras. corr.) B3 edd. idoneum premium T, donum, om. idoneum B, ei diuinum praemium Da conl. Inst. VIII, 3 21 inmortalitatis inpertit B disserendufm1 B3 24 prospicere T rationem conprehenderunt. quomodo enim possent sequentLa peruidere qui summam non tenef.ant? negantes igitur esse ullam prouidentiam, utique deum, qui fons et caput rerum est. npgauf-runt. sequebator ut ea quae sunt, aut semper foisse dicerent aut sua sponte esse nata ant minutorum seminum conglobatione concreta. semper fuisse non potest quod et est et nisui subiacet: ipsum enim esse sine aliquo initio non pote=t. sua sponte autem nihil nasci potest, quia nulla est sine generante natura. semina uero principalia quomodo esse potuernnt, cum et semina ei rebus oriantur et uicissim res ex seminibus? nullum igitur semen est quod originem non habet sic factum est ut cum putarent mundum nulla prouidentia factum, ne hominem quidem putarent aliqua ratione generatum: quodsi nulla esset in fingendo homine ratio uersata, inmortalem igitur animam esse non posse. alii uero ei aduerso et deum esse unum et ab eo mundum factum et hominum causa factum et animas esse immortales existimauerunt. sed cum uera sentirent, huius tamen diuini operis atque consilii nec causas nec rationes nec exitus perspexerunt, ut omne ueritatis arcanum consummarent atque aliquo ueluti fine concluderent. sed quod illi facere non potuerunt, quia ueritatem perpetuo non tenebant, nobis faciendum est, qui eam cognouimus deo adnuntiante. Consideremus ergo quae ratio fuerit huius tanti tamque inmensi operis fabricandi. fecit deus mundum, sicut INSTITUTIONES 2-13] VII 3, 20-26. 15-20] cf. VH 3,1-19. 17-23] VII 7, 1-5. 14. 20-23] VII3, 14. 25 s.] VII 3,12. TBJ 1 conpraehenderunt B 5 dicerent aut- semper fuisse (6) om. T 6 fuisse] fuisse dici B et est et uisui] testesui sic B 7 ipsum] et ipsum B 9 generante (nt in ras. ex 3 uel4 litt., fort. tion) B 10 rexexeminibus sic T 11 quod originem non habet in mg. B3 12 putarCfft B2 13 homincm1 B1 generatu, B2 14 immortalem B 15 Hon1 Bz alii1 B1 17 inmortales B sed cum uera sentirent om. BI, sed cur ea senserint s. 1. B3 18 adque T 20 adque T aliquo om. B rsedl B3 22 adt nuntianteconsideremus (Y i. e. kapitulum add. m. 1, \\' distinctionem add. m. 2) B 25 tamquam T operibiis (exp. m. 3) B Plato existimauit, sed cur fecerit, non ostendit. quia bonus est inquit et inuidens nulli, fecit quae bona sunt. atquin uidemus in rerum natura et bona esse et mala. potest ergo existere peruersus aliquis, qualis fuit atheus ille Theodorus, et Platoni respondere: \\'immo quia malus est, fecit quae mala sunt.\\' quomodo illum redarguet? si quae bona sunt deus fecit, unde igitur tanta mala eruperunt, quae plerumque etiam praeualent bonis? in materia inquit continebantur. si mala, ergo et bona, ut aut nihil fecerit deus aut si bona tantum fecit, aeterniora sint mala, quae facta non sunt, quam bona, quae habuerunt exordium. finem igitur habebunt quae aliquando coeperunt et permanebunt quae semper fuerunt. mala ergo potiora sunt. si autem potiora esse non possunt, ne aeterniora quidem possunt. ergo aut utraque semper fuerunt et deus otiosus aut utraque ex uno fonte fluxerunt. est enim conuenientius ut deus omnia fecerit potius quam nihil. ergo secundum sententiam Platonis idem deus et bonus est, quia bona fecit, et malus, quia mala. quod si fieri non potest, apparet non ideo factum esse a deo mundum, quia bonus est [mundus]: omnia enim conplexus est et bona et mala. nec fiet propter se quidquam, sed propter aliut. domus aedificatur non ad hoc solum, ut sit domus, sed ut sus- cipiat et tueatur habitantem. item nauis fabricatur non ut nauis tantum uideatur, sed ut in ea possint homines nauigare. uasa item fiunt non ut uasa sint solum, sed ut capiant ea INSTITUTIONES 1-21] haec non sunt in Instit., ad 2-8 cf. tamen YH 4, 11. 21-752, 1] VII 4, 4-9. AUCTORES 1 s.] Tim. 29 E. 8] sententia fort. e Timaeo deriuata. TBJ 2 est om. B nulli\\' (\\' distinctionem add. m. 1) B fecitq., om. quae T sunt add. B3 adquin BT 4 ergo om. T eisiStere B acheus Bl, corr. Bs ille] ille et B theudorus T 5 et (corr. m. 2) sic T 6 pr. qurwe B 7 tanta om. B 8 bonis praeualent B 9 ut inseruit B3 10 sunt T 12 alt. quae om. T 14 weterniora B2 15 utraquae T 20 bonum T mundus eiecit Fritzschius est om. B 21 fiet] fecit B, fit Da conl. Inst. VII 4, 4 quicquam B 23 frabricatur T quae sunt usui necessaria. sic et mundum deus ad usum aliquem fecerit necesse est. Stoici aiunt hominum causa factum, et recte. homines enim fruuntur iis omnibus bonis quae mundus in se continet. sed ipsi\\' homines cur facti sint aut quid in illis utilitatis habeat fabricatrix illa rerum prouidentia, non explicant. inmortales esse animas idem Plato adfirmat: sed cur aut quomodo aut quando aut per quem immortalitatem adsequantur aut quod sit omnino tantum illut mysterium, cur ii qui sunt inmortales futuri, prius mortales nascantur, deinde decurso temporalis uitae spatio atque abiectis fragilium corporum exuuiis ad aeternam illam beatitudinem transferantur, non conprehendit. denique nec iudicium dei nec discrimen iusti et iniusti explicauit: sed animas quae se sceleribus inmerserint hactenus condemnari putauit, ut in pecudibus renascantur, et ita peccatorum suorum luere poenas, donec rursus ad figuras hominum reuertantur; et hoc fieri semper nec esse finem transmeandi. ludum mihi nescio quem inducit somnio similem, cui nec ratio ulla nec dei gubernatio nec consilium aliquod inesse uideatur. Dicam nunc quae sit illa summa, quam ne ii quidem qui uera dixerunt, conlatis in unum causis atque rationibus conectere potuerunt. factus est a deo mundus, ut homines nascerentur; nascuntur autem homines, ut deum parentem agnoscant, in quo est sapientia; agnoscunt, ut colant, in quo est iustitia; colunt, ut mercedem inmortalitatis accipiant; accipiunt inmortalitatem, ut in aeternum deo seruiant. uidesne INSTITUTIONES 1-6] VII 3,4. 13,5; 4,2. 6-12] VII 7,12; 8, 2. 13-17] cf. III 19, 19 s. 20-753, 2] VII 5; 6, 1.9. 20—22] VII 7, 1. 14. AUCTORES 13 ss.] Tim. 42 B. 90 E; de aliis locis cf. Dauisium. TB] 1 quwe B2 2 hominum causa] cf. Archiu. lexicogr. et gramm. lat. I 174; V 286 adn. 3 iis scr., his TB omnibus bis B 4 sint (sed i ras. ex u) B, sunt T 6 immortales B 9 hi B 10 adque T 11 exuuiis (alt. u ex b) B 12 conpraehendit B 13 se om. T 14 actenus TB1, corr. B1 16 reuerfantur T 19 aliquot T 20 nec B hi B 21 adque T 22 est om. B 24 adgnoscant B in quo-agnoscunt om. B 25 iustitia est B 26 in aeternum] aeterno T quemadmodum sibi conexa sint et prima cum mediis et media cum extremis? inspiciamus singula et uideamus utrumne illis ratio subsistat. fecit deus mundum propter hominem. hoc qui non peruidet, non multum distat a pecude. quis caelum suspicit nisi homo? quis solem, quis astra, quis omnia dei opera miratur nisi homo? quis colit terram? quis ex ea fructum capit? quis nauigat mare? quis pisces, quis uolatilia, quis quadrupedes habet in potestate nisi homo? cuncta igitur propter hominem deus fecit, quia usui hominis cuncta cesserunt. recte ergo uiderunt hoc philosophi, sed illut quod sequitur non uiderunt, quod ipsum hominem propter se fecerit. erat enim consequens et pium et necessarium ut, cum hominis causa tanta opera molitus sit, cum tantum illi honoris, tantum dederit potestatis, ut dominetur in mundo, et homo agnosceret deum tantorum beneficiorum auctorem, qui et ipsum fecit et mundum propter ipsum eique cultum et honorem debitum redderet. hic Plato aberrauit, hic perdidit quam primo arripuerat ueritatem, cum de cultu eius dei quem conditorem rerum ac parentem fatebatur opticuit, nec intellexit hominem deo pietatis uinculis esse religatum, unde ipsa religio nominatur, et hoc esse solum propter quod inmortales animae fiant. sensit tamen aeternas esse, sed non per gradus ad eam sententiam descendit. amputatis enim mediis incidit potius in ueritatem quasi per abruptum aliquod praecipitium nec ulterius progressus est, quoniam casu, non ratione uerum inuenerat. INSTITUTIONES 3-10] VII 4, 18 s. 10 s.] VII 5, 1 s. 12- 17] VII 5, 3-6. 27. 12-14 ut cum-mundo] VII 5, 9-13 (-praeparauit). \\' 18 s.] locus Platonis non est in Inst. 19-21] IV 28, 2 s. (-accepit). 22-25] VII 7, 12; 8, 2. AUCTORES 18] Plat. Tim. 28 C. TB] 1 sunt T 2 inspiciantur B 3 ratio] ratio (add. m. 3) quoque B subsista*t (n er.) B 4 uidet per B 5 suspiciat B qui solem B qui omnia B 6 opera dei B 9 ut suã ut ttid. BJ, usui (in ras. corr.) B3 homini* (litt. er. non s fuisse uid.) B 10 filosofi T 12 et necessarium et pium B 13 tantaw (m m. 3) operam B tantum illi honoris om. B1, tantos illi honores s. l. B3 15 deum] dominum B qui et om. B apsujin B 17 primum B 19 obticuit B 20 potestatis B 23 amputaitis B 25 casu—inuenerat] casu ad eam non ratione peruenerat B, sed cf. Inst. VII 7, 14 inuenerant XVllIl. Lact. 1. 48 colendus est igitur deus, ut per religionem, quae eadem iustitia est, accipiat homo a deo immortalitatem, nec est ullum aliut praemium piae mentis: quae si est inuisibilis, non potest ab inuisibili deo nisi inuisibili mercede donari. Plurimis uero argumentis colligi potest aeternas esse animas. Plato ait, quod per se ipsum semper mouetur nec principium motus habet, etiam finem non habere; animum autem hominis per se semper moueri: qui quia sit ad cogitandum mobilis, ad inueniendum sollers, ad percipiendum facilis, ad discendum capax et quia praeterita teneat, praesentia conprehendat, futura prospiciat multarumque rerum et artium scientiam conplectatur, immortalem esse, siquidem nihil habeat in se de terreni ponderis labe concretum. praeterea ex uirtute ac uoluptate intellegitur aeternitas animae. uoluptas omnibus est communis animalibus, uirtus solius est hominis: illa uitiosa est, haec honesta, illa secundum naturam, haec aduersa naturae, nisi anima inmortalis est. uirtus enim pro fide, pro iustitia nec egestatem timet nec exilium metuit nec carcerem perhorrescit nec dolorem reformidat nec mortem recusat: quae quia naturae contraria sunt, aut stultitia est uirtus, si et commoda impedit et uitae nocet, aut si stultitia non est, ergo anima inmortalis est et ideo praesentia bona contemnit, quia sunt alia potiora quae post dissolutionem corporis sui adse- quatur. illut etiam maximum argumentum immortalitatis est, INSTITUTIONES 1-4] VII 5, 27. 2 s.] VII 8,1. 5-13] VII 8, 3-6. 13-24] VII 9, 15—18. 24-755, 5] VII 9, 10-12. AUCTORES 6 Plato] cf. ad Inst. VII 8, 4. TB] 2 inmortalitatem B alium Bl, aliud Bs 3 rpiael B3 meuntis (re er.) B quia B\\\\ qu*aren B3 4 nisi inuisibili om. T 7 habeat B, be recte, ut etiam moueatur scribendum sit ? habere] here (be in magna rasura m. 3) sic B 8 qui om. B 10 dicendum T capax (c in ras. ex r ? m. 3) B qui B presentia T 11 conpraehendat B arti*um (c er.) T 12 sciontiarm\\' B3 coiplectatur B inmortalem T 13 de om. B 15 est] e, sed nunc erasum, B communis animalibus B 16 hwec B naturaW B1 18 iustitia\\'* (m ? cr., \\' distinctionem add. m. 2) B 21 uite T 22 presentia T qu!ila, B 23 qurale B2 sui om. edd., sed cf. Inst. II 2, 19 corporibus suis 24 etiam] enim B, autem edd. inmortalitatis B quod deum homo solus agnoscit. in mutis nulla suspicio religionis est, quia terrena sunt in terramque prostrata: homo ideo rectus aspicit caelum, ut deum quaerat. non potest igitur non esse inmortalis qui inmortalem desiderat, non potest esse solubilis qui cum deo et uultu et mente communis est. deni- que caelesti elemento, quod est ignis, solus homo utitur. si enim lux per ignem, uita per lucem, apparet eum qui habeat usum ignis non esse mortalem, quoniam id illi proximum, id familiare est sine quo non potest nec lux nec uita constare. sed quid argumentis colligimus aeternas esse animas, cum habeamus testimonia diuina? id enim sacrae litterae ac uoces prophetarum docent. quod si cui parum uidetur, legat carmina Sibyllarum, Apollinis quoque Milesii responsa consideret, ut intellegat delirasse Democritum et Epicurum et Dicaearchum, qui soli omnium mortalium quod est euidens negauerunt. Confirmata inmortalitate superest docere a quo et quibus et quomodo et quando tribuatur. cum certa et constituta diuinitus tempora compleri coeperint, interitum et consummationem rerum fieri necesse est, ut innouetur a deo mundus. id uero tempus in proximo est, quantum de numero annorum deque signis quae praedicta sunt a prophetis colligi potest. sed cum sint innumerabilia quae de fine saeculi et conclusione temporum dicta sunt, ea ipsa quae dicuntur, nuda ponenda INSTITUTIONES 5-9] VII 9, 13 s. 10-16] VII 13, 1-8. 17 s.] VII 14, 1. 18-20] VII 14, 6. 20 s. id—proximo est] VII 14, 3 cuius-ostendam. TB] 1 solus homo T; cf. Inst. VII 9, 10 in hominem solum; § 13 bis homo solus; § 12. 15 soli homini; supra § 2 solius est hominis, infra § 5 solus homo agnorslcit B 2 terraena T 3 caelum aspicit B non] an B 5 solu*bilis (1 ? er.) T denique] dei - qu*e (a er.) B 6 restl B3 ignis (s in eodem s ? m. 3) B 8 ignis] in his Bx, corr. B3 id (ante illi) in ras. B2, om. T 11 sacre T 12 profetarum TB 13 sybilh larum T apollinis (pr. i in ras. ex e uel o) B milesii (h m. 2) T, milesii (i final. in ras. ex si ?) B considerct1 B2 14 dicearcum B 15 mortalium om. T 17 et quomodo om. B 19 conpleri B ceperint T 20 rerum om. T 22 praedicata T sint B\\', corr. B2 profetis TB 23 sint om. T 24 dicentur Da 48* sunt, quoniam ut testimoniis utamur inmensum est si quis illa desiderat aut nobis minus credit, adeat ad ipsum sacrarium caelestium litterarum, quarum fide instructior errasse philosophos sentiat, qui aut aeternum esse hunc mundum ant infinita esse annorum milia putauerunt ei quo fuerit instructus. nondum enim sex milia conpleta sunt: quo numero consummato tunc demum malum omne tolletur, ut regnet sola iustitia. quod quatenus euenturum sit paucis explicabo. Haec autem a prophetis, sed et a uatibus futura dicuntur. cum coeperit mundo finis ultimus propinquare, malitia inualescet, omnia uitiorum et fraudum genera crebrescent, iustitia interibit., fides pax misericordia pudor ueritas non erit, uis et audacia praeualebit, nemo quidquam habebit nisi manu partum manuque defensum. si qui erunt boni, praedae ac ludibrio habebuntur. nemo pietatem parentibus exhibebit, nemo infantis aut senis miserebitur, auaritia et libido uniuersa corrumpet. erunt caedes et sanguinis effusiones, erunt bella non modo externa et finitima, uerum etiam intestina. ciuitates inter se belligerabunt, omnis sexus et omnis aetas arma tractabit. non imperii dignitas conseruabitur, non militiae disciplina, sed more latrocinii depraedatio et uastitas fiet. regnum multiplicabitur et decem uiri occupabunt orbem et partientur INSTITUTIONES 3 (a caelestium)-8] VII 14, 4-6. 11 s. 9 s.] VII 14, 15-17. 10-20] VU 15, 7—11. 11-21] cf. VII 17, 9. 20— 757,13] VII 16, 1—8 (-pisces). TBJ 2 nobis minus] nouissimus T ad (exp. m. 3), ipsum om. B 3 instructus T, recte? illo comparatiuo Lact. etiam lnst. Y 1, 11; de opif. 1,2; 3,15 utitur; cf. ad instructus 5 errrasse T 4 filosofos T 5 fuerint (n exp. et del.) T instructus ualde mihi suspectum ut ortum ex instructior (aut fort. instructus) 3; malim effectus conI. Inst. VII 14, 4 7 tollatur T 8 uenturum T, sed cf. Inst. VII 14, 12 euenixt 9 profetis TB et a] ut T 13 praeualeuit T quicquam B manu] male B, sed cf. Inst. VII15, 9 14 praede T 15 ludibrr\\'io B3 eribebit BI, corr. B7 16 infantis (alt. i ex e) B senis (i ex e) B 17 cedes T 19 pr. omnis (i ex e) B tractabunt (b ex u) B 20 disciplina. (e er.) B 22 et (ante partientur) om. T . et deuorabunt et existet alius longe potentior ac nequior, qui tribus deletis Asiam possidebit et ceteris in potestatem suam redactis et adscitis uexabit omnem terram. nouas leges statuet, ueteres abrogabit; rem publicam suam faciet, nomen imperii sedemque mutabit. tunc erit tempus infandum et execrabile, quo nemini libeat uiuere. denique in eum statum res cadet, ut uiuos lamentatio, mortuos gratulatio sequatur. ciuitates et oppida interibunt modo ferro et igni, modo terrae motibus crebris, modo aquarum inundatione, modo pestilentia et fame. terra nihil feret aut frigoribus nimiis aut caloribus sterilis. aqua omnis partim mutabitur in cruorem, partim in amaritudinem uitiabitur, ut nihil sit nec ad cibos utile nec ad potum salubre. his malis accedent etiam prodigia de caelo, ne quid desit hominibus ad timorem. cometae crebro apparebunt, sol perpetuo pallore fuscabitur, luna sanguine inficietur nec amissae lucis damna reparabit, stellae omnes decident nec temporibus sua ratio constabit, hieme atque aestate confusis; tunc et annus et mensis et dies breuiabitur: et hanc esse mundi senectutem ac defectionem Trismegistus elocutus est. quae cum euenerint, adesse tempus sciendum est quo deus ad commutandum saeculum reuertatur. INSTITUTIONES 13-19 (-breuiabitur)] VII 16, 8 (o prodigia) -10. 19 s.] locus Trismegisti non est in Instit., cf. tamen VII 14, 16. 20-758, 3] VII 17, 1 (—conclusione) 2 (alter-deleat). AUCTORES 15 s. luna ... amissae-reparabit] cf. Horat. c. IV 7, 13. 19 s.] cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 26 (p. 48, 22 Goldb.). TB] 1 uorabunt codd. Inst. VII16, 2 et om. T alius om. B 2 et om. B potestate suS (~ er.) B 3 ardlscitis B3 uexauit B\\', corr. B* 4 abrogauit B\\', corr. B2 remp. (p part. eras.) T, rem publica (~ tn. 3) B 5 mutauit TBI, corr. B2 exsecrabile B 6 quo-uiuere om. T, sed cf. Inst. VII16, 5 nemini edd., neminem B 8 terre T, terrwe B 10 rigoribus B 11 sterelis B cruore T in amaritudinem] amaritudinem T, in amaritudine B, cf. Inst. VII16, 7 12 uitiauitur B1, corr. B3 13 potu T salubr*e (a er.) B rdel B 14 nec T quit T comitae J31, corr. B1 15 fusca.rbitur B luna-inficietur] lunam color sanginis (sic) obumbrabit B 16 reparauit TB\\', corr. B1 17 adque T 18 aefstate T confusi T brebiabitur T 20 trismegestus B que T uenerint B 21 quod T cojmutandum B inter haec autem mala exurget rex impius non modo generi hominum, sed etiam deo inimicus. hic reliquias illius prioris tyranni conteret cruciabit uexabit interemet. tunc erant lacrimae iuges et gemitus perpetes et ad deum cassae preces, nulla requies a formidine nec somnus ad quietem. dies cladem, nox metum semper augebit. sic orbis terrarum paene ad solitudinem, certe ad raritatem hominum redigetur. tunc et impius iustos homines ac dicatos deo duobus et quadraginta mensibus persequetur et se coli iubebit ut deum: se enim dicet esse Christum, cuius erit aduersarius. ut credi ei possit, accipiet potestatem mirabilia faciendi, ut ignis descendat a caelo, ut sol resistat a cursu suo, ut imago quam posuerit loquatur. quibus prodigiis inliciet multos, ut adorent eum signumque eius in manu aut fronte suscipiant. et qui non adorauerit signumque susceperit, exquisitis cruciatibus morietur. ita fere duas partes exterminabit, tertia in desertas solitudines fugiet. sed ille uecors ira inplacabili furens adducet exercitum et obsidebit montem quo iusti confugerint. qui cum se uiderint circumsessos, implorabunt auxilium dei uoce magna et exaudiet eos et mittet illis liberatorem. Tunc caelum intempesta nocte patefiet et descendet Christus in uirtute magna et anteibit eum claritas ignea INSTITUTIONES 3-7J VII 16, 12-14. 7-15] VII 17, 4—7. 7-9] VII 17, 8. 15 s.] cf. VII 16, 14 (a de cultoribus). 16-20] VII 17, 10 s.; 19, 2 (-liberatorem). 21—759, 5] VII 19, 2 (a tum)-7. TB] 1 exsurget B generjj B3 2 priorib. T 3 interimet edd. 4 iugis BI, corr. B2 casse T preces (pr. e in ras. ex ae ? m. 3) B 5 a formidinem B quietem] requiem T 6 metum] tecum T Sttgebit semper B pene T, pra\\'en*e (a er.) B3 7 et om. B 9 saeculi T1, 0 s+ec*li T1 dominum Bx, corr. JB3 10 esse Christum-ut credi] esse deum cum sit antechristus (sic). qui ut erit aduersarius fct1 ut credi B .11 a] e B, sed cf. Inst. VII17, 5 12 suo om. B, sed cf. Inst. VII17, 5 14 adoraueri+t (n er.) B 15 ferae B 16 exterminauit TB1, corr. lP, extirpabit Da fugi\\'et (e renouauit m. 3) ex fugit B 17 uwecors B* ira* (m ? er.) B obsedebit T, obsedit Bx, obs1d\\'ebit B2, i in id1 renouauit B3 18 confug*erint (i er.) T 19 inplorabunt B 20 illis] eis B 21 intempestate T 22 \\'X.PSI B2 et uirtus inaestimabilis angelorum et extinguetur omnis illa multitudo impiorum et torrentes sanguinis current et ipse ductor effugiet atque exercitu saepe reparato quartum proelium faciet, quo captus cum ceteris omnibus tyrannis tradetur exustioni. sed et ipse daemonum princeps auctor et machi- nator malorum catenis alligatus custodiae dabitur, ut pacem mundus accipiat et uexata tot saeculis terra requiescat. pace igitur parata conpressoque omni malo rex ille iustus et uictor iudicium magnum de uiuis et mortuis faciet super terram et uiuentibus quidem iustis tradet in seruitium gentes uniuersas, mortuos autem ad aeternam uitam suscitabit et in terra cum iis ipse regnabit et condet sanctam ciuitatem et erit hoc . regnum iustorum mille annis. per idem tempus et stellae candidiores erunt et claritas solis augebitur et luna non patietur deminutionem. tunc descendet a deo pluuia benedictionis matutina et uespertina et omnem frugem terra sine labore hominum procreabit. stillabunt mella de rupibus, lactis et uini fontes exuberabunt. bestiae deposita feritate mansuescent, lupus inter pecudes errabit innoxius, uitulus cum leone pascetur, columba cum accipitre congregabitur, serpens uirus non habebit, nullum animal uiuet ex sanguine. omnibus enim deus copiosum atque innocentem uictum ministrabit. peractis uero mille annis ac resoluto daemonum principe rebellabunt gentes aduersus iustos et ueniet innumerabilis multitudo ad INSTITUTIONES 5-7] VII 24, 5. 6-8] VII 19, 8. 8- 13] VII 20, 1; 24, 1-4. 6. 13—21] VII 24, 7 s. 15 s. tUllc-uespertina] hoc non est in Instit. 21 s.] VII 24, 15 (— uitam). 22-760, 1] VII 26,1. AUCTORES 15 s.] cf. Ioel 2, 23; an ex Deut. 11, 14? TBJ 1 uirtus] uis T, sed cf. Inst. VII19, 5 inestimabilis T, inaestimabilis (aest in ras. ex 3 uel 4 litt. m. 2) B 2 inpiorum B 3 adque T s T 5 dwemonum B1 au\\'c\\'exercitus∗epe(ser.)sic∗T saepe B 4 traditur T 5 daemonum B2 auctor T2 6 an (oinnium) malorum? cf. Inst. VII24, 5 cathenis T, catenis igneis B, sed cf. Inst. VII24,5 custodirale B7 7 post et s. 1. ut B2 pacem T 8 parta B 9 terra C* add. m. 2?) B 11 suscitauit TBaa 12 his B regnauit TBac 13 *iustorum (e er.) T et om. B 17 procreauit TB1, corr. B2 18 faeritat*e (a er.) B 19 errauit T 20 accipitr*e (a er.) B congraegabitur B 21 uibet Bl, corr. B2 22 adque TB uictu T ministrauit Bl, corr. B2 24 uenie*t (\\'n er.) T expugnandam sanctorum ciuitatem. tunc fiet ultimum iadicium dei aduersus gentes. concutiet enim a fundamentis suis terram et corruent ciuitatem, et pluet super impios ignem cum sulpure et grandine et ardebunt et se inuicem trucidabunt. iusti uero sub terra paulisper latebunt, donec perditio gentium fiat, et exibunt post diem tertium et uidebunt campos cadaueribus opertos. tunc fiet terrae motus et scindentur montes et subsident ualles in altitudinem profundam et congerentur in eam corpora mortuorum et uocabitur nomen eius Polyandrium. post haec renonabit deus mundum et transformabit iustos in figuras angelorum, ut inmortalitatis ueste donati seruiant deo in sempiternum. et hoc erit regnum dei, quod finem non habebit. tunc etiam impii resurgent, non ad uitam, sed ad poenam. eos quoque secunda resurrectione facta deus excitabit, ut ad perpetua tormenta damnati et aeternis ignibus traditi merita pro sceleribus suis supplicia persoluant. Quare cum haec omnia uera et certa sint prophetarum omnium consona adnuntiatione praedicta, cum eadem Trismegistus, eadem Hystaspes, eadem Sibyllae cecinerint, dubitari INSTITUTIONES 1-9 (mortuorum)] VII 26,2-4 (-ossibus tecta). 9 (Polyandrium)] locus non est in Instit. 10—16] VII 26, 5-7. 17—19] VII 18, 1 (prophetap). 2 (Hystaspes). 3 s. (Hermes). 5-8 (Sibjllae): 26,8 (-prophetarum). 19-761, 17] VII 27, 1-16. AUCTORES 9] cf. Ezech. 39, 11 (jtoX-javSptov). 12 et adnot. crit. ad Inst. VII 26, 3 (pag. 606, 7). TB] 1 expugnandam] expugnandain delvndamque B, sed cf. Inst. VII 26, 1 ut infrrant bellum sanctae ciuitati sanctoru(m eiui tatcm cune fiot ul>|timu m iudicium dei aduersus ! B 2 ra\\' Tif Scojruantl? inpios B 4 sulpure T, snlfure B 5 terram B fiat gentium B 7 scindentur] scindent se B, sed cf. Inst. VII 26,2 8 subsideaU Bz in altitudinem uallts (m. 3, uallis m. 1) profundae B uallesJ colles codd. Inat. VII 26, 2 9 ea B 10 trasformabit T 11 i mortalitatis B, inmortali T, sed cf. Cyprian. de bono pat. c. 7 (pag. 402, 16) qui indumento inmortalitatis ceteros uestit 12 et hoc—habebit om. B 13 etiam] to et T inpii B 14 poenam (p ex a) T 15 urmeuta T 16 suplicia T, sup plicia) B 17 quare cum; ha(l\\')c omnia uera I (et certa sint prophet arum B profetarum T 18 consonauti T, sed cf. Inst. I 4,1 trismegt\\'>tus B 19 yst.\\'\\'\\'I.es (y add. ne. 2) B sybillae TB\\', corr. B3 caecinerint TB non potest quin spes omnis uitae ac salutis in sola dei religione sit posita. itaque nisi homo susceperit quem deus ad liberationem misit atque missurus est, nisi summum deum per eum cognouerit, nisi mandata eius legemque seruauerit, in eas incidet poenas de quibus locuti sumus. proinde fra- gilia contemnenda sunt, ut solida consequamur, spernenda terrena, ut caelestibus honoremur, temporalia fugienda, ut ad aeterna ueniamus. erudiat se quisque ad iustitiam, reformet ad continentiam, praeparet ad agonem, instruat ad uirtutem, ut si forte aduersarius indixerit bellum, nulla ui, nullo terrore, nullis cruciatibus a recto et bono depellatur. non se substernat insensibilibus figmentis, sed uerum et solum deum rectus agnoscat, abiciat uoluptates, quarum inlecebris anima sublimis deprimitur ad terram, teneat innocentiam, prosit quam plurimis, incorruptibiles sibi thensauros bonis operibus adquirat, ut possit deo iudice pro uirtutis suae meritis uel coronam fidei uel praemium inmortalitatis adipisci. TB] 2 homS B, homo christum T edd. 4 per eum B, christum, om. per T, per Christum edd. 7 honoremur (alt. o ex e) B 8 ueniamus] fugiamus T reformet T, recepi propter conposita erudiat praeparet instruat, formet B Da conl. Inst. VI 23, 21; IV 24, 1. 26, 25, Buen add. Inst. VI 19, 6; de ira dei 2, 2 9 praeparet ad agonem om. T 11 depellatur] diuellatur (u ex o) B subternat T 18 a*gnoscat (d er.) B sublimis bn (aU. i ex e) B 15 uobis (corr. m. 2?) T F\\'Rm\\'AN,.ĮACtANt\\'. bE flN€-SA€CUll-€XpllCIT- atramento, EpnomA bE blUINA pROU,bENtlA rubro scriptum, T, EPITOMEN (sic) LIBRI SEPTIMI LIB. X ■ EXP • FELICITER LEGENTI VITA B 48**"}}},{"rowIdx":478,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Divinarum Institutionum Divinarum Institutionum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part I. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1890."}}},{"rowIdx":479,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DIUINARUM INSTITUTIONUM LIBER I DE FALSA RELIGIONE. Magno et excellenti ingenio uiri cum se doctrinae penitus edidissent quicquid laboris poterat impendi contemptis omnibus et priuatis et publicis actionibus ad inquirendae ueritatis studium contulerunt, existimantes multo esse praeclarius humanarum diuinarumque rerum inuestigare ac scire rationem quam struendis opibus aut cumulandis honoribus inhaerere: RSMPPV] 1 INCIPIT LIBER FIRMIANI • INSTITVTIONY DI- VINARV R et in mg. dext. CELII FIRMIANI DE RELIGIONE ET KEB; DIVINIS AD CONSTANTINV IMP - al. man. ut uid.; FIRMIANI LACTANTII DE FALSA RELIGIONE DEORV LI IN- S; INCIPIT. LIB. LACTANTII . CONTRA GENTES- M et in mg. sup. tL. Caecilii, rFirmiani1 Lactantii liber primus contra gentes man. recentiss.; LIBER FIR- MIANI LACTANTII DE FALSA RELIGIONE P; INCIP : LIB : FIR- MlNi: LACTANTII : DE FALSA : RELIGIONE V L. CAELI FIRMIANI LACTANTI] subscriptiones libr. I. II. III. IV. VII. in B; cf. Hieronym. de uir. inlustr. 80: Firmianus qui et Lactantius; de nominibus Lactantii cf. etiam Prolegomena 2 DIVINARVM INSTITVTIONVMJ diuinas institutiones infra § 12; diuinarum institutionum Epit. prooem. 1, de ira 2, 4; institutionum diuinarum inscriptio lib. I et subscriptiones libr. I. III. IV. V in R, subscriptio lib. V II in P; Hieronym. ibid.: habemus eius ... institutionum diuinarum aduersus gentes libros VII 5 excellente R sese M 6 dedissent SMV 7 ad om. M 8 studio M aestimautes (est- S) SM 10 instmendis V aut cumulandis] accumalandis (pr. c in ras. ex u ? m. 1?) S ivnn. Lact. 1. 1 quibus rebus, quoniam fragiles terrenaeque sunt et ad solius corporis pertinent cultum, nemo melior, nemo iustior effici potest. erant illi quidem ueritatis cognitione dignissimi, quoniam scire tanto opere cupiuerunt atque ita, ut eam rebus omnibus anteponerent — nam et abiecisse quosdam res familiares suas et renuntiasse uniuersis uoluptatibus constat, ut solam nudamque uirtutem nudi expeditique sequerentur, (et) tantum apud eos uirtutis nomen et auctoritas ualuit, ut in ipsa esse summi boni praemium iudicarent —, sed neque adepti sunt id quod uolebant et operam simul atque industriam perdiderunt, quia ueritas id est arcanum summi dei, qui fecit omnia, ingenio ac propriis sensibus non potest conprehendi: alioquin nihil inter deum hominemque distaret, si consilia et dispositiones illius maiestatis aeternae cogitatio adsequeretur humana. quod quia fieri non potuit ut homini per se ipsum ratio diuina notesceret, non est passus hominem deus lumen sapientiae requirentem diutius errare ac sine ullo laboris effectu uagari per tenebras inextricabiles: aperuit oculos eius aliquando et notionem ueritatis munus suum fecit, ut et humanam sapientiam nullam esse monstraret et erranti ac uago uiam consequendae inmortalitatis ostenderet. uerum quoniam pauci utuntur hoc caelesti beneficio ac munere, quod obuoluta in obscuro ueritas latet eaque uel contemptui doctis est, quia idoneis adsertoribus eget, uel odio indoctis ob insitam sibi austeritatem, quam natura hominum procliuis in uitia pati non potest — nam quia uirtutibus amaritudo permixta est, uitia uero uoluptate condita sunt, illa offensi, hac deleniti feruntur in praeceps et bonorum specie falsi mala pro bonis amplectuntur —, succurrendum esse his erroribus credidi, ut RSMpPV] 2 corpori & P1, in ras. corr. P2 cultum pertinent SM 3 quidem illi PV agnitione M quoniam] quam SM edd. 4 tantopere SPV cupiuere S ita ut om. M 5 suas familiares S familiaris P1 (corr. P2) V 7 et tantum scr., tantum C, tantumque edd. 8 supra uirtutis add. 1x ueritatis M auctoritatis P *u*t ex luit P 9 praedicarent PV 11 summum (mum in mg. add. P2) PF 14 cognitio SM 17 ullo (0 in ras. ex is ? m. 2) V 19 nationem R1, noticionem M 23 ea quae P contemptu PV 24 assertionibus S 25 auctoritatem M 26 permista S 27 deliniti RMP 28 et om. M falsa MP mali P et docti ad ueram sapientiam dirigantur et indocti ad ueram religionem. quae professio multo melior utilior gloriosior putanda est quam illa oratoria, in qua diu uersati non ad uirtutem, sed plane ad argutam malitiam iuuenes erudiebamus, multoque nunc rectius de praeceptis caelestibus disseremus, quibus ad cultum uerae maiestatis mentes hominum instituere possimus, nec tam de rebus humanis bene meretur qui scientiam bene dicendi adfert quam qui pie atque innocenter docet uiuere. idcirco apud Graecos maiore in gloria philosophi quam oratores fuerunt. illi enim recte uiuendi doctores sunt existimati, quod est longe praestabilius, quoniam bene dicere ad paucos pertinet, bene autem uiuere ad omnes. multum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium contulit, ut nunc maiore copia et facultate dicendi causam ueritatis peroremus. quae licet possit sine eloquentia defendi, ut est a multis saepe defensa, tamen claritate ac nitore sermonis inlustranda et quodammodo adserenda est, ut potentius in animos influat et ui sua instructa et luce orationis ornata. de religione itaque nobis rebusque diuinis instituitur disputatio. nam si quidam maximi oratores professionis suae quasi ueterani decursis operibus actionum suarum postremo se philosophiae tradiderunt eamque sibi requiem laborum iustissimam putauerunt, si animos suos in earum rerum quae inueniri non poterant inquisitione torquerent, ut non tam otium sibi quam negotium quaesisse uideantur et quidem multo molestius quam in quo fuerant ante uersati, quanto iustius ego me ad illam piam ueram diuinam RSMPPVJ 1 derigantur Rl 2 relegionem (alt. e ex i) P2, sic saepe gloriosiorque (que add. m. 2) R in gloriosior desinit fol. 1 v codicis S recentiore manu script., in folio 2 r incipit antiqua manus uerbis inde ab esse bis erroribus (2, 29) repetitis multo quae (exp. m. 2) P ⌜nunc⌝ P2 C 6 instruere P 7 tamen ParV humanis om. S 8 dicendo M 10 dociores (s. I. m. 2) sic R 13 nobilis P uictarum S, fictura M uti S 14 maiore (e ras. ex se) P, maiorae (exp. m. 2) V 15 posset R 17 adserenda \\'fortasse\\' Petrus Francius, sed cf. § 20; VI 1, 1; disserenda C ui] in M 18 sua—luce] sua et instructa (cta in ras. R) religione et luce RSM 19 si] et M 23 inquisirtilone P2V2 torquerent] torserunt. querent M 24 quaesisse uideantur quam negotium P 25 et quidem] equidem R 26 Seram illam piam diuinam (corr. m. 2) P uera* (q er.) M diuinamque RM 1. sapientiam quasi ad portum aliquem tutissimum conferam, in qua omnia dictu prona sunt, auditu suauia, facilia intellectu, honesta suscept.u? et si quidam prudentes et arbitri aequitatis institutiones ciuilis iuris conpositas ediderunt, quibus ciuium dissidentium lites contentionesque sopirent, quanto melius nos et rectius diuinas institutiones litteris persequemur, in quibus non de stillicidiis aut aquis arcendis aut de manu conserenda, sed de spe, de uita, de salute, de inmortalitate, de deo loquemur, ut superstitiones mortiferas erroresque turpissimos sopiamus? Omissis ergo terrenae huiusce philosophiae auctoribus nihil certi adferentibus adgrediamur uiam rectam. quos equidem si putarem satis idoneos ad bene uiuendum duces esse, et ipse sequerer et alios ut sequerentur hortarer: sed cum inter se magna concertatione dissideant secumque ipsi plerumque discordent, apparet eorum iter nequaquam esse directum, siquidem sibi quisque ut est libitum proprias uias inpresserunt RSMPPV(g)] 3 rsii P1 arbitria M 4 instirtuJtiones F5 7 stιΦlieidiis R2 8 conseruanda PV de spe om. PV 9 supcrstiones R 10 post sopiamus in RSg locus hic (13) Quod opus nunc nominis tui auspicio inchoamus, Constantine imperator maxime, qui primus Romanorum principum repudiatis erroribus maiestatem dei singularis ac ueri et cognouisti et honorasti. nam cum dies ille felicissimus orbi terrarum inluxisset, quo te deus summus ad beatum imperii columen (culmen g) euexit, salutarem uniuersis et optabilem (optabile*, ~ m. 2, S) principatum praeclaro initio auspicatus es, cum euersam sublatamque iustitiam redunens taeterrimum aliorum facinus expiasti. (14) pro quo facto dabit tibi deus felicitatem uirtutem diuturnitatem, ut eadem iustitia, qua iuuenis exorsus es, gubernaculum rei publicae etiam senex teneas (tenews g2) tuisque liberis ut ipse a patre accepisti tutelam Romani nominis tradas. (15) nant malis qui adhuc aduersus iustos in (et Sg) aliis terrarum partibus saeuiunt quanto serius tanto uehementius idem omnipotens mercedem sceleris exsoluet, quia ut est erga (ex erra JP) pios indulgentissimus (g ex c R2) pater, sic aduersus impios seuerissimus (seuerissimos RI, s. 1. corr. R2, reuerentissimus Sg) iudex. (16) cuius religionem cultumque diuinum cupiens defendere quem potius appellem, quem adloquar nisi eum, per quem rebus humanis iustitia et sapieutia restituta est? cf. Prolegomena 11 omisse M 12 deferentibus R, adserentibus M 13 et ipse om. R 16 decretum PV 17 quique M uias] uitiis R inpresserunt] ingressi sunt Volkmannus, epist. gratulat. p. 5 confusionemque magnam quaerentibus ueritatem reliquerunt. nobis antem qui sacramentum uerae religionis accepimus cum sit ueritas reuelata diuinitus, cum doctorem sapientiae ducemque uirtutis deum sequamur, uniuersos sine ullo discrimine uel sexus uel aetatis ad caeleste pabulum conuocamus: nullus enim suauior animo cibus est quam cognitio ueritatis. cui adsereudae atque inlustrandae septem uolumina destinavimus, quamuis ea res infiniti sit paene operis et inmensi, ut si quis haec dilatare atque exsequi plenissime uelit, tanta illi rerum copia exuberet, ut nec libri modum nec finem reperiat oratio. sed nos idcirco breviter omnia colligemus, quod ea quae adlaturi sumus tam clara sunt et lucida, ut magis mirum esse uideatur tam obscuram uideri hominibus ueritatem et iis praecipue qui sapientes uulgo putantur, uel quod tantummodo instituendi nobis homines erunt hoc est ab errore quo sunt implicati ad rectiorem uiam reuocandi. quod si fuerimus ut spero adsecuti, mittemus eos ad ipsum doctrinae uberrimum ac plenissimum fontem, cuius haustu atque potu conceptam uisceribus sitim sedent ardoremque restinguant, eruntque illis omnia facilia prona manifesta, modo ne pigeat ad percipiendam sapientiae disciplinam legendi uel audiendi patientiam commodare. multi enim superstitionibus uanis pertinaciter inhaerentes obdurant contra manifestam ueritatem, non tam de suis religionibus quas praue adserunt bene meriti quam de se male. qui cum habeant iter rectum, deuios secuntur anfractus, planum deserunt, ut per praecipitium labantur, lucem relinquunt, ut RSMPPVJ 2 uerae om. PV 3 relata M 4 uirtutis] ueritatis 11M, sed s. I. I uirtutis add. M1; ueritatis tuetur Buenemannus, sed cf. §17 idoneos ad bene uiuendum duces — sequerer 6 cogitatio V, in ras. corr. V1 7 inlustra⌜nd⌝ae (ndae add. m. 2) R scptem spatio relicto om. R 8 bene S 9 plenisse P1 corr. Pz 10 repperiat RMPar (pr. p er.), reperiat SV, similis plerumque in eis formis uarietas, constanter fere PP in B 11 collegimus P, collegemus (corr. m. 2) V 13 et] ut M his SMPV praecipuạe (exp. m. 1?) P, praecipuae Vac 17 mittemus om. S 18 ceptam S 19 restingt S 21 commendare PL (commodare in mg. m. rec.) V 22 ⌜uanis⌝ P2 23 obdurantur R1 (supra antur linea a R2) M, obdurant se edd. 24 praue adserunt] praeferunt PV 25 sequautur M 26 praecipitia lauantur R1, praecipiti* uolantur R2 precipiuin M post labantur 6 fere litt. eras., P in tenebris caeci ac debiles iaceant. his consulendum est, ne contra se pugnent uelintque se tandem ab inueteratis erroribus liberari: quod utique facient, si quare sint nati aliquando peruiderint. haec enim prauitatis est causa, ignoratio sui: quam si quis cognita ueritate discusserit, sciet quo referenda et quemadmodum sibi uita degenda sit. cuius scientiae summam breuiter circumscribo, ut neque religio ulla sine sapientia suscipienda sit nec ulla sine religione probanda sapientia. Suscepto igitur inlustrandae ueritatis officio non putaui adeo necessarium ab illa quaestione principium sumere, quae uidetur prima esse natura, sitne prouidentia quae rebus omnibus consulat an fortuito vel facta sint omnia uel gerantur. cuius sententiae auctor est Democritus, confirmator Epicurus. sed et antea Protagoras qui deos in dubium uocauit et postea Diagoras qui exclusit et alii nonnulli qui non putauerunt deos esse quid aliud effecerunt nisi ut nulla esse prouidentia putaretur? quos tamen ceteri philosophi ac maxime Stoici acerrime rettuderunt docentes nec fieri mundum sine diuina ratione potuisse nec constare, nisi summa ratione regeretur. sed et Marcus Tullius quamuis Academicae disciplinae defensor esset, de prouidentia gubernatrice rerum et multa et saepe disseruit Stoicorum argumenta confirmans et noua ipsa adferens plurima: quod facit cum in omnibus philosophiae suae libris tum maxime in iis qui sunt de natura deorum. nec difficile sane fuit. EPITOME 9-7, 3] Epit. c. 1,1 sq. AUCTORES 9-13 (Epicurus)] cf. ad frg. 368 (p. 247, 23). B(a 16)BSMPPVJ 2 uelint quod M 4 prauitas M 5 quo* (d er.) V 7 sapientia post ulla R 8 relegio ne1 (alt. e ex i corr. et ne add. m. 2) P 11 sine ltf, si*ne (t er.) V 12 fortuitu M sunt M \\'omnia\\' P2 ta generantur (s. I. m. 2) R 13 senteu,tiae V2 14 ante M pytagoras M 15 putarunt PV 16 nulla] illa S a putaretur incipit cod. B 17 tam(ence)teri B tameni M filosofi B, omnino plerumque f pro ph 18 retuderunt (pr. e ex & R nt. 1 et 2) BS, retunderunt 3f, reddiderunt PV dicentes M 19 const(areni)si B ratio(ne) B 20 Marcus] B, M. uel m. cett., praenomina constanter plena in BG, raro in cett. 21 et (ante saepe) om. M 23 filosopiae B tunc P 24 iis edd., his C ⌜d⌝eorum B fu<it) B paucorum hominum praua sentientium redarguere mendacia testimonio populorum atque gentium in hac una re non dissidentium. nemo est enim tam rudis, tam feris moribus quin oculos suos in caelum tollens, tametsi nesciat cuius dei prouidentia regatur hoc omne quod cernitur, aliquam tamen esse intellegat ex ipsa rerum magnitudine motu dispositione constantia utilitate pulchritudine temperatione nec posse fieri quin id quod mirabili ratione constat consilio maiore aliquo sit instructum. et nobis utique facillimum est exsequi hanc partem quamlibet copiose: sed quia multum inter philosophos agitata res est et prouidentiam tollentibus satis responsum uidetur ab hominibus argutis et eloquentibus et de sollertia diuinae prouidentiae per totum hoc opus quod suscepimus sparsim dicere nos necesse est, omittamus in praesenti hanc quaestionem, quae cum ceteris sic cohaeret, ut nihil a nobis uideatur disseri posse, ut non simul de prouidentia disseratur. Sit ergo nostri operis exordium quaestio illa consequens ac secunda, utrum potestate unius dei mundus regatur anne multorum. nemo, qui quidem sapiat rationemque secum putet, non unum esse intellegat, qui et condiderit omnia et eadem qua condidit uirtute moderetur. quid enim multis opus est ad mundi regimen sustinendum? nisi forte arbitrabimur, si plures sint, minus habere singulos neruorum atque uirium: EPITOME 3—9] c. 1, 3 s. c. 3] c. 2. 17-19] c. 2, 1. 19-8, 5] c. 2, 3 sq. BESMpPVJ 1 (prauasen)tientium B praue S, praue M sentri\\'entium PV7 2 adque B, sic fere ubique, raro in cett. codd. disscntientium M 3 tam (ante feris) om. P qui R, qui non M, quia Par (a er.) V 5 supra aliquam add. s. prouidentiam RW 6 mo(tudis)positione B motus PV constantiae M 7 ⌜fieri⌝ B3 quin om. PV 8 constat] constat nisi M consiliu V1, in ras. corr. V3 9 itaque S 10 quaml〈ib〉et B, quamlicet PV mu(ltum) B agita\\'ta\\' F2 11 〈res〉 B tollenti(bus) B 13 <ho)c B 14 nos om. S amittamus (pr. a ex o) S2 hanc in presenti M qu(es)tionem B 15 disser ri B 16 post dissoratur uerba utrum-regatur ex c. 3, 1, ubi tamen non desunt, S 19 quidem qui B qui postea add. S1, om. MPV quidem (i ex e m. 2) R, qui dm M 20 un(um) B co<ndi)derit B, condidit M 21 quae M 〈uirtute〉mod〈eret〉ur B (multisopusest) B 22 mun(dircgimensustinen)dum B arbitramur P quod quidem faciunt ii qui esse multos uolunt, quia necesse est inbecillos esse, siquidem singuli sine auxilio reliquorum tantae molis gubernaculum sustinere non possunt. deus autem, qui est aeterna mens, ex omni utique parte perfectae consummataeque uirtutis est: quod si uerum est, unus sit necesse est. potestas enim uel uirtus absoluta retinet suam propriam firmitatem. id autem solidum existimandum est, cui nihil decedere, id perfectum, cui nihil possit accedere. quis dubitet potentissimum esse regem qui totius orbis habeat imperium? neque inmerito. cum illius sint Quae ubique sunt omnia cum ad eum solum omnes undique copiae congerantur. at si plures partiantur orbem, minus certe opum, minus uiriuni singuli habebunt, cum intra praescriptam portionem se quisque contineat. eodem modo etiam dii, si plures sint, minus ualebunt, aliis tantundem in se habentibus. uirtutis autem perfecta natura in eo potest esse in quo totum est quam in eo in quo pars exigua de toto est. deus uero si perfectus est, ut esse debet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia. deorum igitur uirtutes ac potestates infirmiores sint necesse est, quia tantum singulis deerit, quantum in ceteris fuerit: ita quanto plures tanto minores erunt. quid quod summa illa rerum potestas ac diuina uis ne semel quidem diuidi potest? quidquid enim capit diuisionem, et interitum capiat necesse est. si autem interitus procul est a deo, quia incorruptibilis EPITOME 5-10, 13] c. 2, 5—8. 15-19] 2, 8 is — imnimum. BRSWPVJ 1 ii edd., hii BR, hi SMPY uolunt multos B 2 inbeecillos B, sic, pariter inbeccillitas fere ubique, iubecilles (imb-, et alt. e ex o ? S) SMPV 7 solidum (exp. m. rec.) P 9 orbis (0 ex u) B 10 sunt] sint Rac, corr. R1 11 ad B, sic saepissime 12 patiantur P1, corr. m. ree. 13 habebant P™ pres〈cri〉ptam〈portion〉em B co(utiueate)odem B 14 (etiamdiisiplure)s B sunt S 15 aut (~ m. 2) S 16 quam] no in ras. ex quit S2 in eo] in co (exp. m. 2) R, in eo non M qua. M 17 rsi\\' S2 si perfectus est] si perfectus est quia perfectus est M 18 u(on) B, an* PV, in utroque u ? er. (eo) B 19 sint necesse est] sint p omnia necesse est (p add. m. 2) R 20 tantum om. M 21 quid] qui M, quod P quod] quo V 22 uis] ius M 23 quicquid (c ras. ex d) R, sic saepe, quicquid SMPV et sic plerumque hi codd., quidquid ubique fere B, ubique G 23 interitum capiat necesse est quae euan. s. I. repet. B3 est et aeternus, consequens est ut diuidi potestas diuina non possit. deus ergo unus est, si nihil esse aliut potest quod : tantundem capiat potestatis: et ii tamen qui multos esse arbitrantur officia inter se dicunt esse partitos. de quibus omnibus suo loco disputabimus. illud interim quod ad praesentem locum pertinet teneo: si partiti sunt inter se officia, eodem reuoluitur res, ut ex iis quilibet sufficere omnibus nequeat. perfectus igitur non erit qui cessantibus ceteris non potest omnia gubernare. ita fit ut ad regendum mundum unius perfecta uirtute opus sit quam inbecillitate multorum. qui autem putat hanc tantam magnitudinem non posse ab uno regi, fallitur neque quanta sit uis ac potestas diuinae maiestatis intellegit, si existimat singularem deum qui facere mundum potuit, eundem regere non posse quem fecit. at si concipiat animo quanta sit diuini huius operis inmensitas (eamque) cum antea nihil esset, tamen uirtute atque consilio dei ex nihilo esse conflatam, quod opus nisi ab uno inchoari perficique non potuit, iam intelleget multo facilius esse ab uno regi quod est ab uno constitutum. dicat fortasse aliquis ne tabricari quidem tam inmensum opus mundi nisi a pluribus potuisse. quamlibet multos, quamlibet magnos faciat, quidquid in multis magnitudinis potestatis uirtutis maiestatisque posuerit, id totum in unum confero et in uno esse dico, ut tantum in eo sit istarum rerum, quantum nec cogitari nec dici potest. qua in re quoniam et sensu deficimur et uerbis, quia neque tantam intellegentiae lucem pectus humanum neque explanationem tantarum rerum capit lingua mortalis, id ipsum 5 suo loco] c. 8 ss. EPITOME 23-10, 1] c. 3, 1. BRSMpPV] 1 diuidi non possit potestas diuina P 2 nil P 3 et] at M ii edd., hii BR, hi SJfPV 4 (quib)us B 5 disputauimus BacPacV1 i iis edd., his C 9 post fit add. enim V m. recentiss. 13 mundum facere S 14 at* (q ? er.) V 15 eamque addidi 17 conflata SM inchoare R 18 intellegit B, intellegat R esse ab uno conglutinatione fissurae periit B 20 opus] hoc opus B mu(ndi n)isi B 24 \\'il\\'stanum (i m. 1 uel 2) B dici (alt. i in ras. ex o uel ii) B 25 deficimus (deficim\\' S) SM 26 tantae M lucet M explanationum P1, corr. P2 27 rerum om. M intellegere nos oportet ac dicere. uideo rursus quid e contrario dici possit, tales esse illos plures qualem nos uolumus unum. at hoc fieri nullo pacto potest, quod singulorum potestas progredi longius non ualebit occurrentibus sibi potestatibus ceterorum. necesse est enim ut suos quisque limites aut transgredi nequeat aut si transgressus fuerit, suis alterum finibus pellat. non uident qui deos multos esse credunt fieri posse ut aliquid diuersum uelint, ex qua re disceptatio inter eos et certamen oriatur; sicut Homerus bellantes inter se deos finxit, cum alii Troiam capi uellent, alii repugnarent. unius igitur arbitrio mundum regi necesse est. nisi enim singularum partium potestas ad unam prouidentiam referatur, non poterit summa ipsa constare, uno quoque nihil curante amplius quam quod ad eum proprie pertinet, sicut ne res quidem militaris nisi unum habeat ducem atque rectorem. quodsi in uno exercitu tot fuerint imperatores quot legiones, quot cohortes, quot cunei, quot alae, primum nec instrui poterit acies uno quoque periculum recusante nec regi facile aut temperari, quod suis propriis consiliis utantur omnes, quorum diuersitate plus noceant quam prosint: sic in hoc rerum naturae imperio nisi unus fuerit ad quem totius summae cura referatur, uniuersa soluentur et conruent. dicere autem multorum arbitrio regi mundum tale est, quale si quis adfirmet in uno corpore multas esse mentes, quoniam multa et uaria sint ministeria membrorum, ut singulos corporis sensus singulae mentes regere EPITOME 11 s.] c. 2, 3 nec potest-referantur. 14—22 (res militaris)] c. 2, 4 s. 22 —11, 8] c. 2, 3 regatque — mens una. BRSMpPV]1 quid de PV 2 posset B esse] ee∗∗ (se er.) V uolimus R\\', corr. m. rec. 3 at C er., t in ras. ne. 2) V 4 tibi V 5 aut om. M 7 mul(tose)sse B (fi)eri B 8 d〈iuersumuelintexquare〉 B ue**lint (li ? er.) M 9 bellantis V 11 singularem P1, corr. P2 14 ad om. P\\' (s. I. P1) V nec M 16 in quot legiones - alae quater quod B, primo loco quod, altero quot, sed t ex d m. 2, V 17 qu\\'u\\'nei B 18 re<gifacile) B aut] ac B imperari M 19 pro(priis) B diuersitates BM, diuersitate\\'s\\' R1S1P2 22 solue(n)tur B corruant SI <di)cere B arbit(rior)egi B arbitriorum M 23 t{a)le B quiis (alt. i minus. cert.) B in om. M cor〈poremultasessementesquo〉niam B 24 mẽb⌜r⌝orum (me in ras. et r s. I. m. 2) V credantur, item multi adfectus, quibus commoueri solemus uel ad iram uel ad cupiditatem uel ad laetitiam uel ad metum uel ad miserationem, ut in his omnibus totidem mentes putentur operari. quod si quis profecto dicat, ne ipsam quidem quae una est habere uideatur. quodsi in uno corpore tantarum rerum gubernationem mens una possidet et uniuersis simul intenta est, cur aliquis existimet mundum non posse ab uno regi, a pluribus posse? quod quia intellegunt isti adsertores deorum, ita eos praeesse singulis rebus ac partibus dicunt, ut tamen unus sit rector eximius. iam ergo ceteri non dii erunt, sed satellites ac ministri, quos ille unus maximus ac potens omnium iis officiis praefecerit, ut ipsi eius imperio ac nutibus seruiant. si uniuersi pares non sunt, non igitur dii omnes sunt: nec enim potest hoc idem esse quod seruit et quod dominatur. nam si deus nomen est summae potestatis, incorruptibilis esse debet, perfectus inpassibilis nulli rei subiectus. ergo dii non sunt quos parere um maximo deo necessitas cogit. sed quia non frustra falluntur qui hoc ita putant, causam huius erroris paulo post aperiemus. nunc unitatem diuinae potestatis testimoniis conprobemus. Prophetae, qui fuerunt admodum multi, unum deum praedicant, unum locuntur, quippe qui unius dei spiritu pleni quae futura essent pari et consona uoce praedixerint. at enim ueritatis expertes non putant his esse credendum: illas enim 18 paulo post] c. 8, 8 ss. EPJTOME 14-16] c. 3, 1. 21-23] c. 3,2 (- praedicatoribus). BRSMpPV] 1 (m)ulti B effectus M 2 c(up)iditatem B u(el> (post metum) B admi⌜se⌝rationem B3, administrationem PV 3 onvnibus1 P, om V mente(s) B ⌜p⌝utarentur (a ex e) P, utarentur V 4 pr(o)fecto B ipsa P\\' (~ add. P2) V 5 uidebitur B tantum M 6 gnbernatione M possideat M simul edd., semel C 7 est om. R 8 quod — isti a- conglutinatione fissurae periit R 9 〈prae〉esse B 10 eetera) B dii non P 11 un(us) B ac ante potcns] et R omn ium R 12 iis scr., his BSMPV, hiis R ut edd., et C edd. a cn utibus B seruient B edd., seruiunt S 13 nec] sed PV 14 q(uod) B seniit R1 15 dns M 18 qui] quia M reputant M 19 aperi⌜e⌝mus B3 21 quia B 22 loquntur (q ex c) B3 uniu(s) B 23 praedixerunt BS non diuinas, sed humanas fuisse uoces aiunt: uidelicet quia de uno deo praeconium faciunt, aut insani aut fallaces fuerunt. atquin inpleta esse inplerique cottidie illorum uaticinia uidemus et in unam sententiam congruens diuinatio docet non fuisse furiosos. quis enim mentis emotae non modo futura praecinere, sed etiam cohaerentia loqui possit? num ergo fallaces erant qui talia loquebantur? quid ab his tam longe alienum quam ratio fallendi, cum ceteros ab omni fraude cohiberent? idcirco enim a deo mittebantur, ut et praecones essent maiestatis eius et correctores prauitatis humanae. praeterea uoluntas fingendi ac mentiendi eorum est qui opes adpetunt, qui lucra desiderant: quae res procul ab illis sanctis uiris afuit. ita enim delegato sibi officio functi sunt, ut derelictis omnibus ad tutelam uitae necessariis non modo in futurum, sed ne in diem quidem laborarent contenti extemporali cibo quem deus subministrasset. et hi non modo quaestum nullum habuerunt, sed etiam cruciatus atque mortem. amara sunt enim uitiosis ac male uiuentibus praecepta iustitiae. itaque ii quorum peccata et arguebantur et prohibebantur excruciatos eos acerbissime necauerunt. ergo a quibus afuit studium lucri, afuit etiam uoluntas et causa fallendi. quid quod aliqui eorum prmcipes aut etiam reges fuerunt, in quos cadere non potest suspicio cupiditatis ac fraudis, BRSMpPV] 1 uoces fuisse SM 3 adquin B et sic fere ubique, atquin R, atqui S et sic fere ubique, at*quin ex antquin P; in RMHPV plerumque atquin, raro adquin uel atqui in plerisque BM co∗tidie (t er.) B et sic saepissime, cottidie B, sed plerumque cotidie cum cett. * ci uitinia (a s. I. m. 2, ci m. 1) P, u⌞a⌟ticinia V1 4 congruens om. S furiosos fuisse R 5 semotae (s s. 1. R2) RSM G posset (e ex i) R2 ert (i. e. erunt) M 7 qui talia loquebantur om. BRSM \\'his R2 8 ceteris RlVac, ceteros (0 ex alia litt. m. 2) S 10 humanam VI 11 petunt M 12 ad illis V ⌞ab⌟fuit S2, fuit PV 13 sibi1 P2 14 non B \\\\indi)em B 15 temporali M 16 et om. PV hii R, hi qui M nou ulla (inter n et u uidet. n euanuisse; II euanid. restituit m. 3) B, ullum M 17 mortem amaram. M s:unte)nim B 18 ii edd., hii BRJf, hi SP V et om. M 19 aceruissime BacPac V uegauerunt PacV 20 (ante studium) affuit (pr. f in eras. d) R, a,b:fuit 82, fuit l\\'V affuit R, ⌞ab⌟fuit S7 re 22 adere (s. I. m. 2) R, in mg. t cadere m. al. antiqua posset M suspitio MPac(corr. Plt) et tamen praeconium dei singularis eadem qua ceteri diuinatione fecerunt? Sed omittamus sane testimonia prophetarum, ne minus idonea probatio uideatur esse de his quibus omnino non creditur. ueniamus ad auctores et eos ipsos ad ueri probationem testes citemus, quibus contra nos uti solent, poetas dico ac philosophos. ex his unum deum probemus necesse est, non quod illi habuerint cognitam ueritatem, sed quod ueritatis ipsius tanta uis est, ut nemo possit esse tam caecus, quin uideat ingerentem se oculis diuinam claritatem. poetae igitur quamuis deos carminibus ornauerint et eorum res gestas amplificauerint summis laudibus, saepissime tamen confitentur spiritu uel mente una contineri regique omnia. Orpheus, qui est uetustissimus poetarum et aequalis ipsorum deorum, siquidem traditur inter Argonautas cum Tyndaridis et Hercule nauigasse, deum uerum et magnum πρωτόγονον appellat, quod ante ipsum nihil sit genitum, sed ab ipso sint cuncta generata. eundem etiam Φάνητα nominat, quod cum adhuc nihil esset, primus ex infinito apparuerit et extiterit. cuius onginem atque naturam EPITOME 3 omittamus-propbetarum] cf. ad p. 11,21. 5-13] c. 3, 2. 13-14, 10. 15 sq.] c. 3, 3. AUCTORES 13-14, 7] frg. 57 et 75 Abel (cf. Orphica ed. Herm. p. 465; Lobeckii Aglaopbam. I 480. 496). BRSMpPV] 1 ad praeconium M eadem qua] eodam modo quo M, eademq⌜ua⌝ P2, eademq. V diuinationem M 3 ommittemus M m\\'inus B2 4 de quibus his B1 PV edd. (sed cf. p. 11, 24), ante his add. ab B1; malim iis 5 auctorem M probationem ueri PV 8 quo PV edd., sed cf. IV 7, 8; Epit. 37, 5 habuerunt BMP 9 qui non BSM 10 diuinitate Sx, diuinitatis S2 quam*uis (q er.) P 11 ornauef S t re⌜s⌝V2 amplificauerun* (t m. 2?) S 13 regiq; (q; m. 2) S post omnia 6 fere litt. eras., S et M 15 tyndaridis (alt. d in ras. ex n et s in ras. m. 2) B, tyndaiis PV 16 ΠΡΩΤΓΟΝΩΝ B1, corr. B3, ΙΙΡΩ- TOTONON (alt. T in ras. V) MV, UPOTOTONON M post graecum primogenitum BP, idem ante SM, primigeuitum in mg. V1 appellat om. S, in ras. M post nihil eras. eẽt M 17 generatum B 18 ΦΑΝЄTA BS, ΦΑΝ⌞H⌟TA P, phaneta M post graecum prima apparitio P, ante quod est illuminatorem S quodj quoniam M ex infinito] nihil finito PV rinifinito B3 19 et om. M quia concipere animo non poterat, ex aere inmenso natum esse dixit: πρωτόγονος Φαέθων περιμήϰεος ἠέρος υἱός. aliut enim amplius quod diceret non habebat. hunc ait esse omnium deorum parentem, quorum causa caelum condiderit liberisque prospexerit, ut haberent habitaculum sedemque communem: ἔϰτισεν ἀθανάτοις δόμον άϕθιτον. natura igitur et ratione ducente intellexit esse praestantissimam potestatem, caeli ac terrae conditricem. non poterat enim dicere Iouem esse principem rerum, qui erat Saturno genitus, neque ipsum Saturnum, qui caelo natus ferebatur; caelum autem tamquam deum primum constituere non audebat, quod uidebat elementum esse mundi, quod ipsum eguerit auctore. haec eum ratio perduxit ad deum illum primogenitum, cui adsignat et tribuit principatum. Homerus nihil nobis dare potuit quod pertineat ad ueritatem: qui humana potius quam diuina conscripsit. potuit Hesiodus, qui deorum generationem unius libri opere conplexus est: sed tamen nihil dedit non a deo conditore sumens exordium, sed a chao, quod est rudis inordinataeque materiae confusa congeries, cum explanare ante debuerit chaos ipsum unde quando quomodo esse aut constare coepisset. nimirum sicut ab aliquo artifice disposita ordinata effecta sunt omnia, sic ipsam materiam fictam esse ab aliquo AUCTORES 20; 15, 3] Hesiod. Theog. 116; 1. 22-35. BRSMpPV] 1 conspicere (sp in ras. B3) BS were R1 dixit esse uatum P 3 nPOTOTONOC M ΠЄPIMHK〈ЄOC〉 B, IIЄPIMAKЄOC S, IIЄPIMЄKЄOC M, nHPlMHKCOC P 〈HЄ〉ΡΩC B, 1CPOC R, ΘЄPOC M CIOC R, CVIOC S, roc M interpretatio lat. in SP 8 ΘΑΝΑΤΟΙC S, AATANATOIC M, ΑΘ⌞A⌟NATOIC P 〈ΔΟ〉MON B, AOMON SM ΑΦЄICON M interpretatio lat. in P 9 ex M deducente B, docente M 10 potentiam M 12 neque] denique P 14 egeret Bl, eg⌞u⌟erit B3, genuerit SM auctorem B1 (m del. B3) SM 16 adsignat et] adsignans M 18 conscribsit BRV, sic pUrumque b pro p B, raro cett. potuit om. M 21 ante om. M 22 achaos R, cahos P esset B, esse e M 24 effectaj facta B sicu (ut er.) R matieriem R factam BS necesse est. quis igitur hanc nisi deus fecit, cuius potestati subiacent omnia? sed refugit hoc ille, dum horret incognitam ueritatem. non enim Musarum instinctu sicut uideri uolebat in Helicone carmen illut effudit, sed meditatus uenerat ac paratus. nostrorum primus Maro non longe afuit a ueritate, cuius de summo deo, quem mentem ac spiritum nominauit, haec uerba sunt: principio caelum ac terras camposque liquentis lucentemque globum lunae Titaniaque astra spiritus intus alit totamque infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet. ac ne quis forte ignoraret, quisnam esset ille spiritus qui tantum haberet potestatis, declarauit alio loco dicens: deum namque ire per omnis terrasque tractusque maris caelumque profundum; hinc pecudes armenta uiros genus omne ferarum, quemque sibi tenuis nascentem accersere uitas. Ouidius quoque in principio praeclari operis sine ulla nominis dissimulatione a deo, quem fabricatorem mundi, quem rerum opificem uocat, mundum fatetur instructum. quodsi uel Orpheus uel hi nostri quae natura ducente senserunt in EPITOME 5-17] c. 3, 4. 18-20] c. 3, 5. AUCTORES § 11 s.] Miuuc. Fel. c. 19, 2. 8 ss.] Aen. VI 724 ss. 14 ss.] Georg. IV 221 ss. 19 s.] Metam. I 57. 79. EXPILATORES § 11 s.] Saluian. de gub. dei I 1, 4. 5 (Maro). 16,10 (Pythagoras)] cf. Isidor. orig. VIII 6, 19. BRSMpPV] 1 qui V1 2 ille hoc P 4 carmen] nec carmen* (i er.) M effundit M ac] et M 5 n longe eras. S afrfuit (b m. 2) m mg. S, fuit PV a ueritate] ueritati M 6 spiritum ac mentem M 8 principium Mac, a principio Pac (a expunct.) vac (a eras.) terram R liquentes (alt. e ex i B2R2) BRV 9 luna⌞e⌟ F2 titaniaque (e in ras. ex ae) P, t,itaniaque V1 10 infusa] et fusa M partus (p ex p m. 2) V 12 quinam SPV 13 potestatibus B loco om. M 14 deum om. R omnes S, omnis (corr. m. 2) V 15 terrasq; (exp. m. 2) R tractatusque M, tactusque V1 maris*** (que er.) B . 16 hic M 17 tenus sibi M tenues (alt. e ex i) B2R2 accersere RSM, arcersere V, arcessere BP 18 operis] carminis R, operis, in mg. carminis al. m. ant., S 20 uocet B quod uel si R 21 qui B docente BJ V1, corr. JB3 F2 perpetuum defendissent, eandem quam nos sequimur doctrinam conprehensa ueritate tenuissent. Sed hactenus de poetis. ad philosophos ueniamus, quorum grauior est auctoritas certiusque iudicium, quia noti rebus commenticiis, sed inuestigandae ueritati studuisse creduntur. Thales Milesius, qui unus e septem sapientium numero fuit quique primus omnium quaesisse de causis naturalibus traditur, aquam esse dixit ex qua nata sint omnia, deum autem esse mentem quae ex aqua cuncta formauerit. ita materiam rerum posuit in umore, principium causamque nascendi constituit in deo. Pythagoras ita definiuit quid esset deus: animus per uniuersas mundi partes omnemque naturam commeans atque diffusus, ex quo omnia quae nascuntur animalia uitam capiunt. Anaxagoras deum esse dicit infinitam mentem quae per se ipsam moueatur: Antisthenes multos quidem esse populares deos, unum tamen naturalem id est summae totius artificem. Cleanthes et Anaximenes aethera esse dicunt summum deum, cui opinioni poeta noster adsensit: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit et omnis magnus alit magno permixtus corpore fetus. EPITOME 3—5] c. 4. 1. 5-17, 2 Thales-Zenon] c. 4, 3. AUCTORES § 15-23] Minuc. Fel. c. 19, 3—10. § 16] Cic. de nat. deor. I 10, 25. §. 17] ibid. 11,27. § 18 Anaxagoras] ibid. 11, 26. Antisthenes] ibid. 13, 32. § 19 Cleanthes] ibid. 14, 37. Anaximelws] ibid. 10,26. 19 ss.] Georg. II 325 ss. EXPILATORES § 17] Saluian. ibid. I 1, 2. BRSMpPVJ 4 grauiorem SI, grauionest S1 au⌞ctor⌟itas B2 cert⌞i⌟usque B2 qui M cο̃m̃⌞t⌟aticiis (t ex er. d m. 2) S uoritatis M credentur S 6 e numero septem sapientium R ex SM quoque R, quia M 8 sunt S dm ex dei ut uid., B3 qui M 9 ⌞h⌟tunorem B3, humore (h s. 1. R7) RS 10 in deo] ideo BI, idem (sic) B3 phytagoras B 11 diffinit P quis B animusH (em ? er.) B, animus qui SM uniuersats mojdi B2 12 parte⌞s⌟B\\' quo] que S1 13 anaxoras R 14 ipsa BRP1 (~ add. P7) V mou⌞e⌟turi⌟ P1 15 anthistenes BRSM 16 id est om. M cleantes BRM anaximenes (i in ras. ex a ? m. 3) B 17 dicunt (un ex i ? m.2) B 18 adsentit. B 19 tunc P imbrius M 20 coniungis B laete RS omnes BM 21 magnos B alit (1 in ras. ex b ? m. 3) B permixtos BI, corr. B3, permixius Rl, commixtus Yerg. Chrysippus naturalem uim diuina ratione praeditam, interdum diuinam necessitatem deum nuncupat, item Zenon naturalem diuinamque legem. horum omnium sententia quamuis sit incerta, eodem tamen spectat, ut prouidentiam unam esse consentiant. siue enim natura siue aether siue ratio siue mens siue fatalis necessitas siue diuina lex siue quid aliut dixeris, idem est quod a nobis dicitur deus. nec obstat appellationum diuersitas, cum ipsa significatione ad unum omnia reuoluantur. Anstoteles quamuis secum lpse dissideat ac repugnantia sibi et dicat et sentiat, in summum tamen unam mentem mundo praeesse testatur. Plato, qui omnium sapientissimus iudicatur, monarchian plane aperteque defendit nec aethera aut rationem aut naturam, sed ut est deum nominat: ah eo mundum hunc perfectum atque mirabilem esse fabricatum. quem Cicero secutus atque imitatus in plurimis frequenter deum confitetur ac supremum uocat in iis libris quos de legibus scripsit; ab eoque regi mundum argumentatur, cum disputat de natura deorum, hoc modo: nihil est praestantius deo. ab eo igitur mundum regi necesse est. nulli igitur est naturae oboediens aut subiectus deus. omnem ergo regit ipse naturam. quia autem sit deus, m uonsoiatione dehmt: nec uero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo EPITOME 9—11] c. 4, 2. 12-14] c. 4, 1. 14—21] c. 4, 3. AUCTOBES § 20 Chrysippus] Cic. ibid. I 15, 39. Zenon] ibid. 14, 36. § 22] ibid. 13, 33. § 23] cf. ibid. 12, 30. 16] I 7, 22. 18] II 30, 77. 21] frg. 13; cf. Tusc. I 27, 66. EXPILATOKES § 23] cf. Saluian. ibid. I 1, 3 (p. 3, 19 s.). 18-18, 3] Saluiau. ibid. I 1, 4. B (— 13) RSMPPV] 1 diuini B praedictam racione S 2 diuinam om. M necessitate (~ add. uel restit. m. 3) B nunc cupat R, noncupat (o ex u) P1, sic saepius zeno IiSP naturalcm B3 3 omniumj omnium enim M sententiam R 4 eodem] eodem modo M expectat BM 6 quid aliut] aliud quicquid M aliut B\\', aliud corr. JP, sic saepe diierint B 8 ipse Sx omnia] diuersitas R 9 dissidiat M et (ante dicat) om. BR 10 summo B 12 monarchian] RPV Epit. 4, 1, monarchiam BSM 13 post naturam (fol. 4 extr.) duo folia interciderunt in B, tequitur his ergo uersibus c. 6, 15 16 iis edd., his C 18 praestant⌞i⌟us V2 19 necesse est regi codd. Cic. ante naturae idem naturae ut uid. eras. P 21 in deconsolatione M definiuit R XVIIII. Lact. 1. 2 intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens I et mouens. Annaeus quoque Seneca, qui ex Romanis uel acerrimus Stoicus fuit, quam saepe summum deum merita. laude prosequitur! nam cum de inmatura morte dissereret, non intellegis inquit auctoritatem ac maiestatem iudicis tui, rectoris orbis terrarum caelique et deorum omnium dei, a quo ista numina quae singula adoramus et colimus suspensa sunt? item in Exhortationibus: hic cum prima fundamenta molis pulcherrimae iaceret et hoc ordiretur quo neque maius quicquam nouit natura nec melius, ut omnia sub ducibus suis irent, quamuis ipse per totum se corpus intenderat, tamen ministros regni sui deus genuit. et quam multa alia de deo nostris similia locutus est! quae nunc differo, quod aliis locis opportuniora sunt. nunc satis est demonstrare summo ingenio uiros attigisse ueritatem ac paene tenuisse, nisi eos retrorsus infucata prauis opinionibus consuetudo rapuisset, qua et deos esse alios opinabantur et ea quae in usum hominis deus fecit, tamquam sensu praedita essent, pro diis habenda et colenda credebant. Nunc ad diuina testimonia transeamus. sed prius unum proferam, quod est simile diuino et ob nimiam uetustatem et EPITOME 3 ss.] c. 4, 3. AUCTORES 6] frg. 26. 9] frg. 16. EXPILATOMES 1 mens soluta] cf. Isidor. orig. VIII 6, 19. RSMpPV] 1 sola Mac, s. I. corr. 2 segregata (alt. e ex a et ga m. 2) P con⌞cretione mortalii V- cougregatioue M omnia om. R 3 uelut uel R, om. M 4 *acerrimus (s er.) R summe M 7 rectoris orbis J rectoribus PV rectorem R, rector M 8 dei ecld., deum RSPV, deus M is ta∗tum (n er.) in qua* (a et e cr.) singula R 9 suspensa] idem suspensa R 11 quod R necque R quisquam M natura C er.) S 13 intenderet V 14 deos M, deus (s. I. m. post.) P; cf. c. 7, 5, tamen Seneca fort. deos scripserat; an deus ex c. 7, 5 inlatum ? cf. 9 hic nostri SM 15 quo M 17 ternu\\'isse (e part. ras. ex u et nu m. 2) P retrorsum S fuscata M, infugata P1 (corr. P2) V 18 et om. M 19 alios esse P usu M homini M 20 praedicta V esse S1 23 et S, \\'est\\' P2 simili S quod is quem nominabo ex hominibus in deos relatus est.. apud Ciceronem U. Cotta pontifex disputans contra Stoicos de religionibus et uarietate opinionum quae solent esse de diis, ut more Academicorum omnia faceret incerta, quinque fuisse Mercurios ait et enumeratis per ordinem quattuor quintum fuisse eum a quo sit Argus occisus; ob eamque causam in Aegyptum profugisse atque Aegyptiis leges ac litteras tradidisse. hunc Aegyptii Thoyth appellant, a quo apud eos primus anni sui mensis id est September nomen accepit. idem oppidum condidit, quod etiam nunc graece uocatur Mercurii ciuitas, et Pheneatae colunt eum religiose. qui tametsi homo fuit, antiquissimus tamen et instructissimus omni genere doctrinae adeo, ut ei multarum rerum et artium scientia Trismegisto cognomen inponeret. hic scripsit libros et quidem multos ad cognitionem diuinarum rerum pertinentes, in quibus maiestatem summi ac singularis dei asserit isdemque nominibus appellat quibus nos dominum et patrem. ac ne quis nomen eius requireret, άνώνυμον esse dixit, eo quod nominis proprietate non egeat, ob ipsam scilicet unitatem. ipsius haec uerba sunt: o se Oso; είς, b δὲ είς όνόματος ou προσδέεται έστι ykp o wv ὰνώνυμος. deo igitur nomen EPITOME 4-20, 1] c. 4, 4. AUCTORES § 2 s.] de nat. deor. III 22, 56. 17 dominum ct patrem] Ps.-Apulei. Asclep. c. 20 (p. 42, 16 Goldb.) et saepius; Poemand. c. 5, 2 (p. 42, 2 s. Parth.) 18-21] cf. Ps.-Apulei. ibid. c. 20 (p. 42, 27- 43, 3 Goldb.) § 5] cf. Minuc. Fel. c. 18, 9 s. EXPILATORES 6] cf. Isidor. orig. V 1, 2. 13 s.] ibid. VIII 11,49. RSMpPV] 1 his SPV ex] ab M inter M relaxatus S 2 G. PV cocta S 3 et de uarietate M 4 faceret] sciret P1, ras. ei s. I. corr. P2 7 in om. codd. Cic. 8 Thoyth R, THOITN S, ΘЄΟΥ- CЄN M, ΠΗΟΥΤΟΗ factorem P, ΠΗΟΥΤΗ V; theyn codd. Cic. 9 illos P 11 Pheneatae edd. ex codd. Cic., faenia.tae RPV, feniatae S, fenitae M 12 tamefsi1 P2 antiquissimis P1, corr. P2 tamen et instructissimus om. M 14 scientiam M trimegistus (-inae- M) RM nomen M is (h er.) R 15 et om. V 16 asseruit SlrI 17 Msdemque S2, hisdemque PV supra doli add. diñ R2 ac M 18 Anonymen M, ANQΝΥΜΟΝ sine nomine P 19 ab ipsa scilicet unitate M 20 Sk prius] A€ M 21 PO- CAЄCTM M, IIPOCAЄЄTAI P ЄCTIN SMP rAPr Rae, Υ del. Rl1, IAP M ANONVMOC M, ANQNIMOC P interpretatio lat. fere eadem in S et P 2* (non) est, quia solus est, nec opus est proprio uocabulo, nisi cum discrimen exigit multitudo, ut unam quamque personam sua nota et appellatione designes. deo autem, quia semper unus est, proprium nomen est deus. Superest de responsis sacrisque carminibus testimonia quae sunt multo certiora proferre. nam fortasse ii contra quos agimus nec poetis putent esse credendum tamquam uana fingentibus nec philosophis, quod errare potuerint, quia et ipsi homines fuerint. M. Varro, quo nemo umquam doctior ne apud Graecos quidem uixit, in libris rerum diuinarum quos ad C. Caesarem pontificem maximum scripsit, cum de quindecimuiris loqueretur, Sibyllinos libros ait non fuisse unius Sibyllae, sed appellari uno nomine Sibyllinos, quod omnes feminae uates Sibyllae sint a ueteribus nuncupatae uel ab unius Delphidis nomine uel a consiliis deorum enuntiandis. atouq enim deos, non Osouc, et consilium non βουλήν, sed βούλλαν appellabant Aeolico genere sermonis. itaque Sibyllam dictam esse EPITOME 5 s. (superest) 9-21, 5 (Libyssam)] c. 5, 1. EXPILATORES § 7 ss.] Hieronym. adu. Iouin. lib. I, uol. II306 D Vall.; Isidor. orig. VIII 8; cf. Augustin. de ciu. dei XVIII 23 (p. 285, 5; .288, 7 s.); Auonym. de Sibyllis, post Orac. Sibyll. ed. Friedl. p. IV s. RSH (a 3) MPPV] 1 non add. edd., cf. Minuc. Fel. p. 24,19 s. opus] ⌞cor⌟pus S2 2 ut om. M 3 designet M deus R a deo autem in- cipit H 5 superest] superest ut (s. I. m. 2) P sacri⌞s⌟que H2 6 multa S, multitudo V ii R, hi SPV, hii H, hii* (q er.) M quod Pl, corr. P2 9 quo* (d er.) V ne* (c exters.) R 10 dixit R 11 C. om. SHM, G. PV 12 sibyllinos R, sibullinos Sac (u ras. in i corr.), sibyliuos If, sybillinos MPV; omnino hac in uoce perpetua in omn. codd. permutatio litterarum i et y, interdum etiam u, frequens alterius 1 omissio libros om. M 13 sed] et HM 14 femine* (s er.) R, om. P sibullae HMae (u ras. in i corr.) 16 CΙΟΥC RS, sic HM, CΥΟΥC PV NONeCOTC PV theus SH, theos M 17 ΝΟΝΒΟΥΑΗΝ (jJost A erastim I in P) PV βουλήν] bulen SHM βούλλαν Wachsmuthius, quippe quod Sibulla forma quoque commendet, quam Varronem scripsisse probabile sit; boyaian R, ΒΟΥΑΙΑΝ PV, buletin S, bulean HM; βόλλαν Ahrensius de dial. Aeol. p. 59 n. 34, βυλήν edd. eo**go (li er.) R, ae*olico (1 er.) M 18 ita R dirctam H2 quasi θεοβούλην. ceterum Sibyllas decem numero fuisse, easque omnes enumerauit sub auctoribus qui de singulis scriptitauerint. primam fuisse de Persis, cuius mentionem fecerit Nicanor, qui res gestas Alexandri Macedonis scripsit; secundam Libyssam, cuius meminerit Euripides in Lamiae prologo; tertiam Delphida, de qua Chrysippus loquatur in eo libro quem de diuinatione conposuit; quartam Cimmeriam in Italia, quam Naeuius in libris belli Punici, Piso in annalibus nominet; quintam Erythraeam, quam Apollodorus Erythraeus adfirmet suam fuisse ciuem eamque Grais Ilium petentibus uaticinatam et perituram esse Troiam et Homerum mendacia scripturum; sextam Samiam, de qua scribat Eratosthenes in antiquis annalibus Samiorum repperisse so scriptum; septimam Cumanam nomine Amaltheam, quae ab aliis Herophile uel Demophile nominetur, eamque nouem libros attulisse ad regem Tarquinium Priscum ac pro iis EPITOME 6-16 tertiam - Cumanam] c. 5, 1. 11 s.] c. 5,2 Erythraea — perhibetur. 15-22, 7] c. 5, 2 ex his — tres esse libros. AUCTORES 11-13] Orac. Sibyll. III 419-430. ItSHMPPVJ 1 ΘЄΟΒΟΥΑΗΝ RJ, s. I. i - consilium esse dei R2, theobulen SHPV, theobolen M, cf. Hieron. quodsi Aeolico genere sornionis Sibylla θεοβούλη appellatur; σιοβυλήν edd., cf. Sent. Aen. VI12 (III445) Sibylla dicta est quasi σιοδ βουλή; an Lact. OEOU βουλήν scripsit? 2 omnis P enumerauerint HM sub — scriptitauerint in inf. mg. H2 quide- (m er.) P 3 scribtitauerant (alt. a ex i) R2 4 liiehanor PV 5 machedonis Px (h del. P2) V libissam S, lybissam PV cuius - Delphida om. M 6 eruripides V prolago Sl 7 Delphida] dolfida Epit., i delphida RS, delphidam HFV, om. M loquatur (i m. 2) R, loquitur IIM at 10 nomin∗ (& er., at m. 2) R, nominat HM erythream PV; sic uel i pro y uel h om. saepe omnes codd. 11 affirmet (at s. I. er.) R, adfirniat SM eaque (~ m. 2) H 12 graiis R, gri⌞ecis⌟ 82 13 troiam esse M 14 scribat P, scribit cett. eracorthenes S 15 sammiorum PV se om. HM 16 amolatheam HJJf, amalthaeam PV erofilc (-lo M) SHMPV 17 denofile (corr. m. 2) V; Demo conl. Pausan. X, 12, 8 Massius, de Sibyllarum indicibus p. 33 18 iis R, eis S, his cett. trecentos philippeos postulasse regemque aspernatum pretii magnitudinem derisisse mulieris insaniam; illam in conspectu regis tris combussisse ac pro reliquis idem pretium poposcisse; Tarquinium multo magis insanire mulierem putauisse; quae denuo tribus aliis exustis cum in eodem pretio perseueraret, motum esse regem ac residuos trecentis aureis emisse; quorum postea numerus sit auctus, Capitolio refecto, quod ex omnibus ciuitatibus et Italicis et Graecis praecipueque Erythraeis coacti adlatique sunt Romam cuiuscumque Sibyllae nomine fuerunt; octauam Hellespontiam in agro Troiano natam, uico Marmesso circa oppidum Gergithium, quam scribat Heraclides Ponticus Solonis et Cyri fuisse temporibus; nonam Phrygiam, quae uaticinata sit Ancyrae; decimam Tiburtem nomine Albuneam, quae Tiburi colatur ut dea iuxta ripas amnis Anienis, cuius in gurgite simulacrum eius inuentum esse dicitur tenens in manu librum. arum onmium Sibyllarum carmina et teruntur et habentur, praeterquam Cymaeae, cuius libri a Romanis occultantur nec eos ab ullo nisi a quindecimuiris inspici fas habent. EPITOME 11-16 octanam — Albuneam] c. 5,1. 19-23,4] c. 5,2. 20 s.] c. 5, 3 praeter—licet. RSHMpPV] 2 magnitudine HM, magnitudims PV mulieris] sibyllae R 3 tris R1PV1, tres R2SHMV2 ac om. HM 5 putasse HM aliir⌞s⌟ P2 6 exustus vac, ras. corr. motus Hl esse regem ẹṣṣẹ (exp. m. 2) R 7 ac om. R 8 refecto] restituto HM 10 Erythraeis ceid., crythriis IIPV, eritriis S, erytris H, eritreis M 11 fuerint S 12 marmorso M; Marmesso corruptum ex Marpesso potius Lactantio uel eius auctori quam librariis tribuendum esse probat Maassius p. 24 adn. 62 i 13 gergitium SHM; Gergithum Maassius p. 33 scribat (corr. m. 2) R, scribit (i ex a) II2 eraclidus S, herachides V 14 solonicus S cyrii PV temporis PV 15 amcyrae HM tiburtam M 16 tiburltli R1 colatur (corr. m. 2) R 17 auteuis R, arieni (alt. i in ras. m. 2) H (r cx n) M 18 cius om. HM 19 librum] librum cuius sortes senatus in capitolium (capitolio R) abstulerit RS 20 cymeae HMPV occultentur Rl, absconduntur et s. 1.1 occultantur M, occuluntur PV 21 a nullo R et sunt singularum singuli libri: quos, quia Sibyllae nomine inscribuntur, unius esse credunt, suntque confusi nec discerni ac suum cuique adsignari potest nisi Erythraeae, quae et nomen suum uerum carmini inseruit et Erythraeam se nominatuiri praelocuta est, cum esset orta Babylone. sed et IlOS confuse Sibyllam dicemus, sicubi testimoniis earum ruent abutendum. omnes igitur hae Sibyllae unum deum praedicant, maxime tamen Erythraea, quae celebrior inter ceteras ac nobilior habetur, siquidem Fenestella diligentissimus scriptor de quindecim uiris dicens ait restituto Capitolio rettulisse ad senatum C. Curionem consulem, ut legati Erythras mitterentur, qui carmina Sibyllae conquisita Romam deportarent: itaque missos esse P. Gabinium M. Otacilium L. Valerium, qui descriptos a priuatis uersus circa mille Romam deportarunt. idem dixisse Varronem supra ostendimus. in his ergo uersibus quos Romam legati adtulerunt de uno deo haec sunt testimonia: εἷς θεός, ὂς μόνος ἄρχει, ὐπερμεγέθης ἀγένητος. hunc esse solum summum deum, qui caelum fecerit luminibusque distinxerit: EPITOME 7 s. omnes — praedicant] c. 5, 3. 17. 24, 1 ss. 6 s. 25, 3] c. 5, 3. AUCTORES 3-5] Orac. Sibyll. III 808-813. 18] frg. I 7; cf. Theophil. ad Autolyc. 112 C. B(a 16) RSHMpPV] 1 quos] qui HM edd. sybillino M 2 scribuntur HM unius] ueluti unius SHM credunt scripsi, creduntur C edd. 3 ct om. HM 4 nominaturi RPV, nominatum iri S, nominaturi 1I, nominatam iri M; cf. Archiu. lexicograph. et gramm. lat. 11 352; III 457 11 C om. R, G. PV ery transmitterentur M 13 oetablium R, octacilium (octa in ras. H) SHMV 14 uarlerium PV 16 ab his ergo dcnuo incipit B fol. 5; cf. p. 17,13 18 εἴς] IC B θεὸς] ƟIOP IIM, ƟЄO∗∗ (OC ut uid. er.) V ὃς) Õ R, OP H, POP M, 0 Pac (t OC s. 1. Pi) V H- APXPI R, APXII p ΥΠЄPMЄΓЄƟЄC (corr. m. 3) B, ΠЄΡΜЄPЄƟC s, ΥΠЄPMЄINOЄC (sed N pro n M) HM, ΜΙΙΓΠΓΙΙC P, supra antecedens H APXH hoc t ΥΠΠΡ add. P1 ArCNNeTOC (corr. m. 3) B, ΑΓЄNNTOC S, ΑΓЄNNЄZOC H, ΑΓΠΝЄTOC p, ΑΓЄNЄTOC v intcrpretatio lat. in B a m. post. add., aliam communem habent SP 20 distrinxerit S ἀλλὰ θεὸς μόνος εἶς πανυπέρτατος, ὃς πεποίηκεν οὐρανὸν ἡέλιὸν τε καὶ ἀστέρας, ἠδέ σελήνην, καρποφόρον γαῖαν τε καὶ ὕδατος οἴδματα πόντου. qui quoniam solus sit aedificator mundi et artifex rerum uel quibus constat uel quae in eo sunt, solum coli oportere testatur: αὐτὸν τὸν μόνον ὄντα σέβεσθ᾽ ἡγήτορα κόσμου. ὃς μόνος εἰς αἰῶνα καὶ ἐξ αἰῶνος ἐτύχθη. AUCTORES 1 ss.] frg. II 3 ss.; cfr. Thcophil. 113 B. 6 s.] frg. I 15 s.; cf. Theophil. 112D. BRSHMPPV] 1 ὰλλὰ] AAAA M μόνος] AION B εί̀ς] IC HM ΡΑΝΥΠЄPTATOC BI, pr. P in II corr. B3, ΠΑΝΥΠЄPIATOC R, ΠΑΝΥΡЄ- PVATOC (pro n est N in M) HM, ΠΑΝΥΠΗΡΤΛΤΟC P ΠЄΠΟΙCΠΗЄN B, ΠЄΟΠΟΙΜΚΗΝ (pro neo est ΠΟЄ in M) HM, ΠΠΠΟΙЄKЄN P, IICnOI- N⌈H⌉KЄ V 2 HAION BHV, AION M, IIAIUN P n] IЄ R CTCPAC V HAH B, CAC HM CHACNHN B, CCAHN H, CCANN M, CHACNCN P 3 KAЄΠΟΦΟΝΟΝ HM TCAN BV, IIAN P ϰαὶ] PAl HM AATOC B, VAATOC HM, IAATOC P OIAMATA R, OIAAMATA HM, OIACMATA (H pro C V) PV TIONTOV M in S graeca et latina commixta sic sed deus unus ultra AAAA 0C MONOC CIC omnia sublimior qui nANrnfP- TATOC OC ΠЄΠΟΙΗ fecit caelum KЄΝΟΥΡΑΝΟΝ NCAI oneai ΟΝΓЄΚ· et sidera sed ACTCPACHAC et lunam fru C- CAIINHNKAP\\' giferamque ΠΟΦΟ- PONTAIAN terram TCKAI aquas ΥΔΑΤΟCCΟΙΔΜΑ fluentes ponti ΓΠΟΝΤΟΥ in P interpretatio lat. fere eadem quae in S in V graeca s. 1. latinis litteris repetita 4 sit] sit ita PV 6 αὐτὸν] ANVTO M• μόνον ὄντα] MONONTA HM σέβσθ\\' ἡγἡτορα] CЄBЄCЄΝΓЄΤΟΓΡΑ B, CCBCCenrHOPA R, CΟΑΓΓЄTЄ (i. e. colite ex interpretatione lat.) CGBGCS; HniTOPA S, CЄBЄ- CONHIOPA HM, CЄBЄ⌊C⌋ƟЄΓΠΤΤΟΡΑ P KOCMOI B, KQCMOV P 7 A10- NA Bl, corr. B3 ϰαὶ i;] KAIS HM AIONOC B* (corr. B3) P ЄΥ- ΤΥΧƟΠ B, ЄTÝƟΠ S, ЄΥΧΟΝ HM interpretatio lat. fere eadem in Set P. post Itos uersus, quos Lact. cum uersu p. 23, 18 ex Theophilo ad Autolyc. II 36 sumpsisse apparet (ef. infra c. 23, 2), excidisse qui subsequitur apud Theophil. existimo hunc αὐτογενής ἀγένητος, ἅπαντα xparwv διὰ παν- τός, ita tamen ut pro ἀγέντος legatur ὰποίητος. nam, cum Lact. c. 7, 13 postquam rcpetiit αὐτοϕυής ex Apollinis oractdo c. 7,1 u. 1 pergat a Sibylla (sc. deus) αὐτογενής et ὰγένητος et ἀποίητος nomiuatur, alterum tantum nomen in oraculo Sibyll. p. 23,18 est, sed nec primum nec tertium apud eum inuenitur, ut ei cum uersu illo uideantur restituenda. Sibyllistam autem ὰποίτος scripsisse, ἀγένητον intulisse librarium fortasse e uersu 7 illius fragmenti, non solum propter languidam uocis ὰγένητος repetitionem probabile uidetur, sed maxime propterea, quia ἀποίητος oraculorum Sibyll. item alia Sibylla quaecumque est cum perferre se ad homines uocem dei diceret, sic ait: μοῦνος γὰρ θεὸς εἰμὶ καὶ οὐκ ἔστι θεὸς ἄλλος. Exequerer nunc testimonia ceterarum, nisi et haec sufticerent et illa opportunioribus locis reseruarem. sed cum defendamus causam ueritatis aput eos qui aberrantes a ueritate falsis religionibus seruiunt, quod genus probationis aduersus eos magis adhibere debemus quam ut eos deorum suorum testimoniis reuincamus? Apollo enim, quem praeter ceteros diuinum maximeque fatidicum existimant, Colophone residens, quo Delphis credo migrauerat amoenitate Asiae ductus, quaerenti cuidam quis aut quid esset omnino deus, respondit uiginti et uno uersibus, quorum hoc principium est: αὺτοϕυὴς ἀδίδαϰτος ὰμήτωρ ἀστυϕέλιϰτος, οὔνομα μηδὲ λόγῳ χωρούμενός, ἐν πυρὶ ναίων, τοῦτο θεὸς, μικρὰ δὲ θεοῦ μερὶς ἄγγελοι ἥμεῖς, AUCTORES 3] VIII 377. 10-17] cf. Lobeckii Aglaoph. I 158. quae quidem tradita sunt nullo loco inuenitur. Opsopocus, not. in Sibyll. orac. p. 3, ὰποίnτος scribit pro ota παντός, Struuius opusc. 1 54 et ὰποίητος apud Lact. c. 7, 13 eicit. BRSHMPPV] 1 cum om. H ferre B 3 ΜΟΥΝΟC R, MONOC celt. TAP V ƟAЄOC H, ƟAЄOO M εἰμι—θεὸς om. HM IIIMI P AMOC S, AAAOC M interpretatio lat. fere eadem in S et P 8 quam om. HM testimoniis B2 9 reuiucamus (a in eras. i ? m. 3) B 10 quem (e in eras. a ? m. 2) B maximo HM, maximumquo P1, in ras. corr. P2 11 fatidicum] deum HM colophonem S residens scripsi, respondens C 12 migrauerit B 13 quid om. PV 15 graeca latinis litteris scripta et uaric discerpta in HM ΑΥΤΟΦΥЄC B\\', corr. B3, ΑΥΓΟΦΙЄC P ΑΔΙΔΚΤΟC S, ΑΔΙ⌈ΔΑ⌉KTOC V ΑΜΙΓΓΟΡ B, ΑΜΙΓΓΙΩΡ S, AMCTOP P ACΤΥΑΠΙΚΤΟC Bl, corr. B3, ACIPЄТΟΥΦCAKTOC 8, astuphelictos HJf, ACΤΟΥΦЄAIKTOC P 16 ου̌νομα μηδὲ] huonomade (-do M) HM MIITC BR, MCAC P AOTQ B ΧΟΡΟΥΜЄNOC BP, ΧΡΩΡΟΥΜЄNOC S, χωρούμενον edd., Struuius opusc. 1128 iv] €H S, em HM phyri M, ΠΥΡΩC (-Oe V) PV NGON Bt, o in Q corr. B3, NAQN S, naeon HM, AION (-QN V) PV 17 MCIKPA 8, MHIKPA P AH P MЄPЄIC S, mytris (mi- M) HM ANTGAOI B, ASTЄ· AOI S, angelos HM, ΑΝΓΠΑΟΙ P, ΑΝ·ΤЄAOI V IIQC B\\', ημεις corr. B3, hemis HM, ΠΜΙC PV interpretatio lat. fere eadem in S ct IJ num quis potest suspicari de Ioue esse dictum, qui et matrem habuit et nomen? quid quod Mercurius ille Termaximus, cuius supra feci mentionem, non modo ἀμήτορα ut Apollo, sed ἀπάτορα quoque appellat deum, quod origo illi non sit aliunde? nec enim potest ab ullo esse generatus qui ipse uniuersa generauit. Satis ut opinor et argumentis docui et testibus confirmaui quod per se satis clarum est, unum esse regem mundi, unum patrem, unum dominum. sed orasse quaerat aliquis a nobis idem illut quod aput Ciceronem quaerit Hortensius, si deus unus est, quae esse beata solitudo queat. tamquam nos quia unum dicimus, desertum ac solitarium esse dicamus. habet enim ministros, quos uocamus nuntios. et est illut uerum quod dixisse in Exhortationibus Senecam supra rettuli, genuisse regni sui ministros deum. uerum hi neque dii sunt neque deos se uocari aut coli uolunt, quippe qui nihil faciant praeter iussum ac uoluntatem dei. nec tamen illi sunt qui uulgo coluntur, quorum et exiguus et certus est numerus. quodsi cultores deorum eos ipsos colere se putant, quos summi dei ministros appellamus, nihil est quod nobis faciant inuidiam, qui unum deum dicamus, multos negemus. si eos multitudo delectat, non duodecim dicimus aut trecentos sexaginta quinque ut Orpheus, sed innumerabiles esse. arguimus errores eorum in diuersum, qui tam paucos putant. sciant tamen quo nomine appellari debeant, ne uiolent uerum deum, cuius nomen 3 supra] p. 19, 5. 14 supra] p. 18, 13. AUCTORES 10] frg. 30. 21—23] Theophil. ad Autol. 117 C; cf. Lobeckii Aglaopham. I 364. BRSHMPPV] 1 quid MPV potes R 3 fecimus B ametora BS, AMЄ- TOPA sine matre P ametor aut HM 4 apatora B, apator HM, post graecum sine patre P quorq.\\' P2 5 gouerauerit SIIM 7 et om. B et testibus confirmaui in mg. H2 8 unum patrem om. S 9 deum BP sed] do qu et HM ⌈a⌉ P2 11 solituq; I at R1, solituq; I queat R2 queat] *uiaeat (q er., s. I. m. 2) V queat tamquam] rqueaV (s. I. m. 2) quae ac tamquam H 12 qui HM idesertum ac solitajrium B 14 esorationibus H rctttuli B3, rectuli V1 15 hii RHM 17 ac] et HM, aut V1, in ras. corr. V2 20 quod] in quod SIIM 21 dicamus deum P dicamus] dicamus si HM 22 trecentis aut sexaginta M 24 sciant om. HM exponunt, dum pluribus tribuunt. credant Apollini suo, qui eodem illo responso ut Ioui principatum, sic etiam ceteris diis abstulit nomen. tertius enim uersus ostendit ministros dei non deos, uerum angelos appellari oportere. de se quidem ille mentitus est, qui cum sit e numero daemonum, angelis se dei adgregauit: denique in aliis responsis daemonem se esse confessus est. nam cum interrogaretur quomodo sibi supplicari uellet, ita respondit: πάνσοφε παντοδίδακτε πολύστροφε κέκλυθι, δαῖμον. item rursus cum precem in Apollinem Sminthium rogatus expromeret, ab hoc uersu exorsus est: ἁρμονίη, ϰόσμοιο, ϕαεσϕόρε, πάνσοϕε δαῖμον. quid ergo superest nisi ut sua confessione uerberibus dei ueri ac poenae subiaceat sempiternae? nam et in alio responso ita dixit: δαίμονες οἳ ϕοιτῶσι περὶ χθόνα ϰαὶ περὶ πόντον ἀϰαμάτου δαμνῶνται ὑπαὶ μάστιγι θεοῖο. BRSHMpPVJ 1 apolloni B\\' (in ras. corr. B2) MPK corr. P1 4 oportere] oportere debere BR 6 denique] de quibusdam HM 7 supputari S 9 nANTAIAAAKTG R ΠΟΛΙCΤΡΟΦЄ (pro Test 8 in P) PV ϰέϰλυθι] ΚΛΠΙ P, KArel S ΠΑΝCΟΦЄ · ΠΑΝΤΟΑΑΚΤΑΙ ΠΙΔΙCΤΟΦЄ· KЄΚΑΥƟI ΔΑΙΜΩΝ S, ΠΑΝCΟΦЄ ITANTAAAAKTЄΦΟΑΥΓЄΦЄ (pro A est A in M) KЄΚΑΥЄЄI (KA€K- M) AXIQN (AQN M) HM interpretationes lat. dittersae in S et P 10 sminthiuum PV exprimeret Bl (corr. B3) S 12 KOCMOr P, KOCMOI V ΦΟЄCΦΟΡЄ R, ΦΑЄCOAЄΦΡΠ P, ΦΑЄC- ΦΑЄOPЄ V APMONie (sed C in H corr. B3) KOCMOIC ΦΑЄCΦΩΡΝ ΠΑΝCΟΦЄΔΑΙ∗ΜΩΝ (M er.) B, APMONINЄOCΜΟΙΟΦΑЄCΦ⌈O⌉PЄΠΑΝCΟΦΑЄ- ΔΑΙΜΟΝ S, AЄΩΝЄINKOCΩЄΙΝΦΑЄCAOPЄ ΠΑΝCΟΦЄAЄΩΝ HM interpretationes lat. diuersae in S et P, in S manca 14 subiaceant BRIS sempiternam V et s. 1. P, om. V 15 AAIMONAIC V of om. S XƟΩΝΑ B\\', corr. B3, KeONA S, XƟONƟI V περὶ om. R MЄΙΩΝЄCOI- ΦΙΓΩCΠΙЄPЄI (pro n est IT in M) ΠΟΝΤΟΝ haec tantum in HM AAI- MONAICΟΥΦΟΙCΠΙΗΡΙΚΤΟΝΑΚΑΙ IIIIPI ΠΟΝΤΟΝ P 16 ΑΚΑΜΑΤΟΥ (r in eras. I m. 2) V; α̇ϰάματι edd.; an axaaatw ? cf. interpretation. lat. in S intolerabilibus domantur sub flagellis dei δαμνω̃νται scripsi, AAMNONTAI BRSV, ⌊ΔΑΜΝΟΝƟAI⌋ P; an δάμνονται retinendum? cf. Lobeck., Rhemat. p. 126; δάμνανται Struuius opusc. I 131 rno BS, TIIH P MЄΤΙΓЄI B\\', pr. C in a4 corr. B3, MACTIHC P, MACT.UT V3 Ɵ⌈Є⌉OI S AKAQA- ΤΟΥΑΑΩΝΟΝΓΑΙΥΠΑ (ΓΑΙΠΑ H) ΩΑCCΙΓΙ (pro ΓΙ cst n in M) ƟЄOI HM interpretationes lae. similes in SP de utrisque generibus in secundo libro disseremus. nunc interim nobis satis est quod dum honorare se uult et in caelo conlocare, confessus est, id quod res habet, quomodo sint appellandi qui deo semper adsistunt. retrahant ergo se homines ab erroribus et abiectis religionibus prauis parentem suum dominumque cognoscant, cuius nec uirtus aestimari potest nec magnitudo perspici nec principium conprehendi. cum ad illum mentis humanae intentio et acumen et memoria peruenerit, quasi subductis et consumptis omnibus uiis subsistit haeret deficit nec est aliquid ulterius quo progredi possit. uerum quia fieri non potest quin id quod sit aliquando esse coeperit, consequens est ut quoniam nihil ante illum fuit, ipse ante omnia ex se ipso sit procreatus, ideoque ab Apolline αἀτο- ϕυής, a Sibylla αὺτογενής et ἀγένητος et ἀποίητος nominatur. quod Seneca homo acutus in Exhortationibus uidit. nos inquit aliunde pendemus. itaque ad aliquem respicimus, cui quod est optimum in nobis debeamus. alius nos edidit, alius instruxit: deus ipse se fecit.. 1 in secundo libro] c. 14—1G. AUCTORES 13 ab Apolline] cf. p. 25, 15. 14 a Sibylla] cf. p. 23, 18 et ad p. 24, 7. 15] frg. 15. BRSHMPPV] 1 de utrisque — disseremus om. BRSHM nunc om. t PV 2 satis (om. est) m. 1, sat-es corr. rn. 1 uel 2 B, sat est P quordl P2 du honorare se uult in ras. V2 honorari codd. recent., edd. et] atque R 3 collocari codd. recent., edd. habet (t in eras. at ? m. 2) V et quomodo B 4 hi qui S retrahent B1, corr. B3 se ergo M se s. I. P2, 6 cognoscunt P aesjtimari ex exltimari m. 1 uel 2 B potesrtl H1 9 quae si PV consumtis R, consummatis PV uiis] suis HM substitist sic Rl, om. M 10 aliut B, aliud R quod R 11 fit M 12 e\\'slt B2 quoniamj quo (~ m. 2) P illum] ipsum B 13 ante] autem M ideoque] ideoque (s. I. us er., i corr. m. 2) R αὐτο- ϕυής a] ΑΥΤΟΦΥƟHCA B, autosphoesa HM ΑΥΤΟΦΥΙЄC P uerbis graecis 13 s. interpretationes lat. add. in SP 14 a Sibylla om. P, abysilla V sibulla H ΑΥΤΟΓЄNNC S, autogeneses HM, ΑΥΤΟΓΗΝΗC P et om. RHMP ΑΓЄNNHTOC B, ArCIMTOC S et om. P ΚΑΙΑΠΟ- INTOC S, apotetheos H, apoete theos M, KAIA⌊Π⌋ΟΠΙΤΟC P, AHOOIIITOC V et ἀποίητος del. Strwtius, cf. ad p. 21, 7 15 exhortatiionibus uidit, V2 16 ab V1, in ras. curr. V2 17 in] id HM debeamus] animam debeamus B, debemus HM 18 instrucsit Bl, corr. B2 se om. SHM His igitur tot ac tantis testibus conprobatur unius dei potestate ac prouidentia mundum gubernari, cuius uim maiestatemque tantam esse dicit in Timaeo Plato, ut eam neque mente concipere neque uerbis enarrare quisquam possit ob) nimiam et inaestimabilem potestatem. dubitet uero aliquis an quicquam difficile aut inpossibile sit deo, qui tanta tamque mirifica opera prouidentia excogitauit, uirtute constituit, ratione perfecit, nunc autem spiritu sustentet, potestate moderetur, inexcogitabilis ineffabilis et nulli alii satis notus quam sibi? unde mihi de tanta maiestate saepius cogitanti qui deos colunt interdum uideri solent tam caeci, tam incogitabiles, tam excordes, tam non multum a mutis animalibus differentes, qui credant eos qui geniti sint maris ac feminae coitu aliquid maiestatis diuinaeque uirtutis habere potuisse, cum Sibylla Erythraea dicat: ou οὐ δύνατ\\' ἀνδρὸς ἑϰ μηρῶν μήτρας τε θεὸς τετυπωμένος εἶναι. quod si est uerum, sicuti est, apparet Herculem Apollinem Liberum Mercurium Iouemque ipsum cum ceteris homines EPITOME 1-5] c. 6, 1. 10-15] c. 6, 2. 4. AUCTOIiES 3] p. 28 C (cf. Minuc. Fel. c. 19,14). 16 s.] frg. II 1 s.; cf. Theopbil. ad Autol. 113 B. BRSHMpPV] 1 ac tautis] tantisque B 2 mundum om. S 3 tim⌜e⌝o H2 ea HM 4 mentem PV 6 quidquam (corr. m. 2) R, sic saepe 7 tanta tamque] tanta tam M, tantamque Pac (corr. P1?) V 8 perficit. P1, corr. PJ u sps (corr. m. 1 ?) P, sps V sustentet et HM 9 ineffabilis om. HM 10 maiestate] potestate sic V cogitaui S 11 tam ante incogitabiles] quam V1, in ras. corr. V2 12 a om. PV mutis om. M 1:3 sunt HM 14 diuinae HM 15 dicit B 16 ΔϒΝΑΤЄ B, AIMAI P ANOPOC Bl (corr. B3). om. R 17 MЄPON BI, 0 in Q corr. B3, ΜЄΡΩΝ P MIITPAC (corr. m. 3) B, om. R, MCTPAC P te Oso; om. B, OBCOC R TCTfnUMCNlOC B\\', I dcl. B3, TЄΤϒΤΓΩΜЄNOC R, TЄΤϒΠΟΜЄΝΟC P ЄΙΝΑΓ R, ЄΙΝΑΓ P ΟΥΑΥΝΑΤΑΙΑΡΌCЄΑΝΡΩΝΜΙΗΡΑC TЄΓΥΠΩЄΜЄΝΟCIAITЄ θЄΌC S udyna* (litt. er. in H) eandyna emeron metbpra stet heostypomenosine HM, nisi quod litterae aliter in uerba coniunctae sunt in M interpretationem lat. in mg. add. B3, eadem fere in S 19 liber*um B ipsam quoque iouem S, ipsumque iouem HM ⌜i⌝psum (Ip m. 1 uel 2) B fuisse, quoniam sunt ex duobus sexibus nati. quid est autem a deo tam remotum quam id opus, quod ipse ad propagandam subolem mortalibus tribuit et quod sine substantia corporali nullum potest esse? dii ergo si sunt inmortales et aeterni, quid opus est altero sexu — nimirum ut generent? ipsa progenie quid opus est, cum successione non egeant qui semper sunt futuri? nam profecto in hominibus ceterisque animantibus diuersitas sexus et coitio et generatio nullam habet aliam rationem nisi ut omnia genera uiuentium, quoniam sunt condicione mortalitatis obitura, mutua possint successione seruari, deo autem, qui est sempiternus, neque alter sexus neque successio necessaria est. dicet aliquis ut habeat uel ministros uel in quos possit ipse dominari.\\' quid igitur sexu opus est feminino, cum deus, qui est omnipotens ut uocatur, sine usu et opera feminae possit. filios procreare? nam si quibusdam minutis animalibus id praestitit, ut sibi e foliis natos et suauibus herbis ore legant, cur existimet aliquis ipsum deum nisi ex permixtione sexus alterius non posse generare? illos igitur quos inperiti et insipientes tamquam deos et nuncupant et adorant, nemo est tam inconsideratus quin intellegat fuisse mortales. \\'quomodo ergo\\' inquiet aliquis \\'dii crediti sunt?\\' nimirum quia reges maximi ac potentissimi fuerunt, ob merita uirtutum suarum aut EPITOME 1-12] c. 6, 2 s. 18—31, 2] c. 6, 4. AUCTORES 16] Verg. Georg. IV 200 s. BRSHMPPVJ 1 ex om. B 2 id opus] corpus HM propagandum P 3 sobolem SMPV, sic saepius codd. excepto B 4 diirsl (s m. rec.) S, diis P edd., Dii (pr. i ex c) V sunt] sunt dii PV et om. PV 5 quod V1 altero sexu] sexu (s. 1. m. 1) altero (s. I. m. 3) B nimirumquid opus est om. B\\', in mg. add. B3 generent\\' B (i. c. B3) 7 omnibus S ceterisque** B animalibus R 8 rationem] generationem S 9 condicioni R1; an condicionem scribendum ? 10 seruare M 11 necesaria Pac V 12 dicit HM habeant S 13 domari M 14 qui] si quis HM omnia potens B ut uocatur om. B edd., sed cf. V17, 2 sapiens-uocabatur ut] reV S2 faeminae (pr. a add. m. 3) B, femininae M, feminę∗∗ (p ex i m.2, na ? er.) P 16 Colis H e] ertl R2 20 qui non HM, quiw V7 intellegant (alt. n in eras. eodem n ? B3) BH, i⌊n⌋tellegat F2 21 crediti] creati R 22 ⌊ob⌋ B* numerum V munerum aut artium repertarum, cum cari fuissent iis quibus inperitauerant, in memoriam sunt consecrati. quod si quis dubitat, res eorum gestas et facta consideret, quae uniuersa tam poetae quam historici ueteres prodiderunt. Hercules, qui ob uirtutem clarissimus et quasi Africanus inter deos habetur, nonne orbem terrae, quem peragrasse ac purgasse narratur, stupris adulteriis libidinibus inquinauit? nec mirum, cum esset adulterio genitus Alcimenae. quid tandem potuit in eo esse diuini, qui suis ipse uitiis mancipatus et mares et feminas contra omnes leges infamia flagitio dedecore adfecit? sed ne illa quidem quae magna et mirabilia gessit talia iudicana sunt, ut uirtutibus diuinis tribuenda uideantur. quid enim tam magnificum, si leonem aprumque superauit, si aues deiecit sagittis, si regium stabulum egessit, si uiraginem uicit cingulumque detraxit, si equos feroces cum domino interemit? opera sunt ista fortis uiri, hominis tamen. illa enim quae : uicit fragilia et mort-alIa fuerunt. nulla est enim quod ait orator tanta uis, quae non ferro ac uiribus debilitari frangique possit: animum uincere, iracundiam cohibere fortissimi est: quae ille nec fecit umquam nec potuit. haec qui faciat, non ego eum cum summis uiris comparo, sed simillimum deo iudico. uellem adiecisset de libidine luxuria cupiditate insolentia, ut uirtutem eius inpleret, EPITOME 2-4] c. 7, 1. 5-10] c. 7, 2 s. AUCTORES 17—22] Cic. p. Marcello 3, 8. BRSHMp PV] 1 iis edd., his BRSIPPV, hi H1M impernuerant R 2 sunt (exp. m. 2) consecrati sunt R quod om. R res dubitet P 3 quae om. R uniuersi B tam] tamquam M quam] tam HM 4 histoici H1M 5 herculis (is ex es ? m. 3) B 7 et adulteriis HM 8 alterio P\\', corr. P2 Alcimenae Epit. 7, 3, alcime⌜nę⌝ (ne m. 2) Ne H, alcime*** M, almenae R, alcmenae BSPV 10 omnis V flagitioso M 11 magna] et (s. l. m. 2) magna S et om. P talia] ut multis talia HM 12 uideantur om. S 13 disiecit B 14 uirginem PV cingulamque Bae, s. l. corr. 16 hominum HM 18 non post frangique s. I. B ac] et codd. Cic. 19 prohibere HM, cohibere (c in eras. pr ?) P 21 non] non modo PV 22 iudico (o in eras. abo ?) P, iudicabo V uelle H1 (~ add. corr. H7) M 23 luxoria R, luxoria HPV, sic saepe codd. excepto B uirtutes HM quem deo similem iudicabat. non enim fortior putandus est qui leonem quam qui uiolentam et in se ipso inclusam feram superat, iracundiam, aut qui rapacissimas uolucres deiecit quam qui cupiditates auidissimas cohercet, aut qui Amazonem bellatricem quam qui libidinem uincit pudoris ac famae debellatricem, aut qui fimum (de) stabulo quam qui uitia de corde suo egerit, quae magis sunt perniciosa quia domestica et propria mala sunt, quam illa quae et uitari poterant et caueri. ex quo fit ut ille solus uir fortis debeat iudicari, qui temperans et moderatus et iustus est. quodsi cogitet aliquis quae sint dei opera, iam haec omnia quae mirantur homines ineptissimi ridicula iudicabit. illa enim non diuinis uirtutibus, quas ignorant, sed infirmitate suarum uirium metiuntur. nam illut quidem nemo negauit, Herculem non Eurystheo tantum seruisse regi, quod aliquatenus honestum uideri potest, sed etiam inpudicae mulieri Omphalae, quae illum uestibus suis indutum sedere ad pedes suos iubebat pensa facientem. detestabilis turpitudo! sed tanti erat uoluptas. \\'quid tu?\\' inquiet aliquis \\'poetisne credendum putas?\\' quidni putem? non enim Lucilius ista narrat aut Lucianus, qui diis et hominibus non pepercit, set ii potissimum, qui deorum laudes canebant. quibus igitur credemus, . EPITOME 15—17] c. 7, 4. EXPILATORES 1 ss.] cf. Ps.-Seneca de moribus 81; prouerb. 49 (Publil. Syr. ed. Woelfflin p. 96). BHSHMp(—19)MPV] 1 nOli in num corr. R2 2 uiolentiam RSMV, u⌜i⌝olent∗am (i er.) P et orn. B semet B 3 deicit HS 4 cohercet B, coereet RS, coerceat HM, co*ercet (h ? er.) P, cofaercet V wut V2 amazonam HMVac 5 uincit post bellatricem R uicit (t in ras. H2) HM rac1 JP 6 de add. edd. stabulum HM quit (a ? er.) B 8 poterint S, poterit H1 (poter;t H1) M 10 est et iustus P, in ras. V1 iquodsi cogitet, V2 Siint V2 12 iudicauit Bl, corr. B2 13 sed add. R2 mentiuntur BarH 14 nemo in mg. P2 negabit H eurysthaeo PV 16 mulieri* (s er.) B omphalae (e in eras. m ?) P, omfalam V 17 iubeat S faciebat R 19 quid S, quinni HM inputem S in quinni putem desinit Mp pagina nondum expleta, in proximo folio 9 ab eodem quinni putem incipit M lucius B narrauit SHM 20 luci⌜li⌝anus P2 aut Lucianus eicit Volkmannus, epist. gratul. p. 5 ii scr., hii BRHM, hi SPV po∗∗∗⌊t⌋entissimum B 21 quiij H, quo M corum H laude s1 deorum P si fidem laudantibus non habemus? qui hos mentiri putat, proferat alios quibus credamus auctores, qui nos doceant qui sint isti dii, quomodo, unde orti, quae sit uis eorum, qui numerus, quae potestas, quid in iis admirabile, quid cultu dignum, quod denique certius ueriusque mysterium. nullos dabit. credamus igitur istis, qui non ut reprehenderent sunt locuti, sed ut praedicarent. nauigauit ergo cum Argonautis expugnauitque Troiam iratus Laomedonti ob negatam sibi pro filiae salute mercedem. unde quo tempore fuerit apparet. idem furore atque insania percitus uxorem suam cum liberis interemit. hunc homines deum putant! sed Philocteta heres eius non putauit, qui facem supposuit arsuro, qui artus eius ac neruos cremari ac diffluere uidit, qui ossa eius et cineres in Oetaeo monte sepeliuit, pro quo munere sagittas eius accepit. Aesculapius et ipse non sine flagitio Apollinis natus quid fecit aliud diuinis honoribus dignum nisi quod sanauit Hippolytum? mortem sane habuit clariorem, quod a deo meruit fulminari. hunc Tarquitius de inlustribus uiris disserens ait incertis parentibus natum, expositum et a uenatoribus inuentum, canino lacte nutritum, Chironi traditum didicisse medicinam; fuisse autem Messenium, sed Epidauri moratum. Tullius etiam Cynosuris ait EPITOME 7-9] c. 7, 2. 9s.] c. 7, 4. 10 s. hunc — putant] c. 7. 5 sic-credatur. 11—14] c. 7, 5. 15-34, 1] c. 8, 1 s. AUCTORES 22] de nat. deor. III 22,57. BRSHMPV7 1 putant HM proferivt (~ m. 2) H 3 post quomodo s. l. ł R2? ⌊uis⌋ H2 4 iis edd., his C quid ante cultu] qua P, in ras. corr. V2 cul⌊tu⌋ V1 7 argonatis P\\' (corr. P2) V 8 ob negatam filiam sibi t1 (s l. m. 2) pro filiae R 9 idem] ille HM furore. (m er.) HM 11 putant deum P filoctetha B, filotecta R, philocttecta (ae ex a m. 2) H f-tecta) M heres re\\'ius (e s. I. m. 2) P, here suis V qua Bac faciem MV 12 ac ante neruos] et P edd. 13 et] ac B iin cthco, H oetheo B, oet-eo RSM sepe*liuit (1 er.) Bll, sepelliuit R, sepiliuit P1, corr. P1 14 sagittis S 15 aescolapius S, sic saepius 16 aliud, d ex t m. 2 R, sic saepius 17 hyppolytum RHM, hyppolitum (yp- S) SPV a deo, P2 18 tarquinius (n extuelc m. 3) B 19 rnatum\\' B2 20 chyroni M 21 autem om. S messennium H, mersennium M 22 mortuum HM cinosuris BRS, cynosyris H, cynosiris M XVIIII. Lact. 1. 3 sepultum. quid Apollo pater eius? nonne ob amorem, quo flagrabat, turpissime gregem pauit alienum et muros Laomedonti extruxit mercede conductus, quae illi negari potuit inpune ? ab eoque primo rex perfidus quidquid cum diis pepigisset didicit abnegare. idem formonsum puerum et dum amat, uiolauit et dum ludit, occidit. homicida Mars et per gratiam caedis crimine ab Atheniensibus liberatus, ne uideretur nimis ferus et inmanis, adulterium cum Venere commisit. Kastor et Pollux dum alienas sponsas rapiunt, esse gemini desierunt. nam dolore iniuriae concitatus Idas alterum gladio transuerberauit: et eosdem poetae alternis uiuere, alternis mori narrant, ut iam sint non deorum tantum, sed omnium mortalium miserrimi, quibus semel mori non licet. aus tamen Homerus ambos simpliciter, non ut poetae solent, mortuos esse testatur. nam cum faceret in muris adsidentem Priamo Helenam cunctos Graeciae principes recognoscere, solos autem se fratres suos requirere, subiecit orationi eius huiusmodi uersum: haec ait, ast illos retinebat terra sepultos. EVITOME 1 s. 5 s.] c. 8, 2. 6—8] c. 8, 3. 9 s. 13-15] c. 8, 3. AUCTORES 1 ss.] cf. Minuc. Fel. c. 23, 5; Tertull. Apolog. c. 14 (p. 168). 19] II. III 243. BRSHMPV] 1 fraglabat Bx (in ras. corr. B3) HM, fradabat (corr. m. 2) R 2 gregem] gregem ladmetij (in ras. m. 1 ?) B 3 instruxit HM post extruxit hoc neptunus BRSHM, om. PlV, cum neptuno in mg. add. P,2 uix recte; cf. Minuc. Fel. l. c. (Cyprian. ad Donat. c. 2) Apollo Admeto pecus pascit. Laomedonti uero muros Neptunus instituit nec mercedem operis infelix structor accipit; Tertull. I. c. hic (sc. poetaj Apollinem Admeto regi pascendis pecoribus addicit, ille Neptuni structorias operas Laomedonti u locat quam B negari potuit] nega*it (r eras., u tn. 1?) B negare V 4 pepegisset HM 5 dicit M formonsum B, formosum RSP. formo*sum (n er.) HMV 6 mars in ras. ex 7-9 litt. B 8 minis HM inmanus V1, ras. et s. I. corr. V1 9 kastor B, castor cett. 10 dolore] labore PV iniuriae om. HM 12 tantum] nati R sed] sed et SIIM 13 qui⌜i⌝s BI, quibus corr. B3 licuit M 14 mortuus M1 15 in om. HM adsidente HM 16 cunctos (nc in ras. ex mis ? m. 3) B recognosceret B (t add. M2) M solus BI, corr. B2 17 se om. S eiusmodi S, modi HM 18 uersu HM 19 hacc] sic HM fur ac nebulo Mercurius quid ad famam sui reliquit nisi memoriam fraudum suarum? caelo scilicet dignus, quia palaestram docuit et lyram primus inuenit. Liberum patrem necesse est in senatu deorum summae auctoritatis primaeque esse sententiae, quia. praeter Iouem solus omnium triumphauit, exercitum duxit, Indos debellauit. sed inuictus ille imperator Indicus maximus ab amore ac libidine turpissime uictus est. delatus enim Cretam cum semiuiro comitatu nanctus est inpudicam mulierem in litore ac fiducia uictoriae Indicae uir esse uoluit, ne nimium mollis uideretur, atque illam patris proditricem, fratris interemptricem, ab alio relictam et repudiatam in coniugium sibi uindicauit ac Liberam fecit et cum ea pariter ascendit in caelum. quid horum omnium pater Iuppiter, qui in sollemni precatione Optimus Maximus nominatur? nonne a prima sua pueritia inpius ac paene parricida deprehenditur, cum patrem regno expulit ac fugauit nec expectauit mortem decrepiti senis cupiditate regnandi? et cum paternum solium per uim, per arma cepisset, bello est a Titanibus lacessitus, quod humano generi principium fuit malorum: quibus uictis et pace in perpetuum conparata reliquam suam uitam in stupris adulteriisque consumsit. omitto uirgines quas imminuit: id enim tolerabile iudicari solet. Amphitryonem ac Tyndarum praeterire non possum, quorum domos dedecore atque infamia EPITOME 1-3] c. 8, 4. 3-13) c. 8, 5. 13-21] c. 10, 1. 21 s.] c. 10, 2 (uirginum). 22-36, 2] c. 10, 2. AUCTORES 8] Verg. Aen. IV 215. BRSHMPYJ 1 quird\\' H1 memoria M 2 fraudjium R *licet M 4 senatum B sententia M 5 exercitus B1, corr. B2 6 ⌜in⌝urictus B2 7 ob amorem HM ac** fde ? er.) B, atque Sll, adque M libidinem HM ⌊de⌋latus H2 8 comitatus HarM nactus BRS, natctus fn er.) P est om. B 9 litore (e ex i m. 2) adrianen (m. 1, ariadnen m. 2) ⌜h⌝ac (h m. 2) fiducia B fidutiae M 11 repudiatam (at in ras. ex c ? m. 3) B coniugio S 12 uendicauit P ac] et HM eam B 13 escendit R in] ad SlIM caelos S pater omnium S pater om. HM 15 prima om. B paene] prope B 19 humani (i ex 0 M) HM malorum fuit R 20 et] ac R pacem H, pace M conparata in mg. V1 stuprits (i cr.) BM 21 adulteriis* (q; er.) S consumsit B, consumtis Rl, consumpsit IV cum rell. 22 amphitrionem SMPV, amphytrionem II pyndarum H, pindarum M, ⌜t⌝yndarum V2 23 domus B atque] et B 3* plenissimas reddidit. illut uero summae inpietatis ac sceleris, quod regium puerum rapuit ad stuprum. parum enim uidebatur, si in expugnanda feminarum pudicitia maculosus esset ac turpis, nisi etiam sexui suo faceret iniuriam: hoc est uerum adulterium, quod ut contra naturam. haec qui facit, uidenmus an Maximus, certe Optimus non est: quod nomen a corruptoribus ab adulteris ab incestis abest, nisi forte nos erramus homines, qui talia facientes sceleratos uocamus ac perditos : omnibusque poenis dignissimos iudicamus. stultus autem Marcus Tullius, qui Gaio Verri adulteria obiecit: eadem enim Iuppiter quem colebat admisit; qui Publio Clodio sororis incestum: at illi Optimo Maximo eadem fuit et soror et coniunx. Quis est igitur tam excors qui hunc regnare in caelo putet, qui ne in terra quidem debuit? non insulse quidam poeta triumphum Cupidinis scripsit, quo in libro non modo potentissimum deorum Cupidinem, sed etiam uictorem facit. enumeratis enim amoribus singulorum, quibus in potestatem Cupidinis dicionemque uenissent, instruit pompam, in qua Iuppiter cum ceteris diis ante currum triumphantis ducitur catenatus. eleganter id quidem a poeta figuratum, sed tamen non multum distat a uero. qui enim uirtutis est expers, qui cupiditate ac libidinibus malis uincitur, non Cupidini ut ille finxit, sed morti subiectus est sempiternae. sed omittamus de moribus dicere, rem consideremus, ut intellegant homines EPITOME 5 s.] c. 10, 4. AUCTORES 9] Verr. I c. 24 ss. al. 11] de harusp. resp. 20, 42; p. Mil.27,73 al. 12]Verg. Aen.I 47. 14] frg. poet. Rom. coll. Baehreus p.405. BRSHM(—12) PV] 3 est Bt, corr. B2, eSt P2 uertuj V2 4 nisi in mg. V uertuj F2 6 arnl H2 certe optimus om. S post certe s. I. an repet. M2 non est] sit HM 7 adulteriis BarV incesti**s (bu ? er.) B nirsil H1 8 ante homines s. I. qui m. 2, post homines eras. qui M uocatos Ml 9 dignos B 10 G. RPV, C. SHM 11 post incaestum s. I. intulit R2 12 ad BI, corr. B*, sic saepe coniux HMV, sic saepe codd. excepto B 13 hinc scripturae codicis M nisi quibus perpaucis locis idoneum uisum erit nora adferentur 14 ⌜non⌝ B3 15 post poeta s. I. post B3 scribsit (b ex p) B3, sic saepe 17 numeratis R rinl H1 18 instruxit H 19 dicitur R 20 o Sx 21 destat (e ex i) B2 23 est om. H 24 amoribus H in quibus miseri uersentur erroribus. regnare in caelo Iouem uulgus existimat: id et doctis pariter et indoctis persuasum est, quod et religio ipsa et precationes et hymni et delubra et simulacra demonstrant. eundem tamen Saturno et Rhea genitum confitentur. quomodo potest deus uideri aut, ut ait poeta, hominum rerumque repertor, ante cuius ortum infinita hominum milia fuerunt? eorum scilicet, qui Saturno regnante uixerunt et priores luce quam Iuppiter sunt potiti. nideo alium deum regem fuisse primis temporibus, alium consequentibus. potest ergo fieri ut alius postea sit futurus. si enim prius regnum mutatum est, cur desperemus etiam posterius posse mutari? nisi forte Saturnus generare potuit fortiorem, Iuppiter non potest. atquin diuinum imperium aut semper inmutabile est aut si est mutabile, quod fieri non potest, semper utique mutabile est. potest ergo Iuppiter regnum amittere, sicut pater eius amisit? ita plane. nam cum idem neque uirginibus neque maritatis umquam pepercisset, abstinuit se tamen una Thetide, quod responsum fuit maiorem patre suo futurum quisquis ex ilia natus esset. et primum mprudentia in eo non dei, cui nisi Themis futura dixisset, ipse nesciret; si autem diuinus non sit, ne deus quidem sit, unde ipsa diuinitas nominatur, ut ab homine humanitas; deinde conscientia inbecillitatis, qui timuit utique maiorem. quod qui facit, scit profecto non esse se maximum, quandoquidem potest EPITOME 16-38, 1] c. 10, 3 s. AUCTORES 1 s. regnare - existimat] cf. Horat. o. III 5, 1 s. 6] Yerg. Aen. XII 829. BRSHPVJ 1 uersantur V1 4 Rhea genitum] ope natum SH 5 post aut s. I. credi B1 ut* B 6 ortu⌊m⌋ B3 ortum inlicet (om. -finitaeorum sci-) qui saturno R hominum infinita B 10 sit postea PV 13 potest] potuit. H 14 post inmutabile est eadem uerba ut uid. eras. P est aut] est sicuti est aut B aut si est mutabile om. P 18 sed SV una] ut H thetidae R, tathedidej H1, thetida V marem P1, corr. P2, patre* (m er.), om. suo H 19 et om. BRSV, 8. I. P * *prudentia B, inprudentia (exp. m. 2?) P 20 cui om. H nisi] nihil PV the⌊m⌋is B2, thecis S, themnes H 21 aut S 22 ipsa om. B 24 profecto scit SH noff B2 se om. P aliquid maius existere. idem per Stygiam paludem sanctissime iurat, una superstitio superis quae reddita diuis. quae ista superstitio est aut a quo reddita? est ergo aliqua potestas maxima quae perierantes deos puniat? quae tanta formido est paludis infernae, si sunt inmortales? quid metuant eam, quam uisuri non sunt nisi quos mori necesse est? quid igitur homines oculos suos in caelum tollant? quid per superos deierent, cum ipsi superi ad inferos reuoluantur ibique habeant quod uenerentur et adorent? illut uero quale est, esse tata quibus dii omnes et ipse luppiter pareatr\\' si arcarum tanta uis est, ut plus possint quam caelestes uniuersi quamque ipse rector ac dominus, cur non illae potius regnare dicantur, quarum legibus et statutis parere omnes deos necessitas cogit? num cui dubium est quin is qui alicui rei obsequitur maximus non sit? nam si sit, non accipiat fata, sed faciat. — nunc ad illud quod omiseram redeo. in una itaque sola fuit continentior, cum eam deperiret, non uirtute aliqua, sed metu successoris. quae formido utique eius est qui sit et mortalis et inbecillus et nihili, quippe qui potuit et tunc cum nasceretur extingui, sicut frater eius ante genitus extinctus est, qui si uiuere potuisset, numquam minori concessisset EPITOME 17-20] c. 10, 3 s. AUCTORES 3] Verg. Aen. XII 817. BESHPV] 1 existere] existere I ideo (in fine uersus add. m. 2) nec optimus nec maximus B 3 uwna H semperstitio P quwe B3, qiwe (a er.) H post reddita s. I. ~ (i. e. est) R2, 4 ⌜i⌝sta R2* 5 perierantes B, peierantis R1SP1Vac, -cs R2P2Vpc 6 qui H, q⌊d⌋, (q ex q m. 2) V metuunt HPV, probat Hartelius 7 sint B est] sit SH 8 tollunt Sll per om. S 9 deierant SH deuoluantur SH 11 facta S1 Par 13 ipsi B1, corr. B2 illa R, ille S dicairtur B2 14 omnis R1V1 15 est] est cui est S 16 nam si sit] om. R, cum alius sit qui SH ante non s. l. cum R7 facta S Par V 17 quo∗∗diomiseram (mo er., 1 m. al.) R in] quod in B unam (exp. m. 2) V 18 eaih R deperirct] deperiret amaret B 19 utiquae bis, pr. eras., in altero a eras. B, utique ex itaque V 20 inbecillis (tert. i ras. ex u R) RS nihil RH nunc JB1 (corr. B3) H, tum R 21 extingueTet1 B- 22 tnumquam minori, V2 imperium. ipse autem furto seruatus furtimque nutritus Zεύς siue Zήν appellatus est, non ut isti putant a feruore caelestis ignis uel quod uitae sit dator et animantibus inspiret animas, quae uirtus solius dei est — quam enim possit inspirare animam qui ipse accepit aliunde? —, sed quod primus ex liberis Saturni maribus uixerit. potuerunt igitur homines alium deum habere rectorem, si Saturnus non fuisset ab uxore delusus at enim poetae ista finxerunt. errat quisquis hoc putat. illi enim de hominibus loquebantur, sed ut eos ornarent quorum memoriam laudibus celebrabant, deos esse dixerunt. itaque illa potius ficta sunt quae tamquam de diis, non illa quae tamquam de hominibus sunt locuti: quod clarum fiet exemplo quod inferemus. Danaen uiolaturus aureos nummos largiter in sinum eius infudit, haec stupri merces fuit. at poetae, qui quasi de deo loquebantur, ne auctoritatem creditae maiestatis infringerent, finxerunt ipsum in aureo imbre delapsum eadem figura qua imbres ferreos dicunt, cum multitudinem telorum sagittarumque describunt. rapuisse dicitur in aquila Catamitum: poeticus color est. sed aut per legionem rapuit cuius insigne aquila est aut nauis in qua est inpositus tutelam habuit in aquila figuratam, sicut taurum, cum rapuit et transvexit Europam. eodem modo conuertisse in bouem traditur lo Inachi filiam, quae ut iram Iunonis effugeret, ut erat iam EPITOME 7-13] c. 11,1. 13-18] c. 11, 2. 18-22] c. 11, 3. 22-40, 6] c. 11, 4. AUCTORES 1-4] cf. Etymol. Magn. s. u. Zεύς. 17] Enu. ann. 287; Verg. Aeu. XII 284. 23 s.] Verg. Aen. VII 790. EXPILATORES § 18] cf. Augustin. de ciu. dei XVIII 13 (p. 272, 31-273, 4); Isidor. orig. VIII 11, 35. BRSHPVJ 1 zeus siue zen SH 3 sit] est B iuspirat S 4 in- spirare possit B posset SH 5 ex om. H libwis V2 7 rectorem] regem H detusus R 8 fiWxerunt V2 12 de] quae de B siut B sit wt uid. B1, fit corr. B* 13 danaem II, danaan P 14 infundit R qui om. S 15 ne in mg. V2 auctoritate S 16 frixcrunt V in om. BH 18 aquila Catamitum] aliqua lacatauiitum V ⌊aquila⌋ P 19 religionem B 20 a⌊qui⌋la H2, aliqua V quam RP 21 aquilam BH taurus H 22 in bouem conuertisse P • io\\' in spatio 8 fere litterarum B2, yo S, ino H saetis obsita., iam bos, tranasse dicitur mare in Aegyptumque uenisse atque ibi recepta pristina specie dea facta quae nunc Isis uocatur. quo igitur argumento probari potest nee Europam in tauro sedisse nec Io bouem factam? quod certus dies habetur in fastis quo Isidis nauigium celebratur: quae res docet non tranasse illam, sed nauigasse. igitur qui sapere sibi uidentur, quia intellegunt uiuum terrenumque corpus in caelo esse non posse, totam Ganymedeam fabulam pro falso repudiant nec sentiunt in terra id esse factum, quia res ac libido ipsa terrena est. non ergo res ipsas gestas finxerunt poetae, quod si facerent, essent uanissimi, sed rebus gestis addiderunt quendam colorem. non enim obtrectantes illa dicebant, sed ornare cupientes. hinc homines decipiuntur, maxime quod dum haec omnia ficta esse a poetis arbitrantur, colunt quod ignorant. nesciunt enim qui sit poeticae licentiae modus, quousque progredi fingendo liceat, cum officium poetae in eo sit, ut ea quae uere gesta sunt in alias species obliquis figurationibus cum decore aliquo conuersa traducat. totum autem quod referas fingere, id est ineptum esse et mendacem potius quam poetam. sed nnxennt ista. quae fabulosa creauntur: num etiam illa quae de diis feminis deorumque conubiis dicta sunt? cur igitur sic figurantur, sic coluntur? nisi forte non tantum poetae, sed pictores etiam fictoresque imaginum mentiuntur. si enim hic est Iuppiter qui a uobis dicitur deus, si non is est qui ex Saturno et Ope natus est, non oportuit EPITOME 10-41, 12] 12, 1. 3. EXPILATORES 16-18] Isidor. orig. VIII 7, 10. BRSHPVj 1 iam om. H triinasse (s. I. ns exters., quod add. m. 2) B, transnatasse SH, transuasse P, trasnasse V 4 Io om. Bl (post factam s. I. B-) RH, yo S 5 habeatur SH ysidis S, sidiis V 6 trausnatasse RSH nauigisse Bx, corr. B2 7 quiw B3 terrenum R uiuum in unum corr. H2 8 esse] es H 9 net ex nec S2 10 gestas om. P 14 dum om. R 15 qui] quid P 17 alia specie H 18 traducant HPar V 19 referunt rus. et s. l. ex referas B3 20 poetam (in mg. add. m. 3) sed (= m. 3) B finxerunt (finxer̃ S) SPar 21 de om. H femininis Par V 23 sed] si et ex si ut ? S2 etiam fictoresque om. By, etiamq. s. l. add. B7 24 uobis RPV 25 qui ex — natus est in mg. V2 nisi solius simulacrum in templis omnibus conlocari. quid sibi mulierum effigies uolunt? quid sexus infirmus? in quem si cecidit hic Iuppiter, eum uero ipsi lapides hominem fatebuntur. mentitos esse poetas aiunt et his tamen credunt: immo uero non esse mentitos re ipsa probant. ita enim deorum simulacra confingunt, ut ex ipsa diuersitate sexus appareat uera esse quae dicunt poetae. nam quod aliud argumentum habet imago Catamiti et effigies aquilae, cum ante pedes Iouis ponuntur in templis et cum ipso pariter adorantur, nisi ut nefandi sceleris ac stupri memoria maneat in aeternum? nihil igitur a poetis in totum fictum est, aliquid fortasse traductum et obliqua figuratione obscuratum, quo ueritas inuoluta tegeretur, sicut illut de sortitione regnorum. aiunt enim Ioui caelum optigisse, Neptuno mare, inferna Plutoni. cur non terra potius in sortem tertiam uenit? nisi quod in terra gesta res est. ergo illud in uero est, quod regnum orbis ita partiti sortitique sunt, ut orientis imperium loui cederet, Plutoni, cui cognomen Agesilao fuit, pars occidentis optingeret, eo quod plaga orientis, ex qua lux mortalibus datur, superior, occidentis autem inferior esse uideatur. sic ueritatem mendacio uelarunt, ut ueritas ipsa persuasioni publicae nihil derogaret. de Neptuni sorte manifestum est: cuius regnum tale fuisse dicimus, quale Marci Antoni fuit infinitum illud imperium, cui totius orae maritimae potestatem senatus decreuerat, ut praedones persequeretur ac mare omne pacaret. sic Neptuno maritima omnia EPITOME 13-42, 1] c. 12, 2. AUCTORES 23 Marci-imperium] Cic. Verr. II 3,8. BRSHPVJ 1 solus S 2 quid] quia R post sexus 8. 1. ~ (i. e. est) R* 3 si⌜c⌝ P21 hic om. BPi, s. 1. P2? 4 iis R\\', fort. recte, corr. R- 6 appareant B 8 catamiti etj P, catamitis in V 9 adoramus S 10 nihil, in mg. non P 11 in om. HP est fictum P 12 in uoluntate tegeretur H 13 sic S sortitione (exp. m. 2) S, sortione H 14 Merra (ce ? er.) B potius terra P 15 tertia H gesta om. P1 (in mg. add. P2?) V 16 partitis ortique S 18 hagesilao f-syl- S) RSHPV 19 quo B1, corr. B2 post superior s. I. sit B3 21 persuasione P nihil om. B 22 manifactum H fuit P quale Marci] quale P, quale V 23 Antoni BlH, antonii B3SPV, antonini R 25 placaret H omnia maritima SH cum insulis obuenerunt. quomodo id probari potest? nimirum ueteres historiae docent. antiquus auctor Euhemerus, qui fuit ex ciuitate Messene, res gestas Iouis et ceterorum qui dii putantur collegit historiamque contexuit ex titulis et inscriptionibus sacris quae in antiquissimis templis habebantur maximeque in fano Iouis Triphylii, ubi auream columnam positam esse ab ipso Ioue titulus indicabat, in qua columna sua gesta perscripsit, ut monumentum posteris esset rerum suarum. hanc historiam et interpretatus est Ennius et secutus. cuius haec uerba sunt : ubi Iuppiter Neptuno imperium dat maris et insulis omnibus et quae secundum mare loca essent omnibus regnaret. uera sunt ergo quae locuntur poetae, sed optentu aliquo specieque uelata. potest et mons Olympus figuram poetis dedisse, ut Iouem dicerent caeli regnum esse sortitum, quod Olympus ambiguum nomen est et montis et caeli. in Olympo autem Iouem habitasse docet eadem historia, quae dicit: ea tempestate Iuppiter in monte Olympo maximam partem uitae colebat et eo ad eum in ius uenie-, bant, si quae res in controuersia erant. item si quis quid noui inuenerat quod ad uitam humanam utile esset, eo ueniebant atque loui ostendebant. multa in EPITOME 1-9] c. 13,1-3. 12-16] c. 12,2. 21-43,5] c. 12, 3. AUCTORES 8 hanc - secutus] Cic. de nat. deor. I 42, 119. 10] Euhem. frg. VIII. 17] frg. IX. BRSHPYj 2 antiqus B1, corr. B* 3 messena B, messene (ne s. 1. add. H1?) HV 4 historiaque B ex] et P inscribtionibus BV, sic saepe b pro p in participio uerbi scribere et dcriuatis B, raro cett.; scriptionibus H 5 habe⌜t⌝autur P2 6 triphyli* (i er.) B, triphilii f-li H) SH, trifyllit (i er.) P, in mg. phy P21 a⌜u⌝ream P2 8 mo⌜nu⌝mentum B2, I monumentum (corr. R2) RH poteris V ⌜hi⌝storiam V7 9 hennius H, sic saepe codd. excepto B cui S uerba haec SH 10 ibi Bl (corr. B2) S edd. mare∗∗ (ex marisi ut uid.) B2 et] hoc est ut SH, ut edd.; an et ut ? ut et Thilo in insulis edd. 11 omnibus et] et locis SH loca om. H 12 regnarent SY, regnare Hartelius loquuntur RP optentu] optent ut H 13 et om. Pl (s. I add. P2) V 15 olyppus S exiguum V 18 et om. S reol B3 in ius] unius Bar (pr. u ras. in i corr.) H uenibant B 19 rres\\' B* ⌜quis⌝ B2 20 inuenerant B 21 eo ueniebant] conueniebant R ostendebat H hunc modum poetae transferunt, non ut in deos mentiantur, quos colunt, sed ut figuris uersicoloribus uenustatem ac leporem carminibus suis addant. qui autem non intellegunt quomodo ant quare quidque figuretur, poetas uelut mendaces et sacrilegos insecuntur. hoc errore decepti etiam philosophi, quod ea quae de Ioue feruntur minime conuenire in deum uidebantur, duos Ioues fecerunt, unum naturalem alterum fabulosum. uiderunt ex parte quod erat uerum, eum scilicet de quo poetae loquantur hominem fuisse, in illo autem naturali Ioue uulgari consuetudine religionis inducti errauerunt, quod in deum nomen hominis transtulerunt, qui ut supra diximus quia solus est, non indiget nomine. Iouem autem illum esse qui sit ex Ope Saturnoque natus, negari non potest. uana igitur persuasio est eorum qui nomen Iouis summo deo tribuunt. solent enim quidam errores suos hac excusatione defendere: qui conuicti de uno deo cum id negare non possunt, ipsum se colere adfirmant, uerum hoc sibi placere ut Iuppiter nominetur. quo quid absurdius? Iuppiter enim sine contubernio coniugis filiaeque coli non solet. unde qui sit apparet, nec fas est id nomen eo transferri ubi nec Minerua est ulla nec ulla. quid quod huius nominis proprietas non diuinam uim exprimit., --..11AE-. \\'I seu humanam? Iouem enim Iunonemque a iuuando esse dictos Cicero interpretatur et Iuppiter quasi iuuans pater dicitur: quod nomen in deum minime congruit, quia iuuare hominis est opis aliquid conferentis in eum qui sit alienus, et exigui 11 supra] c. 6, 4 s. AUCTORES 22 s.] de nat. deor. II 25, 64; 26, 6G. BRSHPV] 1 metiantur V 2 uariisque coloribus SH, uersi/////coloribus (3-4 litt. er.) P uetustatem II leporem] decorem R 4 quicque B1, corr. B3 figuretur] fingatur BRSH 5 insequuntur PV quod] lui H 6 uidebant H 7 fuerunt B1, fieruut sic B2, fe∗∗runt (ce er.) P naturale S ante alterum ad-d. et P2 8 post quod eras. curii ucl ėu̇ṁ B uersus S 9 loquuntur P 11 nominis B1, nomen∗∗ B2 qui] quid H 12 rest\\' P2 18 qui quod PV 20 ulla est B 21 qui R 22 humana S a*iuuando (d er.) BRH, adiuuando S 23 qua\\'si\\' B3 24 quia] qui H adiuuare H 25 rev B3 exiguo S beneficii. nemo sic deum precatur, ut se adiuuet, sed ut seruet, ut uitam salutemque tribuat: quod multo plus ac maius est quam iuuare. et quoniam de patre loquimur, nullus pater dicitur filios iuuare, cum eos generat aut educat. illud enim leuius est quam ut eo uerbo magnitudo paterni beneficii exprimatur. quanto id magis inconueniens est deo, qui uerus pater est, per quem sumus et cuius toti sumus, a quo fingimur animamur inluminamur, qui nobis uitam inpertit, salutem tribuit, uictum multiplicem sumministrat. non intellegit beneficia diuina qui se tantummodo iuuari a deo putat. ergo non inperitus modo, sed etiam inpius est qui nomine Iouis uirtutem summae potestatis imminuit. quare si Iouem et ex rebus gestis et ex moribus hominem fuisse in terraque regnasse deprehendimus, superest ut mortem quoque eius inuestigemus. Ennius in Sacra Historia descriptis omnibus quae in uita sua gessit ad ultimum sic ait: deinde Iuppiter postquam quinquies terras circuiuit omnibusque amicis atque cognatis suis imperia diuisit reliquitque hominibus leges mores frumentaque parauit multaque alia bona fecit, inmortali gloria memoriaque adfectus sempiterna monumenta sui reliquit. aetate pessum acta in Creta uitam commutauit et ad deos abiit eumque Curetes filii sui curauerunt decoraueruntque eum; et sepulchrum eius EPITOME 12 s.] c. 13, 5. 14-45, 4] c. 13, 4. AUGTORES 16] frg. XII. BESHPVJ 1 depraecatur Bl (pr. a del. B3), deprecatur H adiubet Bcorr. m. 1 ? ut (ante seruet) s. I. P1 2 ut om. S 5 benificii H, bene1ficii P2 6 est inconueniens R conueniens H 8 multiplicet S 9 sumministrat B, subm- cett. 10 a deo adiuuari B, a deo iuuari SH ⌜a⌝ F2 11 nomen R1 12 pr. et om. BSV1 13 deprendimus R 14 quo*que (d er.) H, sic saepe Historia] historia loquitur H 16 po**stquam (te er.) B terram B 17 circuibit S omnibus SH atque] et B 18 diuidit RIBH reliquit H et mores LMuellerus 19 et inmortali LMttellerus apodosin ab aetate (21) inc. 20 glori⌜os⌝glaque (os m. 2) memoria R adiectus V monumenta (corr. m. 2) R, monimenta P 21 sui LMuellerus, suis C pessum⌜e⌝ B2, fessum (corr. m. 2) R actam R 22 fili⌜i⌝ B3 23 decorauerunt qui R1, decoraueruntq.1 V cum Rl, (ut d;-eum Hartelius sepulcrum B, sepulchrum cett. (nisi quod sepurchro P); uariant fere semper codd. cf. pag. 45,2. 11. 13 est in Creta in oppido Gnosso et dicitur Vesta hanc urbem creauisse; inque sepulchro eius est inscriptum antiquis litteris Graecis ZAN KPONOT id est Latine Iuppiter Saturni. hoc certe non poetae tradunt, sed antiquarum rerum scriptores. quae adeo uera sunt, ut ea Sibyllinis uersibus confirmentur, qui sunt tales: δαίμονας ἀψύχους, νεϰύων εἶδωλα ϰαμόντων, ὧν Κρήτη ϰαύχημα τάϕους ἡ δύσμορος ἕξει. Cicero de deorum natura cum tres loues a theologis enumerari diceret, ait tertium fuisse Cretensem Saturni filium, cuius in illa insula sepulchrum ostenditur. quomodo igitur potest alibi deus esse uiuus alibi mortuus, alibi habere templum alibi sepulchrum? sciant ergo Romani Capitolium suum id est summum caput religionum publicarum nihil esse aliud quam inane monumentum. Veniamus nunc ad eius patrem, qui ante regnauit et qui fortasse plus habeat in se, quod ex coitu tantorum elementorum genitus esse dicatur.. uideamus quid in eo fuerit deo dignum, in primis illud quod aureum saeculum narratur habuisse, quod iustitia sub eo fuerit in terra. teneo aliquid in hoc, quod in eius filio non fuit. quid enim tam conueniens EPITOME 16-46, 15] c. 14, 1 s. Saturnus-respuit. AUCTORES 7 s.] VIII 47 s. 9] III 21, 53. BRSHPVJ 1 gnosso R, cirosso B1, nosso S, guoso H, cnosso PV 2 urbe V creauis⌜se⌝H, crewuisse P in quo R, inque S, in qua H sepulchrum H ⌜in⌝scribtum B2, inwcriptum R2 3 ZΕΥCΚΙΟΝΟΥ R ZA\\\\ ΚΡΟΝΟΥ - saturni, sed om. latine, in ras. H1 latin*e (ȧ. er.) B 5 uersa R ea] a S 6 continentur R, confirmantur S qui sunt] quis S 7 ΔΑΙΜΩΝΑC S νεύωνom. P; νεϰρω̃ν codd. Sibyll. ЄΤΑΔΩΛΑ B, ΙΔΩΛΑ V KAMQNTON B, KAMONTQM R, KAMÓΝΤΦΝ S daemonas. erkchusido lacamonton H 8 KPIIIN R, KPeTH P ΚΥΧΠΜΑ B zi- ρους ή] ΤΑΦΟΥCЄH B, ΦΥCH P ЄΞЄ S oncreta thautemata fesidis moro seri H interpretat. lat. in mg. add. m. post. R, communem habent SP cf. Struuium opusc. I 55 9 natura deorum edd. 10 terrentium VI 11 insula illa B 12 potest om. Bl, post deus s. I. add. B3 13 sepulcrum P 14 religionum (~ er.) B, re⌜li⌝gionum V2 15 inane* (m er.) B 17 habebat PV edd. ex] in Sl 19 illud om. S 21 quod] quo H deo quam iustum regimen ac pium saeculum? sed cum eadem ratione natum esse cogito, non possum putare deum summum quo uideam esse aliquid antiquius, caelum scilicet atque terram. at ego deum quaero ultra quem nihil sit omnino, qui fons et origo sit rerum: hic sit necesse est qui caelum ipsum condidit terramque fundauit. Saturnus autem si ex his natus est ut putatur, quemadmodum potest deus esse principalis qui aliis ortum suum debet aut quis praefuit mundo, priusquam Saturnus gigneretur? sed hoc poeticum est ut dicebam paulo ante figmentum. nec enim fieri poterat ut elementa insensibilia tantoque interuallo separata in unum coirent ac filium procrearent aut is qui natus esset non potissimum genitoribus similis existeret, sed eam formam gereret quam parentes sui non habebant. quaeramus ergo quid ueritatis sub hac figura lateat. Minucius Felix in po libro qui Octauius inscribitur sic argumentatus est: Saturnum, cum fugatus esset a filio in Italiamque uenisset, Caeli filium dictum, quod soleamus eos quorum uirtutem miremur aut eos qui repentino aduenerint, de caelo cecidisse dicere, Terrae autem, quod ignotis parentibus natos terrae filios nominemus. sunt haec quidem similia ueri, non tamen uera, quia constat etiam tum cum regnaret ita esse habitum. potuit sic argumentari, Saturnum, cum potentissimus rex esset, ad retinendam parentum suorum memoriam nomina eorum caelo terraeque indidisse, cum haec prius aliis uocabulis appellarentur: qua ratione et montibus et fluminibus nomina scimus inposita. neque enim cum dicunt poetae de progenie AUCTORES § 55] c. 21, 5-7. B(-18)RSHPV] 1 reginum B pius V seclum S 2 concito r 3quod BarRParV 4 terra S ultra] ultro ultra SH q⌜uẽ⌝ P2? sit] est (add. m. 2) | ////// P 7 putetur V1 esse deus P 8 debeat B1, a del. B2 a⌜u⌝t B3 10 \\'elementa (a s. I. er.) B, sic saepius 11 tantorque1 B3 separata (corr. m. 2) B 12 his RSH 14 uerita⌜ti⌝s H2 15 sub] 3 hastae eras. et sub s. I. P, ut V Octauius] hoc fauius R, octauus P 16 est s. I. P, om. V 17 rdictuml B3 18 post quod soli (fol. 12) 8 folia exciderunt in B, sequitw tendam uirtutem esse c. 18,2.3 19 aut] ad PV 22 consistat R tunc P ita esse- saturnum del. R 23 potius si R saturnus SH Atlantis ant Inachi fluminis, id potissimum dicunt, homines ex rebus sensu carentibus potuisse generari, sed eos utique significant qui nati sunt ex iis hominibus qui uel uiui uel mortui nomina montibus aut fluminibus indiderunt. nam id apud I ueteres maximeque Graecos fuit usitatum. sic maria eorum traxisse nomen accipimus qui deciderant in ea, ut Aegaeum Icarium Hellespontum, et in Latio Auentinus uocabulum monti dedit in quo sepultus est, Tiberinus uel Thybris amni quo mersus est. non ergo mirandum si nomina eorum caelo terraeque attributa essent, qui reges genuerant potentissimos. apparet ergo non ex caelo esse natum, quoa fieri non potest, sed ex eo homine cui nomen Urano fuit. quod esse uerum Trismegistus auctor est, qui cum diceret admodum paucos extitisse in quibus esset perfecta doctrina, in his Uranum Saturnum Mercurium nominauit cognatos suos. haec ille quia ignorauit, alio traduxit historiam: qui quomodo argumentari potuerit, ostendi. nunc dicam quomodo, ubi, a quo sit hoc factum: non enim Saturnus hoc, sed Iuppiter fecit. in Sacra Historia sic Ennius tradit: deinde Pan eum deducit in montem, qui uocatur Caeli stela. postquam eo ascendit, contemplatus est late terras ibique in monte aram creat Caelo primusque in ea ara Iuppiter sacrificauit. in eo loco suspexit in caelum quod nunc EPITOME 11-15] c. 14, 3 s. AUCTORES 13-15] cf. Poemand. c. 10,5 (p.69, 17-70,3 Parth.). 19] frg. VII. RSHPVJ 1 athlantis (h s. l. R) RHPV 3 siut II iis edd., his C 6 nomina S accepi inis S, accepimus H qui om. II decider S 7 michar⌜i⌝lum H2 et hellespontum H 8 in quo] nouo RI tybris SlIP 9 ergoj enim SH 10 genuer S 11 natum esse P 12 uraiio ex urim l\\'2 ifuit, F1 14 iis JB1 15 nominauit] enumerauit Epit. 14, 3, ubi numerauit Dauisius 16 traxit H qui] quia H 17 ostendit S, ostendh (t er.) II dicamus S 18 hoc om. R 19 tradidit H Pan eum] pauenium R pane udeducit H 20 uocabitur (corr. m. 2) R stela Ciaconius, stella C 21 escendit Rl (s. I. corr. R2) Y terram sibiquo SH 22 malim creauit 23-48,5] Lactantius haec quin scripserit, non dubitandum; \\'Ennius\\' quid scripserit, uarie constituunt Ciaconius et Vahlenus; mihi cum LMuellero nihil eiciendum uidetur nisi idque Iuppiter — nominauit in (ante eo) om. H nos nominamus, eique quod supra mundum erat, quod aether uocabatur, de sui aui nomine caelum nomen indidit idque Iuppiter quod aether uocatur placans primus caelum nominauit eamque hostiam quam ibi sacrifiauit, totam adoleuit. nec hic tantum sacrificasse Iuppiter inuenitur. Caesar quoque in Arato refert Aglaosthenen dicere, Iouem cum ex insula Naxo aduersus Titanas proficisceretur et sacrificium faceret in litore, aquilam ei in auspicium aduolasse, quam uictor bono omine acceptam tutelae suae subiugarit. Sacra uero Historia etiam ante consedisse illi aquilam in capite atque ei regnum portendisse testatur. cui ergo sacrificare Iuppiter potuit nisi Caelo auo, quem dicit Euhemerus in Oceania mortuum et in oppido Aulacia sepultum? Quoniam reuelauimus mysteria poetarum ac Saturni parentes inuenimus, ad uirtutes eius et facta redeamus. iustus in regno fuit. primum ex hoc ipso iam deus non est, quod fuit: deinde, quod ne iustus quidem fuit, sed impius non modo in filios, quos necauit, uerum etiam in patrem, cuius dicitur abscidisse genitalia, quod forsitan uere acciderit. sed homines respectu elementi quod dicitur caelum totam fabulam explodunt tamquam ineptissime fictam, quam tamen Stoici ut solent ad rationem physicam conantur traducere. quorum sententiam Cicero de natura deorum disserens posuit. caelestem AUCTORES G] Schol. German.ad uerss. 318-320, p. 91,19 Breysig. 10] frg. II. 24] II 24, G4. EXPILATORES 19. 22 s.] of. Isidor. orig. VIII 11, 32. 29. RSHPVj 1 eique scripsi, idque C ■ 2 nocatur R, post uoeabatur hoc pcans del. S (cui) de LMuellerus caelo PV 3 uoeabatur P precans P 4 primum H, ⌊primus⌋ P /// ⌊e⌋amque (3 hastae ante e er.) P, terraque V 5 sacrauit edd. tota H his V, in ras. corr. F2 6 aglaosthenem R, aglaosthennen S, aglasthenen H, aglaosthẹenen P 7 ex] et RI, s. I. in R2 tytanas S, tithanas H 10 homine Rar Har SV, *omine* P subiugaret R 11 \\'etiam1 P2 aquila II 12 ei om. II 13 euo S 14 occeania S, oceani H aut lacia R, aulatia S 15 parentis P1, corr. P2 18 denique V 19 uegauit. Hl abstulisse II 23 uolent II ratione V conatur II 24 caeleste S inquit altissimam aetheriamque naturam id est igneam, quae per sese omnia gigneret, uacare uoluerunt ea parte corporis, quae coniunctione alterius egeret ad procreandum. quae ratio in Vestam potuit conuenire, si mas diceretur. idcirco enim uirginem putant Vestam, quia ignis inuiolabile sit elementum nihilque nasci possit ex eo, quippe qui omnia quae arripuerit absumat. Ouidius in Fastis: nec tu aliud Vestam quam uiuam intellege flammam nataque de flamma corpora nulla uides. iure igitur uirgo est, quae semina nulla remittit nec capit, et comites uirginitatis amat. Vulcano quoque id potuit adscribi, (qui) quidem putatur ignis, et tamen eum poetae non absciderunt. potuit et Soli, in quo est natura et causa gignentium. nam sine Solis igneo calore neque nasci quicquam neque augeri potest, ut nulli alii elemento minus opus sit genitalibus quam calori, cuius fotu concipiuntur nascuntur sustentantur omnia. postremo etiamsi ita sit ut uolunt, qui magis abscisum esse Caelum putemus quam omnino sine genitalibus natum? nam si per se gignit, non indigebat utique genitalibus, cum Saturnum ipsum procrearet: si uero habuit et a filio abscisa sunt, ortus rerum et natura omnis interisset. quid quod ipsi Saturno non diuinum modo sensum, sed humanum quoque adimunt, cum adfirmant eum esse Saturnum, qui cursum et conuersionem spatiorum ac temporum continet eumque Graece id ipsum AUCTORES 7 ss.] VI 201 ss. 24] de nat. door. II 25, 64. EXPILA TORES § 5 s.] ibid. § 67 s. § 9J cf. ibid. § 30 s. RSHPV] 1 altissimi amaetheriamque Par (tcrt. i cr.) V naturã, P2 igneamq:\\'uę\\' R\\'- 2 uocare H, caeare P1, corr. P2 3 qune R egeat II 4 posuit P1, corr. P2 masculus P 5 diceret S 9 corpore II nulla om. S 10 iura II 12 qui quidem edd., quidem C, nisi quod \\'e\\'quidem Ri 14 colore II 16 minus Volkmannus, epist. gratul. p. G; magis C colori PH foetu S foitu con,cipiuntur V2 17 sustentatur H 18 abscissum R putem V 20 indiget, S genitalibus] genitalibus cum saturnalibus R 21 abscissa R 2:3 modum II quodquo H saturnum post adimunt R 25 temporis R contineret Cic. eumque — habere] qui deus graece id ipsum nomen habet Cic. XVIIII. Lact. 1. 4 nomen habere? Kpcvo; enim dicitur, qui est idem χρόνος id est spatium temporis, Saturnus autem est appellatus, quod saturetur annis. haec Ciceronis uerba sunt exponentis sententiam Stoicorum; quae quam uana sit, cuiuis intellegere promptissimum est. si enim Saturnus Caeli est filius, quomodo potuit aut tempus e Caelo gigni aut Caelum a tempore abscidi aut postea tempus imperio spoliari a filio Ioue? aut quomodo Iuppiter natus ex tempore est? aut quibus annis saturari possit aeternitas, cui nullus est finis? Si ergo uanae sunt istae ratione:- philosophorum, quid superest nisi ut uere factum esse credamus, id est hominem ab homine abscisum? nisi forte aliquis existimat deum fuisse qui timuit coheredem, cum si quid diuinitatis habuisset, non patris genitalia debuerit amputare, sed propria, ne Iuppiter nasceretur, qui eum regni possessione priuauit. idem sororem suam Rheam quam latine Opem dicimus cum haberet uxorem, responso uetitus esse dicitur mares liberos educare, quod futurum esset ut a filio pelleretur. quam rem metuens natos sibi filios non utique deuorabat ut ferunt. fabulae, sed necabat, quamquam scriptum sit in Historia Sacra Saturnum et Opem ceterosque tunc homines humanam carnem solitos esitare: uerum primum Iouem leges hominibus moresque condentem edicto prohibuisse, ne liceret eo cibo uesci. quod si uerum est, quae potest in eo fuisse iustitia? sed fictum sane putemus Saturnum filios deuorasse, modo cum aliqua ratione: num idcirco, quod ait uulgus comedisse filios suos eum qui extulerit sepulturaeque mandauerit? Ops autem AUCTORES 20] frg. X. RSHPVj 1 \\'nomen\\' V1 Chronos SH quid V 2 chronos SH, KPONOC PV 3 saturetur C, nisi quod saturetur* P, saturaretur codd. Cic. 5 cuius jR\\'P\\' (corr. R2P2) HV 7 absci∗di (n cr.) R 9 ad possit in mg. potest P2 11 hominem] homine H 15 priuabit PacV idcm] id est R, item dum H 17 dicatur II 18 apelleretur P 19 refemnt R 21 humana carne S essitare tn. 1, s. l. I esse m. post., in mg. idẽ comedere m. tcrt. R, osse essitare S, uescitare H, ∗esitare (3 hastae cr. P, h er. V)PV 23 con ////dentem (2-3 litt. cr.) H proh⌈ib⌉uisse R2 27 opis H, i opes P, opes V cum Iouem peperisset, subtraxit infantem eumque nutriendum furtim misit in Cretam. rursus inprudentiam reprehendam necesse est. cur enim responsum ab alio potius accepit? cur in caelo constitutus in terra non uidebat? cur eum Corybantes cymbalis fefellerunt? postremo cur extitit uis aliqua maior quae illius uinceret potestatem? nimirum senex a iuuene facile uictus est ac spoliatus imperio. fugit igitur expulsus et in italiam nauigio uenit, cum errasset diu, sicut Ouidius in Fastorum libris refert: causa ratis superest. Tuscum rate uenit ad amnem ante pererrato falcifer orbe deus. hunc errantem -atque inopem Ianus excepit: cuius rei argumenta sunt nummi ueteres, in quibus est cum duplici fronte Ianus et in altera parte nauis, sicut idem poeta subiecit: at bona posteritas puppem formauit in aere hospitis aduentum testificata dei. omnes ergo non tantum poetae, sed historiarum quoque ac rerum antiquarum scriptores hominem fuisse consentiunt, qui res eius in Italia gestas memoriae prodiderunt, Graeci Diodorus et Thallus, Latini Nepos et Cassius et Varro. nam cum agresti quodam more in Italia uiueretur, is genus indocile ac dispersum montibus altis composuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris. AUCTORES 10 s.] I 233 s. 15 s.] I 239 s. 17-21] Minue. Fel. c. 21, 4. 19 Diodorus] V 66. 22 ss.] Yerg. Aen. VIII 321 ss. RSHPVJ 2 ru⌈r⌉sus R2, rursum PV inprudentiam om. P repraehendenda est, sed est del. S 3 potius reponsum (sic) ab alio P 4 in terram R, quae gerebantur in terra edd. 5 cum P 6 iuuentute Y 8 nanigiw P, nauigi V 9 fatomm II 10 causa* fs er.) P sup ęstus cum S ad amnem ante perer- om. HI, in mg. add. II1 amneum R 12 inope II cui H argumento SH 14 subuexit S 16 aduent⌊ũ⌋ V1 17 omnis p1, corr. P1 18 hominem om. S 19 gesta V tradiderunt H 22 his S, is (h er.) II 24 is H horis H 4* censetne aliquis deum esse qui pulsus est, qui fugit, qui latuit? nemo tam stultus est. qui enim fugit aut latet, et uim et mortem timeat necesse est. Orpheus, qui a temporibus eius fuit recentior, aperte Saturnum in terra et apud homines regnasse commemorat: πρώτιστος μὲν ἄναξεν ἐπιχθονίων Κρόνος ὰνδρῶν ἐκ δὲ Κρόνου γένετ\\' αὐτὸς ἄναξ μέγας εὐρυόπα Ζεύς. item noster Maro: aureus hanc uitam in terris Saturnus agebat. et alio loco: aurea quae perhibent illo sub rege fuere saecula: sic placida populos in pace regebat. neque superius dixit in caelo egisse uitam neque inferius superos in pace rexisse. unde apparet illum regem fuisse terrenum: quod alibi apertius declarat: aurea condet saecula qui rursus Latio regnata per arua Saturno quondam. Ennius quidem in Euhemero non primum dicit regnasse Saturnum, sed Uranum patrem. initio inquit primus in terris imperium summum Caelus habuit. is id regnum uua EPITOME 19-53, 1] c. 14, 4. AUCTOliES 6 s.] frg. 243 Abel; frg. XLVII Herm.; ef. LoWkii Aglaopham. I 510. 0] Georg. II 538. 11 s.] Aen. VIII 324 s. W s.] Aen. VI 793 s. 20] frg. I. RSHPV] 1 censeat II fugiit II 2 aut] ut S latet ct om. II et] aut. H 3 qui a uel quia C 4 aperto] ea parte H 6 gracca om. R, in mg. interpretat. lat. add. m. rcc. nPOTOCTIC P, ΠΡΟΤΙCTOC V MIIN P ΑΝΑΞЄN V ЄlllKTONlON P, ЄlllΧθΟΝlON V ANAPON p Protiston monanar conepis tonionchro nos andron II 7 :* δὲ] KAl S δὲ om. P KPONOl PV FЄNЄTATOC S, ГllNTAlTOC P MllГAC P ЄϒΡΟllA S, ЄϒΡlΟΠΑ P ZЄlC F ecdochro nugonete aut cosarax mogas europazeus II interpretationcs lat. diucrsae in S et P cf. Stmuium opmc. I 131 8 Maro noster edd. 11 aurea quae] aureaque ut S 14 rexisse] regebat S ex 12, tum uerba neque suporius — roxisso repetitn illum om. S 19 eumero H, eu⌈h⌉emero P, euemero V 21 caelius H his S id] in S, i⌈n⌉ H2 cum fratribus suis sibi instituit atque parauit. non magna dissensio, siquidem maximorum auctorum de tilio ac patre dubitatio est. sed tamen utrumque fieri potest, ut primus Uranus eminere inter ceteros potentia coeperit et principatum habere, non regnum, postea Saturnus maiores sibi opes comparauerit ac regium nomen adsciuerit. Nunc, quoniam ab ns quae rettuli aliquantum Sacra Historia dissentit, aperiamus ea quae ueris litteris continentur, ne poetarum ineptias in accusandis religionibus sequi ac probare uideamur. haec Ennii uerba sunt: exim Saturnus uxorem duxit Opem. Titan, qui maior natu erat, postulat ut ipse regnaret. ibi Vesta mater eorum et sorores Ceres atque Ops suadent Saturno, uti de regno ne concedat fratri. ibi Titan, qui facie deterior esset quam Saturnus, idcirco et quod uidebat matrem atque sorores suas operam dare uti Saturnus regnaret, concessit ei ut. is regnaret. itaque pactus est cum Saturno, uti si quid liberum uirile secus ei natum esset, ne quid educaret. id eius rei causa fecit, uti ad suos gnatos regnum rediret. tum Saturno filius qui primus natus est, eum necauerunt. deinde posterius nati sunt gemini, Iuppiter atque Iuno. tum Iunonem Saturno in conspectum dedere atque Iouem clam abscondunt dantque eum Vestae educandum celantes Saturnum. item Neptunum clam Saturno Ops AUCTORES 10J frg. III. RSHPV] 1 suis sibi CEpit. 14, 4 2 ac] aut H 4 ⌊ura⌋nus P, euranus Y copit S G regium] regium sibi RS 7 iis R1, liis R2SHPV ratulimus R aliqunntulum R 8 aperimus Il, aperiam P ucris] sacris PI, corr. P2\\' 10 enni RV, enim SIl, enni⌈i⌉ P uera H exim PV, exim⌈i⌉us R2, exin SH 11 ducit Bachrensius Litan S postulauit R 12 ubi P in ras., V reoruml P1 13 opis Sll 11 ne] non RP 17 uti R is (e er.) P pactum H1, in ras. corr. H2 18 ut II uiriles P , sexum Rar (x ras. in c corr.), sexus SPpc (x ex c m. 1) 19 quid om. Sll; o malim id 20 natos SH1 tunc saturni P, tu* saturn⌊o⌋ (r ? er., o in ras. ex u) V 21 filios Hx negauerunt H\\', in ras. corr. H2 22 tũ∗∗ (nc er.) P 23 conspectu H 25 saturno SH item — Saturno om. R opis H parit eumque clanculum abscondit. ad eundem modum tertio partu Ops parit geminos Plutonem et Glaucam. Pluto Latine est Dis pater, alii Orcum uocant. ibi filiam Glaucam Saturno ostendunt, at filium Plutonem celant atque abscondunt. deinde Glauca parua emoritur. haec, ut scripta sunt, Ionis fratrumque eius stirps atque cognatio: in hunc modum nobis ex sacra scriptione traditum est. item paulo post haec infert: deinde Titan postquam resciuit Saturno filios procreatos atque educatos esse clam se, seducit secum filios suos qui Titani uocantur, fratremque suum Saturnum atque Opem conprehendit eosque muro circumegit et custodiam iis apponit. haec historia quam uera sit, docet Sibylla Erythraea eadem fere dicens, nisi quod in paucis quae ad rem non attinent discrepat. liberatur ergo Iuppiter summi sceleris crimine, quod patrem uinxisse compedibus perhibetur. id enim Titan patruus fecit, quod ille contra pactionem iusque iurandum mares liberos sustulisset. reliqua histona sic contexitur: Iouem adultum, cum audisset patrem atque matrem custodiis circumsaeptos atque in uincula coniectos, uenisse cum magna Cretensium multitudine Titanumque ac filios eius pugna uicisse, parentes EPITOME 6-8] c. 13, 3. AUCTORES 8] frg. IV. 13 (cf. § 10)] Orne. Sibyll. III 110- 153. 199—201. 19] frg. VI. EXPILATOBES 3 s.] cf. Isidor. orig. VIII 11, 42. RSHPV] 2 opis H pl*utouem (a er. P) 3 pl∗uto (a er. P) est latine R Dis pater edd., diis pater PlV, diespater P1, diespiter RS, dispiter H 4 at C plautouem P 5 paruo Pac, corr. Px 0 uti PV 7 stirp*s (1 cr.) R ex om. SH 8 traditam H inferet H 9 titan (i ras. ex u ut uid.) V 10 fesse\\' P clam se] clam H, clam, ,(3 hastae eras.) P 11 uocabantur SH 12 muros RS 13 iis Rl, his WSHPY istoria P, fristoria V ueram S 14 quod in om. R 15 rem om. Rl, id add. R1 16 sceleri V 17 patms H ius⌈q.⌉ P, ius V 18 substulisset S, sic saepitts 20 circumseptos SHP in om. S, s. I. P uincla R 21 crcteusi um (2 hastae er.) P, creteusilium V 22 pugna uicisse] pugna⌊ndo⌋ P1, in mg. uicisse add. P-, puguauisse V uinculis exemisse, patri regnum reddidisse atque ita in Cretam remeasse. post haec deinde Saturno sortem datam, ut caueret ne filius cum regno expelleret; illum eleuandae sortis atque effugiendi periculi gratia insidiatum Ioui, ut cum necaret; Iouem cognitis insidiis regnum sibi denuo uindicasse ac fugasse Saturnum. qui cum lactatus esset per omnes terras persequentibus armatis, quos ad eum conprehendendum uel necandum Iuppiter miserat, uix in Italia locum in quo lateret inuenit. Quibus ex rebus cum constet illos homines fuisse, non est obscurum qua ratione dii coeperint nominari. si enim nulli reges ante Saturnum uel Uranum fuerunt propter hominum raritatem, qui agrestem uitam sine ullo rectore uiuebant, non est dubium quin illis temporibus homines regem ipsum totamque gentem mactare summis laudibus ac nonis honoribus coeperint, ut etiam deos appellarent siue ob miraculum uirtutis — hoc uere putabant rudes adhuc et simplices — siue, ut fieri solet, in adulationem praesentis potentiae siue ob beneficia quibus erant ad humanitatem conpositi. deinde ipsi reges cum cari fuissent iis quorum uitam composuerant, magnum sui desiderium mortui reliquerunt. itaque homines eorum simulacra finxerunt, ut haberent aliquod ex imaginum contemplatione solacium, progressique longius per amorem memoriam defunctorum colere coeperunt, ut et gratiam referre bene meritis uiderentur et successores eorum adlicerent ad bene imperandi cupiditatem. quod Cicero de natura deorum docet EXPILATORES § 1. 3 s. 8 s.] cf. Isidor. orig. VIII 11, 1 s. 4 s. RSHPV] 1 ita om. SH 3 cauerit R cuju, Yl pulloret R a 4 elendae (corr. m. 1 ?) R fugieudi SII 7 iactamus V, in rus. corr. V2 omnis RV 9 negandum II1 12 dii/7 (2 hastae er.) P, dico V 14 paruitatem H quia S 15 qui in Par (pr. i er.) V lti iactare SlI, mactari P1 (corr. P2) V ac nouis honoribus om. H 17 iam R 19 adulationis S 21 iis RJ, his R2 cum cett. 22 mortuis li 23 fixerunt V c⌊o⌋l⌊e⌋re coeperuut memoriam defunctorum P 25 gratia ferre H 27 quo⌈d⌉ P2 dicens: suscepit autem uita hominum consuetudoque communis, ut beneficiis excellentis uiros in caelum fama ac uoluntate tollerent. hinc Hercules, hinc Castor, hinc Pollux, hinc Aesculapius, hinc Liber. et alio loco: atque in plerisque ciuitatibus intellegi potest acuendae uirtutis gratia aut quo libentius rei publicae causa periculum adiret optimus quisque, uirorum fortium memoriam honore deorum inmortalium consecratam. hac scilicet ratione Romani Caesares suos consecrauerunt et Mauri suos reges. sic paulatim religiones esse coeperunt, dum illi primi qui eos nouerant eo ritu suos liberos ac nepotes, deinde omnes posteros imbuerunt, et hi tandem summi reges ob celebritatem nominis in prouinciis omnibus colebantur. priuatim uero singuli populi gentis aut urbis suae conditores, seu uiri fortitudine insignes erant seu feminae castitate mirabiles, summa ueneratione coluerunt, ut Aegyptus Isidem, Mauri Iubam, Macedones Cabirum, Poeni Uraniam, Latini Faunum, Sabini Sancum, Romani Quirinum, eodem utique modo Athenae Mineruam, Samos Iunonem, Paphos Venerem, Vulcanum Lemnos, Liberum Naxos, Apollinem Delos. sic per populos atque regiones uaria sacra suscepta sunt, dum homines grati esse in suos principes cupiunt et quos alios honores uita carentibus deferant, inuenire non possunt. praeterea pietas eorum qui successerant plurimum contulit ad errorem: qui ut • diuina stirpe nati uiderentur, diuinos honores parentibus AUCTORES 1] II 24, 62. 5] III 19, 50. RSIIPVj 1 suscipit R uitam H 2 excellentis R1P1V, excellentes R2P2SH 4 hinc Pollux] et pollux codd. Cic. alio] alico V 5 in ex im P 6 augendae codd. Cic. ueritatis P\\\\ uirtatis sic P- aut om. codd. Cic. quod H 7 adirent optimos quosque II 8 memoria SH consecretam P 9 ac R] (corr. Rr1) V, hę (i. c. haec) S cousecrarunt II 12 omnis R1V hii H tandem Heumannus, tamen C 13 ⌈omnibus⌉ P2 15 mirabilo II 16 aegypti II, Aegyptii edd. isdem S 17 Iubam] in ct spatium 2-3 litt. relict. R gabirum (g ex c) R2, gabinum S, scrabrium II, eabirum (b ex p) P uranum (um ex ium) P 18 sabinis aucum S sabi⌈ni⌉ P2 facum H, sanctum PV romanis S 19 athenie H 20 apollinem delos liberum naxos S delfos PV 22 quos om. H 24 successer S 25 honores] errores PV a parentibus H detulerunt deferrique iusserunt. an potest aliquis dubitare, quomodo religiones deorum sint institutae, cum apud Maronem legat Aeneae uerba sociis imperantis: nunc pateras libate Ioui precibusque uocate Anchisen genitorem —? cui non tantum immortalitatem, uerum etiam uentorum tribuit potestatem: poscamus uentos, atque haec me sacra quotannis urbe uelit posita templis sibi ferre dicatis. idem scilicet de Ioue Liber et Pan et Mercurius et Apollo fecerunt ac postea de his ipsis successores eorum. accesserunt etiam poetae et compositis ad uoluptatem carminibus in caelum eos sustulerunt, sicut faciunt qui apud reges etiam malos panegyricis mendacibus adulantur. quod malum a Graecis ortum est, quorum leuitas instructa dicendi facultate et copia incredibile est quantas mendaciorum nebulas excitauerit. itaque admirati eos et susceperunt primi sacra illorum et uniuersis gentibus tradiderunt. ob hanc uanitatem Sibylla sic eos increpat: Ἑλλὰς δὴ, τί πέποιθας ἐπ᾽ ἀνδράσιν ἡγεμόνεσσι; πρὸς τί δὲ δῶρα μάταια καταφθιμένοις πορίζεις; EPITOME 12—16] cf. c. 59, 8. AUCTORES 4 s.] Acu. VU 133 s. 8 s.] Acn. V 59 s. 19 ss.] 1U 545. 547 ss. EXPILATORES 11-13] Isidor. orig. VIII 11, 2 12—16] ibid. VI 8, 7, uude scholium ad C. Iulium Victorem, rhetor. lat. min. cd. Halm, ad p. 446, 6. RSHPVJ 1 an∗∗ (te cr.) S post S 4 nunc upatcras P 5 anchisem PV 6 uenturum (corr. m. 2) R 8 haec me] hieme S quodannis HP1, corr. P2 9 ueli II templi P\\' (corr. P7) V 10 libero et pane H et (ante Mercurius) om. SH 11 iis IV 12 etiam om. H et om. H uoluutatem H, uoluptate V 13 sic S 15 instricta R 16 excitauerint RH, excitaue⌊rit⌋ p2 17 sacra] sacra ferae II 18 ob hanc-increpat om. V 19 ΔЄ S llЄllOlΦΑC V ΑΝΔClN P, ANAPA- CЄlN V HГЄMONCClN R, llГЄMONЄCl S, llГЄMONЄCClM P, llГЄMO- NtfCI V Themasdeti poput haserain drasinegemones in H fortasse intercidit qui in Sibyll. subsequitur u. 546 θνητοι̃ς, οι̃ς oux wn ϕυγει̃́ν θανάτοιο τελευτήν 20 πρός] IIPC P τε] AC S ΚΑΤΑΦθlMЄNЄlCl R, KAТΑΦЄlMЄNOlCl S, ΚΑΤΑΦθlMЄNOlC P, ΚΑΤΑΦθΜЄNOlCЄl V llOPl- Z€l S prytidedora mecet heaca taphtymoenoes porry zys H θύεις εἰδώλοις; τίς σοι πλάνον ἐν φρεσὶ θῆκεν ταῦτα τελεῖν προλιπόντα θεοῦ μεγάλοιο πρόσωπον. M. Tullius, qui non tantum perfectus orator, sed etiam philosophus fuit, siquidem solus extitit Platonis imitator, in eo libro quo se ipse de morte filiae consolatus est, non dubitauit dicere deos qui publice colerentur homines fuisse. quod ipsius testimonium eo debet grauissimum iudicari, quod et augurale habuit sacerdotium et eosdem se colere uenerarique testatur. itaque intra paucos uersiculos duas res nobis dedit. nam dum imaginem filiae eodem se modo consecraturum esse profitetur quo illi a ueteribus sint consecrati, et illos mortuos esse docuit et originem uanae superstitionis ostendit. cum uero inquit et mares et feminas complures ex hominibus in deorum numero esse uideamus et eorum in urbibus atque agris augustissima delubra ueneremur, adsentiamur eorum sapientiae quorum ingeniis et inuentis omnem uitam legibus et institutis excultam constitutamque habemus. quod si ullum umquam animal consecrandum fuit, illud profecto fuit. si Cadmi progenies aut Amphitryonis aut Tyndari in caelum tollenda fama fuit, huic idem honos certe dicandus EPITOME 3 s. (philosophus) 6-8 (sacerdotium)] cf. c. 17, 4. AUCTORES 12] Consolat. frg. 14. RSHPV] 1 θϒlC SP, θύεις C cunt codd. qutiiusd. Sibyll., alii θύεις t\\' (c- IAQAOIC RP, ACAOIC V tis σοι] nOCOI R, TllOCOlC S IIAANAN P1, s. I. corr. P2 tv] CCN V θη̃ϰεν] Ke S, θΗΗΝΝΚЄ P thysidolo thuitis soeplanouenfresit hece H 2 TCAIN V IIPOAIIIONTA V, retinui cum πλάνον conitmgendum, cf. Addenda; IIONTA B, ΠΡΟΑЄNONTA S, llPOAЄlllONTA P; προλιπου̃σα uel προλιπου̃σι codd. Sibyll. ЄθΟl S MЄTAAOllO Ji llPOCΩllΩ s tautatelin prolimponta teumegalo eo prosopon H interpretatifm. lat. in mg. add. m. post. R, communem habent SP cf. Struuium, opttsc. I 56 4 inmitator P 7 auguriae R, auguriale P 8 eos H 10 rse\\' P2 profitetur B, profiteretur cett.; an cum — proifteretur? quod ParV 13 compluris (con- V) R1V, cumpluris P1, -res R2P2 omnibus P1, corr. P2 15 assentiam (i. e. -mus) S, adseu////tiamur (4 hastae er.) P, ∗adsejntia V2 18 consecra\\'n\\'dam sic V2 19 illud — fuit om. H 20 Aiuphionis Heusingerus, cf. Orell. IV 991 adn. tyndaridis SH 21 tolle dafama Pac (s. I. corr. P1?) V dicendus RS est. quod quidem faciam teque omnium optimam doctissimam adprobantibus diis inmortalibus ipsis in eorum coetu locatam ad opinionem omnium mortalium consecrabo. fortasse dicat aliquis prae nimio luctu delirasse Ciceronem. atquin illa omnis oratio et doctrina et exemplis et ipso loquendi genere perfecta non aegri, sed constantis animi ac iudicii fuit et haec ipsa sententia nullum praefert indicium doloris. neque enim puto illum tali uarie, tam copiose, tam ornate scribere potuisse, nisi luctum eius et ratio ipsa et consolatio amicorum et longitudo temporis mitigasset. quid quod idem dicit in libris de re publica, idem de gloria? nam de legibus, quo in opere Platonem secutus leges uoluit ponere, quibus putaret usuram esse iustam et sapientem ciuitatem, de religione ita sanxit: diuos et eos qui caelestes semper habiti sunt colunto et ollos quos endo caelo merita locauerunt, Herculem Liberum Aesculapium Castorem Pollucem Quirinum. item in Tusculanis, cum diceret totum paene caelum humano genere conpletum, si uero inquit scrutari uetera et ex illis ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium di qui habentur hinc a nobis profecti in caelum reperientur. quare quoniam demonstrantur sepulchra in Graecia, AUCTORES 11] de rep. VI 13; de glor. frg. 14 12. 14] de legg. II 8, 19 17] Tusc. I 13, 29. RSHPVJ 1 factam V doctissimamque PV 3 cetu sac, del. m. P 4 pniniio (~ add. et ui in ras. m. 2) V G ante ipso in 3 hastarum rasura litterae plane incertae P2 genero loquendi SH constanti\\'s\\' R2 8 iudicium (n ex u in utroque cod.) PV 9 tam ornatu om. H scribere potuisse] dicere uoluisse H luctum eius] luctuq, S luctus II 11 de (ante gloriaj add. H- 13 iustitiam C-cia S) SH 15 sunt om. codd. Cic. et om. R ollos V, illos cett. quor\\'s\\' H2 nudo PV, uendo (in s. 1. minus cert.; an iu ? m ?) R, iu SH 16 locauerunt C, uocauerint codd. Cie. 19 illis] iis codd. Cic. 20 gratiae P tradideruut SH exu\\'ere\\' P2 21 ipsi bis P malorum Sl di V, dii cett. qui habentur om. S a om. codd. Cic. 22 reperiuntur SH quare om. P, quaere codd. Cic. quoniam] quorum codd. Cic. 23 demonstreutur codd. Cic. reminiscere om. P reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelleges. testatus est uidelicet Attici conscientiam, ex ipsis mysteriis intellegi posse quod omnes illi homines fuerint qui coluntur, et cum de Hercule Libero Aesculapio Castore Polluce incunctanter fateretur, de Apolline ac Ioue patribus eorum, item de Neptuno Uulcano Marte Mercurio, quos maiorum gentium deos appellauit, timuit aperte coner. et idcirco ait late hocpatere, ut idem de Ioue ceterisque antiquioribus diis intellegamus, quorum memoriam si eadem ratione ueteres consecrauerunt, qua se imaginem nomenque filiae consecraturum esse dicit, ignosci maerentibus potest, credentibus non potest. quis enim tam demens, qui consensu et plaCitO innumerabilium stultorum aperiri caelum mortuis arbitretur aut aliquem quod ipse non habeat dare alteri posse? apud Romanos deus Iulius, quia hoc scele- rato homini placuit Antonio, deus Quirinus, quia hoc pastoribus uisum est, cum alter gemini fratris extiterit, alter patriae parricida. quodsi non consul fuisset Antonius, Gaius Caesar pro suis in rem publicam meritis etiam defuncti hominis honore caruisset, et quidem consilio Pisonis soceri et Lucii Caesaris propinqui, qui uetabant funus ei fieri, et Dolabellae consulis, qui columnam in foro id est tumulum eius euertit ac forum expiauit. nam Romulum desiderio suis fuisse declarat Ennius, apud quem populus amissum regem dolens haec loquitur: o Romule, Romule die, qualem te patriae custodem di genuerunt! AUCTORES 26 ss.] Anu. 115 ss.; cf. Cic. de rep. I 41, 64. (G)HSHPV] 1 \\'es\\' H2 initatus (ta in ras. V) PV tradentur V1 2 tuuc P 4 *om*nes (h ct i cr.) HP 6 idem H 8 huuc S 10 me- moria II 12 post quis ucl demens fort. est addendum 13 placitum H 15 dari F1 18 non ante consul Schoellius, quod nisi consul R, quodsi consul non SH, quodsi consul PV a [Gaius] caesar incipit codicis G pag. 1 (10), cuius in ucrss. 1-.9.23-31 nonnulla legcbantur [Gaius] G, om. R, C. SIIP, G. V 19 homines P 20 [lucii] G, L. uel. 1. cett. 21 qui om. R, idemque H uetebant PV ei GSH, eius R, om. PV 22 tumultum (t er.) R 23 [namq.] G post suis s. I. dm R2? 24 dolens (c m. 2) V 25 romulae (prius) Har (e cr.) V ante alterum romule s. I. o P1? Romule ont. S, romulae Har (e er.) die RI, dee R2, dic S, diem H 26 di cod. Cic., dii C tu produxisti nos intra luminis oras, o pater, o genitor, o sanguen dis oriundum. ob hoc desiderium facilius creditum est Iulio Proculo mentienti, qui subornatus a patribus est, ut nuntiaret plebi uidisse se regem humano habitu augustiorem eumque mandasse ad populum, ut sibi delubrum fieret, se deum esse et Quirinum uocari. quo facto et ipsi populo persuasit Romulum ad deos abisse et senatum suspicione caedis regiae liberauit. Poteram iis quae rettuli esse contentus, sed supersunt adhuc multa suscepto operi necessaria. nam quamuis ipso religionum capite destructo uniuersas sustulerim, libet tamen persequi cetera et redarguere plenius inueteratam persuasionem, ut tandem homines suorum pudeat ac paeniteat errorum. magnum hoc opus et homine dignum, religionum animos nodis exsoluere pergo, ut ait Lucretius, qui quidem hoc efficere non poterat, quia nihil ueri adferebat. nostrum est hoc officium, qui et uerum deum adserimus et falsos refutamus. illi ergo qui poetas finxisse de diis fabulas opinantur (et tamen) deas feminas et esse credunt et colunt, reuoluuntur inprudentes ad id quod AUCTORES 3-7 Iulio — uocari] Cic. de rcp. II 10, 20 et Liu., ut uid., I 8 (habitu angustiorem), cf. tamen Flor. I 1, 18. 15] I 932. (G)RSHPVJ 1. 2 inuerso ordine cod. Cic. 1 horas S 2 o genitor cod. Cic., o patriae (sed o eras. R) RSPV, o genitor patriae H inèsanguen (corr. m. 2) R, sanguine H, sanguen (corr. m. 1 ?) P diis RIIP 3 facilibus S proculo, exp. et s. I. consuli add. m. rec. P 4 a patribus est S, a patribus RPV, est a patribus i7 5 se om. R angustiorem SPX, corr. P1 6 post fieret s. I. et m. rec. P 8 suspitione SP 9 poteram his esse contentus quae rettuli S iis edd., his C 10 suscepto multa S quamquam SII 11 religionis SH uniuersas scripsi, uniuersa C sustulerimus S licet S 13 pudeat suorum P errorem Hac Pac 14 hominem H 15 animum codd. Lucr. 16 ut om. II in effic[ere] n\\'on pote) desinit codicis G pag. 1 (40), sequitur pag. 2 (39), in qua nonnulla legebantur quia (carr. m. 2 uel alia poster.) P, qui GRSHV 17 adforebant H 18 ergo] enim SH 19 et tamen addidi conl. c. 11, 17 ss., maxime § 29 (mentitos — dicunt poetae); et add. edcl. deas — coluntur in mg. H2 20 coluntur II (i. e. H2), cnlunt P\\', corr. P7, oluut V post colunt s. I. et m. post. P inpudentes R negauerant, coire illos ac parere. nec enim fieri potest quin duo sexus generandi causa sint instituti. recepta uero sexuum diuersitate non intellegunt consequens esse ut concipiant: quod in deum cadere non potest. sed isti putant: nam et Iouis esse filios dicunt et ceterorum deorum. nascuntur ergo et cotidio quidem dii noui: nec enim uincuntur ab hominibus fecunditate. igitur deorum innumerabilium plena sunt omnia, nullo scilicet moriente. nam cum hominum uis incredibilis, numerus sit inaestimabilis, quos tamen sicuti nascuntur mori necesse est, quid deorum esse tandem putemus, qui tot saeculis nati sunt inmortalesque manserunt? cur ergo tam pauci coluntur? nisi forte arbitramur non generandi causa, sed tantummodo capiendae uoluptatis duos esse sexus deorum et ea exercere quae homunculos et facere et pati pudet. cum uero dicantur aliqui ex aliquibus nati, consequens est ut semper nascantur, siquidem aliquando sunt nati, uel si nasci desierunt, scire nos conuenit cur aut quando desierint. non inlepide Seneca in libris moralis philosophiae quid ergo est inquit quare apud poetas salacissimus Iuppiter desierit liberos tollere? utrum sexagenarius factus est et illi lex Papia fibulam inposuit? an impetrauit ius trium liberorum? an tandem illi uenit in mentem ab alio expectes alteri quod feceris et timet ne quis sibi faciat quod ipse Saturno? at isti qui deos adserunt, uideant quomodo respondeant huic AUCTORES 18] t\\'rg. 119. 23] inc. inc. fab. frg. LXIX comic. Rom. 2 Ribbeck ot Publii. Syr. sentent. 2. a (G)RSHPV] 1 illos (corr. m. 2) R ac parere] apparere H quin] ut H, qui P1 (om. Pz) V 2 gignendi SH 3 (intclle)gant G 4 isti] ut (s. l. P2) isti PV 8 numerus sit inaestimabilis om. R sit om. H 9 inextimabilis H 10 putamus H 11 tam] an H 13 deorum om. H ot ea deesse in G spatia et uestigia indicare uid. 14 homuneulo se (om. et) II 15 utj et ut R nasountur F1 16 qui quidom H post si in mg. aliquando add. P1 17 desierunt II lepidae II, eginlẹpịḍe (eg minus certum, corr. m. post.) P in seneca desinit codicis G pag. 2 (39) 18 moralibus H 19 libere R 20 sexaginarius R, scxagentrius S faill bulam P 21 ius (sic corr. m. post.) P libromm SPae argumento quod inferemus: si duo sunt sexus deorum, sequitur concubitus, si coeunt, et domos habeant necesse est; nec enim carent uirtute ac pudore, ut hoc promisce aut in propatulo faciant, sicut muta facere uidemus animalia. si domos habent, consequens est ut et urbes habeant, et quidem auctore Nasone, qui ait: plebs habitat diuersa locis, a fronte potentes caelicolae clarique suos posuere penates. si habent urbes, et agros igitur habebunt. iam quis non uideat quae sequantur? arare illos et colere, quod uictus causa fit: ergo mortales sunt. quod argumentum retrouersus idem ualet. si enim agros non habent, ne urbes quidem, si urbes non (habent), ne domos quidem, si domibus carent, ergo et concubitu, si concubitus ab iis abest, et sexus igitur femininus. in diis autem uidemus et feminas esse: ergo dii non sunt. dissoluat hoc argumentum si quis potest. ita enim res rem sequitur, ut haec ultima necesse sit confiteri. sed ne illud quidem dissoluet aliquis: ex duobus sexibus alter fortior est, alter infirmior; robustiores enim mares sunt, feminae inbecilliores. inbecillitas autem non cadit in deum, ergo nec feminae sexus. huic additur superioris argumenti extrema illa conclusio, ut dii non sint, quoniam in diis et feminae sunt. Ob has rationes Stoici aliouersus deos interpretantur, et quia non peruident quid sit in uero, conantur eos cum rerum naturalium ratione coniungere. quos Cicero secutus de diis ac EPITOME 25-64, 10] c. 17, 4. AUCTORES 7 s.] Metam. I 173 s. RSHPV] 2 domus PV 3 promiscup S 4 faciunt P1, corr. P7 uidemu9 facere SH uideamus Pav V 7 loca R a pleriqut codd. Ouid., ac RPV, hac SH 8 pusoere P1, corr. P2 pe∗nates (n ? er.) P 9 uidet RH 10 secuntur R sit S 12 enim om. S si urbes — domos quidem om. R 13 habent add. cdd. si] si et SII 14 iis Rt, hiis R2, his cett. femininis P1, corr. P2\\' 15 in diis — feminas esse om. S dis V femininas PV 17 ad ultim v (Ric corr. m. 2) R, ultimam H 18 sexubus Rx 19 sunt om. S 20 femineus edd. 23 aduersu sic II 24 eos] deos R 25 ac] ac de PF religionibus eorum hanc sententiam tulit: uidetisne igitnr, ut a physicis rebus bene atque utiliter inuentis tracta ratio est ad commenticios ac fictos deos? quae res genuit falsas opiniones erroresque turbulentos et superstitiones paene aniles. et formae enim nobis deorum et aetates et uestitus ornatusque noti sunt, genera praeterea, coniugia cognationes omniaque traducta ad similitudinem inbecillitatis humanae. quid planius, quid uerius dici potest? Romanae philosophiae princeps et amplissimo sacerdotio praeditus commenticios ac fictos deos arguit, quorum cultus superstitiones paene aniles esse testatur, falsis opinionibus erroribusque turbulentis implicatos esse homines queritur. nam totus liber tertius de natura deorum omnes funditus religiones euertit ac delet. quid ergo a nobis expectatur amplius? num eloquentia superare possumus Ciceronem? minime id quidem, sed fiducia illi defuit ignoranti ueritatem, quod ipse simpliciter in eodem opere confitetur. ait enim facilius posse se dicere quid non sit quam quid sit, hoc est falsa se intellegere, uera nescire. clarum est igitur homines fuisse illos qui dii putantur et eorum memoriam post mortem consecratam. ideo et aetates diuersae sunt et certae imagines singulorum, quod in eo habitu et aetate simulacra eorum configurata sunt, in qua quemque mors deprehendit. consideremus si placet AUCTORES 1] de nat. deor. II 28, 70. 18] ibid. I 21, GO. (G)RSHPV] 1 eorum om. II uidotis P1 (ne s. 1. add. P2?) V 2 physicis] fieis m. 1, s. 1. ł a factis m. rec. P tractata R 3 ratio est RHPV, racione S, ratio sit codd. Cic. ac] et codd. Cic. 4 scnuit S falsas om. P1 (add. Pr) r 6 uestitos 1, corr. P2 7 practerca c.r praetor P cognatioues RSH cum codd. (\\'ic., eoguationes omnes PV 10 principes P1 (corr. P-) r (supra alt. i cras. r) 11 superstiones R m esse om. P 14 omnis R1V 15 eloquentia] in eloquentia R hinc fere incepit codicis G pag. 3 (125). in qua paucae litterac agnoscebantur 16 mine P1, corr. P1 18 se posse R se P2 dicere in mg. add. Pr? quod (ante noiU S 19 quid (ante sit) S, qimt P2V2 falsa] est sa Rl, s. 1. corr. R2 21 memoria S aut ante consecratam aut post add. esse ewl. 22 et] etiam edd. aetates P\\' 23 quod] quia (corr. m. 2) P 24 qua quemque] quacumque. in mg. ł qua queq V conpraehendit (cο̃-S) SH aerumnas infelicium deorum. Isis filium perdidit, Ceres filiam, expulsa et per orbem terrae iactata Latona uix insulam paruam in qua pareret inuenit. Deum Mater et amauit formosum adulescentem et eundem cum paelice deprehensum exsectis uirilibus semiuirum reddidit et ideo nunc sacra eius a Gallis sacerdotibus celebrantur. Iuno paelices acerrime persecuta est, quia parere ipsa non potuit ex fratre. insulam Samum scribit Varro prius Partheniam nominatam, quod ibi Iuno adoleuerit ibique etiam Ioui nupserit. itaque nobilissimum et antiquissimum templum eius est Sami et simulacrum in habitu nubentis figuratum et sacra eius anniuersaria nuptiarum ritu celebrantur. si ergo adoleuit, si fuit uirgo primo, postea mulier, hominem fuisse qui non intellegit, pecudem se fatetur. quid loquar obsceuitatem Veneris omnium libidinibus prostitutae non deorum tantum, sed et hominum? haec enim ex famoso Martis stupro genuit Harmoniam, ex Mercurio Hermaphroditum, qui est natus androgynus, ex Ioue Cupidinem, ex Anchise Aenean, ex Bute Erycem; ex Adonio quidem nullum potuit, quod etiamtum puer ab apro ictus occisus est. quae prima, ut in Historia Sacra continetur, artem meretriciam instituit auctorque mulieribus in Cypro fuit, EPITOME 3-6] c. 8, 6. 14 s.] c. 9, 1 Venus — exposita 16s ] c. 8, 4. 20-66, 3] c. 9, 1. AUCTORES 20] frg. XIII. (G)RSHPVJ 1 aerumnas (er- H) si placet SH ceras H 2 expulsam S iactatam SH 3 dium S formonsum H 4 et om. H per lice SHPV cxectis PV 5 semiuirum S 6 pelices SPV 7 ipsam S patre H insuUam (s er.) V somum Sl 9 itarqj P2 10 est eius H 13 a Mulier hominem incipit codicis G pag. 4 (126) pacne tota. Iccta 14 quod F1 16 armoniam GS ex] et P1, corr. P2 17 hermaforoditum H androginus GP, androgenus S 18 cupidinem V2 ex anchise — erycem in inf. mg. V2 ex] et P\\', corr. P2 anchisae G, an- chise R2, anchisS ( er.) S aenean GSH, aeneam RPV (i. e. V) buten GS ergicen R, eric? S, erycen P adonio GRSHV, adone (e in 2 hastis eras. m. 2) P; an Adoneo scribendum ? 19 quod] qui V tum om. G, tunc P ab apro ictus] apro obiectus G, ab apro genitus S ictu H 20 in om. SH 21 c[i]pro G XVIIII. Lact. 1. 5 uti uulg(at)o corpore quaestum facerent: quod idcirco imperauit, ne sola praeter alias mulieres inpudica et uirorum adpetens uideretur. etiamne haec habet aliquid numinis, cuius plura numerantur adulteria quam partus? sed ne illae quidem uirgines inlibatam castitatem seruare potuerunt. unde enim putemus Erichthonium esse natum? an ex terra, ut poetae uideri uolunt? at res ipsa clamat. nam cum Vulcanus diis arma fecisset eique Iuppiter optionem dedisset praemii quod uellet postulandi iurassetque ut solebat per infernam paludem se nihil negaturum, tum faber claudus Mineruae nuptias postulauit. t hic luppiter Optimus Maximus tanta religione constrictus abnuere non potuit, Mineruam tamen monuit repugnare pudicitiamque defendere. tum in illa conluctatione Vulcanum in terram effudisse aiunt, unde sit Erichthonius natus, idque illi nomen inpositum ὰπὸ τη̃ς ἒριδος xal χθονός id est ex certamine atque humo. cur igitur uirgo eum puerum cum dracone conclusum et obsignatum tribus uirginibus Cecropidis commendauit? euidens ut opinor incestum, quod nullo modo possit colorari. altera cum paene amatorem suum perdidisset, qui erat turbatis distractus equis, praestantissimum medicum Asclepium curando iuueni aduocauit eumque sanatum EPITOME 4-14] c. 9, 2. 19-67, 11] c. 9, 3. AUCTORES 20. 67, 1 ss.] Verg. Aen. VII 707. 774 ss. EXPILATORES § 13] Augustin. de ciu. dei XVIII 12 (vag. 271, 11—16). (G)RSHPV] 1 uulgato Crenim, animaduers. IX pag. 63 (ed. Amstelod. 1701); uulgo C 3 nominis PacV 4 ille SHPs, illi P1, illae V2 uirginis H 5 potuit H 6 ericthonium (eric minus cert. G) GPV, erichtonium S, eryctonium H uidere R 7 aut SI, in ras. corr. S2 an reclamat? 8 dedisse H quid II 9 internam V 10 tunc P 11 optimus in mg. P5 12 admonuit H 13 tunc P in om. H in illa [cojnlucta desinit codicis G pag. 4 (126) uulcanus S 14 terra H profudisse C (nisi quod - fundisse PV), semen add. edd., sed cf. Epit. 9, 2 effudit; ex hoc et Aiigustini loco (pag.271, 12 s.) in amborum contentione Vulcanum commotum effudisse aiunt semen in terram supra quoqtte effudisse scripsi hericthionus Pac (hericthonius corr.), herictrhlionus V 15 inpositum est id cst, om. graeca H τη̃ς] T€C S ΧΘΟΝΟC (X ex K) P ex ercitamine P 17 cecropidis (corr. m. 2) R 20 turbatus Rac distinctus S secretis alma recondit sedibus et nymphae Egeriae nemorique relegat, solus ubi in siluis Italis ignobilis aeuum exigeret uersoque ubi nomine Virbius esset. quid sibi uult haec tam diligens, tam sollicita curatio? quid secretae sedes? quid relegatio uel tam longe uel ad mulierem uel in solitudinem? quid deinde nominis commutatio? postremo quid equorum tam pertinax abominatio? quid significant haec omnia nisi conscientiam stupri et amorem minime uirginalem? erat plane cur tantum laborem pro tam fideli iuuene susciperet, qu amanti nouercae obsequium pernegarat. Hoc loco refellendi sunt etiam ii qui deos ex hominibus esse factos non tantum fatentur, sed ut eos laudent, etiam gloriantur, aut uirtutis gratia ut Herculem aut munerum ut Cererem ac Liberum aut artium repertarum ut Aesculapium ac Mineruam. haec uero quam inepta sint quamque non digna propter quae homines inexpiabili se scelere contaminent hostesque uero deo fiant, quo contempto mortuorum sacra suscipiunt, ex singulis rebus ostendam. uirtutem esse dicunt quae hominem tollat in caelum, non illam de qua philosophi disserunt, quae posita est in bonis animi, sed hanc corporalem quae dicitur fortitudo: quae quoniam praecipua in Hercule fuit, inmortalitatem meruisse creditur. quis tam stulte ineptus est, ut corporis uires diuinum uel etiam humanum bouum iudicet, cum sint et maiores pecudibus adtributae et uno morbo saepe frangantur uel senectute ipsa minuantur et EPITOME 12-19] cf. c. 14, 5. B (a 19) RSHPVJ 2 nymphiae PV 3 in] et RacPV 4 urbius S, uiroius H 5 hoc PaeV tam (ante sollicita) s. I. P2 7 in] ad SH quod R1 8 abnegatio H, abhominatio Pac (h expunct.) V haec om. S 9 eonscientia S 11 amanti] a mandatis fs m. 2) R 12 ilocoj V1 ii B\\', hii RtHV, hi SP 17 se om. SH 18 deo uero PV suspiciunt V1, in ras. corr. V2 19 o tendam uirtutem denuo incipit B (fol. 13), cf. pag. 46, 18 20 dixerunt S 21 animis PV 22 hercule* (m er.) P 23 immortalitate (~ m. 2) S 24 est om. H 25 uno] uiro S 26 frann guntur B\\', in ras. corr. B3 ipsa senectute HPV corruant (n m. 3) B 5* corruant? itaque idem ille cum deformari ulceribus toros suos cerneret, nec sanari se uoluit nec senem fieri, ne quando se ipso minor aut deformior uideretur. hunc a rogo quo uiuum se ipse combusserat escendisse in caelum putauerunt eaque ipsa quae stultissime sunt admirati simulacris et imaginibus expressa et consecrata posuerunt, ut in perpetuum uanitatis illorum monumenta perstarent qui ob necem bestiarum deos fieri credidissent. sed haec fortasse Graecorum culpa sit, qui res leuissimas pro maximis semper habuerunt. quid nostri? num sapientiores? qui athleticam quidem uirtutem contemnunt, quia nihil obest, sed regiam, quia late solet nocere, sic admirantur, ut fortes ac bellicosos duces in deorum coetu locari arbitrentur; nec esse ullam aliam ad inmortalitatem uiam quam exercitus ducere, aliena uastare, delere urbes, oppida excindere, liberos populos aut trucidare aut subicere seruituti. uidelicet quo plures homines adflixerint spoliarint occiderint, eo se nobiliores et clariores putant et inanis gloriae specie capti sceleribus suis nomen uirtutis inponunt. iam mallem ut a ferarum caedibus deos sibi fingerent quam inmortalitatem tam cruentam probarent. si quis unum hominem iugulauerit, pro contaminato ac nefario habetur nec ad terrenum hoc domicilium deorum admitti eum fas putant. ille autem qui infinita hominum milia trucidarit, cruore campos inundauerit, flumina infecerit, non modo in templum, sed etiam in caelum admittitur. aput Ennium sic loquitur Africanus: 25 EPITOME 5 s.] ef. 14, 5. BRSHPV] 1 idem om. S deformare R thoros PV 2 sanari] sanum aBsemenBVI3a]B4 a*scendisse(E\\'cr.,a1Ił..1)Il, escendisse R, ascendisse SH, accendisse P, escendisse V 5 stultissima P i 6 expęrsa II 7 monumenta (corr. m. 2) R p///starent (3 hastae er.) P a 9 promaximis JB2 10 atleticam BI, +zleticam B2, athletica (~ m. 2) S, hatleticam H, lathleticamj P, athlicam V 11 regem S 14 ercitus II urbes delere edd. 15 exrsindere sic S2 subicere m. 1, c in g corr. m. 2, eras. ex g restit. m. 3 B, subiecere PV 1G quo∗ (d er.) R pluris RP1 (corr. P2) V spoliauerint edd. 17 eo se] eos sox (et m. 3) B 18 captis Par V 22 putat S 23 milia hominum II trucidauerit edd. inundarit SII si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est, mi soli caeli maxima porta patet, scilicet quia magnam partem generis humani extinxit ac perdidit. o in quantis tenebris, Africane, uersatus cs uel potius o poeta, qui per caedes et sanguinem patere hominibus ascensum in caelum putaueris! cui uanitati etiam Cicero adsensit. est uero inquit Africane: nam et Herculi eadem ista porta patuit; tamquam ipse plane, cum id fieret, ianitor fuerit in caelo. equidem statuere non possum dolendumne potius an ridendum putem, cum uideam graues et doctos et ut sibi uidentur sapientes uiros in tam miserandis errorum fluctibus uolutari. si haec est uirtus quae nos inmortales facit, mori equidem malim quam exitio esse quam plurimis. si aliter inmortalitas parari non potest nisi per sanguinem, quid fiet, si omnes in concordiam consenserint? quod certe fieri poterit, si pernicioso et impio furore proiecto innocentes esse ac iusti uelint. num igitur nemo erit caelo dignus? num peribit uirtus, quia hominibus in homines saeuire non dabitur? sed isti qui euersiones urbium populorumque summam gloriam conputant, otium publicum non ferent, rapient saeuient et iniuriis insolenter inlatis humanae societatis foedus AUCTORES 1 s.] Epigr. III 9 s.; ex Cic. de rep. 7] de rep. iocert. frg. 9. BRSHPVj 1 fas endo H, faciendo BRS, fas est do PacV, nest corr. P1 U plagas (= m. 2) caelestium nefasciquam (nefasqiquam m. 2) est (e in er. a ? m. 2) B caelestium BSP, caelestu; V ardlscendere V2 2 mihi H, mirhi\\' (hi m. poster.) P patet in mg. S2 3 quia] quam BI, corr. B2 porrdildit B3 4 rin! J33 (tu) potius Schoelliiis 5 o eras. P 6 putaberis H Cicero onl. S 7 uero (corr. m. 2) R et om. H 8 potuit H genitor H 9 et quidem SH 10 uideas H doctores S 11 uiderentur R sapientis P1 (corr. P2) V miserandis B3, miseramdis Ii, miserans S errorem V 12 uoluntari RarV1 si haec - quam plurimis in mg. V2 13 more S quidem SPV ■ malim P1, mauelim P2, magislim B, uelim R, mauelis S, mauelim HV (i. e. V2) 15 concesseriut SII 16 poterit P, potet sic V, potest BRSH 17 uoluerunt H 18 uirtus] iustus S quia] quoniam SH seruire Bt, s. I. et ras. corr. B3 20 odium B inrumpent, ut habere hostem possint, quem (non) sceleratius deleant quam lacessierint. Nunc ad reliqua pergamus. nomen deorum Cereri ac Libero traditio munerum fecit. possum diuinis docere litteris uinum atque fruges ante progeniem Caeli atque Saturni fuisse in usu hominum, sed ab his sane inuenta esse fingamus. num potest plus aut maius uideri collegisse fruges iisque fractis panem facere docuisse aut uuas de uitibus lectas expressisse uinumque fecisse quam fruges ipsas aut uites generasse ac protulisse de terra? reliquerit haec sane deus humanis ingeniis eruenda, tamen fieri non potest quin ipsius sint omnia, qui et sapientiam tribuit homini ut inueniret et illa ipsa quae possent inueniri. artes quoque inuentoribus suis inmortalitatem peperisse dicuntur, ut Aesculapio medicina, Volcano fabrica. colamus igitur et illos qui fullonicam sutrinamue docuerunt. cur autem figulinae repertori honos non habetur? an quia isti diuites uasa Samia contemnunt? sunt et aliae artes quarum repertores humanae uitae plurimum profuerunt: cur non et illis adtributa sunt templa? sed nimirum Minerua est quae omnes repperit, ideoque illi opifices supplicant. ergo ab his sordibus Minerua ascendit in caelum. est uero cur quisquam derelinquat eum qui terram cum animantibus, EPITOME 3-71, 6] cf. c. 14, 5. B(G)BSHPVJ 1 quam V1 uou add. Thilo sceleratus P, sceleratjjus sic V2 2 lacessierint Ppr (alt. i ras. ex u) edd., lacesserint S, lacessieruut BRV, lacesserunt H 3 peragamus P celeri Pl (corr. P2)V 4 possu- mus S litteris docere B 5 Caeli] caereri ∗∗∗ H 6 usum BS hiis R2 nam S, non HP 7 potes H iisque] isque R, hisque cctt. fractis] fructibus Bl, corr. B3 8 expressisse B2 9 aut] atque R 10 a [Terr]a rel[iqueri]t incipit codicis G pag. 5 (151) paene tota lecta reliquit B, reli*queri*t (duo 11 er.) P, reli*qua erit (n er.) V hominum H 11 erudienda BH, [erudien]da G 12 et (ante illa) om. H 13 possint BG inuenire V1; post inueniri tn mg. primus iuuenit add. P1? artis R* 14 reperisse RH scolapio H vulcano B, uulcano cett., u minus cert. in G 15 fulilonicam (1 in ras. ex c ? m. 2) V sutrinauuue q er.) B, striuamque G 16 repertorum S 17 uasa Samia] uasam nimiam R 18 re[p]pertores G 19 et R2 nimirum om. S 20 omnis Rl 21 rhlis R2 escendit R1 V uero] ergo H 22 relinquat R celum—luminibus in mg. 82 caelum cum astris et luminibus exorsus est, ut eam ueneretur quae telam docuit ordiri. quid ille qui uulnera in corporibus sanare docuit? num potest esse praestantior quam qui corpora ipsa formauit, sentiendi ac uiuendi rationem dedit, herbas denique ipsas et cetera quibus medendi ars constat excogitauit ac protulit? At enim dicet aliquis et huic summo qui fecit omnia et illis qui partim profuerunt suam uenerationem esse tribuendam. primum nec factum est umquam ut qui hos coluit, etiam deum coluerit, neque fieri potest, quoniam si honos idem tribuitur aliis, ipse omnino non colitur, cuius religio est illum esse unum ac solum deum credere. clamat summus poeta eos omnes qui inuentas uitam excoluere per artes aput inferos esse ipsumque illum repertorem medicinae talis et artis ad Stygias undas fulmine detrusum, ut intellegamus quantum ualeat pater omnipotens, qui etiam deos fulminibus exstinguat. sed homines ingeniosi hanc secum habebant fortasse rationem: quia deus fulminari non potest, apparet non esse factum. immo uero quia factum est, apparet hominem fuisse, non deum. mendacium poetarum non in facto est, sed in nomine: metuebant enim malum, si contra publicam persuasionem faterentur quod erat uerum. quodsi hoc constat inter ipsos, ex hominibus deos factos, cur ergo non credunt poetis, si quando illorum fugas et uulnera et AUCTORES 13. 14] Yerg. Aeu. VI 663; VII 772 s. 24 s.] cf. Cic. de nat. deor. I 16, 42. B(G)RSHPV] 1 cum om. B liminibus V1 uenerantur P 2 quid] quia Bl (qu∗am B3) G in] uel S corpore B 3 sanare B presleJutior P *** qui fqui ? er.) B 4 uiuendi (s. I. corr. R2) RS, uidendi BGRlHVP (uidendi ex uendi PH) edd., sed cf. II11, 6 accepta uiuendi sentiendique ratione 5 ipsa ceteraque II atque PV 8 esse om. V 9 quis P 10 in fieri potest desinit codicis G pag. 5 (151), sequitur pag. 6 (152), cuius in uerss. 1-21 pleraque legebantur 11 idem] inde H ante aliis s. 1. ab add. B3 13 omnis P1 (corr. P2) V [in](uent)[am] G, a inuentes H 14 inferas V1, in ras. corr. V2 15 talis et om. BG *rtis (e ? er.) B stugias H flumine P 16 ualet S 18 habeant RS, habent H qua H 19 uero] uero etiam BG 20 post mendacium add. enim edd. 21 est post nomine SH 23 hc (i. e. haec) S errgo B1 mortes et bella et adulteria describunt? quibus de rebus intellegi datur non potuisse ullo pacto fieri deos, quia ne homines quidem probi fuerunt eaque in uita sua gesserunt quae mortem pariunt sempiternam. Venio nunc ad proprias Romanorum religiones, quoniam de communibus dixi. Romuli nutrix Lupa honoribus est adfecta diuinis, et ferrem, si animal ipsum, cuius figuram gerit. sed auctor est Liuius Larentinae esse simulacrum et quidem non corporis, sed mentis ac morum. fuit enim Faustuli uxor et propter uulgati corporis uilitatem lupa inter pastores id est meretrix nuncupata est; unde etiam lupanar dicitur. exemplum scilicet Atheniensium in ea figuranda Romani secuti sunt, apud quos meretrix quaedam nomine Leaena cum tyrannum occidisset, quia nefas erat simulacrum constitui meretricis in templo, animalis effigiem posuerunt cuius nomen gerebat. itaque ut illi monumentum ex nomine, sic isti ex professione fecerunt. huius nomini etiam dies festus dicatus est et Larentinalia constituta. nec hanc solam Romani meretricem colunt, sed Faulam quoque, quam Herculis scortum fuisse Verrius scribit. iam quanta ista inmortalitas putanda est, quam etiam meretrices adsecuntur? Flora cum magnas opes ex EPITOME 5-11; 17-73, 3] c. 15, 1-3. AUCTORES 8] I 4. EXPILATORES 9-11] Augustin. de ciu. dei XVIII 21 (pag. 283, 19-23); cf. Isidor. orig. XVIII 42, 2. B(G)RSHPVJ 1 ac bella H in de re(b.) desinit codicis G pag. 6 (152) 2 qui SH nec B 4 pariant B 5 ueniamus H 7 ipsum] ipsum fuisset edd. figura S 8 libius SHP larentinae (-ne S) BRS, la*rentine (u er.) H, tarentinae PV 12 figurando S 13 leaena B2 cum tyrannum] contyrannum H 14 quva F2 constituit S 15 cui S 17 nomine H et om. S larentinalia C, nisi qiiod la*rentinalia s (u er.) H; cf. larentinali cod. Tatir. Epit. 15, 2 18 constitut* (i er.) et sunt s. 1. add. m. 2 H meretricem romani SH 19 faulam Bx (Taurstu\\'lam B-) RPV, om. S, et faulam H; Fauulam i. e. Fabulam Rcifferscheidius, anal. Horat. (1870) pag. 4, Faunam dubitanter Baehrensius, annal. philol. 1885 pag. 781 adn., sed faula Epitome quoque habet e.15,3 quae H 8\\'c\\'ortum R2 uerius BaS 20 est ante ista, om. post putanda P 21 adsequntur B, adsequuntur PV post adsecuntur s. I ut S2 [ arte meretricia quaesiuisset., populum scripsit heredem certamque pecuniam reliquit, cuius ex annuo faenore suus natalis dies celebraretur editione ludorum, quos appellant Floralia. quod quia senatui flagitiosum uidebatur, ab ipso nomine argumentum sumi placuit, ut pudendae rei quaedam dignitas adderetur. deam finxerunt esse quae floribus praesit eamque oportere placari, ut fruges cum arboribus aut uitibus bene prospereque florescerent. eum colorem secutus in Fastis poeta non ignobilem nympham fuisse narrauit quae sit Chloris uocitata eamque Zephyro nuptam quasi dotis loco id accepisse muneris a marito, ut haberet florum omnium potestatem. honeste quidem ista dicuntur, sed inhoneste turpiterque creduntur nec debent, cum ueritas quaeritur, huiusmodi nos uelamenta decipere. celebrantur ergo illi ludi conuenienter memoriae meretricis cum omni lasciuia. nam praeter uerborum licentiam, quibus obscenitas omnis effunditur, exuuntur etiam uestibus populo flagitante meretrices, quae tunc mimarum funguntur officio et in conspectu populi usque ad satietatem inpudicorum luminum cum pudendis motibus detinentur. Cloacinae simulacrum in Cloaca Maxima repertum Tatius consecrauit et quia cuius esset effigies ignorabat, ex loco illi nomen inposuit. Pauorem Palloremque Tullus Hostilius figurauit et coluit. quid de hoc dicam nisi dignum fuisse qui semper deos suos, sicut optari solet, praesentes haberet? ab hoc illut Marci Marcelli de consecratione Honoris atque Virtutis honestate nominum differt, re congruit. eadem uanitate Mentem quoque inter EPITOME 19-21] c. 15, 4. 21 s. 24-74, 2] c. 15, 6. AUCTORES 8] Ovid. Fast. V 195 ss. BRSHPVj 1 scribrslit H2 certa qui S 2 reli+quit (n er.) B fenore BSH sui B 3 ludorium S quas H appellauit S 4 senatus P 5 summi R 6 finxerunt V1 7 aut] ac R, cfr. p. 70, 9 9 cloris B, loris H 10 nubtam (b ex p) B3, numtam P qsi (i. e. quae si) V accepisset R 13 uelainine H 14 conuenientes H 17 flagitante populo BR 19 mortibus (r exp. et t ex s ? m. 2) B 20 reppertum B 21 esse Rl 22 pallorem H tullius RP 23 hoc S1 24 praesentes] ∗∗∗ fsed er.) secum B 25 uirtutes P\\' (cmT. P2) V honestatem R, honeste H 26 differt re] differre BR2 (ex differt re), differt et S, differe H deos senatus conlocauit, quam profecto si habuisset, eiusmodi sacra numquam suscepisset. magnum Cicero audaxque consilium suscepisse Graeciam dicit, quod Cupidinum et Amorum simulacra in gymnasiis consecrasset: adulatus est uidelicet Attico et inrisit hominem familiarem. non enim magnum illut aut omnino consilium dicendum fuit, sed inpudicorum hominum perdita et deplorata nequitia, qui liberos suos, quos erudire ad honestatem deberent, prostituerunt libidini iuuentutis: a quibus flagitiorum deos et in illis potissimum locis, ubi nuda corpora corruptorum luminibus patent, et in illa coli aetate uoluerunt, quae simplex et inprouida prius inretiri et in laqueos potest cadere quam cauere. quid mirum si ab hac gente uniuersa flagitia manarunt, aput quam uitia ipsa religiosa sunt eaque non modo non uitantur, uerum etiam coluntur? et ideo huic sententiae, tamquam Graecos prudentia uinceret, adiecit: uirtutes enim oportere, non uitia consecrari. quod si recipis, o Marce Tulli, non uides fore ut inrumpant uitia cum uirtutibus, quia mala bonis adhaerent, et in animis hominum potentiora sunt? quae si uetas consecrari, respondebit tibi eadem illa Graecia se alios deos colere ut prosint, alios uero ne noceant. haec enim semper excusatio est eorum qui mala sua pro diis habent, ut Romani robiginem ac febrem. si ergo uitia consecranda non sunt, in quo tibi EPITOME 22 robigiuem ac febrcm] c. 16,2. AUCTORES 2. 16] de legg. frg. 2; II 11, 28; cf. Vahleuum ad hunc loco B(G)RSHPV] 1 profectos (puncta add. m. 2) ibi (om. si) V 2 magnũ cicero audaxq.j V2 cicerone (exp. m. 3) B 4 cynuiasiis PV1 cousecrassent H 5 a Cet attico incipit codicis G pag. 7 (50), in quapkruque lcgebantur derisit SH 6 illud magnum R illum G 7 qui] qua H 8 honestate (te minus ccrt., an m ?) G, houesta PV 9 flagitio eorum V 11 quem S inritiri II 12 cauere] uide∗∗ri (i-e ? er.) B 13 diuersa B 14 eaquae B uetantur II 16 adiectus S1, in ras. corr. S2 uirtu⌜te⌝s B2 18 ut inrupantj P2 19 uet***as (ust exters.) B consecrari* (i er.) B 20 ibi H 21 uero om. PV ue s. 1. P1? V2 excusatio semper SH est excusatio B, idem G, sed minus cert. 22 eorum est S mala sua] mala* (s er.) S rubiginem SV, robigine H 23 consacranda H, consecrata Vac adsentior, ne uirtutes quidem. non enim per se sapiunt aut sentiunt neque intra parietes aut aediculas luto factas, sed intra pectus collocandae sunt et interius conprehendendae, ne sint falsae, si extra hominem fuerint collocatae. itaque praeclaram illam legem tuam derideo quam ponis his uerbis: ast olla, propter quae datur homini ascensus in caelum, Mentem Virtutem Pietatem Fidem: earumque laudum delubra sunto. atquin haec separari ab homine non possunt. si enim colenda sunt, in homine ipso sint necesse est. si autem sint extra hominem, quid opus est ea colere quibus careas? uirtus enim colenda est, non imago uirtutis, et colenda est non sacrificio aliquo aut ture aut precatione sollemni, sed uoluntate sola atque proposito. nam quid est aliut colere uirtutem nisi eam conprehendere animo ac tenere? quod unus quisque simulac coepit uelle, consequitur. hic solus uirtutis est cultus: nam religio ac ueneratio nulla alia nisi unius dei tenenda est. quid igitur opus est, o uir sapientissime, superuacuis extructionibus loca occupare quae possint humanis usibus cedere? quid sacerdotes constituere uana et insensibilia culturos? quid immolare uictimas? quid tantos sumptus uel fingendis uel colendis imaginibus inpendere? firmius et incorruptius templum est pectus humanum: hoc potius ornetur, hoc ueris illis numinibus inpleatur. has ergo falsas consecrationes sequitur quod necesse est. qui enim sic uirtutes EPITOME 1-4] c. 16, 1. 8 s.] c. 16, 2 quamuis — substautia. 23 falsas consecrationes] c. 16, 2 quae — execranda 24 ss. 76, 3 fides, 4 pietas, 6 pax, concordia, 8 pudicitia] cf. c. 16, 1. AUCTORES 5] de legg. II 8,19; cf. Lact. I 15, 23. B(G)BSHPVJ 1 adsentio (ad euan. in G) BG ⌞ne⌟ P2 raut scutiunt1 B3 2 aedificulas BarG factos II 3 in [ue sint falsae] (si extra) desinit codicis G pug. 7 (50), sequitur pag. 8 (49), in qua nihil agnoscebatur 5 his] in his B 6 illa BM ⌜propter⌝ V quwe B2 in] ad SH 7 earumdem H 8 sunt* (o cr.) BP, sunt SH, sunt 0 V 9 sin (ante autem) S 10 sunt S edd. 12 trh\\'ure R2 15 simulaccoepit Bl, simulat occoepit B-, simul*ut (a er.) cepit R, simul accepit SPY, simulat coepit H 17 est om. R 19 cadere H 20 cultoros B1, corr. B1, cultores VI sumptos (sed o ex u B3) BP1, corr. P2 22 pectus] corpus H 23 numinibus B, nominibus cett. colunt id est qui umbras et imagines uirtutum consectantur, ea ipsa quae uera sunt tenere non possunt. itaque nulla in quoquam uirtus est, uitiis ubique dominantibus, nulla fides, omnia pro se quoque rapiente, nulla pietas, nec consanguineis nec parentibus parcente auaritia et cupiditate in uenena et in ferrum ruente, nulla pax, nulla concordia, publice bellis saeuientibus, priuatim uero inimicitiis usque ad sanguinem furentibus, nulla pudicitia, libidinibus effrenatis omnem sexum et omnes corporis partes contaminantibus. nec tamen desinunt ea colere quae fugiunt et oderunt. colunt enim ture ac summis digitis quae sensibus intimis horrere debuerunt: qui error omnis ex illius principalis ac summi boni ignoratione descendit. urbe a Gallis occupata obsessi in Capitolio Romani cum ex mulierum capillis tormenta fecissent, aedem Veneri Caluae consecrarunt. non igitur intellegunt, quam uanae sint religiones uel ex eo ipso, quod eas his ineptiis cauillantur. a Lacedaemoniis fortasse didicerant deos sibi ex euentis fingere. qui cum Messenios obsiderent et illi furtim deceptis obsessoribus egressi ad diripiendam Lacedaemonem cucurrissent, a Spartanis mulieribus fusi fugatique sunt. cognitis autem dolis hostium Lacedaemonii sequebantur. his armatae mulieres obuiam longius exierunt. quae cum uiros suos cernerent parare se ad pugnam, quod putarent Messenios esse, corpora sua nudauerunt. at illi uxoribus cognitis et aspectu in libidinem concitati, sicuti erant armati permixti sunt, utique EPITOME 13-15] c. 15, 5. BRSHPVJ 1 quia V uirtutuum Rac, uirtutem H consecrantur (exp. m. 2) R 2 nullo B 4 quemque H, uno quoque edd. rapiente om. S 5 parcent B, non parcente H 6 saeuenientibus V 7 inimiciti\\'is V2 9 post desinunt eras. ut B 11 dic*tis (i er.) R horrere cod. Got/Jan. et alia recent., colere C 13 a om. S 14 capillis] calis S 15 consacrarunt B, consecrauerunt RH sunt S 16 ineptis H cauellantur Pl, corr. P1 17 didicerunt B 18 messennios H 19 lacedemonem B, pariter 21 20 spartanibus S fugatiue R 21 iis H a 0 23 quo* (Q m. 2) V messenios B 24 cognotis P, cognatis (sic corr. m. 2) V et] ex H libidine B 25 con\\'ci\\'tati (n in ras. et ci m. 2) P, cogitati V armati, sed i in rasura 2 hastarum m. 2 P, armatae cett. commixti H promiscue S promisce — nec enim uacabat discernere — sicut iuuenes ab isdem antea missi cum uirginibus, ex quibus sunt Partheniae nati. propter huius facti memoriam aedem Veneri Armatae simulacrumque posuerunt: quod tametsi ex causa turpi uenit, tamen honestius uidetur armatam Venerem consecrasse quam caluam. eodem tempore Ioui quoque Pistori ara posita est, quod eos in quiete monuisset, ut ex omni frumento quod habebant panem facerent et in hostium castra iactarent: eoque facto soluta esset obsidio desperantibus Gallis inopia subigi posse Romanos. quae ista religionum derisio est? si earum defensor essem, quid tam grauiter queri possem quam deorum numen in tantum uenisse contemptum, ut turpissimis nominibus ludibrio habeatur? quis non rideat Fornacem deam uel ; potius doctos uiros celebrandis Fornacalibus operari? quis cum audiat deam Mutam, tenere risum queat? hanc esse dicunt ex qua sint Lares nati et ipsam Laram nominant uel Larundam. quid praestare colenti potest quae loqui non potest? colitur et (Jaca, quae Herculi fecit indicium de turto boum, diuinitatem consecuta quia prodidit fratrem, et Cunina, quae infantes tuetur in cunis ac fascinum submouet, et Stercutus, qui stercorandi agri rationem primus induxit, et EPITOME 6—10] c. 15, 5. 10-13 (lndibrio)] c. 16, 3. 13-21] c. 16, 2. AUCTORES 13 s. Fornacem] cf. Ovid. Fast. II 525-532. 15 s. Mutam — Laram] cf. ibid. 583—616. EXPILATOEES 20 s. Stercutus] cf. Isidor. orig. XVII 1, 3. n r. BBSHPVJ 1 uacabant R discere (s. I. m. 1 uel 3) B sic S, sicuti II sicut — nati damnat Heumannus 2 hisdem (h add. B2) BSH missi] missi admixti H parthemie S, partheni⌞i⌟ (i in ras. ex ae m. 2) P 3 aedemJ hae aedem S 4 euenit H 9 esse B obsidiornel (ne m. 1 ?) B subici R 10 derisio] diu si S si] et si S 12 nomen BRV, ex nomina P1 . turpissimi S 13 haberetur H 14 doctis Rl, Ldoctosj P2 fornecalibus S, fornacibus H, furnacalibus PV 16 ex] et B\\', ras. et s. I. corr. B1 ipsum H Laram] larem RH 17 larunda S quae] qui SH 18 caeca BH, ex caca P5 herculi* (s er.) P facit H, fecit/// (3 hastae er.) P indicio P1 (corr. P2) V 19 in diuinitatem consecrata H cuma B 20 fuscinum P stercutus RSP1 Epit. 16, 2, stercus B, sterculus HP1V 21 tutinus C; an Tutunus ? cf. Tertull. ad nat. II11 (pag. 378); Arnob. IV 7 Tutinus, in cuius sinu pudendo nubentes praesident, ut illarum pudicitiam prior deus delibasse uideatur, et mille alia portenta, ut iam uaniores qui haec colenda susceperint quam Aegyptios esse dicamus, qui monstruosa et ridicula quaedam simulacra uenerantur. et haec tamen habent aliquam imaginem. quid qui lapidem colunt informem ac rudem cui nomen est Terminus? hic est quem pro Ioue Saturnus dicitur deuorasse nec inmerito illi honos tribuitur. nam cum Tarquinius Capitolium facere uellet atque in eo loco multorum deorum sacella essent, consuluit eos per auguria utrum Ioui cederent, et cedentibus ceteris solus Terminus mansit. unde illum poeta Capitoli inmobile saxum uocat. lam ex hoc ipso quam magnus Iuppiter inuenitur, cui non cessit lapis, ea fortasse fiducia, quod illum de paternis faucibus liberauerat. facto itaque Capitolio supra ipsum Terminum foramen est in tecto relictum, ut quia non cesserat, libero caelo frueretur: quo ne ipsi quidem fruebantur qui lapidem frui putauerunt.. et. huic ergo publice supplicatur quasi custodi finium deo, qui non tantum lapis, sed etiam stipes interdum est. quid de ns dicas qui colunt talia nisi ipsos potissimum lapides ac stipites esse? Diximus de diis ipsis qui coluntur: nunc de sacris ac mysteriis eorum pauca dicenda sunt. aput Cyprios humanam hostiam Ioui Teucrus immolauit idque sacrificium posteris tradidit; quod est nuper Hadriano imperante sublatum. erat. lex aput Tauros inhumanam et feram gentem, ut Dianae EPITOME 2 (portcnta)] c. 16,3. 5-16] c. 16,3. 21-24] c. 18,1. 24 88.] c. 18, 2. AUCTORES 12] Verg. Aen. IX 446. BRSHPVJ 1 supra pudendo add. t pandendo m. post. P 2 pudicicia S deliuasse BI, corr. B3, deli asse R uidewtur B1 4 ilhlicamus d (3 hastae er.) P, dedicamus V monstrurOlsa B, monstrosa RPV 5 qui. (corr. m. 2) B 10 esse\\'nt\\' B1 caederent BarV, caderent H 12 capitolii BS 13 eo P 15 capitolio (c ras. ex it) B 16 cessarant S 18 custodi∗∗ (am er.) B 19 stipes] tribus H iis edd., his C 20 alia S ipso H stirpes H 21 istis P sacrificiis H ac] ac de P 22 cyrios R, cyprios autem PV 23 teuorius B, teuchnis PV 24 est om. H imperatore H 25 rex P taurrilos B2, tauros, exp. et racoes s. I. add m. 2 R, tauras PV ut] et S, uti PV hospites immolarentur, et id sacrificium multis temporibus celebratum est. Galli Esum atque Teutaten humano cruore placabant. ne Latini quidem huius immanitatis expertes fuerunt, siquidem Latiaris Iuppiter etiamnunc sanguine colitur humano. quid ab his boni precantur qui sic sacrificant? aut quid tales dii praestare hominibus possunt, quorum poenis propitiantur? sed de barbaris non est adeo mirandum, quorum religio cum moribus congruit: nostri uero qui semper mansuetudinis et humanitatis sibi gloriam uindicauerunt, nonne sacrilegis his sacris immaniores reperiuntur? ii enim potius scelerati sunt habendi, qui cum sint liberalium disciplinarum studiis expoliti, ab humanitate desciscunt, quam qui rudes et inperiti ad mala facinora bonorum ignoratione labuntur. apparet tamen antieum esse hunc immolandorum hominum ritum, siquidem Saturnus in Latio eodem genere sacrificii cultus est, non quidem ut homo ad aram immolaretur, sed ut in Tiberim de ponte Muluio mitteretur. quod ex responso quodam factitatum Varro auctor est: cuius responsi ultimus uersus est talis: ϰαὶ ϰεϕαλὰς Ἀίδῃ καὶ τῷ πατρὶ πέμπετε φῶτα. [id est hominem] quod quia uidetur ambiguum, et fax illi et homo iaci solet. uerum id genus sacrificii ab Hercule, cum EPITOME 3 s. 14-18] c. 18, 2. BRSUPVJ 1 immolarewtur R2 2 e\\'s\\'t B2 aesum B teutatcn RS, teuthaten B, utatcn H, teutantem P, teutanten V 5 ab his] a diis RS, talibus a diis H boni* (s er.) B quid] qui SII G hominibus om. S 9 humanitas P gloria S uindicarunt RSHP sacrilegiis S, sacri Ilegiriis (2 hastae er., i 8. 1. m. 2) P, sacris legis V 10 ii Rl, liii BR2 V, hi SHP scelerandi P 11 expoli+ti (a er.) BRH 12 desciunt F1 i,periti B 13 tamen] ⌊tñ⌋ V2 antiqum (q ex c) B3, antiquum RSPV 15 ge⌈ne⌉re R2 16 iram (i in ras. ex al. litt. m. 2) S uti PV pon∗∗te (en er.) B 17 moluio (pr. o ex u R2) RS, molbio PV; Aemilio Iordanus, Topogr. d. Stadt Rom II 199. 283; an Sublicio ? cf. p. 80, 10; nisi rectius Muluio delendum, cf. Epit. quidam H 19 \\'Atόη̣] ΙΔЄ B, ΛǀΔǀǀ RPV; ̊Λιὸη̣ Macrob. Sat. I 7, 28, Κρονίὸη̣ Dionys. Halic. 119 (ex quo Stephan. Byz. 8. u. \\'Αβοριγῑνες TO B πατρὶ] TIATPIT R ΠЄΜΠЄΤΑΙ P, ΠЄ- MITЄTAI V KAIKЄΦΑΛΑCЄΔЄCЄ TOnATPIPCNPere ΦΟΤΑ s, eccefaksetleceto patri penpe tefota H interpret. lat. in mg. a m. 2 ? P, alia in S cf. Struuium, opusc. I 132 20 id est hominem om. edd. illi et] illa sed H 21 solebat S, sosolebat H ex Hispania rediret, dicitur esse sublatum, ritu tamen permanente ut pro ueris hominibus imagines iacerentur e scirpo, ut Ouidius in Fastis docet: donec in haec uenit Tirynthius arua, quotannis tristia Leucadio sacra peracta modo. illum stramineos in aquam misisse Quirites, Herculis exemplo corpora falsa iaci. haec sacra Vestales uirgines faciunt, ut ait idem: tum quoque priscorum uirgo simulacra uirorum mittere roboreo scirpea ponte solet. nam de infantibus qui eidem Saturno immolabantur propter odium Iouis quid dicam non inuenio. tam barbaros, tam immanes fuisse homines, ut parricidium suum id est taetrum atque exsecrabile humano generi facinus sacrificium uocarent, cum teneras atque innocentes animas, quae maxime est aetas parentibus dulcior, sine ullo respectu pietatis extinguerent immauitatemque omnium bestiarum, quae tamen fetus suos amant, feritate superarent! o dementiam insanabilem! quid illis isti dii facere amplius possent, si essent iratissimi, quam faciunt propitii, cum suos cultores parricidiis inquinant. orbitatibus mactant, humanis sensibus spoliant? quid potest esse his hominibus sancti? aut quid in profanis locis faciant qui inter aras deorum summa scelera committunt? EPITOME 11] c. 18, 3. AUCTOMES 4 ss.] V 629 ss. 9 s.] V 621 s. BRSHPV] 1 rediret1 P2 2 ex cirpo Bl (s s. 1. add. B2) S, idcirco H 4 tyriutius BS, tiryntius H, tiri⌈n⌉tius P1 quodannis BHV, quod auni P 5 tristitia B leucadia H G aqua SH quiritis S 7 iaci codd. Ouiclii, iace BSPV, iacent R, iacebant H 8 uirgines uestales B 9 tu SH, tunc P 10 inoboreos crirpea V rs\\'cirpea B2, scirpa R solent R, soles SH 11 immolabuntur P 14 genere S 15 maxime (e in.ras.ex ae P m. 2, a s. 1. m. 3) B 17 qua P tamen] et non P f*etus (å er.) B 18 dementia S insanabile SV 19 diis P possunt R1 si essent om. B h 20 orbitate B 22 esse om. S iis (h m. 2) R homini H sanctum H aef*anis in ras. ex jppianis 14 uid. P7 23 inter aras] interas H Pescennius Festus in libris historiarum per saturam refert Karthaginienses Saturno humanas hostias solitos immolare et cum uicti essent ab Agathocle rege Siculorum, iratum sibi deum putauisse; itaque ut diligentius piaculum soluerent, ducentos nobilium filios immolasse. tantum religio potuit suadere malorum. quae peperit saepe scelerosa atque inpia facta. cui ergo dementissimi homines illo sacrificio consulebant, cum tantam partem ciuitatis occiderent, quantam fortasse ne Agathocles quidem uictor occiderat? ab isto genere sacrorum non minoris insaniae iudicanda sunt publica illa sacra, quorum alia sunt Matris, in quibus homines suis ipsi uirilibus litant — amputato enim sexu nec uiros se nec feminas faciunt — alia Virtutis, quam eandem Bellonam uocant, in quibus ipsi sacerdotes non alieno, sed suo cruore sacrificant. sectis namque umeris et utraque manu destrictos gladios exerentes currunt ecferuntur insaniunt. optime igitur Quintilianus in Fanatico istud inquit si deus cogit, iratus est. etiamne haec sacra sunt? non satius est pecudum modo uiuere quam deos tam inpios, tam profanos, tam sanguinarios colere? sed unde isti errores et haec tanta flagitia manauerint, suo loco disseremus. interim uideamus et cetera, quae carent scelere, ne studio insectandi uideamur eligere peiora. Isidis Aegyptiae 22 suo loco] II 16. EPITOME 2-6] c. 18, 8. 11-18] c. 18, 4. 23 - 82, 15] c. 18, 5 s. AUCTORES 1 Pesc. Fest.] Historic. Rom. frg. ed. Peter pag. 375. 7. 8] Lucr. I 101. 83. 18] cf. Quintiliani declamat. ed. Ritter pag. I adn. BRSHPV] 1 satyram R, sathyram PV 2 karthaginienses B, car- cett. solitas P 5 piacula B 8 quae peperit saepe] religio peperit Lucr. 10 cecitatis S acciderant S nec B negathocles S 11 quidem om. B occiderit SH 13 Matris] Matris Magnae Epit. 18, 4, Matris deum edd., sed cf. Epit. 8, 6 Mater ipsis BSP (sed alt. s s. I. P1) uir⌈il⌉ibus B2 14 femina H 17 districtos Rl gladio se exerentes H efferentes S 18 ecferuntur B, haec feruntur S, haec feceruntur H, efferuntur RPV 19 si] quod si H deos S colit B iratus] malim sceleratus uel insanus 20 non] ne (i. e. nonnej P, ue V; nonne edd. 22 manaue? S 23 interim om. H 24 aegyptia P XVIIII. Lact. i. 6 sacra sunt, quatenus filium paruulum uel perdiderit uel inuenerit. nam primo sacerdotes eius deglabrato corpore pectora sua tundunt lamentantur, sicut ipsa cum perdidit fecerat; deinde puer producitur quasi inuentus et in laetitiam luctus ille mutatur. ideo Lucanus: numquamque satis quaesitus Osiris. semper enim perdunt, semper inueniunt. refertur ergo in sacris imago rei quae uere gesta est, quae profecto si quid sapimus declarat mortalem mulierem fuisse ac paene orbam, nisi unicum repperisset. quod illum ipsum poetam minime fugit, apud quem Pompeius adulescens morte patris audita haec loquitur: euoluam busto iam numen gentibus Isim et tectum lino spargam per uulgus Osirim. hic est Osiris, quem Serapim [uel Serapidem] uulgus appellat. solent enim mortuis consecratis nomina immutari, credo ne quis eos putet homines fuisse. nam et Romulus post mortem Quirinus factus est et Leda Nemesis et Circe Marica. et Ino postquam se praecipitauit, Leucothea materque Matuta et Melicertes filius eius Palaemon atque Portunus. sacra uero Cereris Eleusinae non sunt his dissimilia. nam sicut EPITOME 20-83, 4] c. 18, 7. AUCTORES 6] Ouid. Metam. IX 693; cf. Lucan. VITI 831 ss. 13 s.] Lucan. IX 158 s. BRSHPVj 1 quatinus S, sic saepe codd. excepto B paruulum filium S pamolum H uel (ante perdiderit) om. B 2 declabrato R pectora] corpora B\\', in ras. corr. B2 3 sua] sua nuda H sic S ferat S 6 num⌈quam⌉quae B2, nusquamque H 7 inueniuntur S ergo] enim B 8 uera S 9 mulierem om. S p⌊a⌋ene B3 10 nisi unicum post repcrisset quod Rt, del. B2, post orbam 8. 1. nisi unicum illum add. 22* unic⌊ũ⌋ P, unicam V poeta S 13 issi P, issim V 14 et tectum] eiectum B, et rectum SH ligno PV uulgum S osiris S 15 serapem BPV, sarapem H sarapidem B1, corr. B2 uel Serapidem eiecit Volkmannus, epist. gratul. pag. 5 appellant B 17 putent B 18 ⌈ne⌉mesis V2 cice P mari**ca (ga er.) B 19 inopusfquam sic P praecipitauit in mare H leuchotea BV matlll (3 hastae er.) mutata P 20 melicertus V1, rus. et s. I. corr. V2 21 eleusiniae B, eleusinam V iis H ibi Osiris puer planctu matris inquiritur, ita hic ad incestum patrui matrimonium rapta Proserpina: quam quia facibus ex Aetnae uertice accensis quaesisse in Sicilia Ceres dicitur, idcirco sacra eius ardentium taedarum iactatione celebrantur. aput Lampsacum Priapo litabilis uictima est asellus, cuius sacrificii ratio in Fastis haec redditur. cum dii omnes ad festum Matris Magnae conuenissent epulisque satiati noctem lusibus ducerent, quieuisse humi Vestam somnumque cepisse; ibi Priapum somno eius ac pudicitiae insidiatum, sed illam intempestiuo clamore aselli quo Silenus uehebatur excitatam, libidinem uero insidiatoris esse deceptam ; hac de causa Lampsacenos asellum Priapo quasi in ultionem mactare consuesse, aput Romanos uero eundem Vestalibus sacris in honorem pudicitiae conseruatae panibus coronari. quid turpius, quid flagitiosius, quam si Vesta beneficio asini uirgo est? at poeta fabulam finxit. num ergo illut est uerius quod referunt ii qui Phaenomena conscripserunt, cum de duabus Cancri stellis locuntur quas Graeci ο̌νους uocant, asellos fuisse qui Liberum patrem transuexerint, cum amnem transire non posset, quorum alteri hoc praemium dederit, ut humana uoce loqueretur? itaque inter eum Priapumque ortum esse certamen de obsceni magnitudine: Priapum uictum et iratum interemisse uictorem. hoe uero multo magis ineptum est, sed poetis licet quidquid uelint. EPITOME 4-22] c. 18, 8. AUCTORES 2 s.] ef. Cic. Verr. IV 48,106. 6 ss.] Ouid. Fast. VI 309-348. 16 ss.] cf. schol. Arat. Germanici pag. 70, 12 ss.; 129, 3 ss. Breysig; Hygin. Astron. II 23. BRSHPV] 1 isoris H 2 in matrimonium R 3 ethnėao (exp. w. 1 uel 2) B, aet⌈h⌉nae R2, ethnae S, aethne H ascensis P 5 lamsacum BR, lansa⌊cũ⌋ (in ras. m. 1 ?) S, lamsacum. Apud lamsacum H, lapsacum PV litalis B asellis P1, corr. P2 6 ad festum] adfectu H 8 somn∗um (i er., que om.) R coepisse PV 10 asello V1 11 hec S lamsace- nos BRHP, lasacenos S, la⌈p⌉sacenos V3 12 ultione S consue⌊uit⌋ V1 14 consecrate H panubuw (s er., s s. I. m. 2) B 16 refer̃t//// (4 hastae er.) P ii Rl, hii BlVH, hi SPV faenomena ex senomina ut uid. B2, fetomenas H 17 concri R loquuntur SP 18 onus B, onos H, ONOIC P1, in mg. asinos m. al. 19 possit R, possent S 20 hoc] ob B dederint S 21 opsceni P1 (corr. P2) V 22 iratum] iterum B uectorem P1, corr. P* 6* non excutio tam deforme mysterium nec Priapum denudo, ne quid appareat risu dignum. finxerint haec sane poetae, sed necesse est maioris alicuius turpitudinis tegendae gratia ficta sint. quae sit ergo quaeramus. at ea profecto manifesta est. nam sicut Lunae taurus mactatur, quia similia habet cornua, et placat equo Persis radiis Hyperiona cinctum, ne detur celeri uictima tarda deo, ita in hoc quia magnitudo membri uirilis enormis est, non potuit ei monstro aptior uictima reperiri quam quae posset ipsum cui mactatur imitari. aput Lindum, quod est oppidum Rhodi, Herculis sacra sunt, quorum a ceteris longe diuersus est ritus, siquidem non εὺϕημία̣ ut Graeci appellant, sed maledictis et execratione celebrantur, eaque pro uiolatis habent, si quando inter sollemnes ritus uel inprudenti alicui exciderit bonum uerbum. cuius rei haec ratio redditur, si famen ulla esse ratio in rebus uanissimis potest. Hercules eo cum delatus esset famemque pateretur, aratorem quendam conspexit operantem ab eoque petere coepit, ut sibi unum bouem ueuderet. enimuero ille negauit fieri posse, quod spes sua omnis colendae terrae duobus illis iuuencis niteretur. Hercules solita uiolentia usus, quia unum accipere non potuit, utrumque sustulit. at ille infelix cum boues suos mactari uideret, iniuriam suam maledictis ultus est, quod homini eleganti et urbano gratissimum fuit. nam dum comitibus suis epulas apparat EPITOME 10—85, 8] c. 18, 9. AUCl\\'ORES G s.] Ouid. Fast. I 395 s. BRSHPVJ 1 nec] ne⌈c⌉ S, ne H 2 quit B, sic raro finxerunt (-r S) BSP 3 fincta BarH, facta S 4 sint. H ea] dea B, ate RI, eras. et res corr. R3 est] est res H 5 sic S qui⌈a⌉ H2 simili⌊t̃⌋ P2 babent B 6 placat equo] placitaequodisB, placat ⌊equo⌋ H2, placata equo P1 (placatã equo Pi) V rad⌊iis⌋ H2 hyperiona* (e er.) cintu P, hyperion accintuni V cinc⌊tum⌋ H2 8 hunc S quiral V2 inormis B 9 possit SH 10 lipsu, P1 11 lougi S 12 eyfemia B, eufemia RPV, eufenia SH aut V 15 si] nisi V nulla ParV 16 ratio om. PV, 18 patere P1, corr. P2 coepi P 19 enimuero om. B quod om. R 20 niteretur] maxime niteretur H hercule S 21 non potuit accipere SH utrosque H 23 maledicti⌊s⌋ H2V2 uultus V 24 cum H suis om. B appareat V dumque alienos boues deuorat, illum sibi amarissime conuiciantem cum risu et cachinnis audiebat. sed postquam Hercoli diuinos honores ob admirationem uirtutis deferri placuit, a ciuibus ara ei posita est, quam de facto βούζυγον nominauit, ad quam duo iuncti boues immolarentur sicut illi quos abstulerat aratori, eumque ipsum sibi constituit sacerdotem ac praecepit, ut isdem maledictis semper in celebrandis sacrificiis uteretur, quod negaret se umquam epulatum esse iucundius. haec iam non sacra sunt, sed sacrilegia, in quibus id sanctum ducitur, quod in aliis si fiat, etiam seuerissime uindicatur. ipsius autem Cretici Iouis sacra quid aliut quam quomodo sit aut subtractus patri aut nutritus ostendunt? capella est Amaltheae nymphae; quae uberibus suis aluit infantem: de qua Germanicus Caesar in Arateo carmine sic ait: illa putatur nutrix esse Iouis, si uere Iuppiter infans ubera Cretaeae mulsit fidissima caprae, sidere quae claro gratum testatur alumnum. huius capellae corio usum esse pro scuto Iouem contra Titanas dimicantem Musaeus auctor est, unde a poetis αὶγίοχος nominatur. ita quidquid est gestum in abscondendo EPITOME 11-131 c. 18, 10. AUCTORES 15 ss.] u. 165 ss. BRSHPVj 1 amarissimi V 2 ca+chinnis (c er.) B, caccinnis H, caciunis PV 3 ob miratione S uirtutum B a ciuibus placuit. B 4 BOrzrrON R, BIZrGON B, ΒΟΥZΟΥΓΟΝ S, bozogon (g ex c m. 2) H, BOrzirON P, in mg. bouis iugum m. al., ΒΟΥZΓΓΟΝ V 5 iuncti duo S sic S abstuleriat (a in rus. ex un ? m. 2) B 6 sacerdote S at S praecipit Rx 7 hisdem (h s. I. B7) BSPV 8 negare P seu quam S iocundius (o ex u Rr) RP, sic saepe codd. excepto B, iucundum S, tum iucundum H 10 dr P1, in tng. ducitur m. post., dicitur V malim I 8 nindicetur 11 eretici S Cretici - aliud in mg. V2 12 amathae (corr. m. 2) B, amalthaeae RPac, amalathe H 13 numphae H quae uberibus — sic ait om. B quae] quod P1, corr. P2 de qua] unde H 15 illa] una codd. German. 16 uero SH 17 crete aere H, cre∗tae.ae (A er., w M. 2) V foedissima capra H 18 sidereque B quae om. H grato , 8. I. corr. 19 corio usum] curiosum H 20 museus BRSH 21 αὶγίοχος om. B, aegiochus RSV, egiocus H, aegiosus P iu] tum in H puero, id ipsum per imaginem geritur in sacris. sed et matris eius mysterium idem continet; quod Ouidius exponit in Fastis: ardua iam dudum resonat tinnitibus Ide, tutus ut infanti uagiat ore puer. pars clipeos sudibus, galeas pars tundit inanes, hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus. res latuit priscique manent imitamina facti, aera deae comites raucaque terga mouent. cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant., tibia dat Phrygios ut dedit ante modos. hanc totam opinionem quasi a poetis fictam Sallustius respuit uoluitque ingeniose interpretari, cur altores. Iouis dicantur fuisse Curetes, et sic ait, quia principes diuini intellegendi fuerunt, uetustatem ut cetera in maius componentem altores Iouis celebrauisse. quantum errauerit homo eruditus, iam res ipsa declarat. si enim princeps est Iuppiter et deorum et religionum, si ante illum nulli dii uulgo colebantur, quia nondum nati fuerant qui coluntur, apparet Curetas ex diuerso principes fuisse diuini non intellegendi, per quos error omnis inductus est et dei ueri memoria sublata. ex ipsis itaque mysteriis et caerimoniis intellegere debuerunt hominibus se mortuis supplicare. non igitur exigo, ut aliquis EPITOME 1-10] c. 18, 11. AUCTOMES 3 s.] IV 207. 11] Histor. III 60 Dietsch. BRSHVVJ 3-10] cf. Kruegerum, de Ouidi Fastis recensendis pag. 14. 3 iandudum BI, corr. B2 innitibus P idae B1 (0 del. et exp. B2) SH, i idem RPV 4 Tutus, in mg. ut, V uagiat (i ras. ex e) H 5 elye peos R 6 coribantes SH 6-7 opus res] pur. es. (e s. I. m. 2) B opus om. H 7 priseique] prisca B 8 aera deae] tradidere B raucaquWe B terga] turba H 9 cymbalia (exp. m. 2) V 10 da⌈t⌉ H2 frygios (fri- S) BSH, frygiam P1 (am expunx. et os s. I. add. m. recentiss.) V utj ui R 11 ha⌊nc⌋ H2 factam P1 (corr. P2) V salustius S 12 uoliuijtque H2 cur altores] curatores H aliores R 13 intelle⌈gen⌉di R1 14 uetustate H ut in mg. P componentes B, conponantem V1 15 altiores V celebrauis ea quam tum H 16 tam M prince⌊ps⌋ P2, principes sic V 18 colebanturj celebrantur S qui V nundum H 20 erras P sublata] sublata est H 21 cerimoniis BSHP poetarum fictionibus credat: qui hos mentiri putat, pontificum ipsorum scripta consideret et quidquid est litterarum ad sacra pertinentium reuoluat: plura fortasse quam nos adferimus inueniet, ex quibus intellegat inania inepta commenticia esse omnia quae pro sanctis habentur. si quis autem percepta sapientia deposuerit errorem, profecto ridebit ineptias hominum paene dementium, illos dico qui uel inhonesto saltatu tripudiant uel qui nudi uncti coronati aut personati aut luto obliti currunt. quid de scutis uetustate iam putribus dicam? quae cum portant, deos ipsos se gestare umeris arbitrantur. nam Furius Bibaculus inter praecipua pietatis exempla numeratur: qui cum praetor esset, tamen lictoribus praeeuntibus ancile portauit, cum haberet magistratus beneficio muneris eius uacationem. non ergo ille Funus, sed plane furiosus fuit, qui praeturam hoc ministerio se putauit ornare. merito igitur, cum haec a uiris non inperitis ac rudibus fiant, Lucretius exclamat: o stultas hominum mentes, o pectora caeca! qualibus in tenebris uitae quantisque periclis degitur hoc aeui quodcumque est! quis haec ludibna non rideat qui habeat aliquid sanitatis, cum uideat homines uelut mente captos ea serio facere, quae si quis faciat in lusum nimis lasciuus et ineptus esse uideatur? AUCTORES 10-14] Valer. Max. I 1, 9. 17 ss.] II 14 ss. BRSHPV] 1 finctionibus RH 3 ⌈quã⌉ Px inferimus H 4 conimentitia B 5 sacris SH 6 illeptias] dementias H 7 inhonestu B\\', corr. B3 saltotu R1, saltu S trepudiant (e ex i) H2 8 nudi. (&? cr.) V obliniti H 9 qui H eacutis B\\', ⌈d⌉escutis B3 10 gestare se BSH post umeris s. I. suis P2 11 uiuaculus BH 13 ac beneficio II uocationem S 15 praeturam] praeturam homiuirs\\' (s m. 2) R, praetura S ornate R1 16 clamat H 17 o stultasJ o miserae B, o miseras R, o miseras o stultas H 18 uita* (e er.) R quantisqu.e (a er.) B 19 ⌈est⌉ P1 20 aliquis S 21 ueluti R mentet (s er.) P ⌈captos⌉ P2 seri\\'o B si quis] sicut R 22 lusu PV nimis lasciuus] minislasci- U bus (sed b dubium) B\\', min*s**sanus B2 mimus cum Petro Fabro Schegkius in Gruteri Lampad. IV 913 lasciuius SVar esse] e se H Harum uanitatum aput Romanos auctor et constitutor Sabinus ille rex fuit, qui maxime animos hominum rudes atque inperitos nouis superstitionibus implicauit: quod ut faceret aliqua cum auctoritate, simulauit cum dea Egeria nocturnos se habere congressus. erat spelunca quaedam peropaca in nemore Aricino, unde riuus perenni fonte manabat. huc se remotis arbitris inferre consueuerat, ut mentiri posset monitu deae coniugis ea sacra populo se tradere, quae acceptissima diis essent. uidelicet astutiam Minois uoluit imitari, qui se in antrum Iouis recondebat et ibi diu moratus leges tamquam sibi a Ioue traditas adferebat, ut homines ad parendum non modo imperio, sed etiam religione constringeret. nec difficile sane fuit persuadere pastoribus. itaque pontifices flamines Salios augures creauit, deos per familias discripsit: sic noui populi feroces animos mitigauit et ad studia pacis a rebus bellicis auocauit. sed cum alios falleret, se ipsum tamen non fefellit. nam post annos plurimos Cornelio et Baebio consulibus in agro scribae Petili sub Ianiculo arcae duae lapideae sunt repertae a fossoribus, quarum in altera corpus Numae fuit, in altera septem Latini libri de iure pontificio, item Graeci totidem de disciplina sapientiae scripti, quibus religiones non eas modo quas ipse instituerat, sed omnes praeterea dissoluit. EPITOME 1-3. 12—16] c. 17, 2. AUCTORES § 1—4] cf. Flor. I 2, 1—4; 8, 3 (ferox- mitigaretur, cf. Lact. § 4); an Lact. et. Flor. communi fonte (fort. Senecae patris historiis) usi sunt? § 5 s.] Valer. Max. I 1, 12 (Liu. 40, 29). BRSHPVj 2 supra sabinus ille add. numa R2 maximos S animos om. S hominum] rerum B 4 dea] de H re\\'geria P, geria V 6 arocino H, ericino PV perhenni (h add. Rt) RS manaebat H 7 remotissimus H arbitriis B 9 astutia H minrous Bs, mynois (y ex i) P7, mino his V 11 \\'a\\' R2 traditas a tunc SH ad parendum] apparendum BP1 (corr. m. post.) V 14 alios R deos] et eos Dukerus ad Flor. 1 2, 2, sed cf. Epit. 17, 2. per familia H discripsit scripsi, descripsit C siguoui (g ex c) B2 15 feros P1, corr. m. post. 17 nam] non R bebio B, boebio SP 18 petilii RPV, petulii S artę V lipideae H 19 sunt∗∗ r*epertae P a om. R forsoribus P\\' (corr. P7) V 20 de iu*re P, dei uere V iuri Bt, corr. B3 21 disciplinae (exp. na. 3) B sapientia⌊e⌋ B3 22 quasi ParV omnis RlP1 (corr. R2P2) V qua re ad senatum delata decretum est, ut hi libri abolerentur. ita eos Quintus Petilius praetor urbanus in contione populi concremauit. insipienter id quidem: quid enim profuit libros esse combustos, cum hoc ipsum, quod sunt ideo combusti, quia religionibus derogabant, memoriae sit traditum? nemo ergo tunc in senatu non stultissimus: potuerunt enim et libri aboleri et tamen res in memoriam non exire. ita dum uolunt etiam posteris adprobare quanta pietate defenderint religiones, auctoritatem religionum ipsarum testando minuerunt. sed ut Pompilius aput Romanos institutor ineptarum religionum fuit, sic ante Pompilium Faunus in Latio, qui et Saturno auo nefaria sacra constituit et Picum patrem inter deos honorauit et sororem suam Fentam Faunam eandemque coniugem consecrauit; quam Gauius Bassus tradit Fatuam nominatam, quod mulieribus fata canere consuesset ut Faunus uiris. eandem Varro scribit tantae pudicitiae fuisse, ut nemo illam quoad uixerit praeter suum uirum mas uiderit nec nomen eius audierit. idcirco illi mulieres in operto sacrificant et Bonam Deam nominant. et Sextus Clodius in eo libro quem Graece scripsit, refert Fauni hanc uxorem fuisse; quae quia contra morem decusque regium clam uini ollam ebiberat et ebria facta erat, uirgis myrteis a uiro ad mortem usque caesam; postea uero cum eum facti sui paeniteret ac desiderium EPITOME 9—14. 19 (Bonam Deam)] c. 17, 1. AUCTORES 13. 19 ss.] cf. Arnob. V 18 (pag. 190, 1-6). BRSHPVJ 1 u (i. e. ii) RI, n (i. e. duo ut uid., non uero) R7, hii HV adolerentur P 2 ita eos quintus RPV, itaque (que fort. ex q B\\') eos (om. Quintus) BSH 3 concre⌈m⌉auit R2 4 fuisse SH ipsuuiquod I ipsumque S sunt om. S 5 de religionibus S sit om. R 6 in senatu tunc SH posuerunt H adoleri H 7 memoria S 8 posteris om. P 11 Faunus — Saturno] faunus qui est in latio saturno B 13 fentam Rl ffentam R1) P, fenteiam B, fenam SH, sentam V; fentau cud. Taur. Epit. 17, 1; cf. Feuta Arnob. 136 (ef. V 18) fa⌈u⌉nam B 14 gauius R, gabius BSPV, gabinius H tradidit BH 15 farwnus B 17 quowd P, quod ad V ⌈mas⌉ Bz, masculus H 19 et (unte Sextus) om. H 20 sextu S, C. P1 (in G corr. P2\\') V 22 regilum V2 23 murteis RPacV, misteriis S ad om. B\\' (add. B3) S 24 eum om. H ac] et BS eius ferre non posset, diuinum illi honorem detulisse; idcirco in sacris eius obuolutam uini amphoram poni. reliquit ergo posteris Faunus quoque non parum erroris, quem tamen prudentes quique perspiciunt. nam Lucilius eorum stultitiam, qui simulacra deos putant esse, deridet his uersibus: terriculas Lamias, Fauni quas Pompiliique instituere Numae, tremit has, hic omnia ponit. ut pueri infantes credunt signa omnia aena uiuere et esse homines, sic isti omnia ficta uera putant, credunt signis cor inesse in aenis. pergula pictorum, ueri nihil, omnia ficta! poeta quidem stultos homines infantibus conparauit, at ego multo inprudentiores esse dico. illi enim simulacra homines putant esse, hi deos; illos aetas facit putare quod non est, hos stultitia; illi utique breui desinent falli, horum uanitas et durat. semper et crescit. sacra Liberi patris primus Orpheus induxit in Graecia primusque celebrauit in monte Boeotiae Thebis ubi Liber natus est proximo; qui cum frequenter citharae cantu personaret, Cithaeron appellatus est. ea sacra etiamnunc Orphica nominantur, in quibus ipse postea dilaceratus et EPITOME 4-11] c. 17, 3. AUCTORES 6 ss.] Ub. XV frg. II. EXPILATORES § 14] cf. Isidor. orig. XI 2, 27. BRSHPYJ 1 possteta P2 2 obuolutam] obuolutam fobolutam H) uoluit SH ui⌈ne⌉ sic V3 amporam RIH 5 putent B 6 aerricolas 8, terricolas HPV pompilique RH 7 Numaej nomen B, om. V, in mg. e t nume V2 tremit has] tremitas (corr. m. 2) B, tremitias SH hic omnia C Epit. 17, 3; haec omina LMuellerus; tremit, has insomuia Baehrettstus 8 aena PV Epit., aenea B, athenae R, ahena S, athena H 9 isti omnia C Epit.; isti somnia Lachmannus, istic omnia LMuellerus 10 putant∗∗ fur ? er.) S anis B, ahenis S; haeiiis cod. Taur. Epit. 11 pergula H, pergila H; percula cod. Taur. Epit. pergula fictorum ueri nihil, Marxius, stud. Lucil. pag. 16 14 hii BRH 15 desinunt PV cdd. 16 ⌊et⌋ (ante crescit) P2\\' primus om. B 17 graeciam SHP (sed-ã ex -a P2) edd., sed cf. Epit. 17, 1 in Latio — induxit boetiae aahebis H 18 citherae H, cythare V 19 chiteron B, citharon R, citheron SH, ∗∗ci⌈t⌉haeron P, cytheron V ea] neid 1** (corr. m. 2) B 20 nominatur H carptas est; et fuit per eadem fere tempora quibus Faunus. sed quis aetate praecesserit dubitari potest, siquidem per eosdem annos Latinus Priamusque regnarunt, item patres eorum Faunus et Laomedon, quo regnante Orpheus cum Argonautis ad Iliensium litus accessit. procedamus igitur ulterius et quaeramus, quis omnino colendorum deorum primus auctor extiterit. Didymus m libris ἐξηγήσεως Πινδαριϰη̆ς ait Melissea Cretensium regem primum diis sacrificasse ac ritus nouos sacrorumque pompas introduxisse; huius duas fuisse filias, Amaltheam et Melissam, quae Iouem puerum caprino lacte ac melle nutrierint — unde poetica illa fabula originem sumpsit apes aduolasse atque os pueri melle complesse —; Melissam uero a patre primam sacerdotem Matri Magnae constitutam, unde adhuc eiusdem Matris antistites Melissae nuncupentur. Historia uero Sacra testatur ipsum Iouem postquam rerum potitus sit, in tantam uenisse insolentiam, ut ipse sibi fana in multis locis constituerit. nam cum terras circumiret, ut in quamque regionem uenerat, reges principesue populorum hospitio sibi et amicitia copulabat et cum a quoque digrederetur, iubebat sibi fanum creari hospitis sui nomine, quasi ut posset amicitiae ac foederis memoria conseruari. sic constituta sunt EPITOME 5-7] c. 19, 1. 7—11] c. 19, 2 s. (— sacrificasse). 13 — 22] c. 19, 3 (et — Matri) 4. 22—92, 8] c. 19, 4 sic — semiuauit. AUCTOBES 7] pag. 220 Schmidt. 15] frg. XI. BRSHPVj 1 cartus H, carpitus ParV 2 praecessit H 3 ⌈item⌉ R2 4 Fauuus] picus SH laomedom R, lameodon S cum om. H 5 ilieniensium iZ, iliemsium H accesserit B 7 ЄΞЄΓЄCЄΩC B lllΝΔΑ- PICCC B, IIINAAPIKCC P ezegeos eospina ariste H in mg. narrationis pindaricae P1 melisea S 9 cuius B 11 nutrierunt BHP, nutneturt V 12 atuolasse B 13 suplesse sic H 15 antistes B mellissae P uuncupautur SH 16 rerum] regnum BH potus P 17 tantum V famam H 18 constitueret edd. circuiret H 19 ut om. P quacumque P reg∗es (i er.) P, rege* (s er.) V principesque SH 20 copulauit BPac 21 iubeat SPx supra quasi add. qsi m. post. P quasi ut] quasi ita edd., sed cf. Epit. 19, 4 cuius rei ut posset memoria seruari possit B 22 ac] et B si SHY templa Ioui Ataburio, Ioui Labryandio: Ataburus enim et Labryandus hospites eius atque adiutores in bello fuerunt; item Ioui Laprio, Ioui Molioni, Ioui Casio et quae sunt in eundem modum. quod ille astutissime excogitauit, ut et sibi honorem diuinum et hospitibus suis perpetuum nomen adquireret cum religione coniunctum. gaudebant ergo illi et huic imperio eius libenter obsequebantur et nominis sui gratia ritus annuos et festa celebrabant. simile quiddam in Sicilia fecit Aeneas, cum conditae urbi Acestae hospitis nomen inposuit, ut eam postmodum laetus ac libens Acestes diligeret augeret ornaret. hoc modo religionem cultus sui per orbem terrae Iuppiter seminauit et exemplum ceteris ad imitandum dedit. siue igitur a Melisseo, sicut Didymus tradidit, colendorum deorum ritus effluxit siue ab ipso Ioue, ut Euhemerus, de tempore tamen constat quando dii coli coeperint. Melisseus quidem multum antecessit aetate, quippe qui educauerit Iouem pro nepote. et idcirco fieri potest ut uel ante uel adhuc puero Ioue deos colere instituerit id est alumni sui matrem (Opem) et auiam Tellurem, quae fuit Urani coniunx, patremque Saturnum et ipse hoc exemplo atque instituto Iouem ad tantam superbiam prouexerit, ut postea sibi diuinos honores auderet assumere. Nunc, quoniam uanarum superstitionum originem deprehendimus, superest ut etiam tempora colligamus, per quae EPITOME 23—93, 6] c. 19, 5 BRSHPVJ 1 templi S atauirio H labryandio R, labyaudro B, labriandrio SH, labriando PV; labrandeo vel Labrandio edd. Lact. et Ennii ataburus P, ataburius B, atabrus B, ataburiis (corr. m. 1?) S, atauirus H, atabyms V labryaudus R, labyandrus B, labriandrius S, labrianderius H, labriandus PV 2 hospite H 3 labrio BPac (part. ras. corr. Pl), labrio H; Lajtersio Schmidtius milioni B, mollioni H cassio (pr. s s. 1. P2) BP eundem] eius idem H 4 et ut V 5 in perpetuum B numen H 6 huic] adhuc H 7 libentes BRS 8 quidam S silicia P, ad sicilia in mg. x silicia V2 9 urbe V1 eum H 10 augere V 11 cultis P 13 mellisseo RP ut SH 14 ipso] ipso quoque PV edd. euhcreinus B, heuhemerus PV de] non de H 15 constat] non constat R coeperunt B 16 quidpo H ⌈e⌉du∗cauerit (m er.) B pronepotem H 17 ut om. S ioui II 18 alumini (exp. m. 1?) P Opem addidi, cf. c. 11, 38; 13, 2 s.; 14,2-4 19 uram H 22 num B quoniam in mg. V adpraehendimus PV fuerint illi quorum memoria colitur. Theophilus in libro de temporibus ad Autolycum scripto ait in historia sua Thallum dicere quod Belus, quem Babylonii et Assyrii colunt, antiquior Troiano bello fuisse inueniatur annis trecentis uiginti duobus, Belum autem Saturni aequalem fuisse et utrumque uno tempore adoleuisse. quod adeo uerum est, ut ratione ipsa colligi possit. nam pt Agamemnon, qui gessit Troicum bellum, Iouis abnepos fuit et Achilles Aiaxque pronepotes, et Ulixes eodem gradu proximus, Priamus quidem longa serie.... sed auctores quidam tradunt Dardanum et Iasium Corythi filios fuisse, non Ionis: nec enim si ita fuisset, ad usus inpudicos Ganymeden pronepotem suum habere potuisset. itaque parentibus illorum quos supra nominaui si congruentes annos diuidas, numerus consentiet. ab excidio autem Troianae urbis colliguntur anni mille quadringenti septuaginta. ex hac temporum ratione EPITOME 15-94, 4] c. 19, 5 s. AUCTORES § 2] pag. 139 A. 10 ss.] cf. Seru. Aenoid. III 167. EXPILATORES § 2] cf. interpolationem codicis Fuldensis in Tertull. Apolog. c. 19 (pag. 188). BRSHPV] 1 fuerunt B, fueri⌈n⌉t P2 2 autolicum BSH adscribto B ait in] autin in ras. V2 storia S 3 babyloni H, ∗∗babyloni⌈i⌉ P7 3 assyri H 4 antiquio II bello troiano B traiano V belo H inuenitur R 5 et duobus H betlum (1 er.) H, bellum (exp. m. 2) P 7 quodam do , in mg. •\\' deo R 8 agamn S, agamennon H troianum S achillis (alt. i ex e) B3 9 iaxque 11 ulixis (alt. i ex e) B3, ulyxes B proximus] proximus fuit B; aut errore ductus aut aliam memoriam secutus Lact. seriem statuit breuiorem, siquidem Ulixes Iouis abnepos fuisse perhibetur 10 post serie itUercidisse existimo fere talia nam pater eius Laomedon abnepos fuit Dardani, qui erat filius Iouis 11 iasium (alt. i ex al. litt. tn. 3) B corinthi B, corithi R, corti S, coryti H, corysthy P1 (s expunx. Pi) V fuisse filios H 12 ganimedeu PY, ganymedem BRH, ganymede S; ef. 11 16, 17 1:1 pronepotem) cum constanti memoria Dardanus non puter certe Ganymedis fuisse tradatur, sed auus uel etiam longinquioribus gradibus remotus, aut illi auctores quidam quos sequitur Lact., cum Dardano tribuant patrem Corythum, ipsum scilicet filium louis, Ganymeden jilium Durdani atque ita pronepotem louis faciunt aut abnepotem scribendum est 13. 14 post itaque est si, om. post nominaui H 14 memoraui H congruenter edd. 15 anni post numerum H 16 ex] et B manifestum est ante annos non amplius quam mille octingentos natum esse Saturnum, qui sator omnium deorum fuit. non ergo isti glorientur sacrorum uetustate, quorum et origo et ratio et tempora deprehensa sunt. Restant adhuc aliqua quae ad coarguendas religiones falsas plurimum ualeant, sed iam finem libro facere decreui, ne modum excedat. ea enim plenius sunt exequenda, ut ommbus refutatis quae ueritati uidentur obstare homines qui bonorum ignorantia uagantur incerti ad religionem ueram possimus inbuere. primus autem sapientiae gradus est falsa intellegere, secundus uera cognoscere. ergo aput quem prima haec institutio nostra profecerit, qua falsa deteximus, excitabitur ad ueri cognitionem, qua nulla est homini iucundior uoluptas, et erit iam caelestis disciplinae sapientia dignus, qui ad cognoscenda cetera libens ac paratus accesserit. BRSIIPVJ 1 annos om. S **octingentos (et er., oc in ras. m. 2) V 5 cohercendas H, arguendas PV 6 libri P1, corr. P2 ⌊ne mo,dum V2 7 excedat] excedat oratio H planius R *om*nibus (h et i er.) P 8 bon⌈or⌉um (or m. al.) P 12 qu∗a (i er.) P 13 uoluntas SHP1 (corr. P2) V ΑΡΩ L ■ CAELI FIRMIANI LACTANTI DE FALSA RELIGIONE LIBER PRIMVS EXPLICIT INCIPIT LIBER SECVNDVS DE ORIGINE ERRORIS LEGENTI VITA IN ■ XPO IHV DNO N B; L • CAELII FIRMIANI INSTITVTIONVM DIVINARVM LIBER PRIMVS EXPLIC- FELIC- INC- SECVNDVS DE ORIGINE ERRORIS haec omnia in ras. m. 1 ? R; FIRmiani lactantii de falsa religione deorum. Liber primus explicit. Incipit liber secundus. de origine mortis S; FIRMIANI LACTANTI DE FALSA RELIGIONE DEORVM LIB PRIM EXPLICIT INCPT DE EADEM RELIGIONE FALSA LIB II H; subscriptione caret M; CECILII FIRMIANI DE FALSA RELIGIONE LIBER PRIMVS EXPLICIT • INCIPIT LIBER SECVNDVS LACTANTII CAECILII FIRMIANI DE ORIGINE ERRORIS AD CONSTANTINV IMPERATOR P; EXPLICIT LIBER DE FALSA RELIGIONE INCIPIT DE ORIGINE ERRORIS V LIBER II DE ORIGINE ERRORIS. Quamquam primo libro religiones deorum falsas esse monstrauerim, quod ii quorum uarios dissimilesque cultus per uniuersam terram consensus hominum stulta persuasione suscepit, mortales fuerint functique uita diuinae necessitati morte concesserint, tamen ne qua dubitatio relinquatur, hic secundus liber fontem ipsum patefaciet errorum causasque omnes explicabit, quibus decepti homines et primitus deos esse crediderint et postmodum persuasione inueterata in susceptis prauissime religionibus perseuerauerint. gestio enim conuictis inanus et hominum inpia uanitate detecta singularis dei adserere maiestatem, suscipiens utilius et maius officium reuocandi homines a prauis itineribus et in gratiam secum ipsos reducendi, ne se, ut quidam philosophi faciunt, tanto opere despiciant neue se infirmos et superuacuos et nihili et frustra omnino natos putent, quae opinio plerosque ad uitia compellit. nani dum existimant nulli deo esse nos curae aut post mortem nihil futuros, totos se libidinibus addicunt et dum licere sibi putant, hauriendis uoluptatibus sitienter incumbunt, per quas inprudentes in laqueos mortis incurrant. ignorant enim quae sit B(G)RSHPV) ab initio libri incepit codicis G pag. 9 (55) in qua nihil legi poterat 5 **primo B esse om. B 6 hii (h s. I. B7) BS, hi HPV u∗rios (a er.) sic B 8 uitam BH 9 ne qua tamen SH His V 10 patefecit H omnis R1V 11 decep⌈t⌉i S1 crediderunt (-r S) SH 12 prauissimis SH 13 perseuerarint RPV, perseuerauerunt (-r̃ S) SH post-gestio enim hoc constantine imperator (imp R) RS; cf. Prolegomena. conuictis diis inanibus Heumannus, inanibus defendit Buenemaum coni. Epit. 20, 9 spretis inanibus; adde infra 5, 1 omissis insensibilibus et uanis 15 suspiciens V 17 tantopere RSHV dispiciant R 18 et nihili P, om. B, et nihil (nichil S) RSHV 20 cum B aut] ut P 21 totis H addicunt (i ras. ex u) H 22 sicienter (p er.) P inprudeuter B 23 incurrunt SH siut (exp. m. 2) P hominis ratio: quam si tenere uellent, in primis dominum suum agnoscerent, uirtutem iustitiamque sequerentur, terrenis figmentis animas suas non substernerent, mortiferas libidinum suauitates non adpeterent, denique se ipsos magni aestimarent atque intellegerent plus esse in homine quam uidetur: cuius uim condicionemque non aliter posse retineri, nisi cultum ueri parentis sui deposita prauitate susceperint. equidem sicut oportet de summa rerum saepenumero cogitans admirari soleo, maiestatem dei singularis quae continet regitque omnia in tantam uenisse obliuionem, ut quae sola debeat coli, sola potissimum neclegatur, homines autem ipsos ad tantam caecitatem esse deductos, ut uero ac uiuo deo mortuos praeferant, terrenos autem sepultosque in terra ei qui fundator ipsius terrae fuit. et tamen huic inpietati hominum posset uenia concedi, si omnino ab ignorantia diuini nominis ueniret hic error. cum uero ipsos deorum cultores saepe uideamus deum summum et confiteri et praedicare, quam sibi ueniam sperare possint inpietatis suae qui non adgnoscunt cultum eius, quem prorsus ignorari ab homine fas non est? nam et cum iurant et cum optant et cum gratias agunt, non Iouem aut deos multos, sed deum nominant: adeo ueritas ipsa cogente natura etiam ab inuitis pectoribus erumpit. quod quidem non faciunt in prosperis rebus. nam tum maxime deus ex memoria hominum elabitur, cum beneficiis eius fruentes EPITOME 2 s.] c. 20, 2 postquam — subiugauerunt. 6 ueri parentis sui] c. 20, 10 12 uero - deo] c. 20, 10. B(G)RSHPVJ 1 dn̄m ex dem uel dom F2 2 terr⌈en⌉is B7 3 ab Animas incipit codicis G pag. 10 (50) paetie tola lecta 4 existimarent (is s. I. add. B7) BG 6 non om. S posseut (n s. I. add. B7) BG, posse (e in ras. m. 1?) S retinere BG cultu G 7 sic S 8 oportet expunx. tn. rec. S 10 ut add. P2 sola (a in ras. ex e ? m. 2) V debet B 11 neglegatur B2 (g ex e) SHPac (ras. corr.) V hominis S caecitatcm B2 13 aut S ei] ei praeponant B, 〈eipr〉aep[on]ant G, et H terra Px, corr. Ps 14 fuit] sit H impietate P1, corr. P1 15 numinis coni. Schoellius 17 quWm B3, en quam H 18 possunt HP 19 et (post nam) om. G 20 optantj et optant H * 21 ipsa ueritas Vac 22 inuiti⌈i⌉s H1 peccatoribus V1 23 in faciunt in desinit cod. G pag. 10 (56), sequitur pag. 11 (18) paene tota lecta tuum G, cum V1 24 hominis H ela*bitur (m er.) R honorem dare diuinae indulgentiae debent. at uero si qua necessitas grauis presserit, tunc deum recordantur: si belli terror infremuit, si morborum pestifera uis incubuit, si alimenta frugibus longa siccitas denegauit, si saeua tempestas, si grando ingruit., ad deum confugitur, a deo petitur auxilium, deus ut subueniat oratur. si quis in mari uento saeuiente iactatur, hunc inuocat, si quis aliqua ui adflictatur, hunc potius inplorat, si quis ad extremam mendicandi necessitatem deductus uictum precibus exposcit, deum solum obtestatur, per eius diuinum atque unicum nomen hominum sibi misericordiam quaerit. numquam igitur dei meminerunt, nisi dum in malis sunt: postquam metus deseruit et pericula recesserunt, tum uero alacres ad deorum templa concurrunt, his libant, his sacrificant, hos coronant. deo autem quem in ipsa necessitate implorauerant, ne uerbo quidem gratias agunt. adeo ex rerum prosperitate luxuria, ex luxuria uero ut uitia omnia sic inpietas aduersus deum nascitur. quanam istut ex causa fieri putemus nisi esse aliquam peruersam potestatem, quae ueritati sit semper inimica, quae humanis erroribus gaudeat, cui unum ac perpetuum sit opus offundere tenebras et hominum caecare mentes, ne lucem uideant, ne denique in caelum aspiciant ac naturam corporis sui seruent? nam cum ceterae EPITOME 21—98, 8] c. 20, 4. AUCTORES § 14—19] cf. Cic. de legg. I 9, 26; de nat. deor. II 56, 140; Sall. Cat. 1, 1; Minuc. Fel. c. 17, 2; Cyprian. ad Demetr. c. 16; frequentissima ea sententia ap. Lact. B(G)RSHPVJ 2 pressit codd. recent. et edd., sed ad presserit — infremuit eqs. cf. c. 5, 13 libuit — duxerit; c. 3, 3 mereatur — utitur tum II 3 pestifera uis] pestiferauit Rl, corr. m. rec. 5 ingniit SP, ingrauat B\"r (pr. a er.) Y, ingr[a]uat G, inruat (corr. m. 2) R, ingruat H; cf. Plin. n. h. XVIIII § 166 c. adn. Detlefseni deus — oratur in mg. V3 6 saeueniente B, sa|uenientem P1, **[ saeueniente P3 7 inuocant R uii (sic) ex ui H3 8 medicandi (\" m. rec.) S necessitas P1, corr. P3 deduc*tus H 12 decesserunt G 13 tunc SH 16 luxuriaueto1 V2 post uero s. I. ut ut uid. eras. B ut om. BGH 17 quantam G, qua- ⌊n⌋am (n in ras. ex 3 litt.) H 19 ueritatis SHar 20 in cui uuu desinit codicis G pag. 11 (18), sequitur pag. 12 (17), in qua perpaucae litterae agnoscebantur perpetu⌊u⌋m B3 effundere S 22 post serueut haec cuius originem suo loco narrabimus nunc fallacias arguamus in B, fuerunt in G, cf. Der St. Gatter Palimpsest p. 255 cum om. P cetera P1, corr. P3 XVIIII. Lact. 1. 7 animantes pronis corporibus in humum spectent, quia rationem ac sapientiam non acceperunt, nobis autem status rectus, sublimis uultus ab artifice deo datus sit, apparet istas religiones deorum non esse rationis humanae, quia curuant caeleste animal ad ueneranda terrena. parens enim noster ille unus et solus cum fingeret hominem id est animal intellegens et rationis capax, eum uero ex humo subleuatum ad contemplationem sui artificis erexit. quod optime ingeniosus poeta signauit: pronaque cum spectent animalia cetera terram, os homini sublime dedit caelumque uidere iussit et erectos ad sidera tollere uultus. hinc utique ἄνθρωπον Graeci appellauerunt, quod sursum spectet. ipsi ergo sibi renuntiant seque hominum nomine abdicant qui non sursum aspiciunt, sed deorsum: nisi forte id ipsum quod recti sumus sine causa homini adtributum putant. spectare nos caelum deus uoluit utique non frustra. nam et aues et ex mutis paene omnia caelum uident, sed nobis proprie datum est caelum rigidis ac stantibus intueri, ut religionem ibi quaeramus, ut deum, cuius illa sedes est, quoniam oculis non possumus, animo contemplemur: quod profecto non facit qui aes aut lapidem, quae sunt terrena, ueneratur. est autem prauissimum, cum ratio corporis recta sit, quod est temporale, ipsum EPITOME 12-99, 7] c. 20, 9-11. AUCTORES 9 ss.] Ouid. Metam. I 84 ss. EXPILATOBES § 15-17] Isidor. orig. XI 1, 5 s. a B(G)RSHPV] 1 exppetent B, spectant H, spectent P qui H, qu⌈i⌉a P2 2 autem] autem cum RSH rectus sublimis uultus om. P 3 ⌈dο̑⌉ By aperit B\\', corr. B3 4 rationes P1, corr. P3 caelestem H 5 ille o noster SH 7 nero] u er. S 8 artifices ut uid. B\\', in ras. corr. B2 erexerit R optima F1 significauit cod. Gothan. 9 pronaquae (exp. m. 2) P expectent Bx, corr. B3 10 *os (b er.) P hominis Bar P deditque caelum V uideri H 11 et orectos] erectosque B 12 ANTPOIION (A et n in ras. P11) BP, supra ANƟΡΩΠΟΝ add. antropon R2, ANƟΡΟΠΟΝ S, ANTropon H greci∗ (a er.) S, grece H snsum P, idem 14 15 puta\\'nlt B7 17 mnltis H omnes ex omnia S* 19 sedis (i ex e) B3 possimus Pac hinc fere incepit codicis G pag. 13 (S), in qua nihil legi poterat 20 contemplatur S quia H *es (a er.) S 21 terrae R, terra V prauissimus R uero animum, qui sit aeternus, humilem fieri, cum figura et status nihil aliut significet nisi mentem hominis eo spectare oportere quo uultum, et animum tam rectum esse debere quam corpus, ut id cui dominari debet imitetur. uerum homines et nominis sui et rationis obliti oculos suos ab alto deiciunt soloque defigunt ac timent opera digitorum suorum, quasi uero quicquam esse possit artifice suo maius. Quae igitur amentia est aut ea fingere quae ipsi postmodum timeant aut timere quae finxerint? \\'non ipsa\\' inquiunt \\'timemus, sed eos ad quorum imaginem ficta et quorum nominibus consecrata sunt.\\' nempe ideo timetis, quod eos in caelo esse arbitramini: neque enim, si dii sunt, aliter fieri potest. cur igitur oculos non in caelum tollitis et aduocatis eorum nominibus in aperto sacrificia celebratis? cur ad parietes et ligna et lapides potissimum quam illo spectetis, ubi eos esse credatis? quid sibi templa, quid arae uolunt, quid denique ipsa simulacra, quae aut mortuorum aut absentium monumenta sunt? nam omnino fingendarum similitudinum ratio idcirco ab hominibus inuenta est, ut posset eorum memoria retineri qui uel morte subtracti uel absentia fuerant separati. deos igitur in quorum numero reponemus? si in mortuorum, quis tam stultus ut colat? si in absentium, colendi ergo non sunt, si nec uident quae facimus nec audiunt quae precamur. si autem dii absentes esse non possunt, qui quoniam diuini sunt, in quacumque parte mundi fuerint, uident et audiunt uniuersa, superuacua sunt ergo simulacra illis ubique praesentibus, EPITOME c. 2 passim] c. 20, 2. 4 s. 9-11. 15. B(G)RSHPV] 1 quae Yt, er. et s. l. corr. V2 2 significent SH mente S hominum ut uid. V1, in ras. corr. V7 ⌈co⌉ P2 3 quo* (d er.) V uultu 11 pt om. P 4 dobot] det Rx 5 et nominis om. P rationes SPt, corr. P7 7 maius in mg. V 8 ⌊igitur aimentia V3 9 finxerint (x in ras. ex cs ?) B2, finxerunt R, fincxerint H 10 imagine S facta BP 12 arbitremini H 13 pt] sed B nominibus eomm S in (exp. m. 2) eorum P 15 potius Heumannus qua (ã in ras. ex e ? m. 2) V illosl petitis B1, illo. I spe⌈c⌉tetis B3 16 creditis H quid sibi — uolnnt om. S 17 monimenta (i ex u) R2 18 ab [Omnin](o) incipit codicis G pag. 14 (7) paene tota lecta fingendorum B 19 possit BG 20 uel qui R alt. uel om. P 22 in om. H 23 audient H 24 di G 7* cum satis sit audientium nomina precibus aduocare. at enim praesentes non nisi ad imagines suas adsunt. ita plane: quemadmodum uulgus existimat mortuorum animas circa tumulos et corporum suorum reliquias oberrare. set tamen postquam deus ille praesto esse coepit, iam simulacro eius opus non est. quaero enim, si quis imaginem hominis peregre constituti contempletur saepius, ut ex ea solacium capiat absentis, num idem sanus esse uideatur, si eo reuerso atque praesente in contemplanda imagine perseueret eaque potius quam ipsius hominis aspectu frui uelit? minime profecto. et tamen hominis imago necessaria tum uidetur, cum procul abest, superuacua futura, cum praesto est, dei autem, cuius numen ac spiritus ubique diffusus abesse numquam potest, semper utique superuacua est. sed uerentur ne omnis illorum religio inanis sit et uana, si nihil in praesenti uideant quod adorent, et ideo simulacra constituunt, quae quia mortuorum sunt imagines, similia sunt mortuis: omni enim sensu carent. dei autem m aeternum umentis uiuum et sensibile debet esse simulacrum. quod si a similitudine id nomen accepit, qui possunt ista simulacra deo similia iudicari quae nec sentiunt nec mouentur? itaque simulacrum dei non illut est quod, digitis hominis ex lapide aut aere aliaue materia fabricatur, sed ipse homo, quoniam et sentit et mouetur et multas magnasque actiones habet. nec intellegunt homines ineptissimi quod, si sentire simulacra et moueri possent, ultro adoratura hominem fuissent a quo sunt expolita: quae B(G)RSHPV] 1 audientibus BG 2 uisi S quemadmodum om. S 6 contemplatur R 7 saepe SH nt edd., et C absentis (s in ras. ex a ?) P 8 contemplandam imaginem BO 9 eaqua[e] 0, eaqn*e (a er.)P 10 ue*lit (1 er.) B, uellit 0 11 at (ad Н) superuacua SH in futum cum pre[s] desinit codicis 0 pag. 14 (7), sequitur pag. 15 (65) paene tota lecta incipiens a [Presto] (sic) 12 autem] est S nomen SHP ac] a V 13 nusquam S superuacua] imago superuacua H 14 om∗nis (i er.) P, omnes H uana] uacua V 15 in om. P 17 omnes H uiuens H, uinentes P1, corr. P2 18 ad similitudine S 19 qui] quomodo OH 21 est illud P aere] ex aero H 22 fabrica*tur (n er.) R ante et mouetur hoc et mouet Rl, del. R2 23 rationes BG habeat G, habent H nee] hec S 24 quod si] non recte explicat locum Wichertus, lat. Stillehre pay. 404 sentire simulacra] simulacra deorum sentirent BG 25 adoratur⌈a⌉ B2 hominum B1, corr. B2 expoli∗ta (a? er.) P essent aut incultus et horridus lapis ant materia informis ac rudis, nisi fuissent ab homine formata. homo igitur illorum quasi parens putandus est, per cuius manus nata sunt, per quem figuram speciem pulchritudinem habere coeperunt, et ideo melior qui fecit quam illa quae facta sunt. et tamen factorem ipsum nemo suspicit aut ueretur: quae fecit timent, tamquam possit plus esse in opere quam in opifice. recte igitur Seneca in libris moralibus simulacra inquit deorum uenerantur, illis supplicant genu posito, illa adorant, illis per totum adsident diem aut adstant, illis stipem iaciunt, uictimas caedunt: et cum haec tanto opere suspiciant, fabros qui illa fecere contemnunt. quid inter se tam contrarium quam statuarium despicere, statuam adorare et eum ne in conuictum quidem admittere qui tibi deos faciat? quam ergo uim, quam potestatem habere possunt, cum ipse qui fecit illa non habeat? sed ne haec quidem dare iis potuit quae habebat, uidere audire loqui moueri. quisquamne igitur tam ineptus est, ut putet aliquid esse in simulacro dei, in quo ne hominis quidem quicquam est praeter umbram ? sed haec nemo considerat: infecti sunt enim persuasione (uana) ac mentes eorum penitus sucum stultitiae perbiberunt. adorant ergo insensibilia qui sentiunt, EPITOME 22-102,2] c. 20, 15. AUCTORES 8] frg. 120. В(G)RSHPV] 1 aformis Rt ae rudis] incrudis R 3 putaudus] habendus R, putendus V manu B1G, manu B3 6 factorum H nemo V2 suscipiat V ueneratur BG fecit] fecit autem B, facit antem G, facit H in facit autem desinit codicis G pag. 15 (65), sequitur pay. 16 (66), in qua nihil legi poterat timet RHP 7 possht (n er.) B in (ante opifice) om. B 8 igitur] enim H 9 posito (a minus cert., add. m. 2) B 10 aut om. V ⌈ad⌉stant B3 11 et cum - contemnunt in mg. H tantopere BSPV suscipiant RP, sustpicLant V2 13 ⌈quam statuarium⌉ P2 dispicere B statutus S\\', statuta S2 17 iis Rt, his BR2V, is SH, diis P 18 tam** (en er.) B 19 sumulacro P nec P homines Bt, corr. B2 quicquam quidem P 21 uana addidi (cf. I 11,39), uel simile (inepta V 1,8; cf. II 1, 1) excidit sucum codd. recent., cum y Antonio Augustino (ap. Thomasium) edd., fucum U, nisi quod focum (corr. m.2) P 22 peruiderunt B inrationabilia qui sapiunt, exanima qui uiuunt, terrena qui oriuntur a caelo. iuuat igitur uelut in aliqua sublimi specula constitutum, unde uniuersi exaudire possint, Persianum illud proclamare : o curuae in terris animae et caelestium inanes! caelum potius intuemini, ad cuius spectaculum uos excitauit ille artifex uester deus. ille uobis sublimem uultum dedit, uos in terram curuamini, uos altas mentes et ad parentem suum cum corporibus suis erectas ad inferiora deprimitis tamquam uos paeniteat non quadrupedes esse natos. tas non est caeleste animal cum terrenis in terramque uergentibus coaequari. quid uos beneficiis caelestibus orbatis pronique in humum uestra sponte procumbitis? humi enim miseri uolutamini, cum deorsum quaeritis quod in sublimi quaerere debuistis. nam ista mortalium digitorum ludicra et fragilia figmenta ex quolibet materiae genere formata quid aliut sunt nisi terra ex qua nata sunt? quid ergo rebus inferioribus subiacetis? quid capitibus uestris terram superponitis? cum enim uos terrae submittitis humilioresque facitis, ipsi uos ultro ad inferos mergitis ad mortemque damnatis, quia nihil est inferius et humilius terra nisi mors et inferi. quae si effugere AUCTOliES 5] II 61. § 19 ss.] cf. Cyprian, ad Demetr. c. 16. BRSIIPV] 1 ante iuratiouabilia er. iuratiouabili P iurationalia R, in∗rationalia (0 er.) V exanimata (ta s. I. R1) BR, exa⌊nim⌋a V2 2 a] e H caelo] dõ P iubat H ueluti P sublimis S spectacula (exp. m. 3) B 3 uuiuersi] uel uuiuersi SH possunt H illu S 5 o curas hominum o (0 om. S) quantum est iu rebus iuaue (Pers. 1, 1) SP, sequitur in S uersus qui supra est 2, 61, omissus in P terris B cum codd. Persii, terras cett. ti potius om. P a⌈d⌉ B1 exspectaculum Y uox V1 7 post uobis er. ille P sublimes B, subliiu S, sublimen V sublime (~ m. 2) dedit uos I uultum (uos in ras. m. 2, uultum add. m. 2) P uultus B 8 curuamin⌈i⌉ R2 alta S 9 suis V, om. cett. et edd., sed cf. Epit. 05, 3 corporis sui depraemitis P 10 paeniteat (pen- S) uos quadmpedes non SH quadripedes Vac 14 quos ut uid. Bx, in ras. corr. B-f 15 digitoruiu om. P ludricra P 10 ex] et P ialiud Suut, V7 17 \\'ex\\' P2 18 subicitis R 19 enim] ergo V terra Pcorr. P1 humilioresque facitis om. P 20 alt. ad orH. P mortemque (exp.m.2)P 21 \\'et\\' P2 humili⌈u⌉s S2 uelletis, subiectam pedibus uestris terram contemneretis corporis statu saluo, quod idcirco rectum accepistis, quo oculos atque mentem cum eo qui fecit conferre possetis. contemnere autem et calcare terram nihil aliut est quam simulacra non adorare, quia de terra ficta sunt, item diuitias non concupiscere, uoluptates corporis spernere, quia opes et corpus ipsum cuius hospitio utimur terra est. uiuum colite, ut uiuatis: moriatur enim necesse est qui se suamque animam mortuis adiudicauit. Sed quid prodest ad uulgus et ad homines inperitos hoc modo contionari, cum uideamus etiam doctos ac prudentes uiros, cum religionum intellegant uanitatem, nihilo minus tamen in iis ipsis quae damnant colendis nescio qua prauitate perstare? intellegebat Cicero falsa esse quae homines adorarent. nam cum multa dixisset quae ad euersionem religionum ualerent, ait tamen non esse illa uulgo disputanda, ne susceptas publice religiones disputatio talis extinguat. quid eo facias, qui cum errare se sentiat, ultro ipse in lapides inpingat, ut populus omnis offendat, ipsi sibi oculos eruat, ut omnes caeci sint? qui nec de aliis bene mereatur quos patitur errare nec de se ipso qui alienis accedit erroribus nec utitur tandem sapientiae suae bono, ut factis impleat quod mente percepit, sed prudens et sciens pedem laqueo inserit, ut simul cum ceteris quos liberare ut prudentior debuit et ipse capiatur. AUCTORES 15] de nat. deor. frg. 1. BRSHPV] 1 uellitis HV1 contemneritis SI 2 statum H quo V, ut cett., cf. VII 14,6 3 possitis BP 4 caluare 8 5 quia] quae H facta H uoluptatem H, uuluptatis P1, corr. P2, uoluutates V 6 ⌈ipsum⌉ P2 8 adiudicabit B, adiudicauerit R 9 prodeest B 11 nihil∗ominus (11 er.) P, nihil homin\\' (n\\' add. m.2) V tamen om. B 12 iis R1, om. B, uis R2SHPV prauitare ut uid. B\\', in ras. corr. B2 prestare V 13 intellegant V false R1, falsa* (s er.) H 14 dixissent (exp. m.2) P a diuersionem P1 (corr. P2) V uersiouem S, ⌈e⌉uersionem H 15 suscepta. S 16 public*e (a er.) B ei in ras. ex eo B3, de (a. l. m. 2) eo 1ł edd. 17 factas P se (ante seutiat) a. 1. B3 ipse] se ipse codd. recent. et edd. 19 mercatur R1 20 ue S alienis] de alienis H accedit (exp. m. 3) B, acceudit H 21 sapientia P1, carr. P2 22 prudentes P1, corr. m. 1 et 2 23 prudentior∗ H et om. P quin potius si quid tibi, Cicero, uirtutis est, experire populum sapientem. digna res est ubi omnes eloquentiae tuae exersas non enim uerendum est ne te in tam bona causa deciciatdeficiat oratio, qui saepe etiam malas copiose ac fortiter decendistidefendisti. sed nimirum Socratis carcerem times ideoque pattoruiumpatrocinium ueritatis suscipere non audes. at mortem ut saprettssapiens contemnere debuisti, et erat multo pulchrius ut ob benedicta potius quam ob maledicta morerere, nec plus tibi laudis Philippicae adferre potuerunt quam discussus error geueris humani et mentes hominum ad sanitatem tua disputatione reuocatae. sed concedamus timiditati, quae in sapiente esse non debet: quid ergo ipse in eodem uersaris errore? uideo te terrena et manu facta uenerari: uana esse intellegis et tamen eadem facis quae faciunt ii quos ipse stultissimos confiteris. quid igitur profuit uidisse te ueritatem, quam nec defensurus esses nec secuturus? sed libenter errant etiam ii qui errare se sentiunt: quanto magis uulgus indoctum, quod pompis inanibus gaudet animisque puerilibus spectat omnia, oblectatur friuolis et specie simulacrorum capitur nec ponderare secum unam quamque rem potest, ut intellegat nihil colendum esse quod oculis mortalibus cernitur, quia mortale sit necesse est! nec mirandum est si deum non uideat, cum ipsi ne hominem quidem uideant quem uidere se credunt. hoc enim quod oculis subiectum est non homo, sed hominis receptaculum est: cuius qualitas et figura non ex liniamentis uasculi quo continetur, sed ex factis ac moribus peruidetur. qui BRSHPV] 1 qui⌊n⌋ V2 si om. V 2 re* (s er.) B ubi] ut S 3 ue∗∗rendum (ne ? er.) P supra te add. tibi R2 bona causa 8 bono P1, corr. P2 4 alias P1, mal*as P2 5 defendisti* (s er.) H sed] et H C ad V 8 ⌈ob⌉ B morerere R, morte morereris B, morereris SH, morere⌈re⌉ P, morere V 9 laudes (e ex i) P2 10 tua* (m er.) B dispositione BH 11 sapientes H, sapient⌊ae⌋ sic V 12 errorem (exp. m. 2) R 13 te om. H uenerari] adorare uenerari H 14 ii RI, hii B, hi R2SHPV 16 sed] si B ii R1, hii BPV, hi R2SH 17 errare se] t\\\\rrari RV 18 expectat B 19 fribolis BRIH, friuulis V 21 quod] quia quod R quia om. R 22 est codd. recent. et eM., esse C uideant H, fort. recte 23 ipsi i. e. idem, cf. Sittelium, die lok. Verschied. d. lat. Spr. pay. 115 quem] quo P1, corr. P2, quam V1 credunt Y, credant cett. 25 liniamentis C uasculh (s er.) P 26 facta R ac] ex R, et P ergo colunt simulacra, corpora sunt hominibus carentia, quia se corporalibus dediderunt nec uident plus aliquid mente quam corpore, cum sit animi officium ea subtilius cernere quae acies corporalis non potest intueri. quos homines idem ille philosophus ac poeta grauiter accusat tamquam humiles et abiectos, qui contra naturae suae rationem ad ueneranda se terrena prosternant. ait enim: et faciunt animos humiles formidine diuum depressosque premunt ad terram. aliut quidem ille cum haec diceret, sentiebat, nihil utique colendum esse, quoniam dii humana non curent. denique alio loco religiones et cultus deorum inane esse officium confitetur: nec pietas ulla est uelatum saepe uideri uertere se ad lapidem atque omnis accedere ad aras et procumbere humi prostratum et pandere palmas ante deum delubra nec aras sanguine multo spargere quadrupedum nec uotis nectere uota. quae profecto si cassa sunt, non oportet sublimes et excelsos animos auocari atque in terram premi, sed nihil aliut quam caelestia cogitare. inpugnatae sunt ergo a prudentioribus falsae religiones, quia sentiebant esse falsas, sed non est inducta uera, quia qualis aut ubi esset ignorabant. itaque sic habuerunt tamquam nulla esset omnino, quia ueram non poterant inuenire, et eo modo inciderunt in errorem multo maiorem EPITOME 4-9] c. 20, 4. AUCTORES 8 s.] Lucr. VI 52 s. 13 ss.] V 1198 ss. BRSHPV] 2 corporibus H dediderant HI 4 corporis H illo om. SH 5 ac] et S 6 ratione S 7 prosternunt SH, ait enim] \\'ut\\' ait B2 10 aliut - non curent eicit Volkmannus, obseruat. misc. 1872, pag. 14 dicere S utique nichil S 13 est uelatum] est uulgatmn BR; uelatumst codd. Lucr. 14 uertere se ut uid. in uerteris corr. m. 2, tunc restituit eadem man. R, ueteres se S, ue⌈r⌉tere se P; uertier codd. Lucr. lapides SH omnes BHP 15 et] nec codd. Lucr. prostratu S 16 delubra deum B neque B 17 quadru, om. pedum, sed spat. relict. S necte∗re (r er.) R 18 sic assa ( ⌣ P2V2) PV sublimes (e ex i) B 19 aduocari S praemi∗ (i er.) B 22 qaales P1, corr. P2 23 potuerant H 24 eodem P quam illi qui falsam tenebant. nam isti fragilium cultores quamuis sint inepti, quia caelestia constituunt in rebus corruptibilibus atque terrenis, aliquid tamen sapientiae retinent et habere ueniam possunt, qui summum hominis officium etsi non re ipsa, tamen proposito tenent, siquidem hominum atque mutorum uel solum uel certe maximum in religione discrimen est. hi uero quanto fuerunt sapientiores, quod intellexerunt falsae religionis errorem, tanto sunt facti stultiores, quod esse aliquam ueram non putauerunt. itaque quoniam facilius cst de alienis iudicare quam de suis, dum aliorum praecipitium uident, non prospexerunt quid ante pedes suos esset. in utraque igitur parte et summa stultitia inuenitur et odor quidam sapientiae, ut possis dubitare quos dicas potissimum stultiores, illosne qui falsam religionem suscipiunt an eos qui nullam. sed ut dixi uenia coucedi potest inperitis et qui se sapientes non esse fateantur: iis uero non potest, qui sapientiam professi stultitiam potius exhibent. non sum equidem tam iniquus, ut eos putem diuinare debuisse ut ueritatem per se ipsos inuenirent, quod ego fieri non posse confitear, sed hoc ab iis exigo quod ratione ipsa praestare potuerunt. facerent enim prudentius, si et intellegerent esse aliquam ueram religionem et falsis inpugnatis aperte pronuntiarent eam quae uera esset ab hominibus non teneri. sed mouerit eos fortasse illut, quod si qua esset uera religio, exereret se ac uindicaret nec pateretur esse aliut quicquam. uidere enim nullo modo poterant quare aut a quo et quemadmodum religio BRSHPV] 1 fragili P1, carr. P2? 2 quam\\'uis\\' p2 enepti P1, corr. P2, sic saepius qui BSH cormptilibus R 3 aliquit. B, sic saepe tamell] tamen se habere P 4 quia coni. 1\\'hilo 5 res S atque expunx. m. post. R 7 hii P 8 religiones P1, corr. P2 errore S facti (c ex alia litt., i in ras. ex o) B 9 putauerunt s. l. ex potuerunt V quoniam] quia SH 11 prospe\\'xe\\'runt P2 suos pedes R 15 illperitis (s add. m. 2) P et om. H 16 sapielltis V fatelltur H iis R\\', liis BRISHV, *iis (h er.) P 18 illiqus B, iniquis (-qs) S putes S diuinari (i final. ex e) B debuisse1 potuisse edd. W se om. H confiteor SH 20 iis RI, his R2 cum cett. 21 et om. H 22 ueram om. B religionem add. Aldinac pronuntiarunt S 2:3 esset] esset et P 24 quod om. RH esse P1, corr. P2 25 aduindicaret (om. ac) H uideri H 26 poterat H et] aut B uera opprimeretur, quod est diuini sacramenti et caelestis arcani: id uero nisi doceatur, aliquis scire nullo pacto potest. summa rei haec est. mperiti et iusipieutes falsas reiigioucs pro ueris habent, quia neque ueram sciunt neque falsam intellegunt, prudentiores autem quia ueram nesciunt, aut in his quas falsas esse intellegunt perseuerant, ut aliquid tenere uideantur, aut omnino nihil colunt, ne incidant in errorem, cum id ipsum maximi sit erroris, uitam pecudum sub figura hominis imitari. falsum uero intellegere est quidem sapientiae, sed humanae, ultra hunc gradum procedi ab homine non potest, itaque multi philosophorum religiones ut docui sustulerunt: uerum autem scire diuinae sapientiae est; homo autem per se ipsum peruenire ad hanc scientiam non potest, nisi doceatur a deo. ita philosophi quod summum fuit humauae sapicntiae adsecuti sunt, ut intellegerent quid non sit: illud adsequi nequiuerunt, ut dicerent quid sit. nota Ciceronis uox est: utinam tam facile uera inuenire possem quam falsa conuincere. quod quia uires humanae condicioiiis excedit, eius officii facultas nobis adtributa est, quibus tradidit deus scientiam ueritatis. cui explicandae quattuor posteriores libri seruient: nunc interim falsa ut coepimus detegamus. Quid igitur maiestatis possunt habere simulacra, quae fuerunt in homunculi potestate uel ut aliud fierent uel ut omnino ne fierent? idcirco aput Horatium Priapus ita loquitur: olim truncus eram ficulnus, inutile lignum cam faber incertus scamnum faceretne Priapum, EPITOME 22-24] c. 20, 6. AUCTORES 16] de uat. dcor. I 32, 91. 7 ss.] S:tt. I 8, 1 -ss. BRSHPV] 2 aci*re V 4 sciuet J<\\' 5 iis «. l. M is P2 ucra (~er.) V 6 ut] ut aut P 7 incident V 8 id om. PV1 figuram H 10 humanae B2 progredi JEf 11 sustuleruut] sustinerunt sic jK\\', s. l. fals<M esse sciueruttt R2 14 itaque H, it<t oMt. V sapientiae tH mg. P2 15 uequKTuat R1SP, neuerunt H 16 discerent R2 17 uorK (~ erj B possim codd. CtC. conuicerẽ (~ m.2) S 18 uires r<M. e< s. l. ex utr:ts V2 23 aliquod B 24 nc ficrfut] nou fierent B, eftigereut S, nOli effierent P 26 incertum P maluit esse deum. deus inde ego, furum auiumque maxima formido. quis non sit hoc tanto custode securus? fures enim tam stulti sunt, ut Priapi tentiginem timeant, cum aues ipsae, quas terrore falcis aut inguinis abigi existimant, simulacris fabre factis id est hominum plane similibus insidant nidificent inquinent. sed Flaccus ut satirici carminis scriptor derisit hominum uanitatem, uerum u qui faciunt, seriam rem facere se opinantur. demque poeta maximus, homo in cetens prudens, in hoc solo non poetice, sed aniliter desipit, cum in illis emendatissimis libris etiam fieri hoc iubet: et custos furum atque auium cum falce saligna Hellespontiaci seruet tutela Priapi. adorant ergo mortalia aut a mortalibus facta: frangi enim cremari perire possunt. nam et tectis uetustate labentibus saepe comminui solent et consumpta incendio dilabuntur in cinerem et plerumque, nisi sua illis magnitudo subuenerit aut custodia diligens saepserit, in praedam furibus cedunt. quae igitur insania est ea timere, pro quibus aut ruinae aut ignes aut furta timeantur? quae uanitas ab iis aliquam sperare tutelam, quae tueri semet ipsa non possunt? quae peruersitas ad eorum praesidia decurrere, quae ipsa cum uiolantur inulta sunt, nisi EPITOME 14-109, 5] c. 20, 5-7. AUCTORES 12 s.] Verg. Georg. IV 110 s. 20—109, 1] cf. Cypriaa. ad Demetr. c. 14. BRSHPV] 1 deus ow. H ego P2 fu**rum (tu er.) F auium quae BarRac 2 maxime Rt 3 quid S secuturus (exp. Mt. 2) P 4 tcntigenem S ipsae] apse V 5 abici R, auigi H, abigi\\'\\'/ ex a,bigm V existimat P 6 hominem V insidant (i. e. -deant) S, Linsidant) V* nidificant Bac inquinant B\\', corr. B3 7 satyrici BRV, satorici H hominem V 8 uerum] utrum Bl, corr. B3, OM. P ii edd., hii BRP, hi SHY qui faciunt] hominum R 10 a.uimaliter B desipiit V iu OM. B 12 fu**rum (tu er.) V falces ligna H 13 helespontiaci B tutele S priapi ras. ex priaput «< Mtd. P 14 ut B<S*H, taut V2 a V2 15 testis H 16 labuntur BP 17 aut om. R custidia JX\\' 18 c*edunt (a er.) B 19 ignis P 20 uanitas] peruersitas S iis R1, his BR2SHV, hiis P sperare tutelam aliquam P 21 semet ipsa] similitudo V a colentibus uindicentur? ubi ergo ueritas est? ubi nulla uis adhiberi potest religioni, ubi nihil quod uiolari possit apparet, ubi sacrilegium fieri non potest. quidquid autem oculis manibusque subiectum est, id uero quia fragile est, ab omni ratione immortalitatis alienum est. frustra igitur homines auro ebore gemmis deos excolunt et exornant, quasi uero ex his rebus ullam possint capere uoluptatem. qui usus est pretiosorum munerum nihil sentientibus? an ille qui mortuis? pari enim ratione defunctorum corpora odoribus ac uestibus pretiosis inlita. et conuoluta humi condunt qua deos honorant, qui neque cum fierent sentiebant neque cum coluntur sciunt; nec enim sensum consecratione sumpserunt. non placcbat Persio quod aurea. uasa templis inferantur, superuacuum putanti esse inter religiones quod non sanctitatis, sed auaritiae sit instrumentum. illa enim satius est deo, quem recte colas, inferre pro munere compositum ius fasque animo sanctosque recessus mentis et incoctum generoso pectus honesto. egregie sapienterque sensit. uerum illut ridicule subdidit, hoc esse aurum in templis, quod sint Veneri donatae a uirgine pupae; quas ille ob minutiem fortasse contemserit. non uidebat enim simulacra ipsa et effigies deorum Polycleti et EPITOME 5-12] c. 20, 7. AUCTORES 17 s.] II 73 s. 20 s.] 11 69 8. B(G)RSHPV] 1 ibi (ante ergo) ras. ex ubi R 2 uis] nauis F adhibere Bac 3 uM (corr. w. 2) J! 5 deos ante homines B 6 tCjbore P gemmis] egetemmis J!\\', et gemmis corr. R2 7 capere possint P qui=B, quis SP edd. usus B\\' 8 praetiosior* j (!! ? er.) B illi B1, corr. B3 9 ac uestibus otK. V 10 inlita et] inlitant B2 quS (~er.) <S\\', quia r 12 sensu H sumserunt B\\' (p 8. l. ct(M. B3) R 13 superuacua SH putant J! 14 o <S)[a]nctitatis incipit codtCM C pag. 17 (11), cuius m uerss. 1—12 pleraque legebantur 15 siwt R2 instrumenta R illa] tum illa B 16 pro munere OMt. P 17 composita B, conposit[ae] C, compositos P animos BP, (a>[n]imos C recesus J!, recessos (b ex u ? m.2?) P 18 incoctum] m coetu B, [in]co[etu] 0 generosum JB<? pectu S honestum (y 19 sapientfque <S illut om. P 21 minutias B, minut[insj G, minutitiem FF 22 et] [M] G polycliti (pr. i ex e) B3, policliti S, polucliti H Euphranoris et Phidiae manu ex auro atque ebore perfectas nihil aliut esse quam grandes pupas non a uirginibus, quaj-um lusibus uenia dari potest, sed a barbatis hominibus consecra.tas. merito igitur etiam Renum stultitiam Seneca deridet. non inquit bis pueri sumus ut uulgo dicitur, sed semper: uerum hoc interest, quod maiora nos ludimus. ergo his ludicris et ornatis et grandibus pupis unguenta et tura et odores inferunt, his opimas et pingues hostias immolant, quibus est quidem os, sed carens officio dentium, his peplos et indumenta pretiosa, quibus usus uelaminis nullus est, his aurum et argentum consecrant, quae tam non habent qui accipiunt quam qui illa dona-runt. nec inmerito Dionysius Siciliae tyrannus post uictoriam Graecia potitus deos tales contempsit spoliauit inlusit, siquidem sacrilegia sua iocularibus etiam dictis prosequebatur. nam cum Ioui Olympio aureum amiculum detraxisset, laneum iussit inponi dicens aestate graue esse aureum, hieme frigidum, laneum uero utrique tempori aptum. idem auream barbain detrahens Aesculapio incongruens et inicum esse ait, cum Apollo pater eius inberbis adhuc esset ac leuis, priorem filium quam patrem barbatum uideri. item pateras et exuuias et parua quaedam sigilla, quae simulacrorum protentis manibus tenebantur, detrahebat EPITOME 8-11] c. 20, 7. 12-112, 6] c. 20, 8. AUCTORES 5] frg. 121. § 16-20] Cic. de nat. deor. III 34,83s. (ad Lact. § 20 cf. Cic. § 84: potestatem — filio tradidit) et V&Ier. Maxim. I 1 cxt. 3 (ad Lact. § 16 cf. Val. M.: iocosis dictis prosequi). B(G)RSHPV] 1 fidiei P ebur sic S 6 uer.Gj Fx 7 ornatibus J?, screna-tis P gradibus F punis P2, puppis F ungenta H 8 his] et P opimes R 9 *os (m er.) B, hos S carens V2 10 peplon B pretiosa] pr*etiosa (a er.) consecrant B usus otM. H 11 consecrant] conferunt B quae tam] quod tam \\'in\\' (N. l. w. 3) tUjSum (u in ras. tM. 3) B tam (t. e. tamen) F 13 uictoria P 14 io**cularibus B 15 o Batur nam cum incipit codicis C pag. 18 (12) paene tota lecta olimpio C, olympo R 16**amiculum B detraxisset P2 grMPsF 17 aureum R, aurum BGSHP, in ro.t. V2 tpmpori] pt tempori H 18 item BG, idem (supra d eras. t ?) P esculapio C 19 et otM. H inicum R, inimicum BarGSH, iniquum Pr eiust (&Ep. w. 2) P inbarbis G, inuerbis SP 20 leuis (u in ras. ex Q ? m. 3) B, lenis GRS 21 exubias GH, exsuuias R et accipere se illa, non auferre dicebat: perquam enim stultum esse et ingratum nolle accipere ab iis ultro porrigentibus, a quibus bona sibi homines precarentur. haec ille fecit inpune, quia rex et uictor fuit, quin etiam secuta est eum solita felicitas: uixit enim usque ad senectutem regnumque per manus filio tradidit. in eo igitur, quia homines sacrilegia uindicare non poterant, oportuit deos ipsos sui uindices esse. at si humilis quid tale commiserit, huic praesto sunt flagella ignes eculei cruces et quidquid excogitare iratis ac furentibus licet. sed cum puniunt deprehensos in sacrilegio, ipsi (! e deorum suorum potestate diffidunt. cur enim non ipsis potissimum relinquant ulciscendi sui locum, si eos posse aliquid arbitra-ntur? quin etiam putant illorum numine accidisse, ut prapdones rerum sacrarum conprehensi tenerentur, et saeuiunt non tam ira quam metu, ne si deorum iniuriam non uindicauerint, in ipsos expetant poenae: incredibi!i scilicet. uanitate, qui nocituros sibi deos putent ob aliena scelera, qui ipsis a quibus uiola.ti spolia-tique sunt per se ipsos nihil nocere potuerunt. at enim saepe ipsi quoque in sacrilegos uindica.uerunt. potpst id uel casu accidisse, quod aliquando, non semper, sed tamen paulo post quomodo id acciderit ostendam. nunc interim quaero cur illi tot ac tanta sacrilegia in Dionysio non uindicauerint, qui non furtim, sed palam ludibrio deos habuit. cur 21 paulo post] c. 7, 7. 14 ss. B(G)RSHPV] 1 illa S 2 esset \\'et\\' sic B iis scr, his B1GRSHV, dis corr. B3, hiis (exp. M. 2) P ultra H 4 qui S fuit OMt. P qui S eum] cum S 5 mana se C, manum R 6 filiorum (exp. Mt. 2) P homines quia P 7 at V, corr. R2, in ras. corr. P2, ac BR1SH, [ac] G, ad P\\' 8 humiles jB\\', corr. B3 quid] qui C, quispiam quid RS; ott quis ? conmiserit (n ea\\' m) B3 9 aculei Bar 10 in sacrilegio deprehensos BG 11 difidunt C enim] etiam H 12 relincunt B1, relinqunt B2V1 (s. l. corr. V21), relinquunt C 13 qui P 14 sacrLajrum B2 in sacrarũ Jesinit codtCM C pag. 18 (12) tenebantur F seuiuunt F uon OM. II 15 ira V uindicarint S, uindicaueruat V 16 in OM. H ipso F exv pectant R1PV, exppttant (t. e. -tur) R2 poenas B\\', corr. B3, paene jR\\', -ne̢ R2, popnam P 17 putant F\\' qui] pum B 18 nocere nichil <S\\' 19 saepe MM. R ipse jR\\' 20 quod om. P sed] sed si B 21 \\'quo\\'modo B2 22 illa HPV di\\'0\\'aysio B3 uindicarint SH, indicauerint r 23 pa*lam (u er.) R hunc tam potentem sacrilegum a templis a caerimoniis ab imaginibus suis non arcuerunt? cur etiam sacris rebus ablatis prospere nauigauit? quod ioco ipse testatus est, ut solebat. 26\\'uidetisne\\' inquit comitibus suis naufragium timentibus \\'quam prospera sacrilegis nauigatio ab ipsis diis inmortalibus tribuatur?\\' sed hic fortasse a Platone didicerat deos nihil esse. quid Gaius Verres, quem Tullius accusator eius eidem Dionysio et Phalaridi et tyrannis omnibus comparat? nonne omnem Siciliam compilauit sublatis deorum simulacris ornamentisque fanorum? otiosum est persequi singula, unum libet commemorare in quo accusator omnibus eloquentiae uiribus, omni denique conatu uocis et corporis deplorauit de Cerere uel Catinensi uel Hennensi: quarum alterius tanta fuit religio, ut adire templi eius secreta penetralia uiris nefas esset, alterius antiquitas tanta., ut omnes historiae loquantur ipsam deam fruges in Hennae solo primum repperisse filiamque eius uirginem ex eodem loco raptam. denique Gracchanis temporibus turbata. re publica. et seditionibus et ostentis cum repertum esset in carminibus Sibyllinis antiquissimam Cererem debere placari, legati sunt Hennam missi. haec igitur Ceres uel religiosissima, quam uidere maribus ne adorandi quidem gratia licebat, uel antiquissima, quam senatus populusque Romanus sacrificiis donisque placauerat, ex arcanis ac uetustis AUCTORES 2-6] cf. Cic. de nat. deor. III 34,83; Valer. Maxim.I1 ext. 3 6] Platone] cf. Cic. ibid. I 12, 30-13, 34 7] Verr. V 56, 145. 12 dcplorauit] Verr. IV 45; 48-51. 13 tdterius] cf. ibid. 45, 99. 14 alterius] cf. ibid. 48, 106. 17—20] cf. ibid. 49, 108 (cf. Valer. Max. I 1, 1). BRSHPV] 1 cerimoniis BSPV 2 Mcnpnmt B1S, arguerunt B2? (g exc) cum rcH. latis R1, ruio\\'Iatis R2 3 auigauit V 5 sacri⌈legi⌉s f ipsos F\\' 7 quid OM. P Gaius BH, otM. JX, C. 5\\', G. PV; similis uarietas est § 30.31.33. quam S1 cojparat B 10 odiosum B unum libet] ct P 12 cpreTe* f 13 hetnensi (t in ras. ex n) B\\'\\', hemapnsi H quorum B\\\\ in roa. corr. B2 14 adirc* (t er.) B eius templi P 15 loqunntur H 16 Hennae] wetaeae B, henna P solo] si solo P 17 ex \\' er. R captam H grachanis S, gracc\\'h\\'anis P 18 ostis H 20 npgati f, corr. P2 hetnam (t in r<M. ex n) B2 21 religiosissima∗ (s er.) R ma∗∗ribus (io er.) B 22 antiquissimam H 23 sacrificiisque F ac] et B ppnptrabHibus H penetralibus a Gaio Verre inmissis latronibus semis inpune sublata est. idem uero cum adfirmaret se a Siculis ut causam pronmciae susciperet oratum, his usus est uerbis: sese ia.m ne deos quidem in suis urbibus ad quos confugerent habere, quod eorum simulacra sanctissima Gaius Verres ex delubris religiosissimis sustulisset: quasi uero si Verres ex urbibus delubrisque sustulerat, de caelo quoque sustulisset. unde apparet istos deos nihil habere in se amplius quam materiam de qua sint fabricati. nec inmerito ad te, Marce Tulli, hoc est ad hominem Siculi confugerunt, quoniam triennio sunt experti deos illos nihil ualere: essent enim stultissimi, si ad eos ob defendendas iniurias hominum confugissent, qui Gaio Verri nec pro se ipsis irati esse potuerunt. at enim Verres ob haec facinora damnatus est. non ergo du uindicauerunt, sed Ciceronis industria, qua uel defensores eius oppressit uel gratiae restitit. quid quod aput ipsum Verrem non fuit illa damnatio, sed uacatio, ut quemadmodum Dionysio deorum spolia gestanti dii inmortales bonam dederant nauigationem, sic etiam Verri bonam quietem tri})uisse uideantur, m qua. sacrilegiis suis tranquille frui posset? nam frpmentibus postea bellis ciuilibus sub obtentu damnationis ab omni periculo ac metu remotus aliorum graues casus ac miserabiles exitus audiebat et qui cecidisse solus uniuersis stantibus uidebatur, is uero uniuersis cadentibus stetit solus, donec illum et AUCTORES 3] diuin. in CMcH. 1, 3. BRBHPV] 1 Gaio Verre] *uerre (C er.) R, cncrrc r sublatus F\\', nM et s. l corr. V2 2 prouintia R 3 ne oMt. V 4 confugerent (pr. e ex i) B habere. (\"nt s. l. er.) J3 5 dcorum R simula⌈cra⌉ B2 6 ft] deos ex B reli⌈gi⌉osissimis (gi Mt..3 ?) P 7 quotque (d er.) H 8 sustnttsset edd., sustulerat C; c/\\'. III 6, 5 in se habere SH 9 sint ftsr ex N m. 1 ?) B, sunt R, sint\\' P2? necis merito S 11 tualcre, F\" 12 ob] ad H 13 ipsi⌈s⌉ P2 iratis F 14 crgo] enim P 15 que (a w. 2) B 17 uagatio P ⌊ut⌋ V2 18 immortł (ł ex al. litt. m. 2) P dederant bonum B1, bonam B2 dpdemnt (-r S) <S\\'H, dcdetrjUut P\\' 19 etiam oMt. P 20 sacrilegi⌈i⌉s R2 sacrilegii sui HP tranquillus B fructu tranquille frui P 22 M ante mptu] ct B alt. ac] et SP 24 his SV ca*dentibus (e er.) P XVIIII. Lacł. 1. 8 opibus sacrilegio partis et uita satiatum ac senectute confectum proscriptio triumuiralis auferret, eadem scilicet quae Tullium uiolatae deorum maiestatis ultorem. quin etiam felix in eo ipso fuit, quod ante suam mortem crudelissimum exitum sui accusatoris audiuit, diis uidelicet prouidentibus ut sacrilegus ac praedo ille religionum suarum non ante moreretur quam solacium de ultione cepisset. Quanto igitur rectius est omissis insensibilibus et uanis oculos eo tendere ubi sedes, ubi ha.bitatio est dei ueri, qui terram stabili firmitate suspendit, qui caelum distinxit astris fulgentibus, qui solem rebus humanis clarissimum ac singulare lumen in argumentum suae unicae maiestatis accendit, terris autem maria circumfudit, flumina sempiterno lapsu fluere praecepit, iussit et extendi campos, subsidere ualles, fronde tegi siluas, lapidosos surgere montes. quae utique omnia non Iuppiter fecit, qui ante annos mille septingentos natus est, sed ille opifex rerum, mundi melioris origo, qui uocatur deus, cuius principium quoniam non potest conprehendi, ne quaeri quidem debet. satis pst homini ad ptenam perfectamque prudentiam, si deum esse intellegat. cuius intellegentiae uis et summa haec est, ut suspiciat et honorificet communem parentem generis humani et rerum mirabilium AUCTORES 6 praedo ille rpligiooum] Cic. Verr. IV 34, 75; 43, 95. 15 s. 19] Quid. Metam. I 43 s.; 79. BRSHPV] 1 par⌈t⌉is R2 uitas (exp. m. 3) P 2 eatdem (n er.) B 3 quin//// V 4 mortem suam P 6 ille otn. V suarum] sacrarum B 7 recepisset H, coepisset V 8 rectius] honestius et rectius B insensibili\\'bu\\'8 J 9 sedis (i ex e) B2P3 12 incendit B 13 lapso JR\\' 14 praecipit F\\' 15 et OM. RP extendit (t er.) R 16 fro⌈n⌉de R2 silua⌈s⌉ P3 18 octingentos .B, sed cf. I 23, 5 19 maris sic H 21 nec BS 22 \\'si\\' P3 dum P 23 hae⌊c⌋ r\\' suscipiat RHP 24 parentem communem <S\\' fabricatorem. unde quidam hebetis obtunsique cordis elementa, quae et facta sunt et carent sensu, tamquam deos adorant. qui cum dei opera mirarentur id est caelum cum uariis luminibus, terram cum campis et montibus, mare cum fluminibus et stagnis et fontibus, earum rerum admiratione opstupefacti et ipsius artificis obliti, quem uidere non poterant, opera eius uenerari et colere coeperunt nec umquam intellegere quiuerunt, quanto maior quantoque mirabilior sit qui illa fecit ex nihilo. quae cum uideant diuinis legibus obsequentia commodis atque usibus hominis perpetua necessitate famulari, tamen illa deos existimant esse, ingrati aduersus beneficia diuina, qui deo et patri indulgentissimo sua sibi opera praetulerunt. sed quid mirum si aut barhari aut inperiti homines errant, cum etiam philosophi Stoicae disciplinae in eadem sint opinione, ut omnia caelestia quae mouentur in deorum numero habenda esse censeant? siquidem Lucilius Stoicus aput Ciceronem sic loquitur: bane igitur in stellis constantiam, hanc tantam in tam uariis cursibus in omni aeternitate conuenientiam temporum non possum intellegere sine mente ratione consilio. quae cum i!i sideribus esse uideamus, non possumus ea ipsa non in deorum numero reponere. item paulo superius: restat inquit ut motus astrorum sit uoluntarius: quae qui uideat, non EPITOME 1-13] c. 21, 1. 13-16] c. 21, 2. 17-116, 2] cf. c. 21, 1 s. AUCTORES § 8] de nat..deor.II 21, 54. § 9. (cf. § 16)] ibid 16,44. B(G)RSHPV] 1 quid⌊ã⌋ S2 hebetes BP, hacbctjs (ae M e; R2, ebptes H obtunsique P\\', n del. P3 3 operam B mirentur B ⌊cũ⌋ P3 4 u*ariis (i ? er.) P et om. H mare J3, maria ceM., c/*. § 25—28 5 et (ante stagnis) otn. BSH 6 stupefacti S artifici⌈s⌉ B2 70 Copperuut incipit codicis G pag. 19 (13) paene tota recta 8 quierunt S quanto, OMt. que RV1 10 hominum S, homini⌊s⌋ P2 11 existimMit csse] existimantes 7f 12 \\'qui\\' V2 14 disciplinap] sectae paene 11 codem R1 15 opinionem BRar 16 se quidem H 17 bane igitur om. H 18 bane tantam otM. BC hac R in otM. codd. Ctc. in tam om. P aK. in] et in R omnia GHar 19 conuemeuda* (m er.) J3, conuenientia H 20 mente om. H consilio quae] consilioque regi BG 21 inesse codd. Cic., quod fori. Lact. scrip- serat, c/\\'. § 19 inest — ratio ⌈in⌉ P=\\' 22 ponere P inquiit G 8* indocte solum, uerum etiam inpie faciat, si deos esse neget. nos uero et quidem constanter negamus ac uos, o philosophi, non solum indoctos et inpios, uerum etiam caecos ineptos deliros probamus, qui ignorantiam inperitorum uanitate uicistis. illi enim solem atque lunam, uos etiam sidera deos putatis. tradite igitur nobis stellarum mysteria, ut aras ac templa singulis erigamus, ut sciamus quo quamque ritu, quo die colamus, quibus nominibus, quibus precibus aduocemus: nisi forte nullo discrimine tam innumerabiles, tam minutos deos aceruatim colere debemus. quid quod argumentum iliud, quo colligunt uniuersa caelestia deos esse, in contrarium ualet? nam si deos idcirco esse opinantur, quia certos et rationabiles cursus habent, errant. ex hoc enim apparet deos non esse, quod exorbitare illis a praestitutis itineribus non licet. ceterum si dii essent, huc atque illuc passim sine ulla necessitate ferrentur sicut anima-ntes in terra, quarum quia liberae sunt uoluntates, huc atque illuc uagantur ut libuit, et quo quamque mens duxerit, eo fertur. non pst igitur astrorum motus noluntarms, sed necessarius, quia praestitutis legibus officiisque deseruiunt. sed cum disputaret de cursibus siderum, quos ex ipsa rerum ac temporum congruentia intellegebat non esse fortuitos, existimauit uoluntarios esse, tamquam non possent tam disposite, tam ordinate moueri, nisi sensus illis inesset officii sui sciens. EPITOME 2-118, 14] c.21, 3 s. 12 quia cprtos - habent] c. 21,2. 1ss.] c. 21, 3. 20-23. H7,2s. 4s.] c. 21, 2. B(G)RSHPV] 2 uero et quidem] quidem B, uero quidem C, uero equidpm SH negauimus B o om. R 3 filosofos R inpios] inperios B\\', corr. B3 etiam ow. jS* 4 delirosque C-que ex -qui B\\') BCP, sed de- ex di- P3 5 m illi enim desinit codicis G pag. 19 (13), sequitur pag. 20 (14) paene tota lecta atqupj aut H, et r 6 trade Y ac] et F 7 ant S \\'quo\\' P3 quamqu∗e (a erj B, quemque GR2 (pr. e ex a) H quo die — nominibus ow. B 8 numinibus G quibnsque SH uoccmus BG\\' 9 imminutos P 10 acprbatim S debeamus .BG 11 quo] quod BGP1 Cd del. P3) H esse otH. S 12 inrationabiles G\\' 15 \\'passimi B3 16 uohuittates M\\' uolunptates J3 17 uacantur F libu⌈er⌉it B2P3 \\' sed ad libuit - duxerit cf. c. 1,9 presserit - infremuit. eqs. pt]ut.P quo quamque] quo5que J?, quocumque SH 18 feruntur, S2 19 deserui*unt (n er.) V 22 possint P dispo∗site Cs ? er.) B, disposit[ae] C 23 et tam H ordinatae C esset P sciens om. P o quam difficilis est ignorantibus ueritas et quam facilis scicntibus! \\'si motus\\' inquit \\'astrorum fortuiti non sunt, nihil aliut restat nisi ut uoluntarii sint\\'. immo uero ut non esse fortuitos manifestum est, ita nec uoluntarios. \\'quomodo igitur in conficiendis itineribus constantiam suam seruant?\\' nimirum deus uniuersi artifex sic illa disposuit, sic machinatus est, ut per spatia caeli diuina et admirabili ratione decurrerent ad efficiendas succedentium sibi temporum uarieta-tes. an Archimedes Sicu- !ns concauo aere similitudinem mundi ac figuram potuit machinari, in quo ita solem lunamque composuit, ut inaequales motus et caelestibus similes conuersionibus singulis quasi diebus efficerent et non modo accessus solis ac recessus uel incrementa deminutionesque lunae, uerum etiam stellarum uel! inerrantium uel uagarum dispares cursus orbis ille dum uertitur exhiberet, deus ergo illa uera non potuit machinari et efficere quae potuit sollertia hominis imitatione simulare? utrumne igitur Stoicus si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque uidisset, suo illa consilio moueri diceret ac non potius artificis ingenio? inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta, sed dei est illa ratio qui et fecit et regit omnia, non ipsorum siderum quae mouentur. nam si solem stare uo! uisset, perpetuus utique dies esset. item si motus astra non haberent, quis dubitat sempiternam noctem futuram fuisse? EPITOME 5-8. 13 s. 19-118, 6. 9-14] c. 21, 3 s. 8 succodentium — varietatis] c. 21, 2. B(G)RSHPV] 1 est OM. R, post fttcilis P scientibus] uon ignorantibus P in si mot[us] desinit codtCM G pag. 20 (14) 2 fortuitu H 5 seruauit 6\\' nemirum (e ex i) P3 6 ma∗chinatus (c er.) B 9 aeri H M tiguram] figuramque SH 11 quas⌈i⌉ P3 12 ofiiccrent B\\', corr. B3, effecerit N et] ut H ⌈solis et recessus⌉ B3 13 deminutionesquae (i subter e tM. 1 ?, a del. nt. 3) P 14 uagantium s. l. M uagarum B3 15 uero H1 machinari del. P3 et OMt. P 16 imitari (alt. i ex e m. 2) R 17 igitur oMt. P stoicis (alt. i ras. ex u) P \\'si\\' P3? etinH illa R eRectasque SH 18 uidissent P dicerent P artiHcits (i er.) R 19 iuest] id? <S\\' meatos BIBI, corr. B3R2, motus SH 20 et fecit] effecit R, et facit P 21 sider*um (u er.) J3 sol B 23 quo F\\', qui corr. P3 dubitaret BH noctes V sed nt diei ac noctis uices essent, moueri ea uoluit et tam uarie moueri, ut non modo lucis atque tenebrarum mutuae uicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent, sed etiam frigoris et caloris, ut diuersorum temporum uis ac potestas uel generandis uel maturandis frugibus conueniret. quam sollertiam diuinae potestatis in machmandis itineribus astrorum quia philosophi non uidebant, animalia esse sidera putauerunt, tamquam pedibus et sponte, non diuina ratione procederent. cur autem ilia excogitauerit deus, quis non intellegit? scilicet ne solis lumine decedente nimium caeca nox taetris atque horrentibus tenebris ingrauesceret noceretque uiuentibus. itaque et caelum simul mira uarietate distinxit et tenebras ipsas multis minutisque luminbus temperauit. quanto igitur Naso prudentius quam illi qui sapieutiae studere se putant, qui sensit a deo lumina illa ut horrorem tenebrarum depellerent instituta! is eum librum quo Phaenomena. breuiter conprehendit his tribus uersibus terminauit: tot numero talique deus simulacra figura inposuit caelo perque atras sparsa tenebras clara pruinosae iussit dare lumina nocti. quodsi fieri non potest ut stellae dii sint, ergo ne sol quidem ac luna dii esse possunt, quoniam luminibus astrorum non ratione differunt, sed magnitudine. quodsi hi dii non sunt, ergo ne caelum quidem in quo illa omnia continentur. simili AUCTORES 18 ss.] fragm. poet. Rom. coll. Baehrens p. 349. BRSHPV] 1 uicis P\\', corr. P3 mouerij item moueri B tamen HP 2 ntque] et J9, ac P mutua R 3 quibus ont R 5 frugibus ( ̃ m. 2) R 8 et OM H 11 horrendis P 13 minutis P 14 n⌊a⌋so V2 prouidentius H illi., (s er.) H 15 sentit edd. horrorcm (alt. o ex e m.2) R 16 his B yseu (y add. m.2)S quos (exp. m. 3) P faenomė ̈|na ( ̃ er.) B, faenomeun RP, fenomena SH, tbenomeaa F 18 td%t P figuras (8 <. !. B2) BSH 19 inposni\\'t\\' B2 porqu∗e (a er.) BH atras] astra R sparsa∗ (s er.) P 20 pruiuose (corr. Mt. 2) B dare (e ex i) H numina JP\\', corr. P3 noti P 21 quod OMt. si H ergo OMt. H nec HP fc s. l. P1?) 22 non possunt f, non del. P3 23 hii BRP1, alt. i Mp. P3 dii hi SH 24 nec BSHP (c s. l. P1) F modo si terra, quam calcamus, quam subigimus et colimus ad nidum, deus non est, ne campi quidem ac montes dii erunt: si hi non sunt, ergo ne tellus quidem uniuersa deus uideri potest. item si aqua, quae seruit animantibus ad usum bibendi aut lauandi, deus non est, ne fontes quidem ex quibus aqua profluit; si fontes non sunt, ne flumina quidem quae de fontibus colliguntur; si flumina quoque dii non sunt, ergo et mare quod ex fluminibus constat deus haberi non potest. quodsi neque caelum neque terra neque mare, quae mundi partes sunt, dii esse possunt, ergo ne mundus quidem totus deus est, quem idem ipsi Stoici et animantem et sapientem esse contendunt et propterea deum. in quo tam inconstantes fuerunt, ut nihil ab iis dictum sit quod non ab isdem fuerit euersum. sic enim argumentantur: fieri non posse ut sensu careat quod sensibilia ex se generat; mundus autem generat hominem, qui est sensu praeditus: ergo et ipsum esse sensibilem; item, sine sensu esse nou posse cuius pars habeat sensum: igitur quia homo sensibilis est, etiam mundo cuius pars est homo inesse sensum. propositiones quidem uerae sunt, et sensibile esse quod sensu praeditum gignat et habere sensum cuius pars sensu aucta sit, sed adsumtiones falsae quibus argumenta concludunt, quia neque mundus generat hominem neque homo mundi pars est. nam hominem a principio idem deus fecit qui et mundum, et non est pars mundi homo sicut corporis membrum: potest enim mundus esse sine homine sicut urbs et domus. atquin ut domus unius hominis habitaculum est et urbs unius populi, sic et mundus BRSHPV] 1 terram H et colimus OM. B 2 noc BHPV (sed c s. l. V2) mont(es) B hii BPY 3 nec RVar 4 uiuendi R, uibendi P\\', corr. P\\' 5 nee R 6 profluuit B nec B 8 et OMt. H 9 pr. ne\\'q.\\' P3 H et sapientem bis Pac, pr. expunx. P1? 13 iis scr., his C hisdem R 14 eu ersum ( ̃ er., ⌣ m. 2) F 15 qui <S\\'* 16 ipsum] id ipsum H sensibile V 18 mundo (o ex um) H 19 est] et R sensum H 20 praei dictum S gignet H 21 seasu] sensi <S\\' aucta. ⌊si⌋t P3? 22 generant (exp. m. 5) P 23 par⌈s⌉ B2 24 oK. et OMt. P 25 sic <S* etenim S 26 sicut] ut P atquin ut] ut quomodo (omodo tM ras. ex 4 litt. m. 2) B 27 pr. et] ut R domicilium est totius generis humani: et aliut est quod incolitur- , aliut quod incolit. sed illi dum student id quod falso susceperant confirmare, et sensibilem esse mundum et deum, non uiderunt argumentorum suorum consequentia. nam si mundi pars est homo et sensibilis est mundus, quia homo sentit, ergo quia mortalis est homo, mortalis sit et mundus necesse est nec tantum mortalis, sed et omnibus morbis passionibusque subiectus. et e contrario si deus est mundus et partes eius utique inmortales sunt, ergo et homo deus est, quia pars est ut dicitis mundi. si homo, ergo et iumenta et pecudes et cetera genera bestiarum et auium et piscium, quoniam et illa eodem modo sentiunt et mundi partes sunt. at hoc tolerabile est; nam et haec colunt Aegyptii. sed res eo peruenit ut et ranae et culices et formicae dii esse uideantur, quia et ipsis inest sensus et ex parte mundi sunt. ita semper argumenta ex falso petita ineptos et absurdos exitus habent. quid quod idem ipsi aiunt deorum et hominum causa mundum esse constructum quasi communem domum? ergo mundus nec deus est nec animans, si constructus est: animans enim non construitur, sed nascitur, et si est aedificatus, sic utique tamquam domus, tamquam nauis. est ergo aliquis artifex mundi deus et seorsum erit mundus qui factus est, seorsum ille qui fecit. iam illut quam repugnans et absurdum, quod cum caelestes ignes ceteraque mundi elementa deos esse adfirment, idem mundum ipsum deum dicunt! quomodo potest ex B(G)RSHPV] 1 est (post domicilium) om. V et OM*. P aliud] aut S et sensibilem — deum contra Dauisium in cur. sec. ad Hirtii bell. Alex. c. 68 tuetur Volkmannus, obseruat. misc. 1872 p. 14 2 aliud .R cum cett. 3 su⌊s⌋ceperant B1 ? et OMt. BR sensibile BS 5 ctoMt. B 6 sentithomo OMt. P homo oMt. B 7 et oMt. P morbis in mg P2 9 eius OM<. B 10 uti B ergo homo SH 11 quom<mi] quia B 13 col⌊u⌋nt V2 14 uid⌊e⌋antur V2 15 cx partc] parte jB, ⌈ex⌉ parte P2, partes edd. 16 ex] et B post absurdos C uel 7 litt. eras. H 17 quid quod] quicquid H idem ont. S ipsi om. B 18 commune If a Meut[a ex falso] incipit codicis C pag. 21 (144), in qua nihil nisi pars uersus 1 Tegi poterat 19 si — animans Mt inf. mg. P2 euim OMt. HP 20 si(c) B utiquae (exp. m. 3) P 22 et om. P erit—seorsum s. l. P2 seorsus SH quia R seorsus SH 23 quS ( ̃ m. 2) S 24 cum] qui B ceteraque quae P adfirmant B 25 item edd. dicant H multorum deorum aceruo unus deus confici? si astra dii sunt, mundus ergo non deus, sed domicilium deorum est. si uero mundus deus est, ergo illa omnia quae sunt in eo non dii sunt, sed dei membra, quae utique sola dei nomen accipere non possunt.. nec enim recte quis dixerit membra. hominis unius multos homines esse. sed tamen non est similis comparatio animalis et mundi. animal enim quia sensu praeditum est, etiam membra eius habent sensum nec nisi a corpore diuulsa brutescunt. cuius igitur rei similitudinem gerit mundus? nimirum ipsi docent, cum factum esse non diffitentur, ut esset diis et hominibus quasi communis domus. si ergo est constructus ut domus, nec ipse deus est nec elementa, quae sunt partes eius, quia neque domus habere dominium sui potest neque illa de quibus domus constat. non tantum igitur ucritate, sed etiam uerbis suis reuincuntur. sicut enim domus in usum habitandi facta per se nihil sentit dominoque subiecta est, qui eam fecit aut incolit, ita mundus per se nihil sentiens factori deo subiacet, qui eum in usum sui fecit. Duplici ergo ratione peccatur ab insipientibus, primum quod elementa id est dei opera deo praeferunt, deinde quod elementorum ipsorum figuras humana specie conprehensas colunt. nam solis lunaeque simulacra. humanum lu modum formant, item ignis et terrae et maris, quae illi Vulcanum Vestam Neptunum uocant, nec elementis ipsis in aperto litant. tanta homines imaginum cupiditas tenet, ut iam uiliora ducantur illa quae uera sunt: auro scilicet et gemmis et ebore EPITOME 25—122, 2] c. 20, 14 s. B(G)RSHPV] 1 un∗us (i er.) P as∗∗tra P 4 sola dei SH, solidi BRP, soli dii F 7 sensum SHar 8 a corpore] corpora <S\\' 9 post bnitescunt s. l. diuulsa repet. B3 13 neque oMt. R domiuum r post sui add. S R2 o P[o]test incipit codicis G pag. 22 (143), in qua pleraque legebantur 15 uerbi s∗ Ci uel e er.) V reuiucttur .B\\', corr. B3 si? r M. 2) S euim] igitur P 16 usu SH per oMt. P 17 facit jB\\', corr. B3, faci[t] C 20 quod elemta (sic) — deinde tM inf. mg. B3 quod elementa id] elementa quod J\\' 21 conpraehousos B\\', -ns corr. B3, comprensas P 22 im modum R 23 ignes V 24 ipsis oMt. P aperto] euento (u ex 1 m. 2) aperto B 25 hominem V, in ras. corr. V2 imaginem V iam] etiam H 26 pr. et OM. SH delectantur. horum pulchritudo ac nitor praestringit oculos nec ullam religionem putant ubicumque illa non fulserint. itaque sub obtentu deorum auaritia et cupiditas colitur. credunt enim deos amare quidquid ipsi concupiscunt, quidquid est propter quod furta et homicidia et latrocinia cottidie saeuiunt, propter quod bella per totum orbem populos urbesque subuertunt. consecrant ergo diis manubias et rapinas suas, quos certe necesse est inbecillos esse ac summae uirtutis expertes, si subiecti sunt cupiditatibus. cur enim caelestes eos putemus, si desiderant aliquid de terra, uel beatos, si aliqua re indigent., uel incorruptos, si uoluptati habent ea in quibus adpetendis cupiditas hominum non inmerito damnatur? ueniuut igitur ad deos non tam religionis gratia, quae nulla potest esse in rebus male partis et corruptibilibus, quam ut aurum oculis hauriant, nitorem leuigati marmoris aut eboris aspiciant, ut insignes lapillis et coloribus uestes uel distincta gemmis fulgentibus pocula insatiabili contemplatione contrectent. et quanto fuerint ornatiora templa et pulchriora simulacra, tanto plus maiestatis habere creduntur: adeo religio eorum nihil est aliut quam quod cupiditas humana miratur. hae sunt religiones, quas sibi a maioribus suis tra<ditas pertinacissime tueri ac defendere perseuerant, uec considerant quales sint, sed ex hoc ueras ac probatas esse confidunt, quod eas ueteres tradiderunt, tantaque est auctoritas uetustatis, ut inquirere in eam scelus esse ducatur. itaque creditur ei passim tamquam cognitae ueritati. denique aput Ciceronem sic dicit Cotta Lucilio: habes, Balbe, quid Cotta, EPITOME 12-20] cf. c. 20, 14 s. AUCTORES 26] de nat. deor. III 2, 6. B(G)RSHPV] 1 agnito.r; V prest⌜r⌝ingit B2 oculos] oculos [nec] oculo[s] G 2 relionem Pac, sic saepius, corf. Mt. 1 uel al. fulserit R 5 furta — propter quod om. P ct (ante homicidia) ow If ct ante latrocinia] uel S 9 in cur enim desinit codicisG pag. 22 (143) caelostis V1 si] qui S aliqui jR\\'F 10 de] e SHY 11 uoluntati (\\'u ex p) B3 13 esso potest B pactis S, partis (t ex c ? Mt. 2) V corruptilibus J{P 14 (ut) nitorem Heumannus 15 insignis P lapillos P 17 pr. et om. P 18 credantur R 19 quod cupiditas] cupiditas quam ratio B 22 probatas atque ueras V probus Heumannus 23 tauta\\'q:\\' P2 24 in OMt. B ea SH sceleris B dicatur B V 26 sic dicit add. B3 lucio H ⌞h⌟bess V2 bal⌞be⌟ V2 quid pontifex sentiat. fac nunc ego intellegam quid tu sentias: a te enim philosopho rationem religionis accipere debeo, maioribus autem nostris etiam nulla ratione reddita. credere. si credis, cur ergo rationem requiris, quae potest efficere ne credas? sin rationem quaerendam putas, ergo non credis: ideo enim quaeris, ut eam sequare, cum inueneris. docet ecce tc ratio nou esse ueras deorum religiones: quid facies? maioresne potius an rationem sequeris, quae quidem tibi non ab alio insinuata, sed a te ipso inuenta et elata est, cum omnes religiones radicitus eruisti? si rationem mauis, discedere te necesse est ab institutis ct auctoritate maiorum, quoniam id solum rectum est quod ratio praescribit: si autem pietas maiores sequi suadet., fatere igitur et illos stultos fuisse, qui excogitatis contra rationem religionibus seruierunt, et te ineptum, qui id colas quod falsum esse conuiceris. sed tamen quoniam nobis tanto opere maiorum nomen opponitur, uideamus tandem qui fuerint. maiores illi, a quorum auctoritate discedi nefas ducitur. Romulus urbem conditurus pastores inter quos adoleuerat conuocauit cumque is numerus condendae urbi parum idoneus uideretur, constituit asylum. eo passim confugerunt ex finitimis locis pessimi AUCTORES 18-124, 3] cf. Liu. I 8. BRSHPV] 1 intellego P tu quid codd. Ctc. 2 a tc) ait Zf philosophus jB\\', corr B3 accipere debeo religionis codd. Ctc. 3 a maioris H uestris S 4 ratio H credcrc] credo H, rationis est credere J\\', temcredera (corr. m. 2) V 5 requires P sin F, si ccM. ratiouem] rationem requiris et P 6 enim] ergo H 7 sequatr;c P, sequare s. l. w scquitris corr. V2 ace V1 8 religiones deorum V facias B 9 non tibi SH ab oMt. P iusinuata* (m er.) B 10 ⌜e⌝lata. B, elptta P; electa edd. omnis JX\\' serulsti R 11 (Sti V2 12 ratione H 13 perscribit If sin edJ. autem] enim SH pietas s. l. in ueritns corr. B3 uiaiorossequi in maiorestqu⌜a⌝e corr. B3, maiores esse quę H maioris V fate P 14 stultos illos B stultus F\\' 15 qui id] quid jR\\', quod R2 16 couumceris RSH tamen ow P quouiam] quia R tantopere SPV 17 tamen BPV di dedi quid BH 18 di\\'sk;odendi R2, disceri JP\\', diacefi P2, discon P3 orbem H1 19 cum⌜q.⌝ B3 20 condendae (ae ex a m. 3) P urbis H coastiutuitA sylum (corr. w. 3) P 21 tEoj V2 quique sine ullo condicionis discrimine. ita conflauit ex his omnibus populum legitque in senatum eos qui aetate anteibant et patres appellauit, quorum consilio gereret omnia. de quo senatu Propertius elegiarum scriptor haec loquitur: bucina cogebat priscos ad uerba Quirites, centum illi in prato saepe senatus erat. curia, praetexto nunc quae nitet alta senatu, pellitos habuit, rustica corda, patres. hi sunt patres quorum decretis eruditi ac prudentes uiri deuotissime seruiant, idque uerum atque inmutabile omnis posteritas iudicet quod centum pelliti senes statutum esse uoluerunt: quos tamen, ut in primo libro dictum est, Pompilius inlexit, ut uera esse crederent sacra quae ipse tradebat. est uero quod illorum auctoritas tanti habeatur a posteris, quos nemo cum uiuerent neque summus neque infimus adfinitate dignos iudicauit. Quare oportet in ea re maxime in qua uitae ratio uersatur, sibi quemque confidere suoque iudicio ac propriis sensibus niti ad muestiga-ndam et perpendendam ueritatem, quam credentem alienis erroribus decipi tamquam ipsum rationis expertem. dedit ommbus deus pro uirili portione sapientiam, ut et inaudita inuestigare possent et audita perpendere. nec quia nos illi temporibus antecesserunt, sapientia quoque 12 m primo libro] c. 22. AUCTORES 5 ss.] V 1, 11 ss. BRSHPV] 1 iis N edd. 2 senatu P quit-. etate (a er.) S 3⌞d⌟e V2 4 propersius (s ex t) B2 el* ∗iacorum (eg er.) D 5 in codd. Propert. hic ordo uersuum: 3. 4. 1. 2 5 buccina S 6 pratos R erant SH 7 uuuc quae] quae nunc codd. Propert. seuatu* (s er.) B 8 pellutos B\\', corr. B2 9 hii P eruditi* F ac OMt. P 10 serui⌜e⌝bant B3, seruiunt H itque F\\', corr. P3 11 iudicat SH 12 ⌜ut⌝ P2 pompilius ille ialejdt B 14 quod] quo P quos — uiuerent OMt. H 15 infi∗mus (r er.) S adfinitatem Pac, corr. Nt. 1 et 2 16 indicabat H 18 confiderem Pac, corr. Mt. 1 et 3 19 et perpendendam oHt. P 20 errori\\'bu\\'s B2 dec⌞i⌟ptamquam (pr. i in ras. ex e Mt. 3, i s. l. Mt. 1 ?) B ipsam B 21 experte S portioue] ratione R 22 inuestigare — audita OMt. B perp⌜en⌝derent B2 antecesserant, quae si omnibus aequaliter datur, occupari ab antecedentibus non potest. iniibabUis est tamquam lux et claritas solis, quia ut sol oculorum sic sapientia lumen est cordis humani. quare cum sapere id est ueritatem quaerere omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt qui sine ullo iudicio inuenta maiorum probant et ab aliis pecudum more ducuntur. sed hoc fallit, quod maiorum nomine posito non putant fiprt posse ut aut ipsi plus sapiant, quia minores uocantur, aut illi desipuerint, quia maiores nominantur. quid ergo inpedit quin ab ipsis sumamus exemplum, ut quomodo illi quae falsa inuenerant posteris tradiderunt, sic nos qui uerum inuenimus posteris meliora tradamus? Superest ingens quaestio, cuius disputatio non ab ingenio, \\' sed a scientia uenit: quae pluribus explicanda erit, ne quid omnino dubium relinquatur. nam fortasse aliquis ad illa confugiat, quae a multis et non dubiis traduntur auctoribus, eos ipsos quos docuimus deos non esse, maiestatem suam persaepe ostendisse et prodigiis et somniis et auguriis et oraculis. et sane mu!tA enumerari possunt digna miraculo, in primis illut, quod Attus Na-uius.summus augur cum Tarquinium Priscum moneret, ut nihil noui facere inciperet, nisi prius esset inauguratus, eique rex artis eius eleuans fidem diceret ut consultis auibus renuntiaret sibi, utrumne fieri posset id quod ipse animo concepisset, adfirmaretque Nauius posse, \\'cape igitur* inquit \\'hanc cotem eamque nouacula dissice\\'. at ille incunctanter EPITOME 13-18] c. 22, 1. AUCTORES § 7. 9 s. 12. 20 s.] cf. Minuc. Fel. c. 7, 3. § 8] ex - Vakr. Max., cf. PpitomM Paridis I 4, 1 ft Nepotiani I 4. 2 (cx Liu. I 36). B(G)RSHPV] 1 si OM. B 2 pst] et P\\', corr. P2 G aliis] illis Hartelius 7 fallit] eos fallit B 9 dpsi(puer)int S, desipierint H 10 ut] b et SH 12 damus H 13 dispositio H a] a⌜b⌝ B\\', ad H 15 nam om. H 17 docui P 19 numerari B 20 attius BS, actus H nMaios B summus ow. B 21 noui otM. R incipere⌜t⌝ B3 22 el*puans (a uel u er.) B post fidem .3 uel 4 litt. er. H 23 utmm H possit P 24 Mpnius B accipe B bane inquit (t ex d m. 3) P 25 ab H[aa]c ctoto]m incipit codicis <? pag. 23 (116), CMtMS in t«rs<. 1. 28 — 31 pleraque ky poterant meamque B dissice C\\', nisi quod [d]isic(e) C illa S accepit ac secuit. deinde illut, quod Castor et Pollux bello Latino aput lacum Iuturnae uisi sunt equorum sudorem abluentes, cum aedes eorum quae iuncta fonti erat sua sponte patuisset. idem bello Macedonico equis albis insidentes Publio Vatieno Romam nocte uenienti se obtulisse dicuntur nuntiantes eo die regem Persen uictum atque captum: quod paucis post diebus litterae Pauli uerum fuisse docuerunt. illut etiam mirabile, quod simulacrum Fortunae Muliebris non semel locutum esse traditur, item Iunonis Monetae, cum captis Veiis unus ex militibus ad eam transferendam missus iocabundus ac ludens interrogaret utrumne Romam migrare uellet, uelle respondit. Claudia quoque proponitur in exemplum miraculi. nam cum ex libris Sibyllinis Idaea mater esset accita. et in uado Tiberini fluminis nauis qua uehebatur haesisset nec ulla ui commoueretur, Claudiam ferunt, quae semper inpudica esset habita ob nimios corporis cultus, deam submissis genibus orasse, ut si se castam iudicaret, suum cingulum sequeretur: ita nauem, quae ab omni iuuentute non ualuit commoueri, ab una muliere esse commotam. illut aeque mirum, quod !up saeuiente Aesculapius Epidauro accitus urbem Romam diuturna pestilentia. liberasse perhibetur. sacrilegi quoque numerari EPITOME 21—127, 2] c. 22, 1 tum — commispnmt. AUCTORES § 9 s.] cf. Valer. MM. I 8, 1. 7-9] cf. ibid. § 4. 9-12] cf. ibid. § 3 (ex Liu. V, 22). § 13] cf. § 2 (M Liuio, cf. cpiton. lib. XI). § 14 s.] cf. ibid. I 1, 17 (cx Liu. IX 29). BRSHPV] 1 M] ct SH 2 lacus B saturni B, iuriri S, diuturnae H sudore B 3 aedis P1, corr. P3 iunctę S erant RacSH . 4 patuissent SII albima H 5 ⌜u⌝atieno B3, batieno ZT aduenipnd B nuntiasse B 6 ea B persem H, per sc PV uictum] quo nictum <S\\', inuictum F a<dqu,e B3 7 Pauli] pauli (bm. H) publi praesidis SH 8 forttmae (m in ras. Mt. 3) B, formae H mulieris H, muliebres P 9 itcm] et B monitae JB, om. H cum] quod B captis Vpiis] capti- uis H Veiis]ebthis(th ebin ras. m. 3) B, uegiis S, ueis V 10 militis SHaeP1, corr. P3 iocabundis Hac 11 interrogaret SII, interrogauit cett. **romam B uelle otM. H 13 Idaea] deum R, ideam H, sidęa V 14 tiberi P quS ( er.) B uehabatur F 15 claudia S 17 orasset S, adorasse H 18 pf. ab om. H 19 Jue) S, luae parv 20 sc ucniente V ⌜a⌝esculapius (a s. 1. afM. et pf. s in r<M. ex x tH. 3, jpr. u ex o m. 1) B 21 sacnlegjjt f \\' quoquo R1 malim enumerari, c/. pag. 125, 19 possunt, quorum praesentibus poenis iniuriam suam dii uindicasse creduntur. Appius Claudius censor cum ad seruos publicos sacra Herculis transtulisset, luminibus orbatus est et Potitiorum gens, quae prodidit, intra unius anni tempus extincta est. item censor Fuluius cum ei Iunonis Laciniae templo marmoreas tegulas abstulisset, quibus aedem Fortunae Equestris quam Romae fecerat tegeret, et mente captus est et amissis duobus filiis in Illyrico militantibus summo animi maerore consumptus est. praefectus diam Marci Antonii Turullius cum aput Coos euerso Aesculapii luco classem fecisset, eodem postea loco a militibus Caesaris interfectus est. his exemplis adiungitur Pyrrhus, qui sublata cx thensauro Proserpinae Locrensis pecunia naufragium fecit ac uicinis deae litoribus inlisus est, ut nihil praeter eam pecuniam incolume reperiretur. Ceres quoque Milesia multum sibi aput homines uenerationis adiecit. nam cum ab Alexandro capta ciuitas esset ac milites ad eam spoliandam inrupissent, oculos omnium repente obiectus fulgor exstinxit. rppehuntur etiam somnia AUCTORES § 16] cf. ibid. §20 (M Liu. XLII 3). § 17] cf. ibid. § 19. § 18] cf. ibid. I 1 Mt. 1 (M Liu. XXIX 18). § 19] px Valer. Max., cf. cpi- . tomas Paridis et Nepotiani I 1 cxt. 5. § 20 s.] cf. Valer. Mai. I 7, 4 (ex Liu. n 36). B(G)RSHPV] 1 quorum] in quo ZT praesentia (a c.r bus) B3 diis S, diu V indicasse F in uindtcasse crc desinit codicis G pag. 23 (116), sf- quitur pag. 24 (115), cuius in uerss. 23-31 fere omnia legebantur 2 ad seraos publicos] aduersus responsum P e<M., sedresponsum nequea Valerio Maximo neque a Liuio commemoratur 3 et luminibus SH pst MH II 4 potiorum B, putitiomm RH, putiorum 5\\', petitiorum P 5 lucinae BR 6 tAbulas SH quibus om. P 7 aK. et otn. P 8 in OMt. H pt summo P animerore S1 9 mwerore J?* etiam] est P antinii J!, antonini H, antoni P 10 turalleus B exculapii B\\', corr. B2 11 cadem 5\\'\\' pst interfectus B interfectus P3 12 iis J3\\', corr. B2 adiungitur] ine tellegitur Bl, corr. B3 pyrus B, pyrrus RS, pyrr*us ex pyrrhus H2 thensauro B, tensauro B, thesauro RSV, the*anro (s Mt. 3) P 13 lucren- SH B de%e\\' B\\' 14 lit⌜t⌝oribus R2 in loculum R, incolome F\\' 16 ueneratMnfs B\\', corr. B\\' alaxandro R 18 furgor S, fulgoro (exp. m. 3) f, falg6r (u s. l. er., quod add. w. 2) ignis Vedd.; c/\\'. ept. Paridis milites — flamma obiecta priuauit oculis pxstincsit JS\\', corr. JB\\'\\', cxstiacxit P etiam otM. r quae uim deorum uideantur ostendere. Tiberio namque Atinio homini plebeio per quietem obuersatus esse Iuppiter dicitur et praecepisse, ut consulibus et senatui nuntiaret ludis Circensibus proximis praesultorem sibi displicuisse, quod Autronius Maximus quidam uerberatum seruum sub furca medio circo ad supplicium duxerat, ideoque ludos instaurari oportere: quod cum ille neclexisset, eodem die filium perdidisse, ipse autem graui morbo esse correptus; et cum rursus eandem imaginem cerneret quaerentem satisne poenarum pro neclecto imperio pependisset, lectica delatus ad consules et omni re m senatu exposita recepisse corporis firmitatem suisque pedibus domum redisse. illut quoque somnium non minoris admirationis fuit quo Caesar Augustus dicitur esse seruatus. nam cum bello ciuili Brutiano inplicitus graui morbo abstinere proelio statuisset, medico eius Artorio Mineruae species obuersata est monens, ne propter corporis inbecillitatem castris se Caesar contineret. itaque in aciem lectica perlatus est et eodem die a Bruto castra. capta sunt. multa practerea. possunt similia exempla proferri, sed uereor ne si fuero in propositione rerum contrariarum diutius inmoratus, aut oblitus esse propositi uidear aut crimen loquacitatis incurram. Exponam igitur istorum omnium rationem, quo facilius . EPITOME 22. 129, 2 s.] c. 22. 1 doceam — indderunt. AUCTORES § 22] cf. Valer. Max. I 7, 1. B(G)RSHPV] 1 cum S, ⌞uim⌟ V2 At:nio] Latinio Valer. Max. aliique, * sed c/. c. 16, 11 2 sese f\\' 3 praecipisse P 5 in qu(id:t) desinit codicis C pag. 24 (115), sequitur pag. 25 (114), in qua nihil legi. poterat uerb⌜er⌝atum B2, dmprbcratum edd. forcam B\\', fur- corr. B3 6 su⌜p⌝plicium B3 7 neglexisset SHV ⌜filium⌝ B2 pcrdisse R, perdidisset P ipsum RS esset (\"t s. l. B2) BP 8 corrcptum RS eadem Zf 9 carneret V quaerententem 6\\', quaerentem om. H neglecto SHP 10 delatus bis B\\', alt. expunx. B2 ∗et (\"s er.) B 11 roccpisse] recepta ct (ta ex tis et Pt M- 2 litt. incert. w. 2) B firmitatem B\\', alt. m del. B3 12 fuit] suae 5\\' 13 Caesar Augnstus] gaius caesar B, g. caesar augustus R 14 bntttiano H post morbo in mg. esset correptus ct cum rursus add. B3 stahusset om. H 15 astorio S 16 inbpcciltitatpm B1, pr. c del. B3 ⌜caesar⌝ B3 17 acie BP delatus B et otM. P ea B, eadem H !tb bmptc P 18 sunt ow. P 22 isto**tntm (ico er.) P qua P\\', corr. P=! res difficiles et obscurae intellegantur, et has omnes simulati numinis praestrigias reuelabo, quibus inducti homines a ueritatis uia longius recesserunt. sed repetam longe altius, ut si quis ad legendum ueri expers et ignarus accesserit, instruatur atque intellegat quod tandem sit caput horum et causa malorum, et lumine accepto suos ac totius generis humani perspiciat errores. cum esset deus ad eicogitandum prouidentissimus, ad faciendum sollertissimus, antequam ordiretur hoc opus mundi, quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut est semper, ut ab eo bonum tamquam riuus oreretur longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset uirtutibus patris dei praeditus. quomodo autem id uoluerit, in quarto libro docere conabimur. deinde fecit alterom, in quo indoles diuinae stirpis non permansit. itaque suapte inuidia. tamquam ueneno infectus est et ex bono ad malum transcendit suoque arbitrio, quod illi a deo liberum fuerat datum, contrarium sibi nomen a.dsciuit. unde apparet 13 in quarto libro] c. 6. 8. EPITOME 17 s. unde — liuorem] cf. 22, 7. AUCTORES 5] Verg. Aeu. XI 361. B(G)RSHPV(g)] 1 pr. et] ad S simulati numims] simulationum causas in his J3, simulationum Iu his .P, simulatjj* nominis (i m ras. Mt. 2, post c uel i er.) F 2 nominis S praestrigias F, praestigias cett., nisi quod praestigiis (is M: as) B3 releuabo R indocti B 4 a Veri expers tMeipit codtCM G pag. 26 (113) paene tota lecta et] atque R 5 capud B, om. H 6 accepto lumine S 7 prospiciat H *errores (t er.) P 9 post mundi M RSg haec: fecit m principio bonum et malum. id plane quid sit apertius (aptius Sg) eiplicabo, ne quis me ita loqui arbitretur ut poetae solent, qui res incorporales quibusdam figuris quasi utsibilibus (uisilibus B\\', corr. R2) comprehendunt, cum praeter ipsum nihil adhuc esset 10 bonum ont. B\\' (s. l. add. B3) G, bonus P ⌜tam⌝quam R2 11 oriretur HP2 Ci ex e) V2 (i s. l. pro e) produxit] genuit R similem lima del. B post spiritum in mg. XFM\\' B\\' 12 uir⌜tu⌝tibus V dei patris edd. id ont. V 13 uoluerit] fecerit cum solus esset RSH docere conabimur] coQabimur explicMe H deinde fecit alterum] deinde (om. S) fecit per ipsum quem genuit alterum corruptibilis naturae RS ad alterum in mg. diabolus cKM. B* 14 indolis S permaneret R itaque] suaque B, su[aqu]<e) G 15 suapte] apte .B, [sese] G, sua ipse H et om. BG 16 transcedit F in suoque P 17 insciuit P\\', corr. f xvmi. Lact. 1. 9 cunctorum malorum fontem esse liuorem. inuidit enim illi antecessori suo, qui deo patri perseuerando cum probatus tum etiam carus est. hunc ergo ei bono per se malum enectum Graeci διβολον appellant, nos criminatorem uocamus, quod crimina in quae ipse inlicit ad deum deferat. exorsus igitur EPITOME 3-5] c. 22, 6 5] is qui locum infra adlatum confinxit, capite 24 Epitomae uidetur usus esse; cf. eius loci uerba §1 cur — uoluerit esse] Epit. 24, 2 dicam — uoluerit; § 4 uoluptas—dolore] c. 24, 9; et utrumque — sustulens] c. 24, 9 alterum — utrumque. B(G)RSHPv(g)] 1 leuiorem S1 enim] autem B illi] OMt. S, utrique H 2-4 perseuerando — Graeci] et probatus et karus est, de quo nunc parcius, quod alio loco et uirtus eius et nomen et ratio enarranda nobis erit: interim de hoc uberius, ut dispositio diuina noscatur, quia nec bonum intellegi sine malo potest nec malum aeque sine bono et sapientia boni malique notitia* (e tr.) syt. hunc ergo malum spm graeci J!, uerba de quo nunc — enarrauda nobis erit M: § 7 2 cum probatus] comprobatus H, cumprobatus (corr. m.2) r tum] cum <S\\' 3 etiam BGP, etiam et RSHV carus] (p)[robat]us G 4 diabolon B, dia〈b〉[olo]n C, diabylon H, diabolum P 5 in OtM. H post deferat in RSg haec: (1) Cur autem iustus (iustu⌜s⌝ S2, iustu g) deus talem uoluerit (uoluit Sg) esse, quantum sensus nostri mediocritas poterit, explanare conabor. %) fabricaturus hunc mundum, qui constaret M rebus inter se contrariis atque discordibus, constituit ante diuersa fecitque ante omnia duos fontes (Tortes S) rerum sibi (ṣịḅị, e.cp. m. 2 S) aduersarum (duersarium S1, adnersatium S2, aduersancium g) inter seque (atque in r<M. ex que tM. 2, ont. se, S) pugnantium, illos scilicet duos (duum, corr, m. 2 R) spiritus, rectum atque prauum, quonun alter est deo tamquam dextera, alter tamquam sinistra, ut in eorum essent potestate contraria illa, quorum mixtura (mntura*, m er., quod add. m. 2 S) et temperatione mundus et quae m eo sunt, uniuersa constarent. (3) item facturus hominem, cui uirtutem ad uiuendum proponeret, per quam (quem g) immortalitatem adsequeretur, bonum et malum fecit, ut posset esse uirtus: quae nisi (que si Sg) malis (t f<M. ex u R) agitetur, aut uim suam perdet (pdet S1, exters. et augt corr. S2) aut omnino non erit. (4) nam ut opulentia bonum uideatur, acerbitas egestatis (ege⌞sta⌟tis S, egestate g) facit et gratiam lucis commendat obscuritas tenebrarum, naletudinis (ualitudinis Sg) et sanitatis aoluptas ex morbo ac fatque g) dolore cognoscitur: ita bonum sine malo m hac (⌜h⌝ac S2) uita esse non potest. et utrumque licet contrarium sit, tamen ita cohaeret, ut alterum si tollas, utrumque BustuleriB (substuleris Sg). (5) nam neque bonum conprehendi ac percipi potest sine declinatione ac fuga mali nec malum caueri ac uinci sine auxilio conprehensi ac percepti boni. necesse igitur fuerat et malum fieri, ut bonum deas fabricam mundi illum primum et maximum filium praefecit operi uniuerso eoque simul et consiliatore usus est et artifice in excogitandis ordinandis perficiendisque rebus, quoniam fieret. (6) et quoniam fas non erat ut a deo proficisceretur malum — neque enim contra se ipse faciet —, illum constituit (coustituit qui g) malorum inuentorem (inuentor̃ S1, -rẽ S2, inuentor est g). quem cum faceret, dedit illi ad mala excogitanda ingenium et astutiam, ut in eo esset et uoluntas praua et perfecta nequitia: ab (et ab edd.) eo contraria uirtutibus suis uoluit oriri eumque secum contendere, utrumne ipse plus bononun daret an ille plus malorum. (7) sed rursus, quoniam deo summo repugnari non potest, bonorum suorum potestatem illi alteri (Buenemannus, ultori BSg) adsignauit, quem supra bonum ac perfectum (ad bonum cf. supra § 3 deus ... quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat ... ut ab eo bonum tamquam riuus oreretur ... produxit similem sui spiritum eqs., perfectus est § 7) esse dudmus. ita duos ad certamen composuit et instruxit, sed eorum alterum (quem add. R) dilexit ut bonum filium, alterum abdicauit ut malum. postea autem multos alios genuit operum suorum ministros, quos Graeci ἀγγέλους (ANrGAOYC BSg) nominant et illos t unius se (sed edd.) repugnantis qualem natura equorum (sic R, equorum S, uocem OMt. g; repugnantis naturae qualis duorum edd. — Locus corruptus est ac ualde mutilatus; sententiam eius ex communi loti.., loci argumento et CM quae sequuntur effeci potest fuisse hanc: duo genera angelorum o deo facta esse inter se repugnantia et diuersa, unum ircorruptibile torum quos uellet semper sibi fidem, seruantes similes esse spiritus tHttM recti (cf. § 2] eiusquesocios, alterum corruptibile eorum qui facti essent ad td, M< ad peccatum inlecti similes fierent spiritus illius pMMt atque eius satellites). (8) sed pars illa (pars illa OM. R) corruptibilis non utique statim corrupta (correpta S) est m ortus sui principio (principia S), sed post compositum ordinatumque mundum sicut (sic S) mox (e/\\'. c. 14,1-4) docebimus, a substantiae caelestis uigore (uigorS, sed del. m. 1 ? jS9 peruersa uoluntate desciuit (desiuit S, desiit g). ceterum in principio pares nniuersi et (bw. Sg) aequa condicione apud deum fuerunt et idcirco angeli omnes, quorum principes erant (errant, e.rp. Mt. 1 ? R) illi dno. (9) cum autem deus ex his (iis R, hiis g) duobus alterum bono praeposuisset, alterum malo, exorsus est itaque (om. Sg) fabricam mundi, omnibus iis (Tus S, hiis g) quos creauerat ministrantibus et per certa (percepta Sg) officia dispositis. illum uero primum et maximum filium praefecit e. g. a. (aMpfo 1), sic B; dispositis. exorsus igitur deus fabricam mundi, illum primum et maximum fllium praefecit e. q. s., sic Sg; cf. de hoc loco Prolegomena B(G)RSHPV] 1 mundullum P\\', corr. P2 et primum C 2 operi f! in ras. ex e ? m. 3) B in usus est artifici desinit eodtCM G pag. 26 (113) 3 in OM. H ornandis NF 9* is et prouidentia et ratione et potestate perfectus est; de quo nunc parcius, quod alio loco et uirtus eius et nomen et ratio enarranda nobis erit. nemo quaerat ei quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera deus fecerit: omnia enim fecit ei nihilo. nec audiendi sunt poetae, qui aiunt chaos in principio fuisse, id est confusionem rerum atque elementorum, postea uero deum diremisse omnem illam congeriem singulisque rebus ex confuso aceruo separatis in ordinemque discriptis instruxisse mundum pariter et ornasse. quibus facile est respondere potestatem dei non intellegentibus, quem credant nihil efficere posse nisi ex materia. subiacente ac parata.: m quo errore etiam philosophi fuerunt. nam Cicero de natura deorum disputans ait sic: primum igitur non est proba-. bile eam materiam rerum unde omnia. orta. sunt esse diuina prouidentia effectam, sed et habere etha-buisse uim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti prouidentiae diuinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipsa faceret, sed quam haberet paratam. quodsi materia non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. o quam multa sunt uitia in his decem uersibus! primum quod is qui in aliis disputationibus et libris fere omnibus pronidentia-e fuerit 2 alio loco] IV 6 ss. EPITOME § 8-11] 22, 2 cum deus — condidisset. AUCTORES 5-9] cf. Ouid. Metam. I 7s. 21. 32s. 13] frg. 2. BRSHPV] 1 his BarSH prouidentiae P1, alt. e del. P2 2 nunc B3 parcius R2, partius P ratio*e (n er.) narranda V 3 ista] sit ista SH materies (-ies ex -iis B2) BSH 4 pr. tam] aut unde tam SH 7 uero om.\\'B diremisisse (exp. tM. 3) P 8 digestis B, describtis (de- ex di-) R2, descriptis S, discriptione c. 10, 2 conporat Buenemannus 9 ordinasse S1 13 sic ait e<M. 15 effectum H et (ante habere) otM. B et (att<e M habuisse) s. l. R2 16 et] ac H quid] quibus P 17 fecit F 18 eaqu: (corr. m. 2) P, idem H 19 diuinae f materia S 20 qua? B ipsa edd., ipsa B3, ipse RSHPV, cf. pag. 134, 23 faceret. F\\' 21 est om. H nec MP (sed c 8. !. add. P2) 22 o add. B\\' 23 is] iis B, *is (Tt er.) <S\\' 24 fere omoibus] prae omnibus quin H adsertor et qui acerrimis argumentis inpugnauerit eos qui prouidentiam non esse dixerunt, idem nunc quasi proditor aliquis aut trans fuga prouidentiam conatus est tollere. in quo si contra dicere uelis, nec cogitatione opus est nec labore: sua illi dicta recitanda sunt; nec enim poterit ab ullo Cicero quam a Cicerone uehementius refutari. sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum, ut liceat hominibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelint: sententias ipsas consideremus. non est inquit probabile materiam rerum a deo factam. quibus hoc argumentis doces? nihil enim dixisti quare hoc non sit proba-bile. itaque mihi e contrario uel maxime probabile uidetur, nec tamen temere uidetur, cogitanti plus esse aliquid in deo, quem profecto ad inbecillitatem hominis redigis, cui nihil aliut quam opificium concedis. quo igitur ab homine diuina illa uis differet, si ut homo sic etiam deus ope indiget aliena? indiget autem, si nihil moliri potest, nisi a.b altero illi materia, ministretur. quod si fit, inperfectae utique uirtutis est, et erit iam potentior iudicandus materiae institutor. quo ergo nomine appellabitur qui potentia deum uincit? siquidem maius est propria facere quam aliena disponere. si autem fieri non potest ut sit potentius deo quicquam, quem necesse est perfectae esse uirtutis potestatis rationis, idem igitur materiae fictor est qui et rerum ex materia constantium. neque enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit aut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum AUCTORES 9. 25] cf. pag. 132,13-16. BRSHPV] 2 non esse — trasfuga, (stc) prouidentiam in mg. add. tn. 1 uel al. m. att<. S 3 transagura H 4 uellis P 5 dictata RS 7 achademicorum BSH, acedimicorum P 8 ipsius V 9 rerum ont. P a s. l. P2\\' 10 nihil] non B 11 itaque — probabile oMt. P mihi] nichil S 14 cui rtM. ex cum F, cum codd. recent. et Heumannus opi6cTum H2 14.15 diNeret (differt H) igitur ab homine illa diuina uis SH 15 difFert BHPз s. l., diSerre P\\', differret r si om. B si ut] sicut F 16 indiget (g ex c M. 3) P moliri F 17 sit S 19 quo* (d er.) F potentia. fm er.) JS 20 post disponere haec fieri non potest propria facere quam aliena disponere f, expunx. P2 21 quem] quam S 22 perfectac (exp. w. 2) V 23 fictor est] fictorem S, factor H 24 esse add. H2 (et) habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit habere nullo dante, quam naturam nullo generante? si habuit uim, ab aliquo eam sumpsit. a quo autem sumere nisi a deo potuit? si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. a quo autem nisi a deo potuit procreari? natura enim, qua dicitis orta esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest: si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea deus sit necesse est, nec alio nomine appellari potest ea uis, in qua inest et prouidentia excogitandi et sollertia potestasque faciendi. melius igitur Seneca omnium Stoicorum acutissimus, qui uidit nihil aliut esse naturam quam deum. ergo inquit deum non laudabimus, cui naturalis est uirtus? nec enim illam didicit ex ullo. immo laudabimus. quamuis enim na.turalis illi sit, sibi illam dedit, quoniam deus ipse natura est. cum igitur ortum rerum tribuis naturae ac detrahis deo, in eodem luto haesitans uersura soluis, Geta. a quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima comparatio. ut faber inquit cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sic isti prouidentiae diuinae materiam praesto esse oportuit, non quam ipsa faceret, sed quam haberet paratam. immo uero non oportuit: erit enim deus minoris AUCTORES 12] frg. 122. 17 s.] Terent. Phorm. V 2, 15s. 19] cf. pag. 132, 16. EXPILATORES § 21] cf. Isidor. orig. XI 1, 1. 15 s. deus est] ibid. BRSHPV] 1 et addidi ex p. 132, 15 habuisse] habuisse semper JP 4 si] porro si B 5est (exp. m. 2) B 9 uis om. R 10 et] post B1, post B2, poet sic B3 cogitandi H potestatisque Ci ex e Mt. 3) B 13 enim OM. B 14 didicit JTx laudauimus V illi naturalis S 15 illi* (s er.) H 17 haesitans B, hesitM ac jy; haesitas codd. Terent. uersura soluis V, quod postulat nexus sententiarum Lactantii; uersuram soluis cc«.; uorsuram solues codd. Terent. except. uorsura G, soluis DL1 ge*ta (s erJjB, OMt. H, greta. V 18 negas] negas mundum SH 20 fac̃ V2 21 eam B parata. Fx idem H 22 materia H 23 non quam] numquam H ipsa. edd. (cf. pag. 132, 20), ipse C, nisi quod ex ipsa uel ipsa B3 potestatis, si ex parato facit; quod est hominis. faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem inbecillitatis humanae est. deus uero facit sibi ipse materiam, quia potest: posse enim dei est; nam si non potest, deus non est. homo facit ex eo quod est, quia per mortalitatem inbecillus est, per inbecillitatem definitae ac modicae potestatis; deus autem facit ex eo quod non est, quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem potestatis inmensae, quae fine ac modo careat sicut uita factoris. quid ergo miram si facturus mundum deus prius materiam de qua faceret praeparauit et praeparauit ei eo quod non erat? quia nefas est deum aliunde aliquid mutuari, cum ex ipso uel in ipso sint omnia. nam si est aliquid ante illum, si factum est quicquam non ab ipso, iam potestatem dei et nomen amittet. M enim materia numquam facta est sicut deus, qui ex materia fecit hunc mundum. duo igitur constituuntur aeterna et quidem inter se contraria, quod fieri sine discordia et pernicie non potest; conlidant enim necesse est ea quorum uis ac ratio diuersa. est. sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. ergo fieri non potest quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia uelut ex fonte descenderint. itaque aut deus ex materia ortus est aut materia ex deo. quid horum sit uerius facile est intellegi. ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. potestas faciendi aliquid non potest esse nisi in eo quod sentit, AUCTORES 12 cum ex ipso — omnia] cf. Bom. 11,36. RRSHPV]1 faciat S faber S2 2 aedificauit BacR 3 humanae, alt. a del. M. 3 B sibi om. SH 4 enim] autem B dii J!\\' 5 per OM. R 6 mortalitate. (m er.) R inbeccill*us (i er.) B, inbecillius (&Ep. Ht. 3) P definitae V2 ac] et SH post modicae eras. ac R 7 fccit S 9 fine. (m er.) B modico B caret H 10 facere P 11 et praeparauit. om. SH ex P2 12 mutuari H2V2 in ipso P2 13 alt. si MM. F; et si edd. 14 abipso Cbi w. 2 ?) P iam et H, iam ont. F amittit H 16 fecit] tegit P ab Aeterna incipit codicis C pag. 27 (134), cuius Mt uerss. 1—3 ei 14—31 pleraque legebantur efquidem B3, e[q]uidem C 20 exsuperare H 21 aeterni (sic corr. M. 2) JB, aeterna P ae\\'luf F\\' 23 quod F\\' hor*um (t er.) B facilius B 24 his f sensa* (m er.) R, sensum P 25 et potestas B quod sapit, quod cogitat, quod mouetur. nec incipi aut fieri aut consummari quicquam potest, nisi fuerit ratione prouisum et quemadmodum fiat antequam est et quemadmodum constet postquam fuerit effectum. denique is facit aliquid qui habet uoluntatem ad faciendum et manus ad id quod uoluit inplendum. quod autem insensibile est, iners et torpidum semper iacet; nihil inde oriri potest ubi nullus est motus uoluntarius. nam si omne animal ratione constat, certe nasci non potest ex eo quod ratione praeditum non est, nec aliunde accipi potest id quod ibi unde petitur non est. nec tamen commoneat aliquem quod animalia quaedam de terra nasci uidentur. haec enim non terra per se gignit, sed spiritus dei, sine quo nihil gignitur. non ergo deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, inpatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri, sed materia potius ex deo est. quidquid est enim solido et contrectabili corpore, accipit externam uim; quod accipit uim, dissolubile est; quod dissoluitur, interibit; quod interit, ortum sit necesse est; quod ortum est, habuit fontem unde oreretur id est factorem aliquem sentientem prouidum peritumque faciendi. is est profecto nec ullus alius quam deus. qui quoniam sensu ratione prouidentia potestate uirtute praeditus est, et animantia et B(G)RS( — 4)HPV] 1 aut fieri∗∗ aut P 2 ratione* (m er.) V 3 et quemadmodum fiat antequam est otK. B1 (w SMp. mg. add. B3) G\\'F 4 et postquam R, postquam P2 his RarS in his facit antiqua pars codicis <S\\' primum deficit (/b!. 38 b) 8 constatj non constat B, idem in C fuisse spatio indicatur non R2 10 id om. B 11 uideantur jH 12 terra] terra ea H se] so non V, non del. V2 13 quia] qua. ea (cotr. m. 2) H prMditut (m cr., s in. 2) R, praeditum (sic corr. w. 2) H, praeditus P in [prMd](itum ex m) desinit codicis G pag. 27 (134), sequitur pag. 28 (133), cuius in uerss. 23—31 pauca legebantur 14 sensibili B sapiens] sapit non B patibile V 16 enim est F contrectabile R1, contractabili P 17 ex\\'/// ternam (2 uel 3 litt. er.) H accipit uim dis- OMt. P dissoluibile RV 18 dissohu V intcribit] interit edd. interit ortum] interiturum P quod ortum cst OMt. P 19 habuit] habuit utique .R oriretur (i ex i e R2P3) RPV, oreretur (corr. Mt. 2) Zf 20 faciendi is] faciendis B, faciendiis V2 profectio (exp. m. 2) P 22 prudentia B, pr∗u∗∗dentia (oui eras. et u s. l. Mt. 2) V, prouidpntiam P pro et] at enim R et animantia OM..P inanima, creare et efficere potest, quia tenet quomodo sit quidque faciendum. materia uero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. quod enim semper fuit, semper esse non desinit, et unde afuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. quin etiam facilius est ut id quod habuit initium fine careat, quam ut habeat finem quod initio caruit. materia igitur si facta non est, nec fieri ex ea quicquam potest; si fieri ex ea non potest, ne materia. quidem erit; materia est enim ex qua fit aliquid. omne autem ex quo fit, quia. recipit opificis manum, destruitur et aliut esse incipit. ergo quoniam finem habuit materia tum, cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. nam quod destruitur, aedificatum est, quod soluitur, alligatum, quod finitur, inceptum. si ergo ex commutatione ac fine materia colligitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a deo potuit? solus igitur deus est qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus ac natiuitas eius ex aliqua re altera. pendet, quae illum mutata dissoluat. ex se ipso est, ut in primo diximus libro, et ideo talis est qualem esse se uoluit, inpassibilis inmutabilis incorruptus beatus aeternus. iam uero illa conclusio qua sententiam terminauit multo absurdior. quodsi materia inquit non est a deo facta, ne terra quidem et aqua et aer et ignis a deo factus est. quam callide periculum pra.eteruolauit! sic enim 20 in primo libro] c. 7,13. AUCTORES 23] cf. pag. 132, 20. B(G)RHPV] 1 iQammantia B, inanimia V 4 semper esse oMt. B abesse] esse B hinc oMt. H 5 ut* F 6 ut OM. B id quod H 7 caruit P\\' igitur] ergo V nec V2 10 recepit RH 11 est P2 12 quodque RacH distruitur R 13 sollitur JB\\', soluitur B3, sol∗uitur (l erj P 14 ex] in R in [ex] c[omm](uta) desinit codicis G pag. 28 (133) materiae RPV collegitur F ab d,o V2 16 distruere R 17 remanebit H 18 ac] nec H 19 altera] ab altera H mutata] mutet M B 21 se esse B se ow. PV1 iQcormpttUSj *** (us Mt. 1 ?) P aeternus OM. P 22 quae RP 23 absurdior H2 post absurdior s. l. est V2 post terminauit add. Tullius f(M. dno P 24 nec P2\\' <\\'t ignis — factus est ont. P superius illut adsumpsit, tamquam probatione non indigeret, cum id multo esset incertius quam illud propter quod adsumptum est. si non est inquit a deo facta materia, nec mundus a deo factus est. ex falso maluit colligere quod est falsum quam ex uero quod uerum, et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto ad euertendum quod erat certum. nam diuina prouidentia efFectum esse mundum, ut taceam de Trismegisto qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum quae idem nuntiant, taceam de prophetis qui opus mundi et opificium dei uno spiritu et pari uoce testantur, etiam inter philosophos paene uniuersos conuenit; id enim Pythagorei Stoici Peripatetici, quae sunt principales omnium disciplinae. denique a primis illis septem sapientibus ad Socraten usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen dissentire a ceteris uideretur, uetera. uoluit euertere: in quo illum circumlatrantes philosophi omnes coarguerunt. certius est igitur mundum prouidentia instructum quam materiam prouidentia conglobatam. quare non oportuit pntare idcirco non esse mundum diuina prouidentia factum, quia materia AUCTORES 3] cf. pag. 132,21. § 48-50 (Epicurus)] cf. ad frg. 368 (p:tg. 247, 27). 8 Trismegisto] cf. fragmenta ap. Stob. ecl. I 5, 16. 20. 9 SibyUarum] cf. frg. I. II (pag. 3. 5 Friedl.) et passim. BRHPV] 1 probationem B non oMt. P 6 euertendum B3 7 erat] est B 8 ut taceam OMt. P trismegesto B qui ex quo F 9 syllabarum F 10 prophę*tis (c er.) P artificium JP et] ac B 12 comuenit B\\', corr. B3 id enim ow. P pythagorei B3, pythagorici H perypathetici F et quae .R, qui P 13 principales P2 14 ad] a NP\\' socratem JB, socrate∗ (n ? er.) F ac R, et ad B, ad HPV platonem y confessi JP\\', corr. P3 et] nec B 15 saeculi P . existitit sic F 16 delirans B quia u*deret (i er.) H audiret B1P1V1, corr. B3P3V2 negare* (t er.) B 17 et H1 nomini B\\\\ corr. JB\\' construeret P\\' 20 certum H 21 materia B 22 prouidentia,mj JS* 23 prouidentiadiuinitus] prouidentia sit eifecta* (a ex u m. 2, s er.) \\'sciendam itaqae\\' (s. l. Mt. 2) etiam materiam factam esse diuinitus R eius diuina prouidentia facta non sit, sed quia mundus diuina prouidentia sit effectus, etiam materiam factam esse diuinitus. credibilius est enim materiam potius a deo factam, quia deus potest omnia, quam mundum non esse a deo factum, quia sine mente ratione consilio nihil fieri potest. uerum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. cum enim suscepisset disputationem qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem diuinitatem ignorantia ueri putauit esse tollendam. itaque deos potuit toilere, quia non erant: cum autem prouidentiam diuinam quae est in uno deo conaretur euertere, quia contra ueritatem niti coeperat, deficientibus argumentis in hanc foueam necessario decidit, unde se extricare non posset. hic ergo illum teneo haerentem, teneo defixum, quoniam Lucilius qui contra disserebat ommutuit. hic est cardo rerum, hic uertuntur omnia. explicet se Cotta si potest ei hac uoragine, proferat argumenta quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla prouidentia effecerit, ostendat quomodo quicquam ponderosum et graue aut esse potuerit sine auctore aut inmutari ualuerit, ac desierit esse quod semper fuit, ut inciperet esse quod numquam fuit. quae si docuerit, tum demum adsentiar ne mundum quidem diuina prouidentia constitutum, et tamen sic adsentiar, ut aliis illum laqueis teneam. eodem enim quo nolet reuoluetur, ut dicat et materiam, de qua mundus est, et mundum, qui de materia B(G)RHPV] 1 sit] est H 2 esse] eẽ P3 6 Md\\' P2 disputAtione H 7 qua F* natura H tolleretur H ab Ebant omnem diuinitatem incipit codicis G pag. 29 (78) paene tota lecta 8 diuinitatem] neritatem P ignorantiam (exp. w. 2) JB, ignoranti!: (sed * minus cert.) C patet B1, putat B2 9 fuerant H 10 in uno deo] uni (xi ex o m. 2 deo R, s. l. propria. add. R2 11 deficientitu\\'s B 12 necessario om. G 13 potuit JB, po[tuit] C ego RP edd., **go (er eras., e s. J. w. 2) V 14 quoniam] quia. BG ommutuit C est] est ergo F 15 hu*c (xi er.) R nertentur BG 16 hac ont. BG 17 effecerat R 18 quiquam C et] aut P grauemaut esse (m linea del. Mt. 3, a a. J. Mt. 2) .B, gra[uem e]sse C poterit R 19 auctore* (m er.) P immutare V1 uoluerit P ac] aut H i desierit (aa. i ex a m. 2) R 21 tunc R 23 nolet (sic corr. m. 3) JB, non uult P 24 materia P qui de] quidem GP est, natura extitisse, cum ego ipsam naturam deum esse contendam. nec enim potest facere mirabilia id est maxima ratione constantia nisi qui habet mentem prouidentiam potestatem. ita. fiet ut deus fecerit omnia nec quicquam esse possit omnino quod non originem a deo traxerit. at idem. quotiens Epicureus est ac non uult a deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus uectibus, qua molitione tantum hoc opus fecerit. uideres fortasse, si eo tempore potuisses esse quo fecit. sed ne perspiceret homo dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum nisi perfectis omnibus. sed ne induci quidem poterat: quomodp enim subsisteret, cum fabricaretur desuper caelum, terra subter fundaretur, cum fortasse umida uel nimiis rigoribus torpora.ta. concrescerent uel igneis caloribus incocta et solidata durescerent? aut quomodo uiueret nondum sole instituto nec frugibus aut animalibus natis? itaque necesse fuit hominem postremo fieri, cum iam mundo ceterisque rebus manus summa esset inposita. denique sanctae litterae docent hominem fuisse ultimum dei opus et sic inductum esse in hunc mundum quasi in domum iam paratam et instructam; illius enim causa facta sunt omnia. idem etiam poetae fatentur. Omdius perfecto iam mundo et uniuersis animalibus figuratis hoc addidit: sanctius his animal mentisque capacius altae derat adhuc et quod dominari in cetera posset, natus homo est. AUCTORES 7] Cic. de nat. deor. I 8,19 s. 23 ss.] Met. I 76 ss. B(G)RHPV] 1 est (exp.m.3) B naturam BG tum B ergo BGHac 4 ne RP poterit esse G 5 in omnino desinit codicis C pag. 29 (78), sequitur pag. 30 (77), cuius in Mers. 31 paucae litterae legebantur 8 molitione R2 hoc tantum JR, id tantum hoc H uidere B, uideret B, utderes (exp. Mt. 2) V fortasse] fortasse potuisses (s Mt. 3) B 9 potuisset H quo] quo* (d er.) deus F, quo* (d er.) V 10 opera (\\' m. 2) B modum V1 12 cum] quae B terraque B suMcr\\' P2 13 humida B2 nimis BacHV1, corr. B1\\'V2 an frigoribus ? cy. c. 9,8 torporata Parrhasius, c/\\'. Buenemannum, corporata C 14 concrescerent B3 solida P duresceret B, durent H 15 solo B 19 c*t (s er.) B ductum H 21 obidius H1 profecto P 23 sancttus V2 hic H mentique B capatius jP, capMris P alta. edeerat (⌣ c< e s. l. Mt. 2) V 24 derat PF\\', deerat BR, dederat H adeo nefas existimandum est ea scrutari quae deus uoluit esse celata. uerum ille non audiendi aut discendi studio requirebat, sed refellendi, quia confidebat neminem id posse dicere: quasi uero ex hoc putandum sit non esse haec diniuitus facta, quia quomodo facta sint non potest peruideri. an tu si educatus in domo fabre facta et ornata nullam umquam fabricam uidisses, domum illam putasses non esse ab homine aedificatam, quia quomodo aedificetur ignorares? idem profecto de domo quaereres quod nunc de mundo requiris, quibus manibus, quibus ferramentis homo tanta esset opera molitus, maxime si saxa ingentia, inmensa caementa, uastas columnas, opus totum sublime et excelsum uideres. nonne haec tibi humanarum uinum modum uiderentur excedere, quia illa non tam uiribus quam ratione atque artificio facta esse nescires? quodsi homo, m quo nihil perfectum est, tamen plus efficit ratione quam uires eius exiguae patiuntur, quid est cur incredibile tibi esse uideatur, cum mundus dicitur factus a deo, in quo, quia perfectus est, nec sapientia potest habere terminum nec fortitudo mensuram? opera ipsius uidentur oculis, quomodo autem illa fecerit, ne mente quidem uidetur, quia, ut Hermes ait, mortale inmortali, temporale perpetuo, corruptibile incorrupto propinquare non potest id est propius accedere et intellegentia subsequi. et ideo terrenum adhuc animal rerum caelestium perspectionem non capit, quia corpore quasi custodia AUCTORES 9 s.] cf. pag. 140, 7. 21] cf. frg. Hermet. ap. Cyrill. c. tulian. Ub. I, uol. VI pag. 31 C — 32 A Aub. BRHPV] 1 uoluit deus B 2 aut discendi oMt. P disceudendi F\\', a r<M. et s l. corr. V2 5 penuderi (s. l. o, Mtj; o, corr. Mt. 2) P 6 in domo] in \\' M \\' 0 - do V fabrecata B\\', fabrefacta B3 nulla umquam (∽ ad<<. et um in r<M. Mt. 2) V 7 rifabricam (sic corr. Mt. 2) R uidisses R2 homine P3 8 aedificata H aedificatur r, aedificaretur H ignorasses H 9 quaereris P 10 opera esset B 11 cementa BHPV 13 uiderentur V2 14 arteficio JB\\', corr. B3 16 eius oMt. P 19 operam P uiderentur oculi (exp. nt. 2) V 20 illam P quia 2f 21 morbde* (m er.) H immortali (alt. i ex e Mt. 2) R temporali (i ex e) R2, tempore F* ṽperpetuo (v m. 2) H 22 proprius RP et] atque R saeptum tenetur, quominus soluto ac libero sensu cernat omnia. sciat igitur quam inepte faciat qui res inenarrabiles quaerat. hoc est enim modum condicionis suae transgredi nec intellegere quousque homini liceat accedere. denique cum aperiret homini ueritatem deus, ea sola scire nos uoluit quae interfuit hominem scire ad uitam consequendam, quae uero ad curiosam et profanam cupiditatem pertinebant, reticuit, ut arcana. essent. quid ergo quaeris quae nec potes scire nec si scias, beatior fies? perfecta est in homine sapientia, si et deum esse unum et ab ipso facta esse uniuersa cognoscat. Nunc quoniam refutauimus eos qui de mundo et de factore eius deo aliter sentiunt quam ueritas habet, ad diuinam mundi fabricam reuertamur, de qua in arcanis religionis sanctae litteris traditur. fecit igitur dens primum omnium caelum et in sublime suspendit, quod esset sedes ipsius dei conditoris. deinde terram fundauit ac subdidit caelo, quam homo cum ceteris animalium generibus incoleret. eam uoluit umore circumflui et contineri. suum uero habitaculum distinxit claris luminibus et inpleuit, sole scilicet et lunae orbe fulgenti et astrorum micantium splendentibus signis adornauit. tenebras autem, quod est his contrarium, constituit in terra; nihil enim per se continet luminis, nisi accipiat e caelo: in quo posuit lucem perennem et superos et uitam perpetuam, et contra in terra tenebras et inferos et mortem. tanto enim haec ab illis superioribus distant, quantum mala a bonis et uitia a uirtutibus. ipsius quoque terrae binas partes contrarias inter EPITOME 14-20] c. 22, 2 caelumque — adornasset. EXPILATORES 18-20] Isidor. orig. XIII 4, 1. B(G)RHPV] 1 septum BH 2 supra quaeret (sic) add. quent m. post. R 3 mundum e.c modum H2 6 oK. ad] ad se (exp. M. 2) F 7 arcanaea R 8 scies B 9 flas V, fort. rec<< 11 num B 14 ominium H 15 sublimes (exp. m.1 ?) P 16 fundauit terram P 19 scilicet sol (sic) P 20 micantia F\\' a Tenebras incipit codtCM C pag. 31 (112) paene tota lecta 21 his quod est F \\'Ms est H terram C 22 nisi oMt. C ∗e fa er.) P 23 superos B* superos et uitam] super uitam C et (ante uitam) om..P et (ante contra) e* JB, om. H 24 tantum H 25 quanto BG pf. a H, OM. e<M. oK. a om. BGPV 26 [ipsi] G terr** (as er., e 8. l. w. 2) r se diuersasque constituit, orientem scilicet occidentemque. ex quibus oriens deo adcensetur, quia ipse luminis fons et inlustrator est rerum et quod oriri nos faciat ad uitam sempiter- nam: occidens autem conturbatae illi prauaeque menti adscribitur, quod lumen abscondat, quod tenebras semper inducat et quod homines faciat occidere atque interire peccatis. nam sicut lux orientis est, in luce autem nitae ratio uersatur, sic occidentis tenebrae sunt, in tenebris autem mors et interitus continetur. deinde alteras partes eadem ratione dimensus est, meridiem ac septentrionem, quae partes illis duabus societate iunguntur. ea enim quae est soiis caiore nagranuor, proxima est et cohaeret orienti, at illa quae frigoribus ac perpetuo gelu torpet, eiusdem est cuius extremus occasus. nam sient contrariae sunt lumini tenebrae, ita frigus calori. ut igitur calor lumini est proximus, sic meridies orienti, ut frigus tenebris, ita plaga septentrionalis occasui. quibus singulis partibus suum tempus adtribuit, uer scilicet orienti, aestatem meridianae plagae; occidentis autumnus est, septentrionis hibernum. in his quoque duabus partibus, meridiana. et septentrionali, figura uitae ac mortis continetur, quia uita in calore est, mors in frigore. sicut autem calor ex igni est, ita frigus ei aqua. secundum harum partium dimensionem diem quoque fecit ac noctem, quae spatia et orbes temporum perpetuos EXPILATORES 4 s. occidens—inducat] Isidor. orig. XIII 1,4. B(G)R(—13)Rp(a 18)HPV] 1 scilicet et occidentemque CJP\\', ot M- ptMM:. P3 2 censetur C luminis (s m ras. ex b ? )M. 3) P 4 pr[au]ique C, prauaque N* 6 thominesj y 7 ratio uitae H 10 ac om. C sociatae B\\', etsociat*e B2 sociStae J9\\', s[o]cia(t)[a]e C 11 est ow. BG calor P flagrantior est BG, frantior R1, fraglantior If, sagantior V 12 quaerigonbus in quafrigoribus corr. H1\\' frigidioribus B, frig[idior](ib.) C M] et H 13 occisus jBx* in occasus || deficit JB (fol. 55 b), a nam incipit Rp 16 in ita [pla] desinit codicis G pag. 31 (112), sequitur pag. 32 (111), cuius <* in uerss. 1. 2. 30. 31 perpauca legebantur plaga est P <septentri)[o]nis C, septentrionis HF 17 aestate H 18 place P autunnus JX est] et P septentrionalis H hibernum scripsi, hibernus C; hiems edd. 19 meridianae H septentrionali* (s er.) P 21 igne JBIf 22 die H 23 quaeH, qui Bar (i del. et eras., non corr.) R F, quia (exp. m.3?) P orbis P ac uolubiles, quos uocamus annos, alterna per uices successione conficiant. dies, quem primus oriens subministrat, dei sit necesse est, ut omnia quaecumque meliora sunt, nox autem, quam occidens extremus inducit, eius scilicet quem dei esse aemulum diximus. quae duo etiam in hoc praescius futurorum deus fecit, ut ei his et uerae religionis et falsarum superstitionum imago quaedam ostenderetur. nam sicut sol, qui oritur in diem, licet sit unus, unde solem esse appellatum Cicero uult uideri, quod obscuratis sideribus solus appareat, tamen quia uerum ac perfectae plenitudinis lumen est et calore potentissimo et fulgore clarissimo inlustrat omnia., ita in deo, licet sit unus, et maiestas et uirtus et claritudo perfecta est. nox autem, quam prauo illi antitheo dicimus adtributam, eius ipsius multas et uarias religiones per similitudinem. monstrat. quamuis enim stellae innumerabiles nncare ac radiare uideantur, tamen quia non sunt plena et solida lumina, nec caloris praeferunt quicquam nec tenebras multitudine sua uincunt. duo igitur illa principalia inueniuntur, quae diuersam et contrariam sibi habent potestatem, calor et umor, quae mirabiliter deus ad sustentanda et gignenda. omnia excogitauit. nam cum uirtus dei sit in calore et igni, nisi ardorem uimque eius admixta umoris ac frigoris materia temperasset, nec nasci quicquam nec coha.erere potuisset, quin statim conflagratione interiret quidquid esse coepisset. uude 5 dixmus] cf. § 5 (II 8, 4). AUCTORES 8] de nat. deor. II 27, 68. EXPILATORES 8 s.] Isidor. orig. m 71, 1; de nat. rer. XXIV 1 (ex Lact. ut uid., nou ex Cic, cf. Ctc. *sol dictus\\', Lact. \\'solem .. appellatum-, Isid. \\'sol appellatus\\'). B(G)RpHPV] 2 perficiant H primutmj B3, primum H 5 quae duo] quando B 6 iis e(M. religiones B falsorum jB\\', corr. B3 8 sit B1\\' 9 uideri] uidelicet Heumannus malim (cunctis) sideribus ex utroque loco Isidori, uix (omnibus) ex Ctc. 10 lumen] nomen P 11 potissimo PV inlustrat (in add. Ht. 2) V 12 una P et claritudo (et cla add. m. 2) V 13 an diximus ? 14 in 〈si〉m〈i〉[l]〈i〉t[u] desinit codicis C pag. 32 (111), sequitur pag. 33 (118), cuius in uerss. 1. 2 paMco legebanur 15 demonstrat BP, 〈mo〉[nst]〈ra〉nt G 16 et] ac BP 17 quicquam preferuut f praefecerunt F\\' nec OMt. B 20 humor JB\\', Stc saepius et OMt. H 22 admixtam B materiam If 23 coherete\\' P3 potuissent F 24 confraglatioue H, conBagtratioupj V2 et philosophi quidam et poetae discordi concordia. mundum constare dixerunt, sed rationem penitus non uidebant. Hera,clitus ex igni nata esse dixit omnia, Thales ex aqua. uterque uidit aliquid, sed errauit tamen uterque, quod alterutrum si solum fuisset, neque aqua nasci posset ex igni neque rursus ignis ex aqua: sed est uerius simul ex utroque permixto cuncta generari. ignis quidem permisceri cum aqua non potest, quia sunt utraque inimica et si comminus uenerint, alterutrum quod superauerit conficiat alterum necesse est, sed eorum substantiae permisceri possunt: substantia. ignis calor est, aquae umor. recte igitur Oaidius: quippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque, concipiunt et ab his oriuntur cuncta duobus. cumque sit ignis aquae pugnax, uapor umidus omnes res creat et discors concordia fetibus apta. est. alterum enim quasi masculinum elementum est, alterum quasi femininum, alterum actiuum, alterum patibile. ideoque a ueteribus institutum est ut sacramento ignis et aquae nuptiarum foedera sanciantur, quod fetus animantium calore et umore corporentur atque animentur ad uitam. cum enim constet omne animal ex anima et corpore, materia corporis in umore est, dUCTORES 1] infra u. 15; Horat. epist. I 12,19. 12 ss.] Metam. I 430 ss. 18—20] cf. Varro de ling. lat. V § 61 (ignis et aqua-nuptiis eqs.). B(G)RpHPV] 1 discordiM (aa ex ad tM. 2 ?) V 2 stare B heracletus H 3 in* ex ini B w. 1 uel 2, igni B\\', igne HF 4 utea B1, ute rque* B2, correctio- !Mm renouauit B3 5 igne P potuisset edd. 6 est] et B 7 qui quidem H misceri P 8 utraq. (raq. add. m.2) V ueneriwt H2 9 superauit P conficiant (sic) — possunt euan. restituit V2 10 malim subst. (enim), Thilo 〈autem〉, Schoellius et Hartelius <si) subst. atqueumor B1, a∗qu⌜a⌝e⌜h⌝umor B2 12 ubi J! temperitpj F 13 a Cuncta incipit codicis C pag. 34 (117) paene tota lccta 14 ⌜aquae⌝ P2 pugnans JB, repugnans H *umidus (xh er., quod add. m.2) B, sic saepius, uel h s. l. eras., ujmidus (m add. Mt. 2) P omnis F 15 res creat] recreat HP concordia] haec concordia H fetibus] reb. B\\', coiT. B3 16 elementum OM. B1 (post quasi s. l. ctdd. B3) C 17 femi⌜ni⌝num H2 18 sacramentum B, sacrament[um] C 19 foedere B\\' (CMV. B3) C sanciatur B1GP1, corr. B3P2? colore B1corr. B3 cortpOjrentur V2 21 anima] anima∗ (e er.) P materiae CP\\', e /!tt. expunx. P2 corporis \\'u umore om. C in umore innumerae J?\\', part. ras. corr. B3, in more P xvim. Ltet. 1. 10 animae in calore: quod ex auium fetibus datur scire, quos crassi umoris plenos nisi opifex calor fouerit, nec umor potest corporari nec corpus animari. exulibus quoque igni et aqua interdici solebat: adhuc enim nefas uidebatur quamuis malos, tamen homines supplicio capitis adficere. interdicto igitur usu earum rerum quibus uita hominum constat perinde habebatur, ac si esset qui eam sententiam exceperat morte multatus. adeo duo ista elementa prima sunt habita, ut nec ortum hominis nec uitam sine his crediderint posse constare. horum alterum nobis commune cum ceteris animalibus est, alterum soli homini datum. nos enim quoniam caeleste atque inmortale animal sumus, igni utimur, qui nobis in argumentum inmortalitatis est datus, quoniam ignis e caelo est; cuius natura quia mobilis est et sursum nititur, uitae continet rationem. cetera uero animalia quoniam sunt tota mortalia, tantummodo aqua utuntur, quod est elementum corporale atque terrenum. cuius natura quia mobilis est ac deorsum uergens, figuram mortis ostendit. ideo pecudes neque in caelum suspiciunt neque religionem sentiunt, quoniam ab his usus ignis alienus est. unde autem uel quomodo deus haec duo principalia, ignem et aquam, uel accenderit uel eliquauerit, solus potest scire qui fecit. Consummato igitur mundo animalia uarii generis, dissimilibus formis, et magna et minora uti fierent imperauit. et facta sunt bina. id est diuersi sexus singula, ex quorum fetibus EPITOME 23 -147, 1] c. 22, 2 terram — animalibus. B(G)RpHPV] 1 m calore] incolare H calore[m] C quos] quod JB.P, quo[d] C 2 umores P, humori⌜s⌝ V2 f⌜o⌝uerit H2 3 co⌊rporari⌋V2 ignis B 5 tamen ont. P adfligere BF, nd[f](li)gere[m] C 6 pro usu earum rerum hoc [sua.rum rermn] G 8 adeo BV, adeos JP, adο̃/ F\\' sunt prima B 9 crediderint (alt. i ros. ex u) V 10 animantibus B est et H 13 in est datus desinit codicis G pag. 34 (117) 14 quia] o -quoniam H sursum (b w. 3) B 16 quod elementum est utuntur cor- =D porale B 17 immobilis (n M. 3) J?, mollis P 18 suscipiunt Vac 19 ab oHt. H his] an iis ? 20 quomodo deua] quomod sic H princip⌜alia P2 21 liquauerit P 23 consumpto P uariis (s ex i Mt. 1 ?) B 24 ut BR et aer et terra et maria conpleta sunt, deditque his omnibus generatim deus alimenta de terra., ut usui esse homini possent, alia nimirum ad cibos, alia uero ad uestitum, quae autem magnarum sunt uirium, ut in excolenda terra iuuarent; unde sunt dicta iumenta. ita rebus omnibus mirabili discriptione compositis regnum sibi aeternum parare constituit et innumerabiles animas procreare, quibus inmortalitatem daret. tum fecit sibi ipse simulacrum sensibile atque intellegens id est ad imaginis suae formam, qua nihil potest esse perfectius: hominem figurauit ex limo terrae; unde homo nuncupatus est, quod sit fictus ex humo. denique Plato humanam formam θεοειδῆ esse ait, et Sibylla quae dicit: είϰών ὲστ\\' ᾰνθρωπος ἐμὴ λόγον ὀρθὸν ἔχουσα. de hac hominis fictione poetae quoque quamuis corrupte, tamen non aliter tradiderunt: namque hominem de luto a Prometheo factum esse dixerunt. res eos non fefellit, sed nomen artificis. nullas enim iitteras ueritatis attigerant, sed quae prophetarum EPITOME 6-10] c. 22, 2 tum — figuratum 16 s. (Prometheo)] c. 20, 12. AUCTORES 2-4] cf. Cic. de legg. 18, 25 (pecudes - procreatas). ss. ad - formam] cf. Gen. 1,27. 11] de rep. 501 B (θεοειδές). 13] VIII 402. EXPILATORES 3-5] Isidor. orig. XII 1, 7. 10 s. unde-humo] Isidor. orig. XI 1,4; de differ. rer. XVII 47: rationem autem humani corporis singulorumque membrorum differentiam Lactantius siue plerique auctorum ita definierunt dicentes: homo dictus est ab humo. (Isidor. hunc potius locum quam illum qui est in libro de ira diu. c. 10, 43 spectare uidetur.) BRpHPV] 2 deus OM. P elementa F hominibus RV edd. homini esse H 3 uestitutu (ṭụ̃ in ras. Mt. 2) sic F 4 ⌜ut⌝ P2 iubarent H Mnd,t!, V2 5 omnibus rebus P descriptione BHV, discretione R 6 patrare B et] eo B 7 procreari H inmortaJita\\'te (⌜ta⌝ et add. Mt. 2) F dedit V 8 ipse sibi H 9 perfecttus B1? 10 e Rest OM. B 11 factus HP1 (corr. P3) humo] limo F 12 OsoEtof; edd., theoiden JBF, ΑθЄOIAHN R, theonid? H, theo i den P esse ait] adserit B 13 HKON- ΔΙCΙΑΝθΡΠΟCЄMЄ AOrONOPeONeKOrCA J3, ΙΚΩΝЄCI ANePQMOC £MHx AOrONOPeON €KOrCA J!, icon est imtroposem elogonor tonyeusan 77, IKNЄCI ANTPQnoC €MH AOrON . OP eON eXorCA P, ЄΙΚΩΝЄΠΛΜ epQnoC CM//HAO rONOP//0 ONeXOrCA V interpretationes lat. in R et P 14 Snctione H quo*que (d er.) H corrutpjte P2? 16 fictum R, recte ? ⌜eos⌝ V2 10* uaticinio tradita in sacrario dei continebantur, ea de fabulis et obscura opinione collecta et depraua-ta, ut ueritas a uulgo solet uariis sermonibus dissipata corrumpi nullo non addente aliquid ad id quod audierat, carminibus suis conprehenderunt. et hoc quidem inepte, quod tam mirabile tamque diuinum opificium homini dederunt. quid enim opus fuit hominem de luto fingi, cum posset eadem ratione generari qua ipse Prometheus ex Iapeto natus est? qui si fuit homo, generare hominem potuit, facere non potuit: de diis autem illum non fuisse poena eius in Caucaso monte declarat. sed neque patrem eius Iapetum patruumque Titana quisquam deos nuncupauit, quia regni sublimitas penes Saturnum solum fuit, per quam diuinos honores cum omnibus suis posteris consecutus est. multis argumentis hoc figmentum poetarum coargui potest. factum esse diluuium ad perdendam tollendamque ex orbe terrae malitiam constat inter omnes. id enim et philosophi et poetae scriptoresque rerum antiquarum locuntur in eoque uel maxime cum prophetarum sermone consentiunt. si ergo cataclysmus ideo factus est, ut malitia quae per nimiam multitudinem increuerat perderetur, quomodo fictor hominis Prometheus fuit, cuius filium Deucalionem idem ipsi ob iustitiam solum dicunt esse seruatum? quomodo unus gradus et una progenies orbem terrae tam celeriter potuit hominibus inplere? sed uidelicet hoc quoque sic corruperunt ut illut superius, cum ignorarent et quo tempore cataclysmus sit factus in terra \\' B(G)RpHPV] 1 ea de] eadem BP 2 a OMt. B 3 corrupit (exp. m.2?) sic P 4 aliquit ad id quod audierant B, id ow. ceM comprehenderent (corr. m. 2) y 5cnepteP opi⌜fi⌝cium B 6fuit]estV 7 pos⌜set⌝ 8 ex I \\' apeto V 11 eius] ipsius R . I . A . petum P patrumque If, patruum P titanam JB, titauutn 77 13 quem H o Suis incipit codicis G pag. 35 (76), cuius in MersM 1 perpaucae titterae legebantur 15 ad perdendam — terrae] ad perdeuda.m de terra jB\\', ad tolleudam\\' perdendam⌜q. ex orbe! de (sed de lima del.) terra⌜e⌝ B3 perdendum P 16 constet F\\' homines B id enim pt BR, id enim 77, quidam enim P idem enim et V edd., aeJ ad id enim c/\\'. pag. 138, 12 17 loquuntur HP 18 ucl OM(. FF 19 cathacIismusT!, sic etiam 25, cateclysmus r malitiam H 21 deuc⌜h⌝alionem R 23 tam] quam P 24 quo*que (d er.) H 25 terrã B et quis ob iustitiam meruerit genere humano pereunte seruari et quomodo aut cum quibus seruatus sit: quae omnia propheticae litterae docent. apparet ergo esse falsum quod de opi- Scio Promethei narrant. uerum quia poetas dixeram non omnino mentiri solere, sed figuris inuoluere et obscurare quae dicant, non dico esse mentitos, sed primum omnium Promethea simulacrum hominis formasse de molli ac pingui luto ab eoque primo natam esse artem statuas et simulacra fingendi, siquidem Iouis temporibus fuit, quibus primum templa constitui et noui deorum cultus esse coeperunt. sic ueritas fucata. mendacio est et illut quod a deo factum ferebatur, homini, qui opus diuinum imitatus est, coepit adscribi. ceterum fictio ueri ac uiui hominis e limo dei est. quod Hermes quoque tradit, qui non tantum hominem ad imaginem dei factum esse dixit a deo, sed etiam illut explanare temptauit, quam subtili ratione singula quaeque in corpore hominis membra. formauerit, cum eorum nihil sit quod non tantundem ad usus necessitatem quantum ad pulchritudinem ualeat.. id uero etiam Stoici cum de prouidentia disserunt, facere cona.ntur et secutus eos Tullius pluribus quidem locis, sed tamen materiam tam copiosam et uberem strictim contingit. quam 4 dixeram] 111, 17—36; 19, 5. EPITOME 3-12] c. 20, 12 s. AUCTORES 14s.] Poemaud.c. 1,12 (pag.6, 3Parth.). 15-18] ibid. c. 5, 6 s. (pag. 44, 10 ss.). 20] eos locos esse iu IV. de re publica libro, in I. de legg. (c.9), in 11. de nat. deor. (c.54 ss.) Lact. dicit de opif. dei c. 1,12 s. . EXPILATORES 6-8] Isidor. orig. VIII 11,8. B(G)Rp HPV] 1 merueritj uoluerit B generis V seruarij saluari V 3 opMicio] opificio idem B 4 poetas (as add. m.2) P dixerant P, dixenHj V2 6 primo omnium prometheo H 7 simulacrũ homiuist V2 formasse s; ft. e. sed) de .H 8 statua⌜s⌝ P3 et] sed P 9 a [F]uit quibus incipit codtCM C pag. 36 (75) paene tota lecta et primum H constituit P 10 uc<u>ltus (u s. l. m. 3) B fugata PF 11 et OMt. B 13 eli / modr ex eiusmodi B3 est in mg. V2 14 quodque H tradidit RH imaginem dei **t (est er.), sequuntur uerba quod hermes usque ad imaginem repetita, sect del. m.2, tum ∗∗ (dι̃ er.) fictum e⌊p⌋ (e in ras. M. 2) dixit V 15 factus J, corr. P2, fictum V 16 quoque PV 19 stoici (stoi m r<M. e< ci <. l. Nt. J ?) P disserunt] disputant disserunt R 20 plurimis H 21 contigit. HP quam] qua C ego nunc idcirco praetereo, quia nuper proprium de ea re librum ad Demetrianum auditorem meum scripsi. illut hoc loco praeterire non possum quod errantes quidam philosophi aiunt, homines ceteraque animalia sine ullo artifice orta. esse de terra,. unde illud est Vergilianum uirumque terrea progenies duris caput extulit aruis. et u maxime in ea fuere sententia qui esse prouidentiam negant: nam Stoici animantium fabricam diuinae sollertiae tribuunt. Aristoteles autem labore se ac molestia liberauit dicens semper fuisse mundum: itaque et humanum genus et cetera quae in eo sunt initium non habere, sed fuisse semper ac semper fore. sed cum uideamus singula quaeque animalia quae ante non fuerint esse incipere et esse desinere, necesse est totum genus aliquando esse coepisse et aliquando desiturum esse, quia coepit. omnia enim tribus temporibus contmen necesse est, praeterito praesenti futuro. praeteriti est origo, praesentis substantia, futuri dissolutio. quae omnia in singulis hominibus apparent : et incipimus enim, cum nascimur, et sumus, cum uiuimus, et desinimus, cum interimus. unde etiam tres Parcas esse uoluerunt, unam quae uitam hominis ordiatur, alteram quae contexat, tertiam quae rumpat ac finiat. AUCTORES 6 s.] Georg II 340 s. 10 s.] cf. de caelo I 10 (Cic. Acad. II 38, 119; Tusc. I 28, 70). EXPILATORES § 20] Isidor. orig. VIII 11, 93. B(G)RpHPV] 2 a⌜d⌝ P2 weum B2 3 filosofi quidam BG 4 arti- 6c[i] C 5 de terra om. G illades Bt, illudest\\' B3 uirgilianum est V uerginiauum R 6 uirumque otM. F 7 terrea F, terrae P, cf. orta esse de terra 4; ferrea BjRH, [fe]rrea G; ferrea codd. Verg. et Seruius, terrea in Medic. correct., Bentleius 8 ii edd., hi BRH, [hiij C, hii P scatententia C prouidentia G 10 aristotiles R, arestoteles P, hae scripturae frequentes in codd. excepto B se labore BG 11 infuisse desinit codicis G pag. 36 (75) pr. et ont. B 13 sed cum] ac B\\', del. et sed cum 8. l. corr. B3 uidemus B 14 fuerunt (-r̃ R) BR ⌜de⌝sinere B2? 15 aliquando esse — quia in ras. P desiturum] desinit utrumque P 16 coeperit e(M. 19 et (ante incipimus) oMt. BP 21 parcas s. JL in partes corr. w. 2, tum parcas s. J. restituit w. 2 F unamqu∗e (a er.) F uita ( m. 2 r 22 contex∗at (s er.) B in toto autem genere hominum quia solum praesens tempus apparet, ex eo tamen et praeteritum id est origo colligitur et futurum id est dissolutio. nam quoniam est, apparet aliquando coepisse — esse enim nulla res sine exordio potest - et quia coepit, apparet quandoque desiturum; nec enim potest id totum esse inmortale quod ex mortalibus constat. nam sicut uniuersi per singulos interimus, fieri potest ut aliquo casu omnes simul, uel sterilitate terrarum, quae accidere particulatim solet, uel pestilentia, ubique diffusa, quae singulas urbes aut regiones plerumque populatur, uel incendio in orbem inmisso, quale iam fuisse sub Phaethonte dicitur, uel diluuio aquarum, quale sub Deucalione traditur, cum praeter unum hominem genus omne deletum est. quod diluuium si casu accidit, profecto potuit accidere ut et ille unus qui superfuit interiret. si autem diuinae prouidentiae nutu, quod negari non potest, ad reparandos homines reseruatus est, apparet in dei potestate esse uel uitam uel interitum generis humani. quod si potest occidere in totum, quia per partes occidit, apparet aliquando esse ortum, et fragilitas ut initium, sic declarat et terminum. quae si uera sunt, non poterit defendere Aristoteles quominus habuerit et mundus ipse principium. quod si Aristoteli Plato et Epicurus extorquent, et Platoni et Aristoteli qui semper fore mundum putauerunt, licet sint eloquentes, ingratis tamen idem Epicurus eripiet quia sequitur ut habeat et finem. sed haec in ultimo libro pluribus: nunc ad hominis originem recurramus. 25 in ultimo libro] c. 14, 5 ss. AUCTORES 17-24 (22 Epicurus)] cf. ad frg. 304 (p. 214, 26). BRpHPV] 1 totu V, r<M. et a.!. corr. V2 quia] quamquam coMt. Thilo 3 nam] quam R 5 desiturum] esse desituram R 8 stcrelitate BV1 uel particulatim P 9 uel ei B qua B aut] ac RH, fort. recte 10 orbe H 11 qualem H iam in orbe (exp. M<. 3) B sub ex iu B3 factonte B, fetonte R 14 ∗u⌊n⌋us ex iustus ut Mtd. B3 15 nutu] datur B 16 potestatem P 18 accidere H accidit H aiiquando V 19 ut] et B* (corr. B3) H declararet H 20 potest R 21 post si eras. & V 23 iugrates (e M: i) B3 24 epicurus idem H eripiet] docet B, eripuit et B ad quia cf. indcem gramm. ut] et P 25 pluribus] pluribus eisequemur B percurramus P Aiunt certis conuersionibus caeli et astrorum motibus maturitatem quandam extitisse animalium serendorum, itaque terram nouam semen genitale retinentem folliculos ex se quosdam in uterorum similitudinem protulisse — de quibus Lucretius: crescebant uteri terram radicibus apti — eosque cum maturuissent, natura cogente ruptos animalia tenera profudisse. deinde terram ipsam umore quodam qui esset lacti similis exuberasse eoque alimento animantes esse nutritas. quomodo igitur uim frigoris uel caloris ferre aut uitare potuerunt aut omnino nasci, cum sol exureret, frigus adstringeret? \\'non erant\\' inquiunt \\'in principio mundi nec hiemps nec aestas, sed perpetua temperies et uer aequabile. cur ergo nihil horum fieri etiamnunc uidemus? \\'quia semel fieri necessarium fuit ut animalia nascerentur; postquam uero esse coeperunt, concessa. his facultate generandi et terra parere desiit et temporis condicio mutata est. o quam facile est redarguere mendacia! primum, quod nihil potest esse in hoc mundo, quod non sic permaneat ut coepit. nec enim sol et luna et astra. tunc non erant aut cum essent, meatus non habeba-ut ac non diuina moderatio, quae cursus eorum temperat et gubernat, cum ipsis simul coeperat. demue, quod si ita sit ut dicunt, esse prouidentiam necesse est, et in id ipsum incidunt quod maxime fugiunt. nondum enim natis animalibus aliquis utique prouidit ut nascerentur, ne orbis terrae desertus atque incultus horreret. ut autem de terra sine officio parentum AUCTORES 1 s.] Aiunt — serendorum] cf. Cic. de legg. I 8, 24. 2-8; 25—153, 4] cf. Lucr. V 783-820. 5] ibid. 808. 11 s.] cf. ibid. 806. 818 s. 13-16] cf. ibid. 793-796. 826-836. BRpHPV] 1 ceteris conuersatioaibus B 4 similitudine V 5 terram V cum codd. ZMCf., terrae (t in r(M. B2) BH, terre R, terra P 6 maturassent R, ma.turisseut H temera H .8 lacte H 9 caloris uel frigoris R uel] aut H uel caloris oMt. P ferr∗e (a er.) JB 11 eramH, fort. recte im principio V nec (ante hiemps) otn. ZfV, fort. recte. hiems H aec] aut H 12 sed oMt. P uir P 13 semel] semel aiunt B 15 is H, hiis P 21 coeperat P, coeperit cett. 22 est] esse B 23 l fugifaciunt (corr. m.2) V enim om. B 24 tQCj V2 nasci possent, necesse est magna ratione esse prouisum; deinde ut umor ille concretus e terra in uarias imagines corporum fingeretur, item ut e folliculis quibus tegebantur accepta uiuendi sentiendique ratione tamquam ei aluo matrum profunderentur, mira inextricabilisque prouisio est. sed putemus id quoque casu accidisse, illa certe quae secuntur fortuita. esse non possunt, ut terra continuo lacte manaret, ut aeris temperies esset aequalis. quae si constat idcirco esse tacta, ut animalia recens edita uel haberent alimentum uel non haberent periculum, necesse est ut aliquis diuina nescio qua ratione prouiderit. quis autem potest prouidere nisi deus? uideamus tamen an id ipsum quod dictitant fieri potuerit, ut homines nascerentur e terra. si consideret aliquis quamdiu et quibus modis educetur infans, intelleget profecto non potuisse terrigenas illos pueros sine ullo educatore nutriri. fuit enim necesse conpluribus mensibus iacere proiectos, donec confirmatis neruis mouere se locumque mutare possent: quod uix intra unius anni spatium fieri potest. iam uide utrumne infans eodem loco et eodem modo quo effusus est iacere per multos menses ualuerit ac non et umore illo terrae, quem alimenti gratia ministrabat, et sui corporis purgamentis in unum mixtis obrutus corruptasque moreretur? itaque nullo modo fieri potest quin ab aliquo fuerit educatus: nisi forte animalia omnia non AUCTORES 7-9] cf. ibid. 809-819. BRp.HPV] 1 possunt r° ⌜e⌝sse f 2 umorl\\' P2 e] et P 3 item] iterum P 4 funderentur B 5 inextricabilisque B, inexplicabilisque cett., Buenemannus conl. de opt/\\'. c. 8, 9, sed c/\\'. de opif. c. 18, 1; Inst. III 17, 17 6 sequuntur HPV 7 manaret (e in ras. ex a ? Mt..2) J? 8 constant B\\', corr. B* facta esse RP ⌜ut⌝ R2 recens edita] reconsendi B 9 post alimentum ytoc uel non haberent alimentum B1, expunx. B3 10 nescio qua om. H 11 tameu] ergo B ⌜an id\\' B3 12 dictitant] iactant H 13 e] et P°\\'\\', s. l. corr. m. 1 ? si om. P ⌜quam⌝diu JRx 14 ⌜hifans⌝ B3 inteUeget] hoc intelleget B, sane intelleget R potuisset. V1 15 fuisset H necesse enim fuit P cum pluribus V 16 eiectos B confirmati⌜s neru!s\\' B3 17 unius OM. B 18 annis F\\', s del. P2 iam oMt. JR iu eodem HVar eodem loco et OM. P 19 et∗∗ (in er.) eodem modo F\\', w mg. et eodem modo repetiit V2 fusus B permultis mensibus B 20 ac] ut coni. Thilo quem] quod BPV 21 ministraret F\\', corr. P2 tenera nata sunt, sed excreta, quod ut dicerent numquam illis uenit in mentem. omnis igitur illa ratio inpossibilis et uana est, si tamen ratio dici potest qua id agitur, ut nulla sit ratio. qui enim dicit omnia sua sponte esse nata nihilque diuinae prouidentiae tribuit, hic profecto rationem non adserit, sed euertit. quodsi neque fieri quicquam sine ratione neque nasci potest, apparet esse diuinam prouidentiam, cuius est proprium quod dicitur ratio. deus igitur rerum omnium machinator fecit hominem. quod Cicero quamuis expers caelestium litterarum uidit tamen, qui libro de legibus primo hoc idem tradidit quod prophetae. cuius uerba. subieci. animal hoc prouidum sagax multiplex acutum memor plenum ra.tionis et consilii, quem uocamus hominem, praeclara quadam condicione generatum esse a supremo deo. solum est enim ex tot animantium generibus atque naturis particeps rationis et cogitationis, cum cetera sint omnia expertia. uidesne hominem quamuis longe a ueritatis notitia remotum tamen, quoniam imaginem sapientiae tuebatur, intellexisse non nisi a deo hominem potuisse generari? sed tamen diuinis opus est testimoniis, ne minus humana sufficiant. Sibylla hominem dei opus esse testatur: ὃς μόνος ἐστὶ θεὸς ϰτίστης ὰϰράτητος ύπάρχων αὐτὸς δ\\' ἐστήριξε τύπον μορϕῆς μερόπων τε - AUCTORES 11] 1 7, 22. 22-155,1] fragmento I adiecit Friedl. (u. 36—38); u. 23 inuenitur etiam Sibyll. III 27; cf. Alexandrum in cur. poster. ad III 27 et ad hos uersus (frg. II, uol. I 302). BRpHPV] 1 tenera] e terra H ex so creataH, execretaP\\', aM. e del. P2 2 ue⌊nit⌋, V 3 qu∗a (i er.) H ut OM. H 4 dici⌜t⌝ V2 7 appareret Pac est otM. B\\', post proprium s. !. ttJd. B2 8 quod (exp. Mt. 2) V omnium om. P 9 littcm(ru)m B 11 quod—subieci] profetis eius uerba sunt subiecta B propheta H 14 ⌜esse⌝ H\\' 15 solo Pac 19 inteUexis(se) B potuisse tH mg. V2 20 sed] et H 21 sibyllam B 22 MONON P tCH B CtOC B K⌜A⌝TICΠC P ϒΠΑΡCON P KitCTHC A KPAtHTO ΤϒΠΑΡΧΩΝ V osmonestitheos ectistes acrateto suparchon H 23 xuToq o; ὲσυήιξεcodd. Sibyll. ὸ\\'ὲστήριξε] ΙCTЄΡΙΞΙ B τύπον oMt. P μορϕη̃ς] ΜΟΡΦΑΙC B, ΦΠC P; μοϱϕὴν codd. Sibyll. MЄΡΟΠΟΝ B, MЄΡΟΡΩ F; μερόπεσσι (om. τε) coni. uel cum edd. quibusd. Sibyll. μερόπων μορϕήν IE τύπον TE scribendum putat Struuius, opusc. I 16; cf. Volkmannum, de orac. αὐτὸς ἕμιξε ϕύσιν πάντων, γενέτης βιότοιο. eadem sanctae litterae continent. deus ergo ueri patris officio functus est, ipse corpus effinxit, ipse animam qua spiramus infudit, illius est totum quidquid sumus. quomodo id fecerit si nos oporteret scire, docuisset, sicut docuit cetera quae cognitionem nobis et pristini erroris et ueri luminis adtulerunt. Cum ergo marem primum ad similitudinem suam finxisset, tum etiam feminam configurauit ad ipsius hominis effigiem, ut duo inter se permixti sexus propagare subolem possent et omnem terram multitudine opere. m ipsius autem hominis fictione illarum duarum materiarum quas inter se diximus esse contrarias, ignis et aquae, conclusit perfecitque rationem. ficto euim corpore, inspirauit ei animam de mtah fonte spiritus sui qui est perennis, ut ipsius mundi ex contrariis constantis elementis similitudinem gereret. constat enim ex anima et corpore id est quasi ex caelo et terra, EPITOME 3 s. 13 s.] c. 22, 2 inspirauit ad uitam. Sibyll. dissert. pag. 16 autuus exteri xeriponor iesmero ponte H με- ρόπων TE —] distinctione significabam, id quod coniunctione TE, fortasse etiam uoce πάντων p. 155, 1 indicatur, consulto a Lact. omissum esse — uix enim casu intercidit — uersum qui subsequitur Sibyll. III 28 ϰαὶ θη̃ας ποίησε ϰαὶ έρπετὰ ϰαὶ πετεεινά, siue Lact. ipse aut unum uersum atUTO; δ\\'ὲστήριξε x?).. aut hos duos ex libro 127 desumptos runa uersibus 154, 22 et 155, 1 coit- iunxit (similis uel licentia uel neglegentia est I 21, 14) siue, id quod minus ruri simile est, uersus qui sunt III 27 et 28, etiam in hoc fagmento fuerunt. BRpHPV] 1 ATOC P ЄMЄΙΞЄ R, ЄΜΙΞЄ̃ V ΠϒCIN B, ΦϒCI F IIAyre B, ΤΙΑΝΤΩΝ P γενέτης Stadtmuellerus; ∗∗ΓЄΝЄOC (2 litt. eras. ueleuan.) JS, ΓЄΝЄΗC RPV BmOTOtO P, ΒΙΟΤΟϒΟ V autose maceris inpantoteneas bitio H πάντων γενεη̃ς ptoroto edd. interpretationes lat. tM RHP, in RH tM mg. in 7 uersibus Sibyll. e Lact. congestis, quos codd. quidam Sibyll. aut in extrema praefatione joMt loco praefationis habent, M. 154, 23 s. tales leguntur AuTO; στήιξεν μορϕη̃ς TE τύπον, μερόπων TE Λὐγὰς μιξε, ϕύσιν πάντων γενεη̃ς βιότοιο; c/\\'. ed. Friedl. sect. alt. pag. VI. 7X; ed. Alexand. I pag.XLF.10. 2 (sa)uctae B contmen(t) B 3 effincxitZf ipsaJ! quam H 4 infundit P illut ut uad. B1, in ras. corr. B2 effecerit V 7 mare H, matrem V 9 mnti B sexsus B\\', alt. s del. B3 10 obplere] operae H m om. B1P1, add. B2P2 11 finctione F, fLHictionpj V2 12 aqua⌜e⌝B3 13 6ncto (a er.) H itispirauit BJK e coniectura ut uid., sed recta; spirauit HPV; cf. hominem — inspirauit ad uitam Epit. 22, 2 ei om. H 14 perhennis J! 15 elementi* (s er.) H, elementi P quandoquidem anima qua uiuimus uelut e caelo oritur a deo, corpus e terra, cuius e limo diximus esse formatum. Empedocles, quem nescias utrumne inter poetas an inter philosophos numeres, quia de rerum natura uersibus scripsit ut aput Romanos Lucretius et Varro, quattuor elementa constituit, ignem aerem aquam terram, fortasse Trismegistum secutus, qui nostra, corpora ei his quattuor elementis constituta. esse dixit a deo: habere namque in se aliquid ignis, aliquid aeris, aliquid aquae, aliquid terrae, et neque ignem esse neque aerem neque aquam neque terram. quae quidem falsa non sunt: nam terrae ratio in carne est,. umoris in sanguine, aeris in spiritu, ignis in calore uitali. sed neque sanguis a corpore secerni potest sicut umor a terra neque calor uitalis a spiritu sicut ignis ab aere: adeo rerum omnium duo sola reperiuntur elementa, quorum omnis ratio in nostri corporis fictione conclusa est. ex rebus ergo diuersis ac repugnantibus homo factus est sicut ipse mundus ex luce ac tenebris, ex uita et morte: quae duo inter se pugnare in homine praecepit, ut si anima superauerit quae oritur ex deo, sit inmortalis et in perpetua luce uersetur, si autem corpus uicerit animam dicionique subiecerit, sit in tenebris sempiternis et in morte. cuius non ea uis est ut iniustas animas extinguat omnino, sed ut puniat in aeternum. eam poenam mortem secundam nominamus, quae est et ipsa perpetua. sicut et inmortalitas. primam sic definimus: mors est naturae animantium dissolutio, uel ita: mors est corporis animaeque 2diximus] c.l0,3. AUCTORES 2—5] cf. Quintil. 1 4,4. 6 Trismegistum] ap. Stob. flori!. 11, 23 init. Tx δὲήμέτερα σώματα — οὐδὲν ὰληθές. EXPILATORES 11 s.] Isidor. orig. XI 1, 16; de different. rer. XVII 48 BRpHPV°1 e oM!. 77 oritur e caelo R 2 ex limo P forma tu R enpedocles J3 empedo clesqe V2 4 uensib; scripsit, V2 5 ignem] id est ignem BP 6 trismegestum B, trnnegistum R 7 dixit esse B 8 in se m mg. V2 11 cst et 77 13 secernij separari B 14 a] ab B 17 mundus] mundus ex bono ct malo R ipsi 77 20 inmortali∗∗s (ta er.) B perpetua in H 22 est om. H ut V2 25 et ante inmortalitas om. H primum V 26 mors — seductio om. H seductio; secundam uero sic: mors est aeterni doloris perpessio, uel ita: mors est animarum pro meritis ad aeterna supplicia damnatio. haec mutas pecudes non adtingit, quarum animae non ex deo constantes, sed ex communi aere morte soluuntur. in hac igitur societate caeli atque terrae, quorum effigies expressa est in homine, superiorem partem tenent ea quae sunt dei, anima scilicet quae dominium corporis habet, inferiorem autem ea quae sunt diaboli, corpus utique, quod quia terrenum est, animae debet esse subiectum sicut terra caelo. est enim quasi uasculum, quo tamquam domicilio temporali spiritus hic caelestis utatur. utriusque officia sunt, ut hoc quod est ex caelo et deo, imperet, illut uero quod ex terra et diabolo, seruiat. quod quidem non fugit hominem nequam Sallustium, qui ait: sed nostra omnis uis in a.nimo et corpore sita, est: animi imperio, corporis seruitio magis utimur. recte, si ita uixisset ut locutus est. seruiuit enim foedissimis uoluptatibus suamque ipse sententiam uitae prauitate dissoluit. quodsi anima ignis est ut ostendimus, in caelum debet eniti sicut ignis, ne exstinguatur, hoc est ad inmortalitatem, quae in caelo est: et sicut ardere ac uiuere non potest ignis, nisi aliqua pingui materia teneatur in qua habeat alimentum, sic animae materia et cibus est sola iustitia, qua tenetur ad uitam. post haec deus hominem qua exposui ratione generatum posuit in Paradiso id est in horto fecundissimo et amoenissimo: quem EPITOME 23-158, 7] c. 22, 2. AUCTORES 14] Catil. l. 2. BRpHPV] 1 secunda H uero—uel ita om. H 4 constant|∗es (∗es ex tes Mt. 3) B, constant HP ex] de B 5 h.ts B 6 hominem B eaque .B\\' (corr. J?\\') H 7 animae B, animas H dominum B 8 tutijque V2 10 quo* (d er.) B quo quast, s. l. tamquam add. R temporalis H hoc B 11 ex] e H 12 imperet et V et diabolo PV, est et diabolo J!, om. B\\', s. !. diabolo B3, est et ḍịạḅọḷọ H 13 salustium RPV 14 qui ait om.B\\', qui addit add. B3 16 fofdLssimis V, foedissime (fed- RP) cett.; cf. IV 17, 21 se foedis libidinibus inmergerent; III 17, 35 tut-pissimae uoluptatis adsertor 17 dissoHuit, alt. 1 (M. B 18 ostendi P 20 et] nam B nisi in B 21 teneat (v t. e. ur odd. m. 2) F 22 est] et V qaae H 23 qua exposuit H 24 paradyso V, sic saepius orto R in partibus orientis omni genere ligni arborumque conseuit, ut ex earum uariis fructibus aleretur expersque omnium laborum deo patri summa deuotione seruiret. tum dedit ei certa mandata, quae si obseruasset, inmortalis maneret, si transcendisset, morte adficeretur. id autem praeceptum fuit, ut ex arbore una quae fuerat in medio Paradiso non gustaret, in qua posuerat intellegentiam boni ac mali. tum criminator ille inuidens operibus dei omnes fallacias et calliditates suas ad deiciendum hominem intendit, ut ei adimeret inmortalitatem. et primo mulierem dolo inlexit ut uetitum cibum sumeret, et per ea.m ipsi quoque homini persuasit ut transcenderet dei legem. percepta igitur scientia boni et mali pudere eum nuditatis suae coepit absconditque se a facie dei, quod antea non solebat. tum deus sententia in peccatores data eiecit hominem de Paradiso, ut uictum sibi labore conquireret, ipsumque Paradisum igni circumuallauit, ne homo posset accedere, donec summum iudicium faciat in terra et iustos uiros cultores suos in eundem locum reuocet morte sublata, sicut sacrae uoces docent et Sibylla Erythraea, cum dicit: οἱ δὲ θεὸν τιμῶντες ἀληθινὸν ἀέναόν τε ζωὴν κληρονομοῦσι, τὸν αἰῶνος χρόνον αὐτοὶ οἰκοῦντες Παράδεισον ὁμῶς, ὲριθηλέα κῆπον. EPITOME 7-17] c. 22, 3 s. AUCTORES 16-18] cf. Theophil. ad Autolyc. 103 A ro δὲ OEUTEpov — xpfotv. 20 ss.] frg. U 46 ss.; cf. Theophil. 114 D. BRpHPV] 1 arborumquae BarV1 2 fetibus R 4transgressissct B1, transgressus esset B2 6 erat P edd. paradisi RV (cum Vulg. Gen. 3, 3 m medio paradisi), para.di*so (s er.) H 7 quo B1, corr. B3 ac PV, cf. F 5, 13; 17, 31; Epit. 22, 3, et BRH cMMt Vulg. Gen. 2, 9. 17; c/\\'. § 18. tunc H 9 decipiendum P edd., sed cf. Buenemannum. 10 et] sed H ut] ∗∗ut B 11 quo*que (d er.) H transgrederetur B2 12 praecepta f, corr. P2 13 abscondit B 14 tunc P sententia V2 peccatore B 15 paradisso B3 labo∗∗re (ra ? er.) B 16 paradissum B post homo 5 litt. eras. H 18 et sicut H 20 Oeov] ON P TℇΙΜΩΝΤℇC BP ΑΛℇΘΙΝΟΝ P, ΑΛΠΤΙΝΩΝF AЄNAONTЄ F cum codd. Theophili, A€K- AONTA B, AIЄNЄONTA R, ∗CAINAONTЄ P Odinetheon timon gesaleo (alt. e ex c m. 2) ima.Qenaonte H 21 ΩΠΝ P ΚΑΝΡΟΝΟΜΟΥCЄI V ΔΩΝΟC B, AAIQNOC JB, A!OKOC V ΔΥΓΟΙ B, AYTOr (alt. r ex \\' ut uid.) V zionen clareona musitone onostro nonastro H 22 CΙΚΟΥΝΤЄO f, aerum haec quoniam extrema sunt, in extrema. operis huius parte tractabimus: nunc ea quae prima sunt explicemus. mors itaque secuta est hominem secundum dei sententiam, quod etiam Sibylla in carmine suo docet dicens: ὰνθρωπον πλασθέντα θεοῦ παλάμαις άγίαισιν, ὃν ἀ ὲπλάνησεν ὅϕις δολίως ἐπὶ μοῖραν ἀνελθεῖν τοῦ θανάτου γνῶσιν τε λαβεῖν ἀγαθοῦ τε κακοῦ τε. sic facta est uita hominis temporaria, sed tamen longa, quae in mille annos prorogaretur. quod diuinis litteris proditum et per omnium scientiam publicatum cum Varro non ignoraret, EPITOME 2 s.] c. 22, 5 tum — sententia 8 s.] e. 22, 5. AUCTORES 5 ss.] VIII 260 ss, cf. I 40 s. ΟΙΚΟΥΝΤΗC F ΠΑΡΑΔΙCΟΝΩΝ B, ΠΑΡΑΑЄOION R, ΠΑΡΑΔЄICON P, nAA)CON F; Παράδεισον cum codd. retinui a Lact., ut uidetur, scriptum, παρδείσου codd. Theophili (sed oHt. όμω̃ς)e< Struuius, opusc. 7 62 coM?. Ora<\\'. Sibyll. J 26 ЄΡΘΗΛЄ〈?〉Δ (post C littera foramine periit) JR, ЄPIONAЄA JR, HP!6HAHA V iscantheo paradissonomos protede acepon H interpretationes lat. in R (xMt mg.) et P. BRpHPV] 1 in] tota in P cuius J3\\', in ras. corr. B2 2 partem B tractabimus (b ex u nt. 3) exponemus, expunxerat tM. 2, puncta erasa, B tractauimus V 5 ΑΝΘΡΟΠΟΝΟΝ B, ΑΝΟΡΩΠΟΝ R, ΑΝΘΡΟΠΟΝ P, ΑΝΘΡΩΠΟΝ F πλασθέντα] ΠΑΛΔC B, nAACQHNTA V ΘЄOI F nAA- CMAIC P, HAAAMAtC V άγίαιν scripsi, Ar!€CC!N B, ATA!C!N R, A!T€- C!N P, ЄTЄCCЄIN (T M: t ut uid.) V; an άγναι̃σιν scribendum? cf. Sibyll. VIII 406 άγναι̃ς παλάμησι; in codd. Sibyll. recentiore interpolatione depra- uatis παλάμησιν Ev αὺται̃ς. in altera classe antiquioris memoriae totus uersus corruptus sic οὺράνιον ἃνθρωπον πλαθέντα Oeou παλάμησιν; Struuius 164 παλάpjxt; αὐται̃σιν Aatropon plasten tatheo palamestin H 6 ov x\\' ἐπλάνησεν corruptum cum integrioris classis codd. Sibyll. HQV iam Lact. scripsisse uid.: ONKЄΠΛΑΑΝΗCЄN (-CIN P) BRP, ΚΑΙΠΑΑΝΘCЄN F, ὅντ\\' ἐπλάνησεν (sic codd. quidam Sibyll., alii ὅν xat uel Sv oux πλάν.) uel ὅν iE πλάνησεν edd. quidam Sibyll. et Lactantii, fort. recte, ὅv xe πλάνησεν alii, sv πεπλάνηαεν tShttWMs, 3v γ\\' Hartelius, 3v ὁ\\' ἐπλ. ego conieci ANЄΘЄIN BRP, aegre retinuiut fort. o Lact. scriptum, ANЄΛΘΠΙΝ 7, ἀπελθει̃ν codd. Sibyll. VIII 261 et I 40 onoe (c nt. 2) planeonoRs donos epiemran aelemi H 7 OANA- ΤΟΥ R, ΘΑΝΑΤΟΙ P AAB€Nf ἀγαθου̃] ΑΤΑΚΘΟΥ KAKOI R, ΚΑΚΟΥC P TOrAANATOT rONCtNtC AABtNArAOO r KA) KAKOi r thu thacu ignosinthela uinacathotheca come H interpretationes lat. in R (tM mg.) et P 8 si\\'C\\' B3 uita V temporalia Pac, corr. m. 1 ?, temporalis H fort. recte, cf. Epit. 22, 5 9 prorogabatur B\\', -retur corr. B3, propagaretur H, protpaga<retur V2 10 scieutia H non] ñ V2 argumentari nisus est, cur puta-rentur antiqui mille annos uictitasse. aitenim, aput Aegyptios pro annis menses haberi, ut non solis per duodecim signa. circuitus faciat annum, sed luna, quae orbem illum signiferum triginta. dierum spatio lustrat. quod argumentum perspicue falsum est: nemo enim tunc millesimum annum trans- gressus est, nunc uero qui ad centesimum perueniunt, quod fit saepissime, mille certe ac ducentis mensibus uiuunt. et auctores idonei tradunt ad centum uiginti annos perueniri solere. sed quia ignorabat Varro cur aut quando esset uita hominis deminuta, ipse deminuit, cum sciret, mille et qua.drmgentis mensibus posse hominem uiuere. Deus autem postea cum uideret orbem terrae malitia et sceleribus obpletum, statuit humanum genus diluuio perdere. sed tamen ad multitudinem reparandam delegit unum, quod corruptis omnibus singulare iustitia supererat exemplum. hic cum sescentorum esset annorum, fabrica-uit arcam, sicut ei praeceperat deus, in qua ipse cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus reseruatus est, cum aqua uniuersos montes altissimos operuisset. deinde orbe siccato exsecratus iniustitiam prioris saeculi deus, ne rursus longitudo uitae causa esset excogitandorum malorum, paulatim per singulas progenies deminuit hominis aetatem atque in centum et uiginti annis metam conlocauit, quam transgredi non liceret. ille uero cum egressus esset ex arca, sicuti sanctae litterae docent, terram EPITOME 22-24] c. 22. 5. .BRpHPV] 1 cur — ait enim] ȧι̇ṫ enim (axp. Mt. 3), deinde 3 uersus uacuos reliquit Mt. jf, uerba cum (sic) putarentur — ait enim add. Mt. 3 B putarent P annis B (t. e. B3) P 2 annos B\\', corr. B* 3 circuitu H 4 lunae BH 5 est ante perspicue, ont. post falsum H 6 tum B, fort. recte milesimum JPF transgressum V, in ras. corr. V2 7 est om. P centesimum annum H 9 actores R C et XX R, centum et uiginti H peruenire RP 11 diminuta. B et ow. B supra quadringentis CMM. quadraginta B3 13 malitiae P 14 diiluuio B\\' (pr. 1 del. B3 H 15 diligit H 16 singulari H superaret H 17 J)C P2,sexcentorum V archa jR, pariter §4 ei otn. R 18 ac] et H 19 seruatus P 20 exsecratur B1, corr. B3 21 rursum B, russus V 22 diminuit JT 24 licet B 25 sicut .B, sicut⌜i⌝ H2 sanctae litterae] sSi sese P studiose coluit ac uineam sua manu seuit. unde arguuntur qui auctorem uini Liberum putant. ille enim non modo Liberum, sed etiam Saturnum atque Uranum multis antecessit aetatibus. qua ei uinea cum primum fructum cepisset, laetus factas bibit usque ad ebrietatem iacuitque nudus. quod cum uidisset unus ei filiis, cui nomen fuit Cham, non texit patris nuditatem, sed egressus etiam fratribus indicauit. at illi sumpto pallio intrauerunt auersis uultibus patremque texerunt. quae facta cum pater recognosset, abdicauit atque expulit filium. at ille profugus in eius terrae parte consedit quae nunc Arabia, nominatur, eaque terra de nomine eius Chanaan dicta est et posteri eius Chananaei. haec fuit prima gens quae deum ignoranit, quoniam princeps eius et conditor cultum dei a patre non accepit maledictus ab eo: itaque ignorantiam diuinitatis minoribus suis reliquit. ab hac gente proximi quique populi multitudine increscente fluxerunt. ipsius autem patris posteri Hebraei dicti: penes quos religio dei resedit. sed et ab his postea multiplicato in inmensum numero cum eos angustiae locorum suorum capere non possent, tum adulescentes uel missi a parentibus uel sua sponte, cum rerum penuria cogeret, profugi ad quaerendas sibi nouas sedes huc atque illuc dispersi omnes insulas et orbem totum repleuerunt et a stirpe sanctae radicis auulsi nouos sibi mores atque instituta pro arbitrio condiderunt. sed omnium primi qui Aegyptum occupauerant caelestia. suspicere atque adorare coeperunt. et quia BRpHPV] 1 oinea B* (m add. B3 H sua manu om. B suam P seruit H 2 actorem RP 6 e RHV chan B cham. non F\\', chan // non V2 7 at] et B 8 palleo B auersib; P 9 rccognouisset J!, recognosceret H 10 arania R 11 \\'ea\\'quae V2 de] ex B chanan HV Chanaan — Chananaei] chanaan naei P\\', sed naei c.vp. P23, dicta est et posteri eius chana in mg. add. P2 12 chananei BRHV hae F gens] progenies BH 13 et om. P uultum B 15 populi om. P populi multitudine populi R 16 crescente B 17 hebrei BH, «c saepissime omnes codd. dei om. P sed et ow. P \\'et\\' B3 \\'ab\\' V2 18 multiplicati B numerum B 19 suorum oMt. P 20 cogeret et P 22 insulas add. P\\' a] a∗∗∗ (Tii? er.) B, ab H 24 occuparant R, occupauemnt HPV1, -nnt in ant corr. V2 25 suscipere R, sustpieere. V2 xvnn. LMt. 1. 11 neque domiciliis tegebantur propter aeris qualitatem nec ullis in ea regione nubibus subtexitur caelum, cursus siderum et effectus nota-uerunt, dum ea saepe uenerantes curiosius ac liberius intuentur. postea deinde portentificas animalium Sguras quas colerent commenti sunt quibusdam prodigiis inducti, quorum mox auctores aperiemus. ceteri autem qui per terram dispersi fuerant admirantes elementa mundi, caelum solem terram mare, sine ullis imaginibus ac templis uenerabantur et his sacrificia in aperto celebrabant, donec processu temporum potentissimis regibus templa et simulacra fecerunt eaque uictimis et odoribus colere instituerunt. sic aberrantes a notitia dei gentes esse coeperunt. errant igitur qui deorum cultus ab exordio rerum fuisse contendunt et priorem esse gentilitatem quam dei religionem, quam putant posterius inuentam, quia. fontem atque originem ueritatis ignorant. nunc ad principium mundi reuertamur. Cum ergo numerus hominum coepisset increscere, prouidens deus ne fraudibus suis diabolus, cui ab initio dederat terrae potestatem, uel corrumperet homines uel disperderet, quod in exordio fecerat, misit angelos ad tutelam cultumque generis humani: quibus praecepit ante omnia, ne terrae contagione maculati substantiae caelestis amitterent dignitatem. scilicet id eos facere prohibuit quod sciebat esse facturos, ut 6 mox — aperiemus] c. 16. EPITOME 17—163, 6] c. 22, 6. 9-11. AUCTORES c. 14. 15] cf. Minue. Fel. c. 26, 7 ss.; 27. BRpHPV] 1 neque domiciliis] domiciliis non R pro aeris qualitate R supra nec ullis add. ł enT, sed lectio non satis certa, F 2 ⌜n⌝ubibus V2 obtexitur H cursus (alt. s ex m) H2 3 defectus P edd., sed c/\\'. Epit. 21, 4 uenerantur B libentius Volkmannus, epist. gratul. pag. 6 4 intuentes B portificas V 5 commenti** (\\'ti er.) B 6 actores jR 7 fuerunt BPV, uix recte ammirantes V, in ras. corr. V2 sole C w. 2) H 9 hiis P 11 aberrantis B\\', corr. B2 12 dei om. P i di 17 cur F\\', cit* V2 hominis R 18 zabulus B\\', zabulus B2, zabulus B3 19 hominem P 20 exordio] exordio rerum B 21 quibus] quibus quia liberum arbitrium erat datum B 22 maculati* (s er.) H 23 id eos] ideo et is P ueniam sperare non possent. itaque illos cum hominibus commorantes dominator ille terrae fallacissimus consuetudine ipsa paulatim ad uitia pellexit et mulierum congressibus inquinauit. tum in caelum ob peccata quibus se inmerserant non recepti ceciderunt in terram. sic eos diabolus ex angelis dei suos fecit satellites ac ministros. qui autem sunt ex his procreati quia neque angeli neque homines fuerunt, sed mediam quandam naturam gerentes, non sunt ad inferos recepti sicut in caelum parentes eorum. ita duo genera daemonum facta sunt, unum caeleste, alterum terrenum. hi sunt immundi spiritus, malorum quae geruntur auctores, quorum idem diabolus est princeps. unde illum Trismegistus daemonia-rchen uocat. daemonas autem grammatici dictos aiunt quasi δαή- μονας, id est peritos ac rerum scios: hos enim putant deos esse. sciunt illi quidem futura multa, sed non omnia, quippe quibus penitus consilium dei scire non liceat, et ideo solent responsa in ambiguos exitus temperare. eos poetae et sciunt esse daemonas et locuntur. Hesiodus ita tradit: EPITOME 12 dMmoaiarchen] c. 24, 1. 16 s. et — temperare] c. 23, 7 ut — deludant. 17—164, 2] c. 23, 1. AUTORES 12 Trismegistus] ? 13 grammRttci] cf. uetera lexica (ex Platon. Cratyl. 398 B). EXPILATORES 13-15] Isidor. orig. VIII 11,15. BRpHPV] 1 possent fe ex o M. 1 ?) P 2 com**morantes (me er.) B, omnes commorantes P 3 jpsa< V2 4 in quibus H 5 ceciderunt] ceciderunt rursus R ⌜eos⌝ B* 6 \\'§3!tellites (2 litt. s. l. er.) B 7 quia om. P 8 naturam] notitiam B\\', corr. B3 ad] apud H 9 demonum B, sic saepissime omnes codd.; ex demonium hoc d*mmium F m. 2, illud restituit Ht..3 e supra o et o supra pr. i addens facta (f ex p) H2 10 post sunt s. l. ut P2 caelestem P hii PV inmundi* (s er.) H 11 spiritus malorum] spiritis spiritus malorum in ras. ex 15 litt. F* matorumq; P gerentur H1 actores R 12 trismegitus B\\', trismegeWtus B2 daemoniarchen Epit. 24,1, demoniarchen (r s. l. V) BRHV, daemoniarchem P, δαιμοιρχην edd., sed c/\\'. 16, 12 13 demones B ΔΑΠ- MONAC r, ΔΗΜΟΝΑC JM, dammonas H, de̢monas P 14 hoc F 17 ot om. H 18 demones B, daemones H et] ut H loquuntur HP esiodus BHVactradidit H II* τοὶ μὲν δαίμονές εἰσι Διὸς μεγάλου διὰ βουλὰς ἐσθλοί, ἐπιχθόνιοι, ϕύλαϰες θνητῶν ἀνθρώπων. quod idcirco dictum est, quoniam custodes eos humano generi deus miserat; sed et ipsi, cum sint perditores hominum, custodes tamen se uideri uolunt, ut ipsi colantur et deus non colatur. philosophi quoque de his disserunt. nam Plato etiam naturas eorum in Symposio exprimere conatus est et Socrates esse circa se adsiduum daemona loquebatur, qui puero sibi adhaesisset, cuius nutu et arbitrio sua uita regeretur. ma.gorum quoque ars omnis ac potentia horum adspirationibus constat, a quibus inuoca-ti uisus hominum praestigiis obcaecantibus fallunt, ut non uideant ea quae sunt et uidere se putent illa quae non sunt. hi ut dico spiritus contaminati ac perditi per omnem terram uagantur et in solacium perditionis suae perdendis hominibus operantur. itaque omnia insidiis fra.udibus dolis erroribus conplent: adhaerent enim singulis hominibus et omnes ostiatim domos occupant ac sibi geniorum nomen adsumunt; sic enim latino sermone daemonas EPITOME 3s.] c. 22, 9. 11. 4-6] c. 23, 1 ut — crederent. 7—9] c. 23,2. 9-13] c. 23,6. 14 s. solacium] e.22,11. 16—165,3] c. 23,3. AUCTORES 1 s.] Op. et D. 122 s. § 9] cf. Minuc. Fel. c. 26,9.12. 7 in Symposio] 202 E s. BRpHPV] 1 τοὶ] 01 B ICI B AIOC P AtA P Toimen dMmones . isiodus megalu diabulas . H ΤΟΥΜЄN AA,IMONA ICЄCI OAtOC MerAAo IMЄΓΑΑΟΥΔΙΑ no)AAC r 2 ЄΤΙΧΘΟΝΟ p ΦΥΛΑΚЄC B e . inluephieoa lupilaces thineton . antropon . H ЄCTAIO ЄΠΙΧΘΟΝΙΟΙ ΦΥΑΑΚΑΙCΘΝΗ ΘΟΝΑΝΘΡΩΠΩΝ V interpretatio lat. in R (in mg.) et P cf. Struuium, opusc. I 136. 3 iccirco R 4 et oHt..B 5 et deus non colatur om. B 6 philo\\'soiphi V2 hiis P 7 synphonio (corr. m.2) B 8 tadjsiduum V2 daemonam jP; daemonem Epit. 23, 2 loquebatur] fatebatur R 9 gereretur H 10 ac] et H 11 ob*ce**cantibus (s et na ? er.) B 12 falluntur H 13 hi\\'i\\' B2 14 in om. RPV edd., sed cf. JtftMMc. Fel. c. 26, S ad solacium calamitatis suae non desinunt (sc. daemones) perditi iam perdere et Epit. ut habeant solacium perditionis suae 15 opera⌜n⌝ tur H2 fraudibus insidiis P 16 cο̃| plent JS, conpellent B, complent. V2 i eni adhaerent enim] adherentmm (corr. m.2) V 17 omnis J3\\' (corr. B3 RHV1 18 sic enim — interpretantur eicit Volkmannus, obseruat. tMMceH. 1872, pag. 14 demones B interpretantur. hos in suis penetralibus consecrant, his cotidie (uina.) profundunt, et scientes daemonas uenerantur quasi terrestres deos et quasi depulsores malorum quae ipsi faciunt et mroga.ut. qui quomam spiritus sunt tenues et inconprehensibiies, insinuant se corporibus hominum et occulte in uisceribus operati ualetudinem uitiant, morbos citant, somniis animos terrent, mentes furoribus quatiunt, ut homines his malis cogant ad eorum auxilia decurrere. Quarum omnium fallaciarum ratio expertibus ueritatis obscura est. prodesse enim putant eos, cum nocere desinunt, qui nihil possunt aliut quam nocere. dicat fortasse aliquis colendos ergo esse, ne noceant, siquidem possint nocere. nocent illi quidem, sed iis a quibus timentur, quos manus dei potens et excelsa. non protegit, qui profani sunt a sacramento ueritatis. iustos autem id est cultores dei metuunt. , cuius nomine adiurati de corporibus excedunt: quorum uerbis tamquam flagris uerbera.ti non modo daemonas esse se confitentur, sed etiam nomina sua edunt, illa. quae in templis adorantur. quod plerumque coram cultoribus suis faciunt, non utique in obprobrium religionis, sed honoris sui, quia nec deo per quem adiurantur nec iustis quorum uoce torquentur mentiri possunt. itaque maximis saepe ululatibus editis uerberan se et ardere et iam iamque exire proclamant: tantum habet cognitio dei EPITOME 4-8] c. 23, 8. BRpHPV] 1 consecrant] coolocant B cot*idie (t in r<M. m. 3)B 2 uina addidi conl. VI 2, 1, merum add. edd.; profundunt BHPV, profundunt preces R demones B 6 operantur B ualitudinem RVmorbo R somnes (sic corr. m.2) H 7 hominibus V cogantur Hartelius 8 deorum P 10 prodeesse H cum] quod B\\', corr B3 11 quam] nisi F, fort. recte 12 colendos - nocent illt] colendos ergo noceant illi P ⌜ne∗n⌝oceant V2 possint] possit (~ Mt 2) V, possunt cett. 13 iis edd., his BRHV, hiis P 14 qtu\\'a\\' B3 15 custores P\\' 16 abscedunt B flagellis B, fraglis V 17 daemones Hesse se] esse ⌜se⌝ B3, sese H 18 nominaueraat ut uid. -B\\', nomina sua edunt in ras. corr. B3 odorantur B quod] et H 20 sed F, et ccK. quia] qui B adiuranttun V2 22 editis tM ras. ex 9 litt., quarum extrema s, B3 uerberari (ari in ras. ex 2 litt. Mt. 3) B 23 iam OHt. P ⌜habet⌝ B3 dei ac] *t* X j (extrema litt. erasa fuerat t, s. l. a ckM. M. 2, post crosj desua C(i m. 2, su exp. et c add. Mt. 3) B ac iustitia potestatis. cui ergo nocere possunt nisi iis quos habent in sua potestate? denique adfirmat Hermes eos qui cognouerint deum non tantum ab incursibus daemonum tutos esse, uerum etiam ne fato quidem teneri. μία inquit ϕυλαϰὴ εὐσέβεια. εὐσεβοῦς γὰρ ἀνθρώπου οὔτε δαίμων ϰαϰὸς οὔτε εἱμαρμένη ϰρατεῖ. θεὸς γὰρ ῥύεται τὸν εὐσεβῆ ἐκ παντὸς κακοῦ. τὸ γὰρ ἓν καὶ μόνον ἐν ἀνθρώποις ἐστὶν ἀγαθὸν εὐσέβεια. quid sit autem εὺσέβεια, ostendit alio loco his uerbis: ἠ γὰρ εὐσέβεια γνῶσίς έστιν τοῦ θεοῦ. Asclepius quoque auditor eius eandem sententiam latius explicauit in illo sermone perfecto quem scripsit ad regem. uterque uero daemonas esse adfirmat inimicos et uexatores hominum, quos ideo Trismegistus ἀγγέλους πονηρούς appellat: adeo non ignorauit ex caelestibus deprauatos terrenos esse coepisse. AUCTORES 4 et 9 coniuncta ap. Patricium pag. 51\\' sq. 4] cf. CyriU. c. Inlian. 1. IV, uol. VI 130 E Aub. 9] Poemand. c. 9, 4 (pag. 62, 8 Pat-they). 13] cf. Ps.-Apulei. Asclcp. c. 25 (p.48,15 Goldb.): nocentes angeli. BRpHPV] 1 potesttatia B* his BHPV 2 habe⌜n⌝t V2 hos B 3 cognouerunt BP, cognouer F\\', del. et int s. l. add. V2 4 esse om. R μία — άγαθὸν εὺσέβεια (7)] una B nt. 1, graeca desunt, in spatio relicto haec \\' hd⌎bon⌏um pietas autem << in tM/. mg. intetpretat. lat. add. Mt. 3 μία] MIATAP (i. e. p-fz γὰρ) jP, sed interpretatio lat. in P incipit uua inquit custodia pietas ΦΥΑΑΚΗ V p.ta — ϰρατει̃ (6)] Mia inquid plas lace esseuiesse bugaran tropontae demancarcis utimarmen gicrathi H 5 ЄCЄ- Bte p, ЄΥCЄBIA V ΥCЄΒΟΥC P, ЄICΗΒΟΥC F priusού̀ orce r, orrH F alt. ούτε] or p e ЄIMAPMHNЄ V KPArm F KAP P sx] K P 0:0; — xzxo5] theos girantitone yuseue . ex panton caco H 7 TAP P μόνον] KOINON R A!STPQnO!C P AtAOUN P, AFAeO\\\\ (T ex N) V To yatp - εύσέβεια] to garem ceono miah-opis . e . in agathonie yseuiae H interpretationes lat. nt B (add. w. 3) RP apud Cyrill. locus plenior est cf. Struuium, opusc. I 137 8 eusebia B, ⌜e⌝yseuia H2, ЄΥCЄ- B€!A pietas JP, ЄICЄBЄIA F ostendit OMt. R his] in his R 9 ἠ γάϱ — Tou Oeou oMt. JB\\', pietas enim tCst ds̃⌏ add. B3 yatp] tAP V TKQCtC P TO! R ἠ yatp εὐσέβεια — 9Eou] Eyseuia ignosises tintutheu H quodque H 10 adiutorB sermo V 11 demones B 12 esse] et esse P, om. H 13 idem R trismagistus H ΑΓΓЄΑΟΥC ΠΟΝΗΡΟΥC R, om. B1, s.l. angelos nequissimos add. B3 angelos ponerus H, angelos ANTЄΑΟΥC malos nONHPOrC P, angelos malignos A\\\\r€AOrC ΠΟΝЄΡΟΥC V appeUa.ns, B2, 0 appella∗∗ (ui er., t M. 2) F Eorum inuenta sunt astrologia et haruspicina et auguratio et ipsa quae dicuntur oracula et necromantia. et ars magica et quidquid praeterea malorum exercent homines uel palam uel occulte: quae omnia per se falsa sunt, ut Sibylla Erythraea testatur: έπεὶ πλάνα πάντα τάδ\\' έστιν, ὅσσαπερ ἄϕρονες ἄνδρες έρευνῶσιν ϰατὰ ήμαρ. sed idem ipsi auctores praesentia sua faciunt ut uera esse credantur: ita hominum credulitatem mentita diuinitate deludunt, quod illis uerum aperire non expedit. ht sunt qm nngere imagines et simulacra docuerunt, qui ut hominum mentes a cultu ueri dei a.uerterent, effictos mortuorum regum uultus et ornatos exquisita pulchritudine statui consecrarique fecerunt et illorum sibi nomina quasi personas aliquas induerunt. sed EPITOME 1 s. astrologia — auguratio] c. 23, 5. 2 oracula. et necromaDtia] c. 23, 7. ars magica] c. 23, 6. 4 s. omnia per se falsa] c. 23, 5. 8 s. praesentia sua] c. 23, 7. 9 s.] c. 23, 7 ut mentes — deludant. 10—13] c. 23, 4 hi memorias — docuerunt. AUCTORES 6 s.] III 228 s. EXPILATORES 1 s.] Isidor. orig. VIII 9, 3. BRpHPV] 1 uenta P haruspicmae 2f, ⌜h⌝aruspicina P2, *aruspicina (Tt er.) V cf. auguratum Epit. 2 nigromantia (ni cj: ne M<. 2) P, uecromanti⌜a⌝* V2; necyomantias Epit. 3 alt. ⌜uel⌝ B3 4 que e.e quae B2, quae restituit B3 palam B1, fals⌜a⌝∗ corr. B3 6 graeca ow. B\\', m inf. mg. add. B3 enel R, ern (Є̓- B3) B3PV, τὰ (uel xαὶ) ya.p codd. Sibyll. πλάνα] ΠΑΑΝΑ PF πάντα] ταυ̃τα codd. quidam Sibyll. rao\\' om. B3 ЄЄTIN P τάδ\\' ὲστιν] πέϕυϰεν codd. Sibyll. Epiplana apantata lestin H 7 δσσαπερ] OCACΥЄI (sed ЄI minus cert.), sequitur εια ut uid. per compend. scriptum B3, Anep F, δσσαϰεν codd. Sibyll. ЄCЄPЄΝΩCI B3, ЄPЄΥΝΩΟCI R, ЄΠЄΥΝΩ- CIN V KAT€MAP B3, h t \\\\M \\\\P B, KATAЄMAP F OCCA⌜Π⌝ЄP ΑΦΡΟΝΟC ANЄPЄCЄΠЄΥΡΩ CΙΝΚΑΤΑΠΩΡ P oysaperafroncs andrese sereunsia catathcman H interpretatiouem lat. B M<..!, quamquamgraeca omisit, tM mg. a<M. hanc quia f:Usa sunt omnia quae insipientes homines \\' cottidie uonuaantur (sic), alia in P c/\\'. Struuium, opusc. Jf 64 8 actores R facient P 9 homitus B1, corr. B3 credulitate H diuinatione ex Epit. 23, 7 uir doctus, miscell. obseruat. M!. IV (1734 p. 416 10 qu*d (1 ? er.j B ueram Volkmannus, obseruat. miscell. 1872, pag. 13 pingere B 11 qui ut] qui* (xa er.) B 12 auorterunt H ct fictos BH, effectos V2 13 consacrariquae J3\\', consecrariqu∗B3 eos magi et ii quos uere maleficos uulgus appellat, cum artes suas exsecrabiles exercent, ueris suis nominibus cient, illis caelestibus quae in litteris sanctis leguntur. hi porro incesti ac uagi spiritus ut turbent omnia et errores humanis pectoribus offundant, serunt ac miscent falsa cum ueris. ipsi enim caelestes multos esse finxerunt unumque omnium regem Iouem eo, quod multi sint in caelo spiritus angelorum et unus dominus ac parens omnium deus: sed ueritatem mentitis nominibus inuolutam ex oculis abstulerunt. nam deus, ut m principio docui, neque nomine, cum solus sit, eget neque angeli, cum sint inmortales, dici se deos aut patiuntur aut uolunt: quorum. unum solumque officium est seruire nutibus dei nec omnino quicquam nisi iussu facere. sic enim mundum regi a deo dicimus ut a rectore prouinciam: cuius apparitores nemo socios esse in regenda. prouincia dixerit, quamuis illorum ministerio res geratur. et hi tamen possunt aliquid praeter iussa rectcris per ipsius ignorantiam, quae est condicionis humanae: ille autem praeses mundi et rector uniuersi, qui scit omnia, cuius diuinis oculis nihil saeptum est, solus habet rerum omnium potestatem nec est in angelis quicquam nisi parendi necessitas. itaque nullum sibi honorem tribui uolunt, quorum honor omnis in deo est, illi autem qui desciuerunt a dei ministerio, quia 9 ut in priucipio docui] 16,4 s.; 7, 5—8. EPITOME 5 s. 8 s.] c. 23,4. EXPILATORES 1] cf. Augustin. de ciu. dei X 9 (pag. 415,13); Isidor. orig. VIII 9, 9. BRpHPV] 1 u edd., hii JB, hi ceM. maleficio H post cum add. autem B3 2 suos P scient JEf, Pient F 3 sancti*s (ṡ er.) B p\\'or\\'ro H2 ingesti V -i ut turbcut] obturbant D\\', corr. B3 5 offundant (pr. u ex o Mt. jf, a ex u Mt. 2) B 6 caelestis B 7 sunt B dominus ow. Zf 8 mcn- \\'ti\\'tis P2, metitis (~ m. 2) V 10 neque] qui neque H homine F\\' eget cum solus sit P 11 immortales (e ex i Mt. 2) P \\'dici se deos\\' B3 13 iussum B, iussi F; an eius iussu? regi mundum H 14 decimus V uemo] immo B m socios del. oc B2, socios eius R 15 dixerim B 16 gerantur B hii BP tamen et P 17 illo P 18 parens JS, praesens H uniuersitatis B scit] fecit B 19 sęptum V, septum ccK. rerum omnium] rerum \\'cum\\' (s. l. M. 3) filio suo omnium P 20 \\'in\\' B3 21 omnis ont. F 22 est, illi] est per angelos refugas fieri prodigia responsa in templis dari nocentes plerumque puniri ut his monstris atque terroribus adhibitis ipsi dii putcntur illi P quiw B3 sunt ueritatis inimici et praeuaricatores dei, nomen sibi et cultum deorum uindicare conantur, non quo ullum honorem desiderent — quis enim perditis honor est? — nec ut deo noceant, cui noceri non potest, sed ut hominibus: quos nituntur a cultu et notitia uerae maiestatis auertere, ne inmortalitatem possint adipisci, quam ipsi sua nequitia perdiderunt. offundunt itaque tenebras et ueritatem caligine obducunt, ne dominum, ne patrem suum norint, et ut facile inliciant, in templis se occulunt et sacrificiis omnibus praesto adsunt eduntque saepe prodigia, quibus obstupefacti homines fidem commodent simulacris diuinitatis ac numinis. inde est quod ab augure lapis noua-cula incisus est, quod Iuno Veiens migrare se Romam uelle respondit, quod Fortuna Muliebris periculum denuntiauit, quod Claudiae manum nauis secuta. est, quod in sacrilegos et Iuno nudata et Locrensis Proserpina. et Ceres Milesia uindicauit et Hercules de Appio et Iuppiter de Atinio et Minerua. do Caesare, hinc quod serpens urbem Romam pestilentia liberauit Epidauro accersitus. nam illuc daemoniarches ipse in figura sua sine ulla dissimulatione perlatus est, siquidem legati a.d eam rem EPITOME 1-8] c. 23, 4. 9 sic - ueniret. 6-11] c. 23, 7 iu templis — credant. 14 (sacrilegos)] c. 23, 9. 17 s. serpens — in figura. sna] cf. c. 22, 3 (serpens — ministris). 6. AUCTORES 11-16 ab augure — de Caesare] cf. supra c. 7, 8—22. 16-170, 1] cf. Valer. Max. (et epit. Paridis) I 8, 2. EXPILATORES § 11] cf.Augustin.de ciu. dei X 16 (p. 427,27-32). BRpHPV] 1 alt. et in ras. B3, s. !. F 2 quo (b w ras. ex a ?) B3, quo* (d er.) H 3 deum HPV 4 \\'ut\\' B3 5 notitia* (e er.) V magestatis F, sic saepius possent JBF\\', e in i corr. V2 6 qua H offendunt F* 7 ueritatis R deum H ne] et jP, \\'nc V2 8 inliceant B occultunt (corr. m.2) V 9 sunt B 11 nugure] haruspice B lapjjs Fx 12 quod\\' B3 ueiensis B, uegiens H 13 mulieris H clauide F\\', chu*dTe V2 15 lucrensis B herculis P 16 apioB antinio C&Bp. tM. 2) P minerue V1 de] e* (t er.) H hinc] hinc est H 17 serpens** (da er.) B pestilicentia V ex accersitus hoc arces***** B3 arcessitus H edd., sed c/\\'. Valer. Max. (et Paridem) quam si ab Epidauro Aesculapius esset accersitus 18 illud HV1 daemoniarches H, demon B\\', demoiri\\' B3, dcmomarches R, demoniaarches P, demonio arches V; c/\\'. c. 14, 6; δαιμονιάρχης edd. 19 remissi JP\\' (rẽmissi P2) F missi draconem secum mirae magnitudinis aduexerunt. in oraculis autem uel maxime fallunt, quorum praestrigias profani a ueritate intellegere non possunt, ideoque ab ipsis adtribui putant et imperia et uictorias et opes et euentus prosperos rerum, denique ipsorum nutu saepe rem publicam periculis inminentibus liberatam, quae pericula et responsis denuntiauerint et sacrificiis placati auerterint. sed omnia ista fallaciae sunt. nam cum dispositiones dei praesentiant, quippe qui ministri eius fuerunt, interponunt se in his rebus, ut quaecumque a deo uel facta sunt uel fiunt, ipsi potissimum facere aut fecisse uideantur, et quotiens alicui populo uel urbi secun- , dum dei statutum boni quid inpendet, illi se id facturos uel prodigiis uel somniis uel oraculis pollicentur, si sibi templa, si honores, si sacrificia tribuantur. quibus datis cum illut acciderit quod necesse est, summam sibi pariunt uenerationem. hinc templa deuouentur et nouae imagines consecrantur, mactantur greges hostiarum, sed cum haec facta sunt, nihilo minus tamen uita et salus eorum qui haec fecerint immolatur. quotiens autem pericula impendent, ob aliquam se ineptam et leuem causam profitentur iratos, sicut Iuno Varroni, quod EPITOME 13-15 prodigiis — uenpratiouem] c. 23, 8 somniaa.ugcant. 16 templa—consecrantur] c. 23, 4. AUCTORES § 16] cf. V&Ier. Max. 1 1, 16 BRpHPV] 1 drachoaom H atuexerunt .P, attulerunt BRHV, sed c/\\'. Valer. Max. anguis ... urbi se nostrae aduehendum restituit ef Paridem immensae magnitudinis serpens ... Romam pro deo aduectus 2 prestrigias jP, praestigias (pre- B) ceM. 3 ueritatem (\\'e.rp. m. 3) K \\'ab ipsis\\' R2 5 ipsorum] horum B nutu ex nutiis (\\'n add. M. 1 uel 2) partim ras. corr. B3 C et om. P 7 auerterunt H, auerterent V fallacia\\'e\\' V 8 nam oMt P prMsentiaru ut MtJ. B\\', in ras. corr. B2 qui oM<. P 9 \\'his\\' B2 10 dffo P uel (ante fncta) oM. JBP, recte? iiuat] sunt JB\\', corr. B3 an (aut) facere ? 11 ut (sic) V1, ł aut s. l. V. \\' et quotiens — secundum in inf. mg. B3 12 de JB\\', dF B3 statu B quod B\\', corr. B3 13 somnis H si ante sibi] ut H 14 si ante houorcs et sacrificia] sibi JT 15 occiderit Vac pariunt** If 16 deuoluentur H 17 gresgcs P erunt B 18 uita] eorum, sed del. ?M. 1 R fecerit P immolantur edd. 19 se ante profitentur P 20 sicut luno] sicuti B uarronis (exp. m.2) V formosum RV, formonsum (exp. w. 2 ?) P formonsum puerum in tensa lorus ad exuuias tenendas conloca.cerat: et ob hanc causam Romanum nomen aput Cannas paene deletum est. quodsi luno alterum Ganymeden uerebatur, cor iuuentus Romana luit poenas? uel si dii tantummodo duces curant, ceteram multitudinem neclegunt, cur Varro solus euasit qui hoc fecit et Paulus qui nihil meruit occisus est? uidelicet nihil tunc Romanis accidit fatis lunonis iniquae, cum Hannibal duos exercitus populi Romani et astu et uirtute confecit. nam Juno audere non poterat aut Carthaginem defendere, ubi arma eius et currus fuit, aut Romanis nocere, quia progeniem — Troiano a sanguine duci audierat, Tyrias olim quae uerteret arces. sed illorum sunt isti lusus, qui sub nominibus mortuorum delitiscentes uiuentibus plagas tendunt. itaque siue illut periculum quod imminet uitari potest, uideri uolunt id placati auertisse, siue non potest, id agunt ut propter illorum contemptum accidisse uideatur. ita sibi aput homines qui eos nesciunt auctoritatem pariunt ac timorem. hac uersutia et his artibus notitiam dei ueri et singularis apud omnes gentes inueterauerunt. suis enim uitiis perditi saeuiunt et grassantur, EPITOME 18-172, 7] c. 23, 9. AUCTORES 7] Verg. Aen. VIII 292. 10 s.t ibid. I 16. 11 s.] ibid. I 19 s.: cf. Seru.: \\'audierat\\' n Ioue aut a. Fatis. B(G)RpHPV] 1 an post puerum excidit histrionem ? cf. Valer. Mo.c. . in tensa] intentas V intens:nouis in ras. ex iufensoouis «< Mtd\\'. B3 exui uas F\\', in ras. corr. V2 tendendas H conlocarat B 3 est oMt. V ganymedem (g ex c ? V2) RV, ganumede H2; cf. I 23, 3 5 neglegunt RH, . ueglpguutur (exp. m.2) V cum B1 (fon-. B3) V 7 factis P iniquae OHt. V 8 annibal P Romani om. F et F, oMt. cett. actu H 9 uou oNt. V aut (a (MM. Mt. 2) P karthaginem H 11 a* (c er.) 2f, a add. V2 deduci H inter progeniem et Troiano ap. Verg. hoc sed enim 12 quwe J3, quaej V2 uerterat If, euerteret P crees V 13 delitiscentis B\\', corr. B3, delitescentes R 14 uiuentibus] hominibus y 15 immine\\'t\\' P2 uideri] uitari F\\' 16 a Rum couteinptum incipit codicis G pag. 37 (122) paene tota lecta 18 actoritatem R hac] ac JT et om. BG 19 apud om. B 20 perditi* (s er.) seuiunt (s add. m. 2) V seruiunt C grassantur H2 ut perdant. idcirco etiam humanas hostias excogitauerunt, ipsi hostes generis humani, ut quam multas deuorent animas. Dicet aliquis \\'cur ergo deus haec fieri patitur nec tam malis succurrit erroribus?\\' ut mala cum bonis pugnent, ut uitia sint aduersa uirtutibus, ut habeat alios quos puniat, alios quos honoret. ultimis enim temporibus statuit de uiuis ac mortuis iudicare; de quo iudicio mihi erit in ultimo libro disputatio. differt igitur, donec ueniat temporum finis, quo effundat iram suam in potestate ac uirtute caelesti, sicut uatum praedicta piorum terribili monitu horrificant. nunc autem patitur homines errare et aduersum se quoque inpios esse, ipse iustus et mitis et patiens. nec enim fieri potest ut non is in quo perfecta. sit uirtus, sit etiam perfecta. patientia. unde quidam putant ne irasci quidem deum omnino, quod adfectibus, qui sunt perturba-tiones animi, subiectus non sit, quia fragile est omne animal quod adficitur et commouetur. quae persuasio ueritatem ac religionem funditus tollit. sed seponatur interim nobis hic locus de ira dei disserendi, quod et uberior est materia et opere proprio latius exequenda.. illos ergo nequissimos spiritus quisquis ueneratus fuerit ac secutus, neque caelo neque luce potietur, quae sunt dei, sed in illa 7 m ultimo libro] c. 20. EPITOME 3-6] c.24, 1-3. 10 s. AUCTORES 10 s.] Verg. Aen. IV 464 s. B(G)RpHPV] 2 deuora.rent edd. 3 dicit BGH 5 ut ante uitia) et H habeant P 6 honorcet (e ex a M. 1 ?) P 7 ac] et P \\'in\\' V2 i y 8 disputandum R igitur] ergo P 9 uer*tate (i er.) V 10 uatum OMt. P piorum RPV cum cod. Medic., priorum BGH cum ccM. codd. t noti Vergili 11 horrificant (corr. Mt. 2) V 12 aduers[u]s C 13 et ipse H mittis R 14 is] his sit C, his JEf 15 neç (exp. m. 2) R 16 quod] quia BG affectibus (ex adf-) B3 18 quae ex qua H2 atque R relionem J\\', sic saepius in tollit sed sepo desinit codicis G pag. 37 (122), sequitur pag. 38 (121), cuius uerss. 21—31 legebantur 19 dei B, OMt. cett.; an diuina? 20 uberi B1, uberior B3 21nequissimos (s fin. add. m.3) P quisq uis Par, quisque (-q;) F, fort. recte, c/\\'. VI jM, 5 ac secutus in mg. H2 decidet quae in distributione rerum adtributa esse ipsi malorum principi disputauimus, in tenebras scilicet et inferos et supplicium sempiternum. Docui religiones deorum triplici modo uanas esse: uno, quod simulacra ista quae coluntur effigies sint hominum mortuorum; esse autem peruersum et incongruens ut simulacrum hominis a simulacro dei colatur: colit enim quod est deterius et inbecillius; tum inexpiabile facinus esse deserere uiuentem, ut defunctorum monumentis seruias, qui nec uitam nec lucem dare cuiquam possunt, qua ipsi carent; nec esse alium quemquam deum praeter unum, cuius iudicio ac potestati omnis anima subiecta sit. altero, quod ipsae imagines sacrae quibus homines inanissimi seruiunt omni sensu careant, quoniam terra sint. quis autem non intellegat nefas esse rectum animal curuari, ut adoret terram? quae idcirco pedibus nostris subiecta est, ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui simus ideo excitati ex ea statumque sublimem praeter ceteras animantes acceperimus, ut non reuoluamur deorsum nec hunc caelestem uultum proiciamus ad terram, sed oculos eo dirigamus quo illos naturae suae condicio direxit nihilque aliut adoremus, nihil colamus nisi solius artificis parentisque nostri unicum nomen, 2 disputauimus) c. 9, 3—6. 11. EPITOME 4 s.] c. 25, 1 docui — consecrata. sit. 6-9] cf. c. 20,11 nam cum — fabricauit. 12—174, 2] c. 25,1 uel quod simulacra — subiugare. B(G)RpHPV] 2 scilicet om. B et (ante inferos) ow. H 4 una B1, corr. B3 5 colunt H et effigies P 6 esse ex eese V simulacra P 7 a simulacro dei colatur] quasi deus colantur sic P dF ex do V2 colit] colent B, colet HP1, corr. JP\\' 8 ut] et H 9 monimentis H 10 cuiquam OM. Y quia (exp. P3V2) PV, qua* (m er.) H nec esse alium] necessarium V1, s. l. t esse alium V2 11 dttaj* P2 deum quemquam H1 12 alterum H ipsae B, ipse ceM., nisi quod a. !. corr. B2 \\'quibus\\' P2 13 omnes P uanissimi R seruiunt otn. R careant (acp. m. 3) B terra sint RH, terra si\\'\" (corr. m. 3) J3, (s)u[nt terra] si C, terra sit PY 14 qui H raCjtum sic in r<M. corr. V2 15 neque B\\', **qu\\'a\\'e B3 16 sumus RH 17 <er P\", ut F\\', s. l. t ab V2 18 accepimus R ne H humo R in caeles<t>[ẽ] desinit codicis C pag. 38 (121) 19 oculos ow. F derigamus H 21 parentis B\\', q odJ. B3 numen edd. qui propterea hominem rigidum figurauit, ut sciamus nos ad superna et caelestia prouocari. tertio, quod spiritus qui praesunt ipsis religionibus condemnati et abiecti a deo per terram uolutentur; qui non tantum nihil praestare cultoribus suis possint, quoniam rerum potestas penes unum est, uerum etiam mortiferis eos inlecebris et erroribus perdant, quoniam hoc illis cottidianum sit opus, tenebras hominibus obducere, ne quaeratur ab iis uerus deus. non igitur colendi sunt, quia sententiae dei subiacent. est enim piaculum maximum addicere se potestati eorum quibus, si iustitiam sequare, potentior esse possis et eos adiuratione diuini nominis expellere ac fugare. quodsi apparet religiones istas tot modis esse uanas quibus docui, manifestum est eos qui uel mortuis supplicant uel terram uenerantur uel spiritibus inpuris animas suas mancipant, rationem hominum non tenere eosque inpietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles aduersus parentem generis humani deum susceptis inexpiabilibus sacris fas omne uiolauerint. Quicumque igitur sacramentum hominis tueri rationemque naturae suae nititur obtinere, ipse se ab humo suscitet et erecta mente oculos suos tendat in caelum. non sub pedibus deum quaerat nec a uestigiis suis eruat quod adoret, quia quidquid homini subiacet, infra hominem sit necesse est: sed quaerat in sublimi, quaerat in summo, quia nihil potest esse homine maius nisi quod fuerit supra hominem. deus autem maior est homine: supra ergo, non infra est nec in ima potius, sed in EPITOME 2-10] c. 25, 1 uel quod spiritus - uelis. 11-17] cf. c.25,1. BRpHPV] 2 et ad caelestia R ante spiritus rasura, fort. scs er. V 3 sunt B 4 possunt BPV 6 mortiferas F\\', corr. P2 7 sit] est B omnibus P 8 ad H iis s<y., his BRHV, hiis P quia] quoniam B 13 e\\'s\\'t Bx 14 uel ow. B inpuris] inmundis J3, inportunis H mancipantes B ratione H 15 teneri, sed i ras. ex e H 16 rebelles (tert. e ex o) P aduersum B 17 inexplicabilibus R, inexpiabilib; f sacri\\'s\\' V21 18 qu*tcuq. (ae cr., i w. 2) V rationeque B, rationem quae P1, aK. a dtl. P2 19 naturae otM. B post suae s. l. uitae B2 se ont. R \\'et\\' B3 20 sup pedibus V 21 erigat H 22 intra HP hominem] homines V 23 sũ***mo ex sublimo V 24 maius] melius B1, corr. B* maior] si maior B, maius PV 25 in utroque loco om. P summa regione quaerendus est. quare non est dubium quin religio nulla sit ubicumque simulacrum est. nam si religio ex diuinis rebus est, diuini autem nihil est nisi in rebus caelestibus, carent ergo religione simulacra, quia nihil potest esse caeleste in ea re quae fit ex terra. quod quidem de nomine ipso apparere sapienti potest. quidquid enim simulatur, id falsum sit necesse est, nec potest umquam ueri nomen accipere quod ueritatem fuco et imitatione mentitur. si autem omnis imitatio non res potissimum seria., sed quasi ludus ac iocus est, non religio in simulacris, sed mimus religionis est. praeterendum est igitur taisis omniRus uerum, calcanda terrena., ut caelestia. consequamur. ita enim se res habet, ut quisquis animam suam, cuius origo de caelo est, ad inferna et ima prostrauerit, eo cadat quo se ipse deiecerit, ideoque oportet rationis ac status sui memorem non nisi ad superna niti semper ac tendere. quod qui fecerit, hic plane sapiens, hic iustus, hic homo, hic denique caelo dignus iudica-bitur, quem suus parens non humilem nec ad terram more quadrupedis abiectum, sed stantem potius ac rectum sicut eum fecit adgnouerit. Peracta est nisi fallor magna et difficilis suscepti operis portio et maiestate caelesti suggerente nobis dicendi facultatem muetera.tos depulimus errores. nunc uero maior nobis ac difficilior cum philosophis proposita luctatio est, quorum summa doctrina et eloquentia quasi moles aliqua mihi opponitur. B(G)RpHPV] 1 religione H 2 ubi\\'cum\\'que (cum m. 1 uel 2) B simutachnnn JB 3 ex om. R diuini\\'s\\' P2 rebus] in rebus R in] e Bl, corr. B3 i 4 carent] apparent B religione B1, religiones B2, religiones B3 pst potest (exp. m. 2) V 5 fuit B\\', corr. B3 quod quidem — potest OM. jR 6 enim ow. V 8 fuco] facie B metitur (~ Mt. 2) V 9 imitatio (pr. i ea\\' e m. 2) P 10 mim\\' (\\' w. 2) V 13 habent B 14 infernam (exp. M. 2) P 15 rationis (alt. i ex e Mt. 2) P statutus (exp. m. 2)V 16 \\'ac* (s. l. nt. 2) semper adtendere B a Qui fecerit incipit codicis C p. 39 (5) paene rota lecta 17 hic (ante homo) otM. H 18 quadripedis P 19 instantem V ac rectum] arrectum V fecerit B\\' (er exp. B3) G agnoaeht (g ex c M!. 2) P 20 ni H 21 caeleste B\\' (corr. B3) <? 22 inuete**ratos H nobis oMt. B1 (post difficilior s. l. add. B3) G 24 quasi] quales B\\', corr. B3 mihi oMt. P a ponitur (fol. 52b) usque od fateantur (176, 11) multas litteras euanidas renouauit w. 3 B nam ut illic multitudine ac prope consensu omnium gentium premebamur, ita hic auctoritate praestantium omni genere laudis uirorum. quis autem nesciat plus esse momenti in paucioribus doctis quam in pluribus inperitis? sed non est desperandum istos quoque de sententia. deo et ueritate ducibus posse depelli nec tam pertinaces fore arbitror, ut clarissimum solem sanis ac patentibus oculis uidere se negent. modo illut uerum sit quod ipsi solent profiteri, studio inuestigandae ueritatis se teneri, efficiam profecto ut quaesitam ueritatem diu et aliquando inuentam esse credant et humanis ingeniis inueniri non potuisse fateantur. B(G)RpHPV] 1 illoc J3\\', corr. B3, illuc V multitudinem H prope] paene (a s. l. B3) BH, [pene] G consensum H 2 premebamur] ueritas premebatur B, ueritas [praemeba]tur C, praemebatur P 3 nesci\\'a\\'t B3, nesciat (ciat in ras. ex ciunt M< uid.) P, nesciat r 4 disperandum y 5 deo — ducibus] dei et ueritate 2f 6 solB ( m. 2) V 8 sese R, se OMt. P 9 efficiant H profecto oMt. P malim ueritatem diu quaesitam 10 inuenire R 11 posse BG in fatean(tur) desinit codicis G pag. 39 (5), spatio duorum extremorum uersuum uacuo; quae sequitur pag. 40 (6) M< in fine libri uacua est L . CAELI FIRMIANI LACTANTI DE ORIGINE ERRORIS — LIBER SECUNDUS EXPLICIT INCIPIT DE FALSA SA- PIENTIA LIBER TERTIUS LEGENTI UITA IN XPO IHU B; sub- scriptione carent RM; FIRMIANI LACTANTI DE FALSA RELIGIONE DEOR . LIB II_ EXPLIC INCPT . DE FALSA SAPIENTIA PHILO- SOPHORUM LIB TERTIUS H; DE ORIGINE ERRORIS LIBER SE- CUNDUS EXPLICIT INCIPIT DE FALSA SAPIENTIA LIB m P; XPLICIT (sic) LIBER U INCIPIT LIBER III add. V2 LIBER III DE FALSA SAPIENTIA. Vellem mihi, quoniam ueritas in obscuro latere adhuc existimatur uel errore atque inperitia uulgi uariis et ineptis superstitionibus seruientis uel philosophis prauitate ingeniorum turbantibus eam potius quam inlustrantibus, etsi non qualis in Marco Tullio fuit, quia praecipua et admirabilis fuit, aliquam tamen proximam eloquentiae contingere facultatem, ut quantum ueritas ui sua propria ualet, tantum ingenii quoque uiribus nixa exereret se aliquando et discussis conuictisque tam publicis quam eorum qui sapientes putantur erroribus humano generi clarissimum lumen inferret. quod quidem duabus ex causis fieri uellem: uel quod magis possent credere homines ornatae ueritati, qui etiam mendacio credunt capti orationis ornatu lenocinioque uerborum, uel certe ut ipsi philosophi suis armis potissimum, quibus placere sibi et confidere solent, opprimerentur a nobis. sed quoniam deus hanc rei uoluit esse naturam, ut simplex et nuda ueritas esset luculentior, quia satis ornata per se est ideoque ornamentis extrinsecus additis fucata corrumpitur, mendacium uero specie placeret aliena, quia per se corruptum uanescit ac diffluit, nisi ornatu aliunde quaesito circumlitum fuerit ac politum, aequo animo fero ingenium mihi mediocre esse concessum. uerum ego non eloquentiae, sed ueritatis fiducia suscepi hoc opus maius fortasse quam ut B(G)BpHPV] 3 post uellem hoc constantine impator R; cf. Prolegomena (q)uoniam B 2 ineptis in mg. PS 3 saeuenientis Bx, s*eruientes B3 7 Marco] M. RV, om. P 9 ui* (s er.) H, uim (exp. m. 2) V 10 sed H et] ut B tam] quam P 12 inferre B 13 quod P1, d del. Ps credere possint (sic) P hominem P1, corr. P3 ornatae (m ex a m. 2) H 14 ueritati (i ex e m. 2) H 15 lenicinioque V 17 rei om. Bl (add. B3) H 18 qua H 19 ideo quia H fugata P1, corr. P3 21 ornetur B aliunde — politum om. B 22 fero] fore V1 23 mediocres (exp. m. 3?) P eloquentia B a Sed ueritatis incipit codicis G pag. 42 (30) paene tota lecta 24 posset BR XYIIII. Laet. l. 12 possit meis uiribus sustineri: quod tamen, etiamsi ego defecerim, deo cuius hoc munus est adiuuante ueritas ipsa complebit. etenim cum sciam maximos quosque oratores a causidicis mediocribus saepe uictos, quod tanta est potentia ueritatis, ut se ipsa quamuis in rebus exiguis sua claritate defendat, cur hanc ego in maxima causa ab ingeniosis quidem illis ac disertis uiris, sed tamen falsa dicentibus oppressuiri putem ac nou illa si minus oratione nostra, quae de tenui fonte admodum exilis emanat, lumine tamen suo clara et inlustris appareat? nec si philosophi doctrina litterarum mirabiles extiterunt, ego illis etiam scientiam ueri cognitionemque concesserim, quam. nemo cogitando aut disputando adsequi potest. neque ego nunc reprehendo eorum studium qui ueritatem scire uoluerunt, quia naturam hominis deus ueri adipiscendi cupientissimam fecit, sed id arguo, id reuinco, quod honestam illorum et optimam uoluntatem non sit secutus effectus, quia neque quid esset uerum ipsum sciebant neque quomodo aut ubi aut qua mente quaerendum. ita dum succurrere humanis erroribus cupiunt, ipsi se in plagas et in errores maximos induerunt. ad hoc igitur me opus coarguendi philosophiam susceptae materiae ordo ipse deduxit. nam cum error omnis aut ei religione falsa oriatur aut ex sapientia, in eo conuincendo necesse est utrumque subuertere. cum enim sit nobis diuinis litteris traditum cogitationes philosophorum stultas esse, id ipsum re EPITOME 5-21] c. 25, 2 s. B(G)BPHPVJ 1 ubceribus (exp. m. 2) V *etiaiiisi (a er.) B defecero G 3 causedicis (e ex i) P5 4 ueritati\\'s V2 5 ipsa BGP, ipsam IiHV 7 oppressuiri BP, oppres[s]iuiri G, oppressum iri BH, iri oppressu/ / (corr. m. 2) V; cf. ad pag. 23, 4 8 illte1 pu de tenui] de- •t tinuit G 9 exillis (exp. m. 3 ?) P semanat H clara et] clareat (corr. t rint m.3)B 10 supra nec add.t si V2 doctrina litterarum] litteris BG extitert (corr. m. 2) V 12 aut] ac H atSjsequi H1 ego] enim V 14 cupidissimam B, cupidissima G 1C insecutus P 17 ipsum om. P 19 plagas I seterrores G in (ante errores) om. GP maiimas H induerunt HptV, induxerunt BGRP tn. recentm. 20 in coarguendi filoso desintt codicis G pag. 42 (20) 22 in eo] ideo B\\', corr. B* 23 an utramque scribendum ? diuiuis om. P 24 filosojforum (fo mltl. m. 3) B re et] recte H et argumentis docendum est, ne quis honesto sapientiae nomine inductus aut inanis eloquentiae splendore deceptus humanis malit quam diuinis credere. quae quidem tradita sunt bremter ac nude. nec enim decebat ut cum deus ad hominem loqueretur, argumentis adsereret suas uoces, tamquam aliter fides ei non haberetur, sed ut oportuit locutus est tamquam rerum omnium maximus iudex, cuius est non argumentari, sed pronuntiare. uerum ipse, ut deus: nos autem cum ad res singulas testimonia diuinae uocis habeamus, profecto monstrabimus quanto certioribus argumentis possint uera defendi, cum etiam falsa sic defendantur, ut uera soleant uideri. quare non est quod philosophis tantum honoris habeamus, ut eorum eloquentiam pertimescamus. loqui enim bene potuerunt ut homines eruditi, uere autem loqui nullo modo, quia ueritatem non didicerant ab eo qui eius potens esset. nec sane magnum aliquid efficiemus, quod illos ignorantiae redarguemus, quam ipsi saepissime confitentur. in eo solo his quoniam non creditur in quo solo credi debuit, conabor ostendere numquam illos tam ueridicos fuisse quam cum sententiam de sua ignoratione dixerunt. Nunc, quoniam duobus prioribus libris religionum falsitas demonstrata est nec non origo ipsa totius erroris exposita., huius libri munus est philosophiam quoque ostendere quam inanis et falsa sit, ut omni errore sublato ueritas patefacta EPITOME 11-20] c. 25,3. 21 s.] c. 25,2.\\' BRPHPVJ 1 ietj P3* argumentaris H1 3 traditae (exp. m. 3) B 4 nudae (exp. m. 3) B * 5 aliter post tamquam Betuleius, post noc enim C 6 fides — est tamquam om. V est locutus est B tamquam] quasi P 7 index B\\', co-rr. B3 8 ut om. H res singulas] singulas H 10 possint (i ras. ex u) P 11 defendawtur P3, defondatur (~ m. 2) V 12 quod P1, d del. P3 ut R, aut BHP, aut (ercp. m. 2) V 13 aloquentiam P3 14 homines (e ex i m. 3) P uerum H 15 didicep runt (-7 R) BRH qui1 B* eius **otens (qu er., p m. 2) V parens Heumanntts 16 efftetemus H7 redarguimus H 17 eo edd., quo C llisl B3, *iis (b er.) P, om. V, iis quoniam om. H; quoniam iis edd. 19 ueredicos BP* (re ex ri) sententia* (e er.) B de] in se B\\', s. I. de add. B3 21 uum B in duobus R 22 demonstra P nec om. V 24 inanis V1 ∗∗∗∗ueritas fueri er.) B ueritas patofaota] ueritate facta H 12* clarescat. ordiamur itaque a communi philosophiae nomine, ut ipso capite destructo facilior nobis aditus pateat ad excindendum omne corpus, si tamen potest corpus uocari, cuius partes ac membra discordent nec ulla compage inter se cohaereant, sed quasi disiecta et dissipata palpitare potius uideantur quam uiuere. Philosophia est, ut nomen indicat ipsique definiunt, studium sapientiae. unde igitur probem philosophiam non esse sapientiam quam ex ipsius nominis significatione? qui enim sapientiae studet, utique nondum sapit, sed ut sapere possit studet. in ceteris artibus studium quid efficiat et quo tendat apparet:. quas cum discendo aliquis adsecutus est, iam non studiosus artificii, sed artifex nominatur. at enim uerecundiae causa studiosos se sapientiae, non sapientes uocauerunt. immo uero Pythagoras, qui hoc primus nomen inuenit, cum paulo plus saperet quam illi priores qui se sapientes putauerant, intellexit nullo humano studio posse ad sapientiam perueniri et ideo non oportere inconprehensae atque inperfectae rei perfectum nomen inponi. itaque cum ab eo quaereretur quemnam se profiteretur, respondit philosophum, id est quaesitorem sapientiae. si ergo philosophia sapientiam quaerit, nec ipsa sapientia est, quia necesse est aliut esse quod quaerit, aliut quod quaeritur, nec quaesitio ipsa recta est, quia nihil potest inuenire. ego uero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse concesserim, quia illo studio ad sapientiam non peruenitur. nam si EPITOME 7-13] c. 25, 4-6. 16—181, 9] c. 25, 4-7. • t t B(G)RPHPV] 1 clarescit Bl, corr. B1 ordhamur (n er.) H 2 dectructo (pr. c del.) sic B excindendura R, excidendum cett. 3 corpus potest H 4 menbra H, sic stUpius codd. excepto B inter se compage H cobereranJt Bs, cohereant H7 5 deiecta H 7 ipseque вac, . corr. m. 1 ? 8 sapientiae] filosophiae V, s. I. f sapientiae V1 post probem in mg. magis add. Ps 10 studet bis V1, pr. del. V1 11 quit P1, corr. P3 12 qua H aliquid Bl, corr. B3 14 studiosos (-os ex -us) B i se om. H sapientis F1 15 pythagoras (corr. m. 3) B hinc fere incepit codicis G pag. 43 (106), cuius in uerss. 21-31 pleraque legebantur 16 putauerunt BHV 18 oporteret V 19 quamnam V 20 quaes*itorem u (t er.) P 23 quaestio Bx, a del. B*, quaes*io (u uel ti er., ti s. I. m. 2) P facultas inueniendae ueritatis huic studio subiaceret, si esset id studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inuenta. cum uero tot temporibus, tot ingeniis in eius inquisitione contritis non sit conprehensa, apparet nullam ibi esse sapientiam. non ergo sapientiae student qui philosophantur, sed ipsi studere se putant, quia illut quod quaerunt ubi aut quale sit nesciunt. siue igitur sapientiae student siue non student, sapientes non sunt, quia numquam reperiri potest quod aut non recte quaeritur aut omnino non quaeritur. uideamus tamen id ipsum, possitne hoc studio reperiri aliquid an nihil. Duabus rebus uidetur philosophia constare, scientia et opinatione, nec ulla re alia. scientia uenire ab ingenio non potest nec cogitatione conprehendi, quia in se ipso habere propriam scientiam non hominis, sed dei est. mortalis autem natura non capit scientiam nisi quae ueniat extrinsecus. idcirco enim oculos et aures et ceteros sensus patefecit in corpore diuina sollertia, ut per eos aditus scientia permanet ad mentem. nam causas naturalium rerum disquirere aut scire uelle sol utrumne tantus quantus uidetur an multis partibus maior sit quam omnis haec terra, item luna globosa sit an concaua et stellae utrumne adhaereant caelo an per aerem libero cursu ferantur, caelum ipsum qua magnitudine, qua EPITOME 12 s.] c. 26, 1. AUCTORES § 2 s. 6. 8] cf. Arnob. II 51. EXPILATOBES § 1] Isidor. orig. II 24, 1. § 4] ibid. § 2. B(G)RP HPVj 1 et si edd. 2 id om. Bl (s. I. B3) H inuentum H r 4 esse ibi BGR 7 siue (sic corr. m.3) P sapientiae — non student om. P 8 sunt] sunt hi B, sunt [hii] G 9 non recte aut H aut omnino non] aut omni homine,sedomni incertum, G non] nec if 11 an] ad G 12 uideatur H in filoso(f>i(a.) desinit codicis G pag. 43 (108), sequitur pag. 44 (107) paene tota lecta scientia* (e er.) H 13 opin**ione (at er.) B, opinio[n]e G in se non om. (sed 2 uel 3 litt. eras. B) BGH 14 quia ipse ipso (corr. m. 2) P in] w H* 15 conscientiam (exp. m. 3) est post hominis habet, oru. post dei R 17 oculos] et oculos H 18 permanet HprPV, permaneat BGHar, perueniret B 19 nam] nec BG causa V 20. 21 sit post tantus habet, om. post maior H uideatur H 21 sit an] sita[m] G 22 conca[b]a G materia constet, utrum quietum sit et immobile an incredibili celeritate uoluatur, quanta sit terrae crassitudo aut quibus fundamentis librata et suspensa sit, haec inquam disputando et coniecturis uelle conprehendere tale est profecto, quale si disserere uelimus, qualem esse arbitremur cuiuspiam remotissimae gentis urbem, quam numquam uidimus cuiusque nihil aliut quam nomen audiuimus. si nobis in ea re scientiam uindicemus quae non potest sciri, nonne insanire uideamur qui adfirmare id audeamus in quo reuinci possimus? quanto magis qui naturalia, quae sciri ab homine non possunt, scire se putant, furiosi dementesque sunt iudicandi! recte ergo Socrates et eum secuti Academici scientiam sustulerunt, quae non disputantis est, sed diuinantis. superest ut opinatio in philosophia sola sit: nam unde abest scientia, id totum possidet opinatio. id enim opinatur quisque quod nescit. illi autem qui de rebus naturalibus disputant, opinantur ita esse ut disputant. nesciunt igitur ueritatem, quoniam scientia certi est, opinatio incerti. redeamus ad superius illud exemplum. age, opinemur de statu et qualitate urbis illius quae nobis rebus omnibus praeter nomen ignota est. ueri simile est in plano sitam, lapideis moenibus, aedificiis sublimibus, uiis pluribus, magnificis ornatisque delubris. describamus si placet mores habitumque ciuium. sed cum haec dixerimus, alius contraria disputabit et cum hic EPITOME 11 s.] c. 26, 1 s. 14 s.] c. 26, 6 id — ignorat. AUCTORES 14 s.] cf. Cic. Tusc. IV 11, 26 haec autem — nesciat. EXPILATORES 17 s. quoniam — incerti] cf. Isidor. orig. II 24, 2. B(G)RpHPV] 1 inmobile (n ex m) B3, immortale V 3 disputaro o in ras. ex ndo) B2 4 uelle om. B si disserere] sidus serere V \\'• remotissime G 6 numquam P cuius P 7 ea re] aere G reni I erp. m. 2) V 8 uiwdicemus P3 non om. P1 (s. I. P3) V 9 auteamus pI, corr. P3 qua II possumus IiV\\\\ u ras. in i corr. V2 in possimus qua (sed - mintts cert.) desinit codicis G pag. 44 (107) quanto magis om. P 10 qui] qua P1, corr. P3 putant se Hl 11 dementesquae B 12 achademici (h s. I. H2) RH, sic saepius 13 pilosophia B 15 ribus B 18 ad] in P illil. I B 19 quae] que a (a in ras. m.2?) V omnibus rebus P 20 ignorata V lapidosis H meuibus R, moeniis H, moen*is (e er.) V 21 uiis] suis H uiis pluribus magnificis om. P subornatisque R 22 habitum P rSled ex id B, et II 23 disputauit B VI et] et qui R haec B quo*que (d er.) H quoque perorauerit, surget tertius et alii deinceps et opinabuntur multo disparia quam nos opinati sumus. quid ergo ex omnibus erit uerius? fortasse nihil. \\'at omnia dicta sunt quae in rerum naturam cadunt, ut necesse sit aliquid eorum esse uerum.\\' at nescietur quis uerum dixerit. potest fieri ut omnes ex parte aliqua errauerint, ex parte adtigerint ueritatem. stulti ergo simus, si hoc disputatione quaeramus: potest enim superuenire aliquis qui opiniones nostras derideat nosque pro insanis habeat, qui uelimus id quod nesciamus quale sit opinari. uerum non opus est longe posita conquirere, unde nemo fortasse ueniat qui nos redarguat. age opinemur quid nunc in foro geratur, quid in curia. longum est id quoque. dicamus interposito uno pariete quid fiat: nemo id potest scire nisi qui audierit aut uiderit. nullus igitur audet id dicere, quia statim non uerbis, sed re ipsa praesenti refutabitur. atquin hoc idem faciunt philosophi, qui disputant in caelo quid agatur, sed eo se inpune id facere arbitrantur, quia nullus exsistit qui errores eorum coarguat. quodsi existimarent descensurum aliquem qui eos delirare ac mentiri doceret, numquam quicquam de iis rebus quas scire non possunt disputarent. nec tamen ideo felicior putanda est eorum inpudentia et audacia, quia non redarguuntur: redarguit enim deus, cui soli ueritas nota est, licet coniuere uideatur, eamque hominum sapientiam pro summa stultitia computat. EPITOME 15—24] cf. c. 26,3-5. AUCTORES 23 s.] cf. I Cor. 3, 19. BRPHPVj 1 exurget H tertius] et tertius P 2 ergo] enim P 3 ad BP\\', corr. P3, at om. H sunt] possunt B 4 ut om. V 5 ac B nec scietur (orn. at) H fieri] enim B 6 exx (sic) aliqua parte B 7 sumus RH si adll. P3 8 opinatioues R 9 id (i ras. ex a) V 11 ueniet R nos quiiii B 12 feratur F1 quo*que (d er.) H 13 potest id RP ridl H2 14 aut] et BP audeat B 15 qui BH At qui iu (^, m. 2) V 16 idem in mg. V2 17 ridl B3 existit RP, extitit H 18 aeslimarent B descensurum esse B 19 diceret (i ex o) BH2 e num P 20 quicquam om. B iis edd., hiš C possunt (sic corr. ne. 3) P 21 ideoP inpudentia et audatia P2 inprudentia V 22 redarguantur H 23 conhibere B, conibere H Recte igitur Zenon ac Stoici opinationem repudiarunt. opinari enim te scire quod nescias non est sapientis, sed temerarii potius ac stulti. ergo si neque sciri quicquam potest, ut Socrates docuit, neque opinari oportet, ut Zenon, tota philosophia sublata est. quid quod non tantum ab his duobus euertitur qui philosophiae principes fuerunt, sed ab omnibus, ut iam uideatur iam pridem suis armis esse confecta? in multas sectas philosophia diuisa est et omnes uaria sentiunt. in qua ponimus ueritatem? in omnibus certe non potest. designemus quamlibet: nempe in ceteris omnibus sapientia non erit. transeamus ad singulas: eodem modo quidquid uni dabimus, ceteris auferemus. una quaeque enim secta omnes alias. euertit, ut se suaque confirmet, nec ulli alteri sapere concedit, ne se desipere fateatur: sed sicut alias tollit, sic ipsa quoque ab aliis omnibus tollitur. nihilominus enim philosophi sunt qui eam stultitiae accusant. quamcumque laudauerisu eramque dixeris, a philosophis uituperatur ut falsa. credemusne igitur uni se suamque doctrinam laudanti an multis unius alterius ignorantiam culpantibus? rectius sit necesse est quod plurimi sentiunt quam quod unus. nemo enim de se potest recte iudicare: quod nobilis poeta testatur: EPITOME 1-5] c. 26, 5s. 6 philosophiae principes] c. 26, 1. 7-15] c. 27. 1. 4. BRP(-14)R(a 14)HPVj 1 zenon H, zeno cett. 2 sapientiaPI, corr.P3 temeraril1 HV 3 ac] ac et sic B neque nesciri H 4 zenon B, zeno cett. 5 tanta B 6 post sed s. I. et H 7 ut iam] ut iam ut B, ut P *uideatur (a ? er.) B iam om. B, recte ? ut eam uideamus iam pridem suis armis esse confectam Volkmannus, obseru. misc. 1872 pag. 13 8 omnia B 9 ponemus (e ex i) P3 in] et P1, corr. P3 10 in] et P1, corr. P3 11 singula Si H dauimus B 12 omnis RVl al(i)as B, alias ex alio pI\\' 14 in sed sicut desinit Bp (rol. 59b), ab alias denuo incipit R (fol. 60a); de eis quae in fol. 59 b subscripsit is qui codicem suppleuerat recentiorem partem Rp significatam inserens, cf. Prolegomena alio pac, corr. m. 1 ? 16 eam (e in ras. ex eti ? m. 2) V stultiae B 17 credamusne H, credamne P 18 laudant H an] ac B, in H 20 enim eicit Volkmannus, obseru. misc. 1872 pag. 13 recte potest (corr. m. 2) V 21 ii(id)icare B nobis BVl, ras. et s. I. corr. V2 nobilis poeta testatur] nobiles poetae statuerunt H itan conparatam esse hominum naturam omnium, aliena ut melius uideant et diiudicent quam sua. cum igitur omnia incerta sint, aut omnibus credendum est aut nemini. si nemini, sapientes ergo non sunt, quia singuli sapientes esse se putant, si omnibus, aeque non sunt sapientes, quia singuli ab omnibus negantur esse sapientes. pereunt igitur uniuersi hoc modo et tamquam Sparti illi poetarum sic inuicem iugulant, ut nemo ex omnibus restet: quod eo fit, quia gladium habent, scutum non habent. si ergo singulae sectae multarum sectarum iudicio stultitiae conuincuntur, omnes igitur uanae atque inanes reperiuntur: ita se ipsa philosophia consumit et conficit. quod cum intellegeret Arcesilas Academiae conditor, reprehensiones inter se omnium collegit confessionemque ignorantiae clarorum philosophorum armauitque se aduersus omnes: ita constituit nouam non philosophandi philosophiam. eo igitur auctore duo philosophiae genera esse coeperunt, unum illut uetus, quod scientiam sibi uindicat, alterum nouum repugnans, quod eam detrahit. in his duobus generibus uideo discidium et quasi ciuile bellum: sapientiam, quae distrahi non potest, in qua parte ponemus? si natura rerum sciri EPITOME 7-13] c. 27, 1. 4. 13—187, 9] c. 27, 2 s. AUCTORES 1 ss.] Terent. Heaut. III 1, 94 ss. BBHPVJ 1 itan V cum Terent. codd. BDP, ita BRP cum Terent. codd. ACEF, itane H cum Teretú. cod. G conparata B 2 alienam H, aliena in ras. P et diiudicant bis VI, alterum del. et in priore a 8. I. in e corr. V1 3 suam BH 5 non1 P3 singuli* (s er.) B 6 sapientes] diuersa adfirmantes sapientes B, sapientes (alt. e ex i m. 2) R se esse H putent Bx, corr. B1 omnes (es ex ibus) B2 non om. V 8 uniuersii V2 iamquam V1 Sparti Parrhasius, spar- 1 se tiatae C; cf. VI10,19 sic rsel P3, sicjcorr. m. 2) V 9 iugulantur B 11 stultae P igitur om. P 12 ita se] ita esse B ipsa H, ipsam cett. e filosofiam B filosophiaconsumit (c s. I. m. 3) sic P 13 quod] ut H arcesilas R, archesilas B, archisilas H, archesilas PV; insequ. quoque locis arcesilas R, arches- uel archis- uel arcis- cett. academi*ae (c er.) B te 14 colligit V1 15 clarorum] c(la)rorum (te m. 3) sic B confilosophorum (exp. m. 3) P 17 eiOj V3 aucto(reduop)hil(o)sopbiae B esse cftperunt V 20 detrahi (e ex is B2) BP 21 ponimus H potest, haec tironum caterua interibit; si non potest, ueterani conficientur; si pares fuerint, nihilominus peribit dux omnium philosophia, quia distracta est: nihil enim potest sine interitu sibi esse contrarium. si autem ut docui nulla in honiine potest esse interna et propria scientia ob fragilitatem condicionis humanae, Arcesilae manus uincit. sed ne ipse quidem stabit, quia non potest omnino nihil sciri. Sunt enim multa quae scire nos natura ipsa et usus frequens et uitae necessitas cogit. itaque pereundum est, nisi scias quae ad uitam sint utilia, ut adpetas, quae periculosa, ut fugias et uites. praeterea multa sunt quae usus inuenit. nam solis ac lunae uarii cursus et meatus siderum et ratio temporum deprehensa est, et natura corporum a medicis herbarumque uires, et ab agricolis natura terrarum nec non imbrium futurorum ac tempestatum signa collecta sunt: nulla denique ars est quae non scientia constet. debuit ergo Arcesilas, si quid saperet, distinguere quae sciri possent quaeue nesciri. sed si id fecisset, ipse se in populum redegisset. nam uulgus interdum plus sapit, quia tantum quantum opus est sapit. a quo si quaeras utrum sciat aliquid an nihil, dicet se scire quae sciat, fatebitur nescire quae nesciat. recte ergo aliorum sustulit disciplinas, sed non recte fundauit suam. ignoratio enim rerum omnium non potest esse sapientia, cuius est scire proprium. ita cum philosophos expugnauerit ac docuerit nihil eos scire, ipse quoque nomen philosophi perdidit, quia doctrina 4 ut docui] c. 3, 2—7. BRHPVj 2 confitentur H 3 sine interitu] contra interitum H interitu] interitu suo edd. 4 autem om. H 5 ob om. H 6 ipsa P, recte ? 8 natura] et natura R . 9 e(st) B 10 si(nt) B, om. V p(ericu)losa B periculosa ut] periculosa sunt aut H 11 p(raete)l\\'ea B qua<eususin)uenit B s(olisaclullaeuarii) B 13 deprehensa est] a nautis uel simile aliquid intercidisse existimo; cf. tamen II 13, 10 14 meci B3 15 pars Ii 16 inscieutia (exp. m. 3) B debuit om. P si add. B2 17 saperert R2, sapuit H distingueret P possint P 18 redigisset V1 19 quantum in mg. V 20 an uihil] anni. Nil H dicit BP 21 fatebitur — nesciat s. I. P1 se nescire edd. 22 disciplina H suain1 B3 ignoratione (exp. m. 3) B, ignorantia P 23 sapientia, alt. a del. m. 3 P 25 quotque (d er.) H eius est nihil sciri. nam qui alios reprehendit, quod nesciant. , ipse debet sciens esse: cum autem nihil sciat, quae peruersitas quaeue insolentia est ob id ipsum se philosophum constituere propter quod ceteros tollat? possunt enim sic respondere: \\'si nihil nos scire conuincis et ideo non esse sapientes, quia nihil sciamus, ergo ne tu quidem sapiens es, quia te quoque confiteris nihil scire: quid ergo promouit Arcesilas nisi quod confectis omnibus philosophis se quoque ipsum eodem mucrone trans fixi t ? Nusquamne igitur sapientia est? immo uero inter ipsos fuit, sed nemo uidit. alii putauerunt posse sciri omnia: sapientes utique non fuerunt; alii nihil: ne hi quidem sapientes fuerunt: illi, quia plus homini dederunt, hi, quia minus; utrisque in utramque partem modus defuit. ubi ergo sapientia est? ut neque omnia scire te putes, quod est dei, neque omnia nescire, quod pecudis. est enim aliquid medium quod sit hominis, id est scientia cum ignoratione coniuncta et temperata. scientia in nobis ab animo est, qui oritur e caelo, ignoratio a corpore, quod ex terra; unde nobis et cum deo et cum animalibus est aliqua communitas. ita quoniam ex his duobus constamus elementis, quorum alterum luce praeditum est, alterum tenebris, pars nobis data est scientiae, pars ignorantiae. per hunc quasi pontem transire sine cadendi periculo licet: nam illi omnes qui se in alteram partem inclinauerunt, aut dextro aut sinistro uersus ceciderunt. utraque autem pars i BRHPVj 1 est om. H scire (corr. m. 3) P, scire RHV, (s. cire B nam] non H quia H, qui* (a er.) V repraehen(dit) B nesciat ut uid. B 2 sci(ens) B (ess)e B (ui)hil B sciat] faciat H (quaeperuersitas) B 5 con+icis (1I ? er.) B 6 quo*que (d er.) H confiteris quorq; (q. m. 3 ?) P 7 promouet P 8 rconlfectis B2 philophis B se* (d er.) H 11 sciri (alt. i ex e m. 3) P sapientes] hi sapientes edd. 12 hi om. H desapientes 1 q; (exp. m. 1 ?) P fuerunt om. H 13 hii H 14 utram (corr. m. 2) V parte<m) B ibi (irus. ex u) R 15 om(nia) B \\'tel FJ de(i) B 16 (aliquidm)edium B h(o;mini(si)d B 17 ign(ora)tione B tf\\'lnper(a)ta B 18 (n)obis B <iuira\\' B* oritu(re) BreI P3, ae V 19 c(orpor)e B quod] qui R ex] est ex edd. 20 iis R 22 post tenebris s. I. pressum add. P3 pars — scientiae om. P 24 inclinauerant P 25 uersum V quomodo errauerit dicam. Academici contra physicos ex rebus obscuris argumentati sunt nullam esse scientiam et exemplis paucarum rerum inconprehensibilium contenti amplexi sunt ignorantiam, tamquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant. physici contra ex iis quae aperta sunt argumentum trahebant (omnia) sciri posse contentique perspicuis retinebant scientiam, tamquam totam defendissent, quia ex parte defenderant. ita neque hi clara neque illi obscura uiderunt, sed utrique dum solam scientiam consertis manibus uel retinent uel eripiunt, non uiderunt in medio constitutam forem, quae illos ad sapientiam transmitteret. uerum Arcesilas ignorantiae magister cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam euerteret, auctore Socrate suscepit hanc sententiam, ut adfirmaret sciri nihil posse. itaque coarguit existimationem philosophorum, qui putassent ingeniis suis erutam esse atque inuentam ueritatem. uidelicet quia mortalis fuerat illa sapientia paucisque ante temporibus instituta ad summum iam incrementum peruenerat, ut iam necessario consenesceret ac periret, extitit repente Academia tamquam senectus philosophiae, quae illam conficeret iam deflorescentem, recteque Arcesilas uidit adrogantes uel potius stultos esse qui putent scientiam ueritatis coniectura posse conprehendi. sed tamen falsa dicentem redarguere non potest nisi qui scierit ante quid uerum sit. quod Arcesilas ueritate non cognita facere conatus introduxit genus philosophiae asystatum, quod latine EPITOME 1—11] c. 27, 1 at - labat. BRHPVJ 1 errauerunt H ex ex & P 2 esse om. H et om. H 3 et iiicoupraeheusilium (a del. m. 3) B 5 partes P sustulerunt B iis li, his cett. 6 omnia sciri edd., cf. § 1. 20; sciri C, nisi quod scire Bl, corr. B* 7 Hscientiam B 8 defenderunt B itaque R hii P 9 utfique B, utrimque H consectis FM 10 forem V1, s. l. i porta add. F2, fore cett.; constitutum pontem qui conl. § 4 Volkmanntis, obseru. tniscell. 1872, pag.13 13 auctorem B 14 nihil sciri B posset V 15 aestimationem B erutam] seruatam H 16 ueritattfm B2 muortalis (ai er.) H 18 rut\\' B3 iam] etiam H necessaria H 19 rsencctus\\' II1 20 recte H 21 statos se VI, supra se add. t esse V1 22 putant HP cõlpraehendi B, comprehtfndi M2 24 quod] ut H 25 atsystatum ex ausustutum ut uid. B3, aciuataiTov edd., sed cf. § 13 asystati instabile uel inconstans possumus dicere. ut enim nihil sciendum sit, aliquid sciri necesse est: nam si nihil omnino scias, id ipsum, sciri nihil posse, tolletur. ita qui uelut sententiae loco pronuntiat nihil sciri, tamquam perceptum profitetur et cognitum: ergo aliquid sciri potest. huic simile est illut quod in scholis proponi solet in asystati generis exemplum, somniasse quendam ne somniis crederet. si enim crediderit, tum sequetur ut non sit credendum, si autem non crediderit, tum sequetur ut credendum sit. ita si nihil sciri potest, necesse est id ipsum sciri, quod nihil sciatur, si autem scitur non posse sciri, falsum est ergo quod dicitur nihil sciri posse. sic inducitur dogma sibi ipsi repugnans seque dissoluens. sed homo uersutus ceteris philosophis scientiam uoluit eripere, ut eam domi absconderet — nam sibi illam profecto non adimit qui aliquid adfirmat, ut ceteris adimat —: sed nihil agit; apparet enim ac furem suum prodit. quanto faceret sapientius ac uerius, si exceptione facta diceret causas rationesque dumtaxat rerum caelestium seu naturalium quia sunt abditae nec sciri posse, quia nullus doceat, nec quaeri oportere, quia inueniri quaerendo non possint. qua exceptione interposita et physicos admonuisset, ne quaererent ea quae modum excederent cogitationis humanae, et se ipsum calumniae inuidia liberasset et nobis certe dedisset aliquid quod sequeremur. nunc autem B(G)HRPV} 1 nihil] nihil sciri posse B ex 3 2 aliquod Rl scire HP omni H 3 ita qui PV, itaqurend B1, itaque RH, itaque qui edd. 4 praeceptum B1, corr. B3, perceptum (alt. p ex r m. 2) V profiteretur B 5 scire H est om. B quod] quod philosophis H 6 scolis HP asystat i* (n er.) H, asystita Vile omniasse (1 ? er.) B 7 somnis H sequitur BHV 8 non sit credendum] non credeardum (n m.2) sit H, credendum non P si autem — credendum sit om. BH, eadem uerba cum insequenti ita om. P tunc BH, om. P sequetur V, sequitur BRH, om. P 10 scitur] sci*tur (a er.) H non posse] posse nihil edd. 11 quo\\'d\\' (d m. 1 ?) dicijtur P 12 dicam ut uid. Bx, dogma in ras. corr. B3, digma V1 ipsum BR0,0 (ras. corr.) H seque. fa ? er.) V 14 ab A[b]sc[on](deret) incipit codicis G pag. 45 (166) ter scripta, cuius in uerss. 1. 2 perpauca legebantur ademit H 15 an enim (illa) ? ac — prodit om. P 16 furorem BR sapientius ac] hoc H 18 nelCJ H1, ne V 19 nullum B 20 possunt BH quae BarPl, e eras. in B, e del. P3 21 nec H\\' quaei-Crent P3 modum] admodum H cogitationis* (1 er.) B cum ab aliis sequendis nos retraxerit, ne uelimus plus scire quam possumus, non minus a se quoque ipso retraxit. quis enim uelit laborare, ne quicquam sciat, aut eiusmodi suscipere doctrinam, ut etiam communem scientiam perdat? quae si doctrina est, scientia constet necesse est, si non est, quis tam stultus, ut discendum id putet in quo aut nihil discitur aut etiam dediscitur? quare si neque omnia sciri possunt, quod physici putauerunt, neque nihil, quod Academici, philosophia omnis extincta est. Transeamus nunc ad alteram philosophiae partem quam ipsi moralem uocant, in qua totius philosophiae ratio contine-. tur, siquidem in illa physica sola oblectatio est, in hac etiam utilitas. et quoniam in disponendo uitae statu formandisque moribus periculo maiore peccatur, maiorem diligentiam necesse est adhiberi, ut sciamus quomodo nos oporteat uiuere. illic potest uenia concedi, quia siue aliquid dicunt, nihil prosunt, siue delirant, nihil nocent, hic uero nullus discidio, nullus errori locus est. unum sentire omnes oportet ipsamque philosophiam uno quasi ore praecipere, quia si quid fuerit erratum, uita omnis euertitur. in illa priore parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diuersa et uaria sentire, hic ut plus periculi est, ita minus difficultatis, EPITOME 10—191, 3] c. 27, 5. c. 7] c. 28, 13 s. B(G)RHPV] 1 relaxerit F 2 pissimus (corr. m. 2) H quodque H rctraxerit HP 3 nec H \\'alut V7 4 eti(a)m B l per dat (corr. m. 2) V 5 scientiam P 6 stultum F1, ras. et s. I. corr. F5 putet] et ut F1 aut om. H discitur] scitur Hx 7 sciri (alt. i ex e m. 3) P 8 putar ) ri uerunt] potuerunt, Hl 10 \\'patem\\' P2 11 mortalem (corr. m. 2) V 12 pr. in om. H oblectatio R1 haec RVI, e del. V1 13 a Ta.[s](£\\'t) quoniam incipit codicis G pag. 46 (165) ter scripta, cuius in mrss. 1-16 pleraque legebantur 15 adhibere Bl (corr. Bs) HP uidere F1 illuc Vi illic enim edd. 16 conce»di H iprosunt P 17 delirant (e ex i m. 3) P nocens F1 discidio nullus intercidisse in G spatiis et uestigxis littera- 1 omoia rum indicatur, dissidio R, discidrilo F2 20 omnis euertitur] omeuertitur (corr. m: 2) V 21 diuerse Pae 22 sentiri (alt. i ex e) Bs hic ut] in hac sicut H ita om. P quod usus ipse rerum et cottidiana experimenta possunt docere quid sit melius et uerius. uideamus ergo utrumne consennant aut quid nobis adferant, quo rectius uita degatur. non necesse est omnia circumire, unum eligamus ac potissimum, quod est summum ac principale, in quo totius sapientiae cardo uersatur. Epicurus summum bonum in uoluptate animi esse censet, Aristippus in uoluptate corporis; Callipho et Dinomachus honestatem cum uoluptate iunxerunt. Diodorus in priuatione doloris summum bonum posuit, Hieronymus in non dolendo, Peripatetici autem in bonis animi et corporis et fortunae. Herilli summum bonum est scientia, Zenonis, cum natura congruenter uiuere, quorundam Stoicorum, uirtutem sequi. Aristoteles in honestate ac uirtute summum bonum conlocauit. hae sunt fere omnes omnium sententiae. in tanta diuersitate quem sequimur? cui credimus? par est in omnibus auctoritas. si eligere possumus quod est melius, iam non est nobis philosophia necessaria, quia sapientes iam sumus qui de sapientium EPITOME 3- 6] c. 28, 1. 13 (cardine). 6 Epicurus] c. 28, G. 7 Aristippus] c. 28, 3. Callipho et Dinomachus] c. 28, 7. 8 s. Diodorus, Hieronymus] c. 28, 4. 10 Peripatetici] c. 28, 8. 11 Herilli] c. 28, 11. Zenonis] c. 28, 5. 12 Stoicorum] c. 28,9. Aristoteles] c. 28,10. AUCTORES § 7 s.] cf. Cic. Acad. H 42, 129.131; Tusc. V 30, 84 s. 6 s. (Epicurus)] cf. ad frg. 452 (pag. 294, 14). B(G)RHPV} 1 co*tidiana (t er.) B, cotidiaua HPV 2 quod B V t iri 3 aut] ad V1, s. I.1 aut V2 de//////gatur (corr. m. 2) V 4 uuum] cum unum BR 5 ac om. H in quo] quod P1, d del. P3 6 uertatur Hartelius uoluutate H esse* V 7 aristipus (pr. i ex e fit. 3 ?) P uoluntate H callifo (alt. 1 in ras. ex d ? m. 3) B, callifon H Dinomachus] dinomachus curenaici H 9 ponit Hieronymus BP, Hiergonymus V 11 herilli II,, eriilli ut uid. BI, eriulis B3, erilirsl R2, erillis P, Erilli V est] in, sed nunc eras. B, esse P scientia (~ m. 3) B, scientiam R (sed ante s. 1. secundum add. R1) P, sapientia V1, ras. et s. I. corr. V2 zenon B 12 a <Ue)[ra](quor)[u]ndam incipit codicis G pag. 47 (156) ter scripta, ctiius in uerss. 1. 2 pleraque legebantur quorumdam B stoic*orum (i er.) B uirtutem pi, m del. P3 14 haec P1 (c del. P3) V omnes om. V, foii. recte; cf. Minuc. Fel. c. 20, 1 exposui opiniones omnium ferme philosophorum ominium (pr. i exp. et alt. i inseruit m. 3) P senteutentiae P 15 sequemur et credemus Heumannus cui (c ras. ex q) V ominibus R 16 iam om. H 17 necessaria H7 sententiis sapientium H tsapientium V sententiis iudicemus. cum uero discendae sapientiae causa ueniamus, qui possumus iudicare qui nondum sapere coeperimus, maxime cum praesto adsit Academicus, qui nos pallio retrahat ac uetet cuiquam credere nec tamen ipse adferat quod sequamur? Quid ergo superest nisi ut omissis litigatoribus furiosis ac pertinacibus ueniamus ad iudicem, illum scilicet datorem simplicis et quietae sapientiae, quae non tantum formare nos et inducere in uiam possit, uerum etiam de controuersiis istorum ferre sententiam? haec nos docet quod sit hominis uerum ac summum bonum. de quo priusquam dicere incipiam, illae. omnes sententiae refellendae sunt, ut appareat neminem illorum fuisse sapientem. Cum de officio hominis agatur, oportet summum summi animalis bonum in eo constitui, quod commune cum ceteris animalibus esse non possit. sed ut feris dentes, armentis cornua, uolucribus pinnae propria sunt, sic homini aliquid suum debet adscribi sine quo rationem suae condicionis amittat. nam quod uiuendi aut generandi causa datum est omnibus, est quidem bonum naturale, summum tamen non est, nisi quod est uni cuique generi proprium. sapiens ergo non fuit EPITOME 14-16] c. 28, 1 cum de - pertineat. 21-193, 2] c. 28, 6 (Epicurus). AUCTORES § 5] cf. ad frg. 452 Epicuri (pag. 294,16). B(G)RHPVJ 1 iudicamus H, iudicemur F1 discenda1# B3 2 supra qui add. t quomodo m. post. R, quid V coeperimus sapere B coepimus P l netat 3 adsit Academicus om. P 4 ac uetet] acuet et (corr. m. 2) V quid H 6 ut om. P omissis] obuias his B furiosis om. H 7 ueniamus] manus demus ueniamus B 8 quae C, qui edd., sed cf. ad 10 9 et] ac R controuersis eorum efferre H 10 haec C, hic edd., sed cf. c. 11, 3 quid H O edd. (sed cf. c. 12,14), quid V 11 de om. H dicere om. H incipiam B, am orom incipio (corr. m. al.) R, incipio HPV, recte? illa (sic corr. m. 3) P 12 appareant V 13 fuisfce1 Stapientem V 14 agatur om. V1, in mg. I agitur F1 17 pennae (pr. e ex i) R2 propriae H iMmini B1, hominis R, foomini (b add. et ni in ras. m. 3) P summum B suum alio t quid H 18 quo om. V mittam (sic corr. 3) P hinc fere incepit codicis G pag. 48 (155) ter scripta, in qua nihil agnosci poterat qui summum bonum credidit animi uoluptatem, quoniam siue illa securitas siue gaudium est, communis est omnibus. Aristippo ne respondendum quidem duco, quem semper in corporis uoluptates ruentem nihilque aliut quam uentri et Veneri seruientem nemini dubium est hominem non fuisse. sic enim uixit, ut nihil inter eum pecudemque distaret nisi unum, quod loquebatur. quodsi asino aut sui aut cani facultas loquendi tribuatur quaerasque ab iis quid sibi uelint, cum feminas tam rabide consectantur, ut uix diuelli queant, cibos etiam potumque neglegant, cur aut alios mares uiolenter abigant aut ne uicti quidem absistant, sed a fortioribus saepe contriti eo magis insectentur, cur nec imbres nec frigora pertimescant, laborem suscipiant, periculum non recusent, quid aliut respondebunt nisi summum bonum esse corporis uoluptatem? eam se adpetere, ut adficiantur suauissimis sensibus eosque esse tanti, ut adsequendorum causa nec laborem sibi ullum nec uulnera nec mortem ipsam recusandam putent. ab hisne igitur praecepta uiuendi petemus, qui hoc idem sentiunt quod animae rationis expertes? aiunt Cyrenaici uirtutem ipsam ex eo esse laudandam, quod sit efficiens uoluptatis. \\'uero\\' inquit obscenus canis aut sus ille lutulentus; \\'nam ideo cum aduersario EPITOME 2-194, 4] c. 28, 3. AUCTORES 20 s. obscenus — lutulentus] cf. Verg. Georg. I 470 et Hor. ep. II 2, 75. BRHPVJ 2 illas V commune B efct B 3 ni ex ne (sic) B2 in om. V 4 tuentem (pr. t in ras. ex r) V1 nihil BV 6 uixirtl Fl a 7 sui. (s er.) V 8 quaeres (corr. m. 2) quae Viis R, his cett. aellint P 9 rapide H 10 neclegant HP cura ut (w m. 2) V alt. aut (a add. m. 3) P 11 contriti] coneo P 12 cur om. V imbres (i ras. ex u) V 14 bonum om. B\\', s. 1. post summum add. B2, tum exters. et post esse s.l. iterum add. eadem man. letereapparet (corr. m.2) V 15 saeuissime ut trid. Bl, suauissimis in ras. corr. Bs, suauissimirsl V2 tanti esse B 17 iisne R fort. recte, hiisne P praecepta] praecepta dari B 18 putemas V1 idem] quidem H an animantes ? 19 aiunt] dicunt VI, s. I. d ras. corr. V2 cyrenei H ipsam P2 20 sit om. R, post uoluptatis 8. l. add. R* effigies P ante uero s. I. non P3 uerum H, uero (corr. m. 2) V inquid B, sic saepius 21 aut] et H sHS B XVDIJ. Lact. 1. 13 summa uirium contentione depugno, ut uirtus mea pariat mihi uoluptatem, cuius expers sim necesse est, si uictus abscessero’. ab his ergo sapere discamus, quos a pecudibus ac beluis non sententia, sed lingua discernit? priuationem doloris summum bonum putare non plane Peripateticorum aut Stoicorum, sed clinicorum philosophorum est. quis enim non intellegat ab aegrotis et in aliquo dolore positis esse hoc disputatum? quid tam ridiculum quam id habere pro summo bono, quod medicus possit dare? dolendum est ergo, ut fruamur bono, et quidem grauiter ac saepe, ut sit postea non dolere iucundius. miser- rimus est igitur qui numquam doluit, quia bono caret: quem nos felicissimum putabamus, quia malo caruit. ab hac uani- tate non longe afuit qui omnino nihil dolere summum bonum dixit, nam praeter quod omne animal doloris est fugiens, quis potest sibi hoc bonum praestare, quod nobis ut eueniat, nihil aliut possumus quam optare? summum autem bonum non potest efficere quemquam beatum, nisi semper fuerit in ipsius potestate: hoc autem 11011 uirtus homini, non doctrina, non labor, sed natura ipsa cunctis animantibus praestat. qui uoluptatem cum honestate iunxerunt, communionem hanc effugere uoluerunt, sed effecerunt repugnans bonum, quoniam qui uo-luptati deditus est, honestate careat necesse est, qui honestati studet, uoluptate. Peripateticorum bonum nimium multiplex et EPITOME 12-19 (natura ... praestat)] c. 2S.4. 19-23] cf. c.28, 7. 23-195, 9] c. 28, 8. AUCTOBES 4-9] cf. ad frg. 419 Epicuri (p. 282, 22). 5s.] cf. Cyprian. ppist. LXVIIII 16 (p. 705, IS): utrumne clinici an Peripatetici. BRHPVj I pareat BI. corr. B3 2 eipres Bt1 ras. tt s. 1. corr. B2, expers1 V2 3 discemus P 5 peripaticorum B 6 philosophorum eicit Buenemanum 7 hoc om. R, in mg. add. Y 8 quiocl P5 merdi\\'cus II1 10 dolore BBX Hae (ras. corr.) F1 iucundius (o m. 2) V 11 num\\'quam! B7 12 haec V 13 dolore BBlH* (alt. o in e corr. H7) dorore, in mg. t dolore V 14 praeterquam quod Heumannus e〈s〉t B qui H 15 quod] quam II ueniat B, non eueniat H 16 obtare HV 17 bea»tui V in 8. I. P2, in mg. V 18 pr. \\'now P1 19 animalibus H quo B uoluptatem (p ex n m. 2) V 20 ho**nestate (mi tr.) H 21 sed et fecerunt V uoluntati Y 22 deditus — Peripateticorum om. R 23 bonum] quorum bonum R multiplixet (e s. 1. et x ex c m. 2) V exceptis animi bonis, quae ipsa quae sint magna contentio est, commune cum beluis potest uideri. nam corporis bona id est incolumitas indolentia ualetudo non minus sunt mutis quam homini necessaria ac nescio an etiam magis, quia homo et medellis et ministeriis subleuari potest, muta non possunt. item, quae appellant fortunae bona: nam sicut homini opibus ad uitam tuendam, sic illis praeda et pabulis opus est. ita inducendo bonum quod non sit in hominis potestate, totum hominem alienae dicioni subiugauerunt. audiamus etiam Zenonem: nam is interdum uirtutem somniat. \\'summum\\' inquit *est bonum cum natura consentanee uiuere.\\' beluarum igitur nobis more uiuendum est. nam quae abesse debent ab homine, in his omnia deprehenduntur: uoluptates adpetunt, metuunt fallunt insidiantur occidunt et, quod ad rem maxime attinet, deum nesciunt. quid ergo me docet ut uiuam secundum naturam, quae ipsa in deterius prona est et quibusdam blandimentis lenioribus in uitia praecipitat? uel si aliam mutorum, aliam hominis dicit esse naturam, quod homo ad uirtutem sit genitus, nonnihil hoc, sed tamen non erit definitio summi boni, quia nullum est animal quod non secundum naturam suam uiuat. qui scientiam summum bonum fecit, aliquid homini proprium dedit, sed scientiam alterius rei gratia homines adpetunt, non propter ipsam. quis enim scire contentus est non expetens aliquem fructum scientiae? artes ideo EPITOME 9-21] c. 28, 5. 21-197, 10] c. 28,11 s. BRHPVJ 1 excepti B 2 bona] uana B 3 incolomitas F1 ualie tudo PV 4 ac] an B, om. H 5 medullis B, medellis R, mede*lis C1 er.) H, medelis P, medejlis Y subleuare V 6 qui H fortunae] fortitudinis H bonum H, bonat P nam om. H sicuti B 8 indocendo B qtwrdl R1 quod non sit] sit F1, s. I.1 situm V2 totum] bonum R 9 alienae (ae ex a m. 2) R dicionis R subiugarunt H, subiugauerint Y 10 his HPar 11 consentanae H 12 namq: (om. quae) H 13 iis R, hiis Px, h del. P3 omnibus V ╵metunt╵ P2 14 fallunt om. R quo d darem V 15 m╷e╷ F2 17 lenioribus (n in ras. ex u ? m. 3) B si om. V 19 hoc Y, dicit cett. 20 quia] quoniam R, qua V 21 \\'fecit\\' PJ aliquid (d ex t) B\\', sic saepius 22 dedit] fecit B\\', corr. B3 24 artes] unius B, partes P1, p del. Pl 13* discuntur ut exerceantur, exercentur autem uel ad subsidia uitae uel ad uoluptatem uel ad gloriam. non est igitur summum bonum quod non propter se expetitur. quid ergo interest utrum scientiam summum bonum putemus an illa ipsa, quae scientia ex se parit id est uictum gloriam uoluptatem? quae non sunt homini propria et ideo ne summa quidem bona: nam uoluptatis et uictus adpetentia non homini solum, sed etiam mutis inest. quid cupiditas gloriae? nonne in equis deprehenditur, cum uictores exultant, uicti dolent? tantus amor laudum, tantae est uictoria curae. nec inmerito summus poeta experiendum esse ait,. et quis cuique dolor uicto, quae gloria palmae. quodsi ea quae parit scientia communia sunt cum aliis animalibus, non est ergo summum bonum scientia. praeterea non mediocre huius definitionis est uitium, quod scientia node ponitur. incipient enim beati omnes uideri qui artem aliquam scierint, immo uero qui et res malas scierint, ut tam beatus sit qui uenena didicerit temperare quam qui mederi. quaero igitur ad quam rem scientia referenda sit. si ad causas rerum naturalium, quae beatitudo mihi erit proposita, si sciero unde Nilus oriatur uel quidquid de caelo physici delirant? quid quod earum rerum non est scientia, sed opinatio, quae pro ingeniis AUCTORES 10. 12] Verg. Georg. m 112. 102. BRHPV] 1 alt. exerce*ntur (a er.)H, \"exercentur P\" 4 utrum] uerum B\\', corr. Bs 5 scientia quae H scientia] sapientiam P1, m del. Px 6 et p om. II summae (ae ex a) R1 quidem om. H 7 uoluptates H adpenitentia (p s. I. m. 3, ni exp. m. 1) P 8 quid] quo id (exp. m. 2) V 9 exultont V1 10 tantae est. Pae (alt. a in tantae del. Px) cum codd. Verg., tantae Bl ftantacst1 BS) RV, tanta est H 11 nec inmerito — palmae om. Bl, nec inmerito post curae et summus — palmae in mg. inf. add. B* experiundum H 12 et] ei V uictor H quwe B (i. e. Bs) 13 pariunt scientiam P sunt om. V 14 scientiam H praeterea] praestare H 15 uitimm P3 nud*e (a er.) B, nudae H, nuda P 16 incipiunt PVx, It.. ras. et s. 1. corr. beati omnes] beatiores P 17 malis Vx beatum (corr. m. 2) V 18 temporare V qui* (d er.) B merdelri B3 19 scientiam II 21 Nilus] nihil usui B oritur H quidquid] quid B 22 eremm1 B1 quae om. P opinio V ingeniis (alt. i ex t m. 3) P naria est? restat ut scientia bonorum ac malorum summum bonum sit. cur ergo scientiam maluit quam ipsam sapientiam summum bonum dicere, cum sit utriusque significatio et uis eadem? nemo tamen usque adhuc summum bonum dixit esse sapientiam, quod melius dici potuit. nam scientia parum ost ad bonum suscipiendum malumque fugiendum, nisi accedat et uirtus. multi enim philosophorum cum de bonis malisque dissererent, aliter tamen quam loquebantur natura cogente uixerunt, quia uirtute caruerunt. uirtus autem cum scientia coniuncta sapientia est. superest ut eos etiam refellamus, qui uirtutem ipsam summum bonum putauerunt, in qua opi- Dione etiam Marcus Tullius fuit: in quo multum inconsiderati fuerunt. non enim uirtus ipsa est summum bonum, sed effectrix et mater est summi boni, quoniam perueniri ad illut sine uirtute non potest. utrumque intellectu facile est. quaero enim utrumne ad praeclarum illut bonum facile perueniri putent an cum difficultate ac labore? expediant acumen suum erroremque defendant. si facile ad illut ac sine ullo labore perueniri potest, summum bonum non est. quid enim nos cruciemus, quid conficiamus enitendo diebus ac noctibus, quandoquidem tam in promptu id quod quaerimus iacet, ut illut quilibet sine ulla contentione animi comprehendat? sed si commune quoque ac mediocre quodlibet bonum non nisi labore adsequimur, quoniam bonorum natura in arduo posita est, malorum in praecipiti, summo igitur labore summum bonum adsequi EPITOME 10-198, 12] c. 28, 9. BBHPVj 1 uaria — ut scientia om. P scientiam H 2 sit om. P e 3 utriusqu*e (t in ras. ex e ? m. 3, a er.) B 5 quod] quam H dici] dicire (e s. I. m. 2) B scientia* (m er.) R 7 a filosophorum (sic) usque ad iacet (21) multa euanuerunt in B (rol. 60x), quae restituit fl.. 3 8 dixerunt H 10 supeinest B3 11 reputarunt (exp. m.2?) B opinione ex opinatione H5 12 qua H 14 retl BSp2 peruenire Vae ad illut — facile perueniri (16) om. R 16 enim om. P ad — bonum om. P perueniri (alt. i ras. ex e) V 18 defendat (m. 2) V si] sed si B ullo] illo F1 19 quin Bl, corr. B5 enim (e ex i et ni ex 2 litt. incert. m. 2) B cruciemus] erudiemus ut uid. Bl, quod renouauit B3 20 quirdl V2 ac] et H 22 co) prehendat B si om. HV1 communione V1 23 quodque H quolibet H, quorttlibet P 25 praecipitio H necesse est. quod si est uerissimum, ergo altera uirtute opus est, ut perueniamus ad eam uirtutem quae dicitur summum bonum: quod est incongruens et absurdum, ut uirtus per se ipsam perueniat ad se ipsam. si non potest ad ullum bonum nisi per laborem perueniri, apparet uirtutem esse per quam perueniatur, quoniam in suscipiendis ac perferendis laboribus uis officiumque uirtutis est. ergo summum bonum non potest esse id per quod necesse est ad aliut perueniri. sed illi cum ignorarent quid -efficeret uirtus aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius uirtutis nomine, quam nullo proposito emolumento adpetendam esse dixerunt, ut bonum sibi constituerent quod bono indigeret. Aristoteles ab his non longe recessit, qui uirtutem cum honestate summum bonum putauit: quasi possit ulla esse uirtus inhonesta ac non, si quid habuerit turpitudinis, uirtus esse desinat. sed uidit fieri posse ut de uirtute prauo iudicio male sentiatur, et ideo existimationi hominum seruiendum putauit: quod qui faciat, a recto bonoque discedet, quia non est in nostra potestate ut uirtus pro suis meritis honestetur. nam quid est honestas nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus? quid ergo fiet, si errore ac prauitate hominum mala existimatio subsequatur? abiciemusne uirtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientibus iudicetur? quae quoniam inuidia EPITOME 12—199, 4] c. 28, 10. BRHPVj 3 quod] quod si BRH, sed idem quod si pro quod p. 200, 1 adsurdum V1 ut ex et P uirtutibus ut uid. B1, in ras. corr. B3 uirtus — perueniat) uirtus tendat per se P 4 se] semet B rsil B 5 tapjparet B2 per quam om. V1, s. I. si add. V2 6 ante quoniam s. I. t et V5 7 uis] uirtus B, om. V officiumqu*e (a er.) B, officium* (q. er.) V ergo om. V bonum om. H 9 tendereut V 10 subsistiterunt sic B, subs*titerunt V uirtutis om. V 11 post proposito s. 1. et B3 12 ut] et P coustituerunt B (alt. u ron. iam m.l, renou. m. 3) PV; et — constituerunt edd. qucd1 R2 indigerent H 14 poterit uel potest BI, in ras. corr. B3, posset R esse uirtiusj (corr. m. 3) B inhonesta] nisi honesta P 15 uirte tutis B 17 faciat H, facit BRP, faciat (corr. m. 2) V 18 aHecto (r er.) B rectore pac, re del. m. 1 discedit HP ut om. H 20 deliajtus V 22 existimatio om. H ■ aciemusne V 23 ab ininsipientibus H iudicatur B premi ac uexari potest, ut sit ipsa proprium ac perpetuum bonum, nullo extrinsecus adiumento indigere debet, quin suis . per se uiribus nitatur et constet. itaque nec ullum ei ab homine bonum sperandum est nec ullum malum recusandum. Venio nunc ad uerae sapientiae summum bonum. cuius natura hoc modo determinanda est, primum ut solius hominis sit nec cadat in ullum aliut animal, deinde ut solius animi nec communicari possit cum corpore, postremo ut non possit cuiquam sine scientia et uirtute contingere. quae circumscriptio illorum omnes sententias excludit ac soluit: eorum enim quae dixerunt nihil tale est. dicam nunc quid sit, ut doceam quod institui, philosophos omnes caecos atque insipientes fuisse, qui quod esset homini summum bonum constitutum nec uidere nec intellegere nec suspicari aliquando quiuerunt. Anaxagoras, cum ab eo quaereretur cuius rei causa natus esset, respondit caeli ac solis uidendi. hanc uocem admirantur omnes ac philosopho dignam iudicant. at ego hunc puto non inuenientem quid responderet effudisse hoc passim, ne taceret: quod quidem secum, si sapiens fuisset, commentatum meditatumque habere debuit, quia si quis rationem sui nesciat, ne homo sit quidem. set putemus non ex tempore dictum illut effusum. uideamus in tribus uerbis quot et quanta peccauerit: primum, quod omne hominis officium in solis oculis posuit nihil ad mentem referens, sed ad corpus omnia. quid ? si caecus EPITOME 5-9] c. 28, 1. 5-7] cf. c. 29, 1. 9-14] cf. c. 28, 2. BRHPVj 2 addimento B l geindicere (corr. Mt. 2) V qu.in (i er.) B, qui in H 3 uirtutibus HPV itaque] utique P post ei eras. ut ? B 4 ullum malum] ullum ei ab omiue (sic) malum P recusandum est R 7 illum animal alium H aliud ullum P solius] solius sit B 8 ne V o* 9 scientiam pac, m del. m. 1? 10 illa (orum s. I. corr. m. 1 ?) P, illas BRH, illarsl V1; ad illorum cr. 11 quae dixerunt sc. illi omnis BV I 11 quae] qui V quod (anu sit) Br, in ras. co-rr. B3 12 instituit V omnis V 13 est Bl (es\\'SeJt B3) H, esset1 P3 hominis R constituit, sed del. nł. 1? P 14 qui- uerunt B, potuerunt cett., recte ? 16 admirawtur B1 17 prodignam H, digna V e..go (r er.) V 19 meditatumque om. P 20 et quia V ne] nec RP 21 quidem (e ex a m. 3 ?) P 22 quod BRHP1, corr. P3 quanta] facta V1, s. I quanta V2 24 qui B fuerit, officiumne hominis amittet? quod fieri sine occasu animae non potest. quid ceterae corporis partes? num carebunt suis quaeque muneribus? quid quod plus est in auribus quam . in oculis situm, quoniam doctrina et sapientia percipi auribus solis potest, oculis solis non potest? caeli ac solis uidendi causa natus es: quis te in hoc spectaculum induxit aut quid caelo rerumque naturae uisio tua confert? nimirum ut hoc inmensum et admirabile opus laudes. confitere igitur esse rerum omnium constitutorem deum, qui te in hunc mundum quasi testem laudatoremque tanti sui operis induxit. magnum esse credis uidere caelum atque solem: cur ergo non gratias . agis ei qui huius beneficii auctor est? cur non ipsius uirtutem prouidentiam potestatem metiris animo, cuius opera miraris? necesse est enim multo mirabilior sit qui mirabilia perfecit. si te quispiam uocasset ad cenam in eaque optime acceptus esses, num sanus uiderere, si pluris faceres ipsam uoluptatem quam uoluptatis auctorem? adeo philosophi ad corpus referunt omnia, nihil prorsus ad mentem nec uident amplius quam quod sub oculos uenit. atquin remotis omnibus officiis corporis in sola mente ponenda est hominis ratio. non ergo ideo EPITOME c.9 § 11.13.17.19; c. 10 § 1. 14] c. 29, 6 (— caritatem). B(G)RHPV] 1 a+mittet (d er.) B, amittet (e ex i) P quod] quod si BHP; cf. ad p. 198, 3 ab Animae non incipit codicis G pag. 50 (15) paene tota lecta 2 num carebunt] non carebunt H, carebuntne P 3 quaecumque R numeribus BI, nominibus in ras. corr. B* 4 doctrina sapientiae G 5 ocolis (alt. o ex u) sic B3, oculis om. R1, s. I. post solis add.R2 solis om. BG 6 rnatus es\\'P3 quid] qui V 7 caelo rerumque] soli I caelorumque (soli add. m. 2) R rerum G, irerilquae V2 natura G 8 et] atque R confitere (alt. e ex i m. 2) R rerum esse omnium P 9 rerum] [re]m G constirtultorem V2 10 induxerit R 11 e\\'rgo B 12 agis ei] ei V1, reddis 8.1. V2, in mg. R- reddis eadem yian. 13 prouides[e]t (p)otestatem G 14 enim] enim ut V 15 caenam C, nisi quod pr. a eras. B acceptos F1 16 num] numquid H, recte? uiderere] uidere se H, uidereTe1 PV plures Blpac, corr. B3Pl* uoluntatem GV1, n in p corr. V2 17 uolumtatis G 18 prosus P metem R\\', mentem it s. I. R2 19 oculis G ad quid G, adquin (s. I. d eras., t add. m. 3, n exp. tn. 1) P remotis] in remotis R 20 ergo om. H nascimur, ut ea quae sunt facta uideamus, sed ut ipsum factorem rerum omnium contemplemur id est mente cernamus. quare si quis hominem qui uere sapiat interroget, cuius rei causa natus sit, respondebit intrepidus ac paratus colendi se dei gratia natum, qui nos ideo generauit, ut ei seruiamus. seruire autem deo nihil aliut est quam bonis operibus tueri et conseruare iustitiam.. sed ille ut homo diuinarum rerum inperitus rem maximam redegit ad minimum duo sola deligendo, quae sibi diceret intuenda. quodsi natum se esse dixisset, ut mundum intueretur, quamquam omnia conprehenderet ac maiore uteretur sono, tamen non inplesset hominis officium, quia quanto pluris est anima quam corpus, tanto pluris est deus quam mundus, quia mundum deus et fecit et regit. non ergo mundus oculis, quia utrumque corpus est, sed deus animo contemplandus est, quia deus ut est ipse inmortalis, sic animum esse uoluit sempiternum. dei autem contemplatio est uenerari et colere communem parentem generis humani. quod si a philosophis afuit proiectique in terram fuerunt diuina ignorando , existimandus est Anaxagoras ad quae uidenda natum esse se dixerit, nec caelum uidisse nec solem. expedita est igitur hominis ratio, si sapiat: cuius propria est EPITOME 20-202, 2] cfr. c. 29, 4 s. B(G)RHPV] 1 in ipsum fac desinit codicis G pag. 50 (15), sequitur pag. 51 (170) ter scripta, cuius in uerss. 1. 13. 14. nonnulla legebantur 2 id est mente P, mente id est mente B, id est mentem mente RH, id est mentemente (up. m. 2) V 4 colendis I adei B\\', colendise I * dei B2 5 natum s. l. et in mg. add. V quia P 6 est aliud V rest! B3 8 redigit V deligendo] adfligendo BI, adfingendo in ras. B1, diligendo BP1 (pr. i in e corr. P3) V, diligenda H 9 -si natum se] se natum H O 10 omnia H ad H 11 implerct H 12 quanta o (corr. m. 2) V corpus — deus quam om. P 13 deus fecit H, et deus fecit P et regit i (ii om. H rexit (corr. m. 2) V 15 est (ante quia) om. H est (ante ipse) om. P 16 uoluit esse P esse om. V 17 est om. H 18 ad H proiecitque V 19 est om. B ad quae edd., ea ad quae alii, ad ea quae C, nisi quod ea expunx. V1 20 dixerat H, supra dixerit add. t dixit V1 21 rsÎl B3 humanitas. (sed) ipsa humanitas quid est nisi iustitia? quid iustitia nisi pietas? pietas autem nihil aliut quam dei parentis agnitio. Summum igitur hominis bonum in sola religione est. nam cetera, etiam quae putantur esse homini propria, in ceteris quoque animalibus reperiuntur. cum enim suas uoces propriis inter se notis discernunt atque dinoscunt, conloqui uidentur. ridendi quoque ratio apparet in his aliqua, cum demulsis auribus contractoque rictu et oculis in lasciuiam resolutis aut homini adludunt aut suis. quid coniugibus ac fetibus propriis? nonne aliquid amori mutuo et indulgentiae simile inpertiunt? iam illa quae sibi prospiciunt in futurum et cibos reponunt, habent utique prouidentiam. rationis quoque signa in multis deprehenduntur. nam quando utilia sibi adpetunt, malo cauent, periculum uitant, latibula sibi parant in plures exitus dispatentia, profecto aliquid intellegunt. potest aliquis negare illis inesse rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? nam quibus generandi mellis officium est, cum adsignatas incolunt sedes, castra muniunt, domicilia inenarrabili arte componunt, regi suo seruiunt, nescio an in his sit perfecta prudentia. EPITOME 3-8] c. 28, 4. 6. c. 10,1. 14] c. 29, 6 (religionem). AUCTORES 16-19] cf. Verg. Georg. IV 149-221. EXPILATORES 16-19] Isidor. orig. XII 8,1. B(G)RUPV] 1 sed addidi, uel ipsa (autem) scribendum uidetur; nam ipsa P, sinc dubio e coniectura iustitia ? quid iustitia nisi om. P quid iustitia om. R, quid est iustitia V hinc fere incepit codicis G pag. 52 (169) ter scripta, in qua nihil agnosci poterat. 2 aliut] aliut est B pareutes H 4 esse homini] hominis H, recte? \\'inl B7 6 natis Vsc 7 apparet in mg. V iis R aliquam P 8 demultis Pac (in ras. corr.) Vae, s. I. corr. rutu (c er.) B, rkrtu P resolufris P1 9 quid] quique H ac fetibus] adfectibus Rl, aut affectibus Rx1, aut fetibus H 11 inpertiunt (in ras. ex 2 uel 3 litt. et t s. I. m. 3) B qu╷ae B3 12 et habent B i prouidentiam edd. conI. de ira 7, 10, prudentiam C 13 mu*tis P utili*a* (t et s ut uid. er.) P mala (alt. a ex o) P3*, malo (sic corr. ne. 2) V 14 carent P1, corr. pH uitant (uita in ras. ex auent ? ni. 2) B latibula] quando latibula P pluris V 15 dispatentia] disputant a R1, l reo disputant iam R2, dispatentia (corr. tn. 2) V 16 homines ipsos P 18 inenarribili B1, corr. B2, non narrabili H, inenarrabili* (a er.) V cõlpoQunt B 19 in] non H iis R incertam igitur est utrumne illa quae homini tribuuntur communia sint cum aliis uiuentibus, religionis certe sunt expertia. equidem sic arbitror, uniuersis animalibus datam esse rationem, sed mutis tantummodo ad uitam tuendam, homini etiam ad propagandam. et quia in homine ratio ipsa perfecta est, sapientia nominatur, quae in hoc eximium facit hominem, quod soli datum est intellegere diuina. qua de re Ciceronis uera sententia est: ex tot inquit generibus nullum est animal praeter hominem quod habeat notitiam aliquam dei, ipsisque in hominibus nulla gens est neque tam mansueta neque tam fera, quae non etiamsi ignoret qualem haberi deum deceat, tamen habendum sciat. ex quo efficitur ut is agnoscat deum, qui unde ortus sit quasi recordetur. qui ergo philosophi uolunt animos omui metu liberare, tollunt etiam religionem et orbant hominem suo proprio ac singulari bono: quod est a recte uiuendo atque ab omni humanitate diiunctum, quia deus ut cuncta uiuentia subiecit homini, sic ipsum hominem sibi. nam quid est cur idem ipsi disputent eo dirigendam esse mentem quo uultus erectus est? si enim nobis in caelum spectandum est nihil A UCTORES 5 et quia. - nominatur] cf. Cic. de legg. I 7, 22 quae cum — sapientia. 8] ibid. I 8, 24. 19 idem ipsi] ibid. I 9, 26; de nat. deor. II 56, 140. BBHPV] 1 est igitur edd. utrum P 2 siut] sunt HVac (ras. corr.) certe sunt religionis (-is ex -es) P experte*setquidem (i ? er., t ante q renou. m. 3) B experti R, experieutia, in mg. t expertia V 3 et quidem RH animalibus] aliquam animalibus P 4 tantummodo (exp. m. 1 2) P etiam] autem P, om. V 5 prorpalgalldam P3 et owi. V 6 quod om. V1, a. 1. t quod V3 7 post soli s. I. eidem R2 9 aliquam om. H 10 hominibus (h et i add. m. 3) P mansueta C 11 non etiamsi] notitiam si H etrilam ■ si V 12 habere codd. Cic. ex om. P 13 quod P1, d tkl. P3 effigitur P1 (corr. pSt) V ut] illud ut codd. t. Cic. is] si H sit] est H 14 recordetur] retortur V qui (corr. m. 2) V philosophos H omni. V 15 urbane ut uid. BI, ornant (sic) in ras. corr. B3 16 a om. H recto P1, corr. P3 17 diiunctum B, disiunctum cett. quira deus ut1 B3, quatenus (sed atenus in ras. et in tng. i quia deus m. 2) ut V 19 quod V 20 nihil] ad nihil H edd., sed cf. c. 8, 6; c. 16, 1 al. utique aliut quam ob religionem, si religio tollitur, nulla nobis ratio cum caelo est. itaque aut eo spectandum est aut in terram procumbendum. in terram procumbere ne si uelimus quidem possumus, quorum status rectus est. in caelum igitur spectandum est, quo natura corporis prouocat. quod si constat esse faciendum, aut ideo faciendum est, ut religioni seruiamus, a.ut ideo, ut rationem rerum caelestium cognoscamus. sed rationem rerum caelestium cognoscere nullo modo possumus, quia nihil eiusmodi potest cogitando inueniri, sicut supra docui. religioni ergo seruiendum est, quam qui non suscipit, ipse se prosternit in terram et uitam pecudum secutus humanitate se abdi-. cat. sapientiores igitur inperiti, qui etiamsi errant in religione deligenda, tamen naturae suae condicionisque meminerunt. Constat igitur totius humani generis consensu religionem suscipi oportere. sed quomodo in ea erretur explicandum est. naturam hominis deus hanc esse uoluit, ut duarum rerum cupidus et adpetens esset, religionis et sapientiae. sed homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt omissa sapientia aut sapientiae soli student omissa religione, cum alterum sine altero uerum esse non possit. cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse, aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi dei 9 supra] c. 8, 4 8. EPITOME c. 11 s.] c. 29. BRHPY) 1 aliud utique R 2 terra R 3 procumbente V1 terra R procumbere] procumbe te (te add. m. 2) V ne] nec R, ona. P1 (add. P1) V ne si] nisi H quidem bis BI, pro expunx. B* 7 cognoscamus — caelestium om. BH sed] si P1 (sed P3) V, haud scio an recte, ut sit distinguendum sic si rationem — docui, religioni ergo eqs. 8 rerum in mg. V rcelestiuml P5 recognoscere H possimus (i ras. ex u H, ut uid. B) BH 9 eiusmodi] eius H cogitatio H sicuti R 10 quam] qua H suspicit H in terram prosternit H 11 humanitate Rac, corr. m. 1 ? 13 #deligenda fa ? er.) B, diligenda Px (pr. i in e corr. P3) V 14 generis humani R consensum H religionem — oportere] religione suscipio parcere H 15 exilaretur ut uid. B1, eaer*retur in ras. corr. B3 17 sed] et V 18 ideo] in eo Heumannus aut* * H 21 quiral B, ral m. 3? totum uerbum am.3 restitutum est reliquaerunt B, reli*querunt (n er.) H 23 qua V dei summi R omiserunt, qui eos ad ueri scientiam potuit erudire. sic homines qui alterutrum suscipiunt uitam deuiam maximisque erroribus plenam secuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter conexis et officium hominis et ueritas omnis inclusa est. miror itaque nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem ac domicilium summi boni reperiret. potuerunt enim sic quaerere: quodcumque est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum. uoluptas est quae adpetitur a cunctis, sed haec et communis est cum beluis et honesti uim non habet et satietatem adfert et nimia nocet et processu minuitur aetatis et multis non contingit; nam qui opibus carent, quorum maior est numerus, etiam uoluptate careant necesse est. non est igitur summum bonum, sed ne bonum quidem uoluptas. quid diuitiae? multo magis: nam et paucioribus et plerumque casu et inertibus saepe et nonnumquam scelere contingunt et optantur ab iis qui eas iam tenent. quid regnum ipsum? ne id quidem: non enim cuncti homines regnare possunt et necesse est uniuersos summi boni capaces esse. quaeramus igitur aliquid quod propositum sit omnibus. num uirtus? negari non potest quin et bonum sit et omnium certe bonum. sed si beata esse non potest, quia uis et natura eius in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. quaeramus aliut. at nihil uirtute pulchrius, nihil sapiente dignius EPITOME 13-206, 21] cf. c. 29, 8 s. 18-207, 2] c. 30, 1. 19-23] c. 28, 9. AUCTOBES 128.] cf. Senec. de uit. beat. 10, 3. BBHPVj 2 uitam C, uiam edd. (cf. IV 30, 3), sed cf. IV 26,9; VI 24,2 denham (t er.) V 3 pleuam] poenam V sequuntur HPV inseparabiliter] atque inserpalrabiliter R2 4 et (ante officium) om. H 5 rs»edem (s m. 1 uel 2) B, rsedem V atque B 6 repperireut II 7 pr. est om. H 8 uuoluptas (si? er.) B 9 habent P1, n del. P3 11 continget B operibus B careat B 13 sed ne bonum om. P 14 magis] an minus scribendum? cf. ad p. 49, 16; quid? diuitiae multo magis? Har- U teliw supra paucioribus litterae aliquae eras. V et om. H 15 &*no*umquam (—, et u m. 2) sic V contingant H optantur PV, rnon optantur BRH 16 iis R, his cett. 17 concti Hac 19 quo R 20 sed] et P 21 in] et R 22 bonum om. HY, haud scio an recte 23 at] an H sapiente. (r er.) B, sapientia H inueniri potest. si enim uitia ob turpitudinem fugienda sunt, uirtus igitur adpetenda est ob decorem. quid ergo? potestne fieri ut quod bonum, quod honestum esse constat, mercede ac praemio careat sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat? labor ille magnus et difficultas et eluctatio aduersus mala, quibus haec uita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est. id uero quid esse dicemus? num uoluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest. num diuitias? num potentatus? at ea quidem fragilia sunt et caduca. num gloriam? num honorem? num memoriam nominis? at haec omnia non sunt in ipsa uirtute, sed in aliorum existimatione atque arbitrio posita. nam saepe uirtus et inuisa est et malo adficitur. debet autem id bonum quod ex ea nascitur ita cohaerere, ut diuelli atque abstrahi nequeat, nec aliter summum bonum uideri potest, quam si et proprium sit uirtutis et tale, ut neque adici quicquam neque detrahi possit. quid quod in his omnibus contemnendis uirtutis officia consistunt? nam uoluptates opes potentias honores eaque omnia quae pro bonis habentur non concupiscere, non adpetere, non amare, quod ceteri faciunt uicti cupiditate, id est profecto uirtutis. aliut ergo sublimius atque praeclarius efficit nec frustra his praesentibus bonis reluctatur, nisi quod maiora et ueriora desiderat. BRHPVj 1 uitrÎ\\'a V3 4 stereli Bl, sterele sic B* 5 et cluctatio (et s. l. Bs) BRPV, et luctatio H, idem coniecerat Halmius m. primam codicis B eluctatio secutus, reluctatio Buenemannus 6 magni om. P boni] mali VI, s. I. f boni F1 7 quod H dicimus H 8 ac H diuitiae B 9 potentatas, sed alt. a minus cert., R, potenta10 feuta et tu* in ras.) P, potestateis V 10 num honorem nuni memoria (sic) s. I. add. B3; eadem wrba tn. 1 in inf. mg. addiderat, sed nunc erasa sunt 11 *non (pr. n ex u) V 12 et inuisa est] quae est (sic) inuisa est B 13 id om. B ex om. VI, s. I. 1x ex F1 14 nequeratl B5 nec in mg. F* aliter (i add. m. 2) H suminum1 R2 15 uirtutis sit P et] sed H 16 nt neque] utq: II dici B1 (corr. B:I) II quic(quam) B pro quid quod euanuit, s. I. quin add. B3 17 contempnendis BHP, sic raro in B, saepe in cett. codd. officia (a ex o M. 2) P 18 potentias — concupiscere om. P eaquae HVac 19 concupiscere] cupere B 20 uirtutis Parrhasius, uirtus C 21 praeclartus H2 praesentibus] frequentibus H 22 eluctatur H maiore F1 et ueriora om. P non desperemus inueniri posse, modo uerset se cogitatio in omnia: neque enim leuia aut ludicra petuntur praemia. Si quaeritur quid sit propter quod nascimur, quid efficiat uirtus, possumus sic inuestigare. duo sunt ex quibus homo constat, animus et corpus. multa sunt propria animi, multa propria corporis, multa utrique communia, sicut est ipsa uirtus: quae quotiens ad corpus refertur, discernendi gratia fortitudo nominatur. quoniam igitur utrique subiacet fortitudo, utrique proposita dimicatio est et utrique ex dimicatione uictoria: corpus quia solidum est et conprehensibile, cum solidis et conprehensibilibus confligat necesse est, animus autem quia tenuis est et inuisibilis, cum iis congreditur hostibus qui uideri tangique non possunt. qui sunt autem hostes animi nisi cupiditates uitia peccata? quae si uicerit uirtus ac fugauerit, inmaculatus erit animus ac purus. unde igitur colligi potest quid efficiat animi fortitudo? nimirum ex coniuncto et pari hoc est ex corporis fortitudine: quod cum in aliquam congressionem certamenque uenerit, quid aliut ex uictoria quam uitam petit? siue enim cum homine siue cum bestia dimices, pro salute certatur. ergo ut corpus uincendo id adsequitur, ut non intereat, sic et animus, ut permaneat, et sicut corpus ab hostibus suis uictum morte multatur, ita superatus a uitiis animus moriatur necesse est. quid ergo intererit inter animi et corporis dimicationem nisi quod corpus temporalem uitam expetit, animus sempiternam? si ergo uirtus per se ipsam EPITOME 25-208, 12] c. 30,1. BRHPVj 2 Ueuia (a er.) B 3 Si Heumannus commate post uirtus posito, sed C quaeramus B nascamur R effioit H 4 uiftus (i ex alia litt. et r s. l. et t in ratt.m. 1) PV (r 8. I. V3) iuuestigare] inuenire B 5 proprie R, proprUe (a er.) H multa] multa sunt R 6 proprie Ilt propri.e (a er.) H, propriae (se ex a m. 2) V 8 utrique B2, ubi que Rx, utrobique B7 subiacet et H 9 disposita H et om. R 11 eonflicat Hl qototenufo V 12 est om. B iis Rl, his R7 cum cett. 13 hostis V nisi om. H 16 efficit H rortitudo] turpitudoP1, corr. P3 coniuncto (o ex i m. 2) H 17 ex] et H fortitudinem P\\', m del. P3 in om. V 18 certamen B 19 dimicet H 20 id om. V 22 uictus B a om. V 23 interest B 25 rse\\' B ipsa BHP beata non est, quoniam in perferendis ut dixi malis tota uis eius est, si omnia quae pro bonis concupiscuntur neclegit, si summus eius gradus ad mortem patet, quandoquidem uitam quae optatur a ceteris saepe respuit mortemque quam ceteri timent fortiter suscipit, si necesse est ut aliquid ex se magni boni pariat, quia suscepti et superati usque ad mortem labores sine praemio esse non possunt, si nullum praemium quod ea dignum sit reperitur in terra, quandoquidem cuncta quae fragilia et caduca sunt spernit, quid aliud restat nisi ut caeleste aliquid efficiat, quia terrena uniuersa contemnit, et ad altiora nitatur, quia humilia despicit? id uero nihil potest esse aliut quam inmortalitas. merito ergo philosophorum non obscurus Euclides qui fuit Megaricorum conditor disciplinae, dissentiens a ceteris id esse dixit summum bonum, quod simile sit et idem semper. intellexit profecto quae sit natura summi boni, licet id non explicauerit, quid sit: id est autem inmortalitas nec aliut omnino quicquam, quia sola nec inminui nec augeri nec immutari potest. Seneca quoque inprudens incidit ut fateretur nullum esse aliud uirtutis praemium quam inmortalitatem. laudans enim uirtutem in eo libro quem de inmatura morte conscripsit, una inquit res est uirtus, quae nos inmortalitate donare possit et pares diis facere. sed 1 ut dixi] c. 11, 9. EPITOME 16 s.] c. 30, 3 immortalitas — bonum. 17—209, 20] c. 30, 2 s. * AUCTORES § 9] cf. Cic. Acad. II 42,129. 21] frg. 27. BRHPVJ 2 est eius H neglegit (pr. g ex c R\\') RPV rsi\\' Bs 3 ad m. Pl, s. I. add. al. m. antiqua ista Bl, uita corr. B3, uita f m. 2) V 4 quU%\\' (e m. 2) V optantur BI, n del. B* 5 si] sic R mag.ni (i er.) P 6 pareat V1 suscepti] sustenti Vi sustentati edd. separati H 7 quod] quam F1, 8. I. I quod V1 8 repperietur B 9 sint V aliud om. B 10 ad om. B 11 nititur H humiliora B, humiliw Ps dispicit BP 12 opscuris F1, opscunl F1 13 dissentriJens FJ 14 s{imile) B 15 in(tellex)it B 16 id om. P quod P est s. I. post u autem R 18 mutari B 19 feteretur F1 alium B immortatS (Ii m. 2) sic H, immortalitatis F 20 quam Vsc 21 nos in inmortali- Iri tatem H 22 dona (corr. m. 2) V et Stoici, quos secutus est, negant sine uirtute effici posse quemquam beatum. ergo uirtutis praemium beata uita est, si uirtus, at recte dictum est, beatam uitam facit. non est igitur ut aiunt propter se ipsam uirtus expetenda, sed propter uitam beatam, quae uirtutem necessario sequitur. quod argumentum docere eos potuit, quod esset summum bonum. haec autem uita praesens et corporalis beata esse non potest, quia malis est subiecta per corpus. Epicurus deum beatum et incorruptum uocat, quia sempiternus est. beatitudo enim perfecta esse debet, ut nihil sit quod eam uexare aut minuere aut inmutare possit. nec aliter quicquam existimari beatum potest nisi fuerit incorruptum. incorruptum autem nihil est nisi quod est inmortale. sola ergo inmortalitas beata est, quia corrumpi ac dissolui non potest. quodsi cadit in hominem uirtus, quod negare nullus potest, cadit et beatitudo: non potest enim fieri ut sit miser qui uirtute est praeditus. si cadit beatitudo, ergo et inmortalitas cadit in hominem, quae beata est. summum igitur bonum sola inmortalitas inuenitur, quia nec aliut animal nec corpus adtingit nec potest cuiquam sine scientia et uirtute id est sine dei cognitione ac iustitia prouenire. cuius adpetitio quam recta, quam uera sit, ipsa uitae huiusce cupiditas indicat, quae licet sit temporalis et labore plenissima, EPITOME 21—210, 23] c. 30, 3 (tantum — sumus). AUCTOBES 8-13] cf. ad frg. 360 Epicuri (pag. 241, 15). BBHPVj 1 efficii P, officii VI, s. I. et ras. corr. V* 4 ipsa BH t 5 beatam om. P nes essario (c m. 2) V 7 corporalis uita P, corporis V 8 per corpus///// (er corp in ras. ex 4 uel 5 litt. m. 3, post corpus 2-4 litt. tras., potest fuisse porcusiste) B et om. H 10 eam] ex ea H imminuere (lum- H) RH minuere aut] minuerereat V1, s. I. corr. V2 inmutari Bae, corr. m. 1 uel 2 11 westimari B2 12 nisi] nji HJ incorniptum (ante autem) a. I. B1 liisi1 P1 14 homine V 15 cadet RH 16 siJt1 Ps cadet H et beatitudo R 17 et om. V cadit in hominem — immortalitas in inf. mg. add. V, sed post bonum 4 fere litt. eras. 18 quia om. P1, quae s. I. Ps 19 scientiae uirtute P1 (s. I. corr. P3) V edd.; scientia et uirtute coniecerat iam Volkmannus, epist. gratul. pag. 6 et obseru. misc. 1872 pag. 13 21 quam recta om. P ipsi\\' (i. e. us m. 2) V huiusc+e (a er.) B IVJllI. Lact. 1. 14 expetitur tamen ab omnibus et optatur: hanc enim tam senes quam pueri, tam reges quam infimi, tam denique sapientes quam stulti cupiunt. tanti est, ut Anaxagorae uisum est, contemplatio caeli ac lucis ipsius, ut quascumque miserias libeat sustinere. cum igitur laboriosa haec et breuis uita non tantum hominum, sed etiam ceterarum animantium consensu magnum bonum esse ducatur, manifestum est eandem summum ac perfectum fieri bonum, si et fine careat et omni malo. denique nemo umquam extitisset qui hanc ipsam breuem contemneret aut subiret (mortem) nisi spe uitae longioris. nam illi qui pro salute ciuium uoluntariae se neci optulerunt, sicut Thebis Menoeceus, Athenis Codrus, Romae Curtius et Mures duo, numquam mortem uitae commodis praetulissent, nisi se inmortalitatem opinione ciuium consequi putauissent. qui tamenetsi nescierunt inmortalitatis uiam, res eos tamen non fefellit. si enim uirtus diuitias et opes ideo contemnit, quia fragiles sunt, uoluptates ideo, quia breues, ergo et uitam fragilem breuemque ideo contemnit, ut solidam et perpetuam consequatur. ipsa igitur cogitatio per ordinem gradiens et uniuersa considerans perducit nos ad eximium illut ac singulare cuius causa nascimur bonum. quod si fecissent philosophi, non quod semel apprehenderant tueri pertinaciter maluissent, profecto peruenissent ad uerum hoc, ut ostendi modo. quod si non fuit eorum qui caelestes animas una cum corporibus extinguunt, illi tamen JiEHPVJ 1 et petitur VM 2 re╵ge╵s H7 infhmi (r er.) H 3 capiunt B 5 et om. H 6 ceter»rum R consensum magnum esse bonum H 7 eadem H eandem — perfectum om. P 9 extitit B 10 aut] ac H mortem add. edd., cf. Epit. 30, 1 spes H nam (n m ras. ex qu ? m. 3) B 11 qui om. V uoluntaria est seneci V obtulerunt (b ex p B3) BH 12 meneceus R, menoecheus P Athenis] at bonis Rl Mures] muc*ius (r er.) B, supra mures add. marii m. post. R 13 supra duo add. t qui V3 nisi se om. V1, in mg. i nisi FJ 14 de opinione B tametsi BR 16 contempnit (exp. m. 3) B quia fragiles — breuemque (om. ideo) contempnit in inr. mg. add. PJ 18 contenit (~m. 2) V 19 ipsa igitur in ras. ex igitur P3 *ordinem P 20 ac] et V causa. (m er.) B 21 non RlV, si non BP, et (s. I. R) non RtH 22 adpraehenderunt H 24 una/// V extingunt BH illi tamen] illitateu VI, s. I. et faR. corr. V1 qui de inmortalitate animae disputant intellegere debuerunt ideo propositam nobis esse uirtutem, ut perdomitis libidinibus rerumque terrestrium cupiditate superata purae ac uictrices animae ad deum id est ad originem suam reuertantur. idcirco enim soli animantium ad aspectum caeli erecti sumus, ut summum bonum nostrum in summo esse credamus, ideo religionem soli capimus, ut ex hoc sciamus humanum spiritum non esse mortalem, quod deum qui est inmortalis et desiderat et agnoscit. igitur ex omnibus philosophis qui aut scientiam pro summo bono aut uirtutem sunt amplexi, tenuerunt quidem ueritatis uiam, sed non peruenerunt ad summum. haec enim duo sunt, quae simul efficiant illut quod quaeritur: scientia id praestat, ut quomodo et quo perueniendum sit nouerimus, uirtus, ut perueniamus. alterum sine altero nihil ualet: ex scientia enim uirtus, ex uirtute summum bonum nascitur. beata igitur uita, quam philosophi quaesierunt semper et quaerunt siue in cultu deorum siue in philosophia, nulla est et ideo non potuit ab his reperiri, quia summum bonum non in summo quaesierunt, sed in imo. summum autem quid est nisi caelum et deus, unde animus oritur? imum quid nisi terra, unde corpus est? itaque licet quidam philosophi summum bonum non corpori, sed animo dederint, tamen quoniam illut ad hanc uitam rettulerunt quae cum corpore terminatur, ad corpus reuoluti sunt, cuius est omne hoc tempus quod transigitur in terra. quare non inmerito summum bonum non conprehenderunt, quia quidquid spectat ad corpus et inmortalitatis est expers, imum sit necesse est. non cadit ergo in hominem beatitudo illo modo quo philosophi putauerunt, sed EPITOME 2-9] c. 30, 4. 9-14] cf. c. 29, 5 s. B(G)RHPV] 1 immortalittfte H7 3 ac om. R uirctrices V3 5 ad] id H 7 capi»mus (a er.) R 8 mortale H 13 perueniundum (alt. n ras. ex m) P 16 uita (ui in ras. ex bea m. 3) B 18 iis R qui V summum bonum om. P rin1 P3 19 himo H, pariter 20 22 non om. P sed] et P 23 ad illud hanc V rettulerunt (exp. m. 2) V 24 tempus] opus H 25 ab (In)[m]erito incipit codicis G pag. 53 (10) paene tota lecta 26 expectat BGH inmortalitatis — imum sit] mortale et periturum H 27 pro imum est [humum] in G 28 ullo H quod RH 14* ita cadit, non ut tunc beatus sit, cum uiuit in corpore, quod utique ut dissoluatur corrumpi necesse est, sed tunc, cum anima societate corporis liberata in solo spiritu uiuit. hoc uno beati esse in hac uita possumus, si minime beati esse uideamur, si fugientes inlecebras uoluptatum solique uirtuti seruientes in omnibus miseriis laboribusque uiuamus, quae sunt exercitia et corroboramenta uirtutis, si denique asperam illam uiam difficilemque teneamus, quae nobis ad beatitudinem patefacta est. summum igitur bonum quod beatos facit non potest esse nisi in ea religione atque doctrina, cui spes inmortalitatis adiuncta est. Res exigere uidetur hoc loco, ut quoniam docuimus in-\\' mortalitatem esse summum bonum, id ipsum, inmortalem esse animam, conprobemus. qua de re ingens inter philosophos disceptatio est, nec quicquam tamen explicare aut probare potuerunt ii qui uerum de anima sentiebant. expertes enim diuinae huius eruditionis nec argumenta uera quibus uincerent adtulerunt nec testimonia quibus probarent. sed oportunius hanc quaestionem tractabimus in ultimo libro, cum de uita beata nobis erit disserendum. superest pars illa philosophiae tertia quam uocant Xoycxiav, in qua tota dialectica et omnis loquendi ratio continetur. hanc diuina eruditio non desiderat, quia non 19 in ultimo libro] c. 8—12. 13. EPITOME 12-20] c. 30,4 de — disseremus. 20—213,2] c. 30,5. B(G)RHPV] 1 ut tunc] uttum ZP 2 tunc om. G 3 soci.aaŁe (a er., - m. 2) V post corporis eras. liberis P 4 in hac uita - beati esse om. V 5 uirtute H1 7 corporamenta RVI, 8. 1.1 temperamenta FJ, corroboraumenta (ra er.) H uirtutu[ms]i | si G illa (1 ras. ex u, a ita ras. m. 2) V 9 beatos om. V 10 cuius H 12 [exs]igere (prim. e postea additum uid.) G 13 bonu////d sic V id ipsum] eo ipso H immortalem pi, m final. del. P* 14 animum G, om. P comprobemus fe ex a m. 2) H 16 ii Rx, hii BG, hi RtPY, hi* (1 er.) H 17 traditionis H 18 tM probarent sed op desinit codicis G pag. 53 (10), sequitur pag. 54 (9), in qua nihil agnosci poterat opportunius R, sic plerumque codd., oportun\\'inis F1 19 fcuml B3 20 su*perest (r ? er.) V tertiae R tt) 21 rquam uocant1 PJ AOriKHN (sic corr. m.3) B, om. Hl, AOriKGN add. H2, H AOftKHN (i postea add.) P, AOrlKhN (corr. m. 2) V 22 traditio H in lingua, sed in corde sapientia est nec interest quali utare sermone. res enim, non uerba quaeruntur. et nos non de grammatico aut oratore, quorum scientia est quomodo loqui deceat, sed de sapiente disserimus, cuius doctrina est quomodo uiuere oporteat. quodsi neque physica illa ratio necessaria est neque haec logica, quia beatum facere non possunt, restat at in sola ethica totius philosophiae uis contineatur; ad quam se abiectis omnibus Socrates contulisse dicitur. in qua etiam parte quoniam philosophos errasse docui, qui summum bonum cuius capiendi gratia generati sumus non conprehenderunt, apparet falsam et inanem esse omnem philosophiam, quia nec instruit ad iustitiae munera nec officium hominis rationemque consummat. sciant igitur errare se qui philosophiam putant esse sapientiam; non trahantur auctoritate cuiusquam, sed ueritati potius et faueant et accedant. nullus hic temeritati locus est, in aeternum stultitiae poena subeunda est, si aut persona inanis aut opinio falsa deceperit. homo autem, qualiscumque est, si sibi credit hoc est si homini credit, ut non dicam stultus, qui suum non uideat errorem, certe adrogans est, qui sibi audeat uindicare quod humana condicio non recipit. ipse e Romanae linguae summus auctor quantum fallatur, licet ex illa sententia peruidere: qui cum in libris 9 docui] c. 7. 8. EPITOME 5-13] c. 30, 6. 17—214, 3] c. 26, 2 s. (sapientiaprofiteatur). AUCTORES § 10 s.] Cic. de off. II 2, 5 s. (cf. I 43,153). BRHPVJ 1 quali] siali Bl, in ras. corr. B3 utarę P 2 sermotre B3, sermonem H res (m ? s. I. er.) B 3 aut ex oratore H 4 debeat H desserimus F1 7 aethica R, et hica m. 1, s. I. ethica add. al. m. antiqua P, hahica V 9 errare PV 10 capiendi (a in ras. ex u ? m. 3) B sunt V cõlpraebenderunt (a del. m. 3) B 11 esse et inanem B 12 nec (anú instruitj om. R 13 consummat] confirmat (\\'fir in ras. ex 2 uel 3 litt., fort. sum, B3) BP errasse BH se om. H 15 et (ante faueant) om. R acucedant (ac ? er.) B hic om. Pl (s. I. P3) V temeritalti- ex temeralrillO (s. I. incerta litt. erasa) B, temeritatis HV 16 stultitiae] iustitiae V aut* (ã er.) H 17 opinio] immo opinio H 18 est om. H si om. P1 (s. I. PS), s. I. V hoc est — credit s. I. B3 si om. Bpi, 8.1. P3 20 est] et R recepit HV 21 ille ipse H officiorum philosophiam nihil aliut esse dixisset quam studium sapientiae, ipsam autem sapientiam rerum diuinarum et humanarum scientiam, tum adiecit: cuius studium qui uituperat, haut sane intellego quidnam sit quod laudandum putet. nam si oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt quod spectet et ualeat ad bene beateque uiuendum? siue ratio constantiae uirtutisque ducitur, aut haec est ars aut nulla omnino, per quam eas adsequamur. nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum, minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. si autem est aliqua disciplina uirtutis, ubi ea quaeretur, cum ab isto discendi genere discesseris? equidem tametsi operam dederim ut quantulamcumque dicendi adsequerer facultatem propter studium docendi, tamen eloquens numquam fui, quippe qui forum ne adtigerim quidem: sed necesse est ipsa me faciat causae bonitas eloquentem, ad quam diserte copioseque defendendam scientia diuinitatis et ipsa ueritas sufficit. uellem igitur Ciceronem paulisper ab inferis EPITOME 2 s.] c. 29, 6. BRHPYj 1 esse om. P dixerit P 3 dum H cu*ius (m ? er.) B d 4 haut B, om., sed spatio relicto B, aut H, haut (corr. m. 3) P, haud V sau*e (a er.) B quin nam H 5 quod om. V1, in mg. t quod V2 si] siue codd. Cic. 6 requies**que (ae er.) B 7 aliquit B anquirunt V cum codd. Cic., inquirunt BH, adquirunt RP 8 expectet B et om. Bl, aut s. Z. B1 baeateque B 9 siuew Ps supra ducitur add. I disert tll. 2? V ars est codd. Cic. 10 nullo P1 (o in a corr. P3) VCIC, s. I corr. adsequimur V 11 maxima*rum (m er.) V cttm (~ er.) in imarum K 12 minimarum] minimarum rerum R minimairum sine arte, P pamra considerate om., tum eloquentium habet P 14 disciplina om. m.l, in mg. i t. disciplina m. 2? V 15 quaeritur H isto] hoc codd. Cic. generis (corr. m. 2) V 16 et quidem B quantulumcumque V 17 dicendi V tamen om. P numquam eloquens H 18 attiugerim V 19 ipsam efficiat HPCIC, part. ras. corr. ad quam] atque ad H 20 disserte ,BarH Ct (postea del. P3, sententiam H 21 paulisper ciceronem H surgere, ut uir eloquentissimus ab homunculo non diserto doceretur: primum quidnam sit quod laudandum putet qui uituperat id studium quod uocatur philosophia; deinde neque illam esse artem qua uirtus et iustitia discatur nec aliam ullam, sicut putauit; postremo quoniam est uirtutis disciplina, ubi quaerenda sit, cum ab illo discendi genere discesseris, quod ille non audiendi discendique gratia quaerebat. a quo enim posset audire, cum sciret id nemo? sed ut in causis facere solebat, interrogatione uoluit urguere ad confessionemque perducere, tamquam confideret responderi prorsus nihil posse, quominus philosophia esset magistra uirtutis. quod quidem in Tusculanis disputationibus aperte professus est ad eam ipsam conuersa oratione, tamquam se declamatorio dicendi genere iactaret. o (uitae) philosophia dux inquit o uirtutis indagatrix expultrixque uitiorum! quid non modo nos, sed omnino uita hominum sine te esse potuisset? — tu inuentrix legum, tu magistra morum et disciplinae fuisti: quasi uero aliquid per se ipsa sentiret ac non potius ille laudandus esset qui eam tribuit. potuit eodem modo AUCTORES 14] Tusc. V 2, 5. BRHPV] 1 resurgere H homumculo H, ╵h╵omunculo V deserto V1 deceretur V1 2 quin nam H putent P], n ckl. P3 3 id om. B 4 qu*a (1 er.) H, quia P 5 sicut] cut sic P post disciplina s. I. quae B1 6 discendi (pr. i ex e m. 2) B 7 discendiue R quaerebat] ferebat P 8 awdire V2 scieret P1, pr. e del. P3 post nemo hoc sed ut nemo P\\', del.P3 9 urgere RH, urguere (exp. m.3) P 10 prorsum B 11 quordl V2 12 disputationibus] uirtutibus H 13 couuersam orationem B, conuera 1 Ue sationem R conuerso V orationem H 14 lactaret (corr. m. 2) V uitae om. C, e Cicerone cum edd. recepi dux (x add. m. 2) V o om. BRP uirtutis] ueritatis H indigatrix P1, corr. P3 15 ultrixque H, excultrixque P1 (c in p corr. P3) V cum Cic. codd. GRI; exculptrixque Goldbacherus, annal. gymnas. austr. 1875 pag. 94 et ad Apulei. de mundo ••• praef. (pag. 103, 2) nos sed] nos e B, nosset H 16 potuised (corr. m. 3) B, puto isset Vac, s. I. corr. post potuisset Lact. uerba nonnulla omisit 17 legum om. P 18 \\'Sal B ipsam H 19 ante tribuit fortasse hominibus uel simile excidit eodem — cibo his VI, aU. del. V3 gratias agere cibo et potui, quod sine his rebus constare uita non possit, in quibus ut sensus ita beneficii nihil est: atquin ut illa corporis alimenta sunt, sic animae sapientia. Rectius itaque Lucretius, cum eum laudat qui sapientiam primus inuenit, sed hoc inepte, quod ab homine inuentam putauit: quasi uero illam alicubi iacentem homo ille quem laudabat inuenerit tamquam tibias ad fontem, ut poetae aiunt. quodsi repertorem sapientiae ut deum laudauit — ita enim dicit: nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, - dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi — tamen non erat sic laudandus deus, quod sapientiam inuenerit, sed quod hominem fecerit qui posset capere sapientiam: minuit enim laudem qui partem laudat ex toto. sed ille ut hominem laudauit, qui tamen ob id ipsum deberet pro deo haberi, quod sapere inuenerit: nam sic ait: nonne decebit hunc hominem numero diuum dignarier esse? unde apparet aut Pythagoram uoluisse laudare, qui se primus ut dixi philosophum nominauit, aut Milesium Thalen, qui de rerum natura primus traditur disputasse. ita dum hominem 21 ut diii] c. 2, 6. AUCTORES 7] cf. Ouid. Fast. VI 701-703. 10 ss.] Lucr. V 6 ss. 18 s.] ibid. 50 s. BRHPVJ 1 is R, h*is (1 er.) P uita constare B 2 posset B in quibus bis P1, prius del. P3 3 sunt om. V 4 eum om. H 5 hoc] in eo B 6 illicubi H 7 inuenit H tibias] uas P 10 opin*or (1 er.) P immortali P creatus H 11 sicut H 12 dicendu* (B er.) sic B est\\'! P inclute (corr. m. 2) V, inclyte BRHP cum codd. Lucr. Memmi] me in mi H 13 site1 B1 14 possit P 17 nam om. H 19 numero diuum C cum codd. Lucr. dignari uerum esse H dignari eresse* (^ m. 2, t er.) V 20 post Pythagoram add. eum VoVcmannus, obseru. misc. 1872 pag. 13 21 philosophorum BH, fllosofu* (u er.) V melisium V talem H 22 naturi Cx er.) B traditur] dicitur B ita] S; (i. e. Sed) in ras. V2, quaerit extollere, rem ipsam depressit: non est enim magna, si ab homine potuit inueniri. uerum potest ut poetae dari uenia. at ille idem perfectus orator, idem summus philosophus, ne Graecos reprehendam quorum leuitatem semper accusat et tamen sequitur, ipsam sapientiam, quam alias donum, alias inuentum deorum uocat, poetice figuratam laudat in faciem. grauiter etiam queritur extitisse aliquos qui eam uituperarent. quisquamne inquit uituperare uitae parentem et hoc parricidio se inquinare audet et tam inpie ingratus It esse? nos ergo, Marce Tulli, parricidae sumus et insuendi iudice in culleum, qui philosophiam negamus parentem esse uitae, an tu, qui aduersus deum tam inpie ingratus es, non hunc cuius effigiem ueneraris in Capitolio sedentem, sed illum qui mundum fecit hominemque generauit, qui sapientiam quoque ipsam inter cetera caelestia sua beneficia largitus est? magistram tu uirtutis aut parentem uitae uocas? ad quam si quis accesserit, multo sit incertior necesse est AUCTORES 5 s.] Tusc. I 26,64 (cf. Acad. I 2, 7). 8] ibid. V 2, 6. 16 magistram uirtutis] cf. magistram morum et disciplinae c. 13, 15. B(G)BHPVJ 1 quaerit (t in ras. ex s ? fl.. 3) B *non (i er.) B 2 homine (e ex i m. 2) V poete (om. ut) dari uenia* (m er.) potest H 3 ueniam P1, m del. P3 ille (e in ras. ex a ? m. 3) B idest V1, in mg. i idem V1 alt. ideta1 FJ filosofos V1 4 ne] et B grare\\'cos BS repraehend*it (a er.) B leuitatem Px, corr. P3 5 donum] deum B 6 ex inuentum hoc inuentu* B2, inuentum B3 poetic*e (a er.) uocat B uo-. I oit cantIII (corr. m. 2) V poeticae figuratum H 7 etiam om. H quaeritur BHaTPl (a ckl. P3) V eos uituperent H 8 quisquamne uituperare] uituperare quisquam codd. Cic. uituperare om. P 9 * * (se er.) inquinare se B audet B cum codd. Cic., audeat cett., quod uix dubito quin Lact. scripserit tam f ~ er.) V 10—218,1 distinxi, edd. sic (12) uitae? an — (15) largitus est, [uel (13) non — (16) est uncis inclus.] — (16) uocas, -(218,1) fuerit? summus (exp. m. al.) P 11 cutleum PY negamus in mg. V3 12 diuersum B\\', aduersum B3 tantam P1, tan del. B3 13 es om. PV, sed 2 litt. incert. eras. V ueneratis Bt, corr. B3, uenerari R 14 illi H1 15 qucq:1 P1 16 magistram tu] magistratum B, magistram P aut (a add. m. 3) B uoces P a [U](oc)[e]s ad incipit codicis G pag. 55 (96), cuius in uerss. 1-3. 20. 22 pleraque legebantwr 17 quem B quam prius fuerit. cuius enim uirtatisP quae ipsa ubi sita sit, adhuc philosophi non expediunt. cuius uitae? cum ipsi doctores ante fuerint senectute ac morte confecti quam constituerint quomodo uiui deceat. cuius ueritatis indagatricem profiteri potes, qui saepe testaris, cum tanta multitudo fuerit philosophorum, sapientem tamen extitisse adhuc neminem ? quid ergo te magistra illa uitae docuit? an ut potentissimum consulem maledictis incesseres eumque hostem patriae uenenatis orationibus faceres? sed omittamus illa quae possunt excusari fortunae nomine. studuisti nempe philosophiae et quidem sic, ut nullus umquam diligentius, quippe qui omnes cognoueris disciplinas, sicut ipse gloriari soles, eamque ipsam Latinis litteris inlustraueris imitatoremque te Platonis ostenderis. cedo igitur quid didiceris aut in qua secta ueritatem deprehenderis. in Academia scilicet, quam secutus es, quam probasti. at haec nihil docet nisi ut scias te nihil scire. tui ergo te libri arguunt, quam nihil a philosophia disci possit ad uitam. haec tua uerba sunt: mihi autem AUCTORES 4] cf. pag. 215,14. 5] sententiam ex memoria loci or. 5, 18 (de or. I 21, 94) \\'disertos ait se uidisse multos, eloquentem omnino neminem\\' natam esse conicio. 7 magistra uitae] cf. magistra morum et disciplinae c. 13, 15; praeterea c. 15,10. 12 sicut — soles] cf. de nat. deor. I 3, 5 s.; de diuin. II 1 al. eamque — inlustraueris] cf. Acad. I 1, 3; Tusc. 11,1. 16 s.] cf. Cic. de nat. deor. I 7, 17 ab eodem — didicistis. 18] Acad. poster. frg. 32. B(G)RS(a 6)HPV] 1 primum BG fuerit cuius] fuerit fuerit V sita] sit 1 te autB, om. Rl, sit an R2 2 an expediuemnt ? 3 constituerit (sic corr. m. 2) V 4 uiuere ex uiui sic R71 doceat V1 post deceat s. I. aut P3 5 potest BarRarII 6 a pientem tamen denuo incipit S (rol. 62x) extitisrse\\' P adhuc extitisse SH 7 quirdl V1 magistra sac, - del. tn. 1 ? 8 potissimum B ingessereeumque (g ex c m. 2, eum in ras. ex sem ? m. 3) B 9 |||oratιο̎̎n̎ι̎bus (oni in ras. ex eodem oni ? m. 3, s. I. aliquid add. m. 2, nunc er.) B illam P 10 excusare V1 stud*usti* ex studiustis B 11 et * quidem sic ut] sic S, nomine sicut H 12 rqui\\' 1D omnis Rl V1 sic S ipse om. P 13 te1 H3 14 ad cedo in mg. cedo significat dic m. post. R et dixeris H in om. SH 15 defenderis H 16 at] ad (sic corr. m. 2) R, et S 18 disxii B1 disci posci possit H mihi] uihil mihi R AUitem V1 non modo ad sapientiam caeci uidemur, sed ad ea ipsa quae aliqua ex parte cerni uideantur, hebetes et obtunsi. si ergo philosophia uitae magistra est, cur tibi ipse caecus et hebes et obtunsus uidebare, quem oportuit illa docente et sentire et sapere et in clarissima luce uersari? at quam confisus fueris philosophiae ueritate, docent ad filium conposita praecepta, quibus mones philosophiae quidem praecepta noscenda, uiuendum autem esse ciuiliter. quid tam repugnans dici potest? si noscenda sunt praecepta philosophiae, ideo utique noscenda sunt, ut recte sapienterque uiuamus, uel si ciuiliter uiuendum est, non est igitur philosophia sapientia, siquidem melius est ciuiliter quam philosophe uiuere. nam si sapientia est quae dicitur philosophia, stulte profecto uiuet qui non secundum philosophiam uiuet: si autem. non stulte uiuit qui ciuiliter uiuit, sequitur ut stulte uiuat qui philosophe uiuit. tuo itaque iudicio philosophia stultitiae inanitatisque damnata est. idem in Consolatione id est in opere AUCTOBES 7] Epist. ad M. filium ex lib. inc. frg. 2. B(G)BSHPVJ 1 uidentur H 2 alia H cerni uideantur] cernuutur H uidentur B haebetes B1, a del. B3, sic saepe, habetes Rl, habet est, om. et V a (Bet)es et obtunsi incipit codicis G pag. 56 (95) paene tota lecta 3 obturnlSi R, obtunsi, sed n del. m. 3 P magistraest (st add. m.2) V 4 obtunsus (exp. m. 1?) P uidebaris B uidebar. equae (om. quem) H et quem G 5 docentem B cliai*rissima V7 6 conse [fi]s(su)[s] G, confessus R, confysus (corr. m. 3) P ueritatem RP, ueritati H 7 p*cepta (a er., c ex i) V quifo:\\' B3 quiidemj V1 9 si om. B praecepta - noscenda sunt om. P 10 utque G 11 uel si ciui- Uter uiuendum est om. P est non om. G 12 melius est] est maius BG philosophe f-fe B) BP, filosofiae G, filosofiae (corr. m. 2) R, philosophif S, Ice philosophae H, filosofe (corr. m. 2) V 13 quae] illa quae H 14 prouecto S uiuit P qui non — stulte uiuit om. P non secundum philo-. sophiam] ciuiliter H philosophia S sic S 15 non stulte] sapienter H stultae G uiuet utroque loco pro uiuit BG H post ciuiliter uiuit hoc si autem sapienter uiuet qui ciuiliter uiuet S uiuat] uiuit V 16 philosophe e (6- et -fe B) BP, filosofiae (corr. m. 2) R, philosophie S, philosophae H, ice a filosofe (corr. m. 2) V uiuet BG philosophie (e lin. del. et corr. m. 3) P inanitatisquę (» add. m. 2) V non ioculari hanc de philosophia sententiam tulisti: sed nescio a qui nos teneat error ac miserabilis ignoratio ueri. ubi est ergo philosophiae magisterium aut quid te docuit illa uitae parens, si uerum miserabiliter ignoras? quodsi haecerroris ignorationisque confessio paene inuito tibi ab intimo pectore expressa est, cur non tibi uerum fateris aliquando, : philosophiam, quam tu nihil docentem in caelum laudibus extulisti, magistram uirtutis esse non posse? Eodem ductus errore Seneca — quis enim ueram uiam teneret errante Cicerone? — philosophia inquit nihil aliut est quam recta ratio uiuendi uel honeste uiuendi scientia uel ars rectae uitae agendae. non errabimus, si dixerimus philosophiam esse legem bene honesteque uiuendi, et qui dixerit illam regulam uitae, suum illi reddidit. hic plane non respexit ad commune philosophiae nomen. quae cum sit in plures sectas disciplinasque diffusa nihilque habeat certi, nihil denique de quo uniuersi una mente ac uoce consentiant, quid potest esse tam falsum quam regulam uitae philosophiam nominari, in qua diuersitas praeceptorum rectum iter inpediat et turbet aut legem bene uiuendi, cuius capita longe dissonant, aut scientiam uitae agendae, in qua nihil aliut efficitur contraria saepe dicendo quam ut nemo quicquam sciat? quaero enim utrumne Academiam philosophiam putet esse an non. negaturum non arbitror. quod si est, nihil ergo illorum cadit in philo- ss sophiam, quae ut omnia reddat incerta, legem abrogat, artem AUCTORES 1] Consol. frg. 12. 10] frg. 17. B(G)RSHPV] 1 ioculariter G 2 tenet HP ac] ant edd. 5 paene om. G atorntimo B2 6 peccatore B in pectore ex desinit codicis G pag. 56 (95) cur non tibi om. P fatearis RP, uix recte 7 sustulisti P . 9 uitam S 10 aliud nichil S 11 recte H 12 recte Bx (s. I. corr.B2) BSH 15 suum illi — regulam uitae (19) om. R reddidit] nomen reddidit H respexsjit (exp. m.3) P communem P1, m final. del. P1 16 pluris SV1 17 nihil P denique om. H 20 et om. P 23 enim] igitur P, recte? 24 achademia S putet esse — cadit in philosophiam (25) om. V non] non sit RSH 25 est] esset B illorum ergo R in philosophiam] quod in philosophia H 26 ut om. P reddit P incerte lege H nullam putat, rationem subuertit, regulam deprauat, scientiam funditus tollit. falsa igitur illa omnia, quia in rem semper incertam et adhuc nihil explicantem cadere non possunt. nulla itaque ratio uel scientia uel lex bene uiuendi nisi in hac unica et uera et caelesti sapientia constituta est, quae philosophis fuerat ignota. nam illa terrena quoniam falsa est, uaria et multiplex sibique tota contraria est. et sicut unus est huius mundi constitutor et rector deus, una ueritas, ita unam esse ac simplicem sapientiam necesse est, quia quidquid est uerum ac bonum, id perfectum esse non potest, nisi fuerit singulare. quodsi philosophia uitam posset instruere, nulli alii nisi philosophi essent boni et qui eam non didicissent, essent omnes semper mali. cum uero innumerabiles exsistant et semper extiterint qui sint aut fuerint sine ulla doctrina boni, ex philosophis autem perraro fuerit qui aliquid in uita fecerit laude dignum, quis est tandem qui non uideat eos homines uirtutis, qua ipsi egent, non esse doctores? nam si quis mores eorum diligenter inquirat, inueniet iracundos cupidos libidinosos adrogantes proteruos et sub obtentu sapientiae sua uitia celantes, tum domi facientes ea quae in scolis arguissent. mentior fortasse accusandi gratia: nonne id ipsum Tullius et fatetur et queritur? quotus quisque inquit philosophorum inuenitur qui sit ita moratus, ita animo ac uita AUCTORES 22] Tusc. II 4, 11. BRSHPVJ 1 putet Rl rationes P 2 omnia illa in mg. V 3 athoc B 4 itaqu*e (a er.) B, igitur H una H 5 et (ante caelesti) om. P 6 nam om. R falsa] fallax P uaria] fit uaria P 7 contnrt-ia1 Fl 8 mondi F1 una] uni P1, corr. Ps 9 est] fuerit P 10 id om. S singulare* (m er.) H 11 filosophiam B instituere H 12 qui eam] quia S eam (e in ras. ex 1 uel 2 litt., fort. n, m. 3) B 13 semper om. H exsistant B, existant cett. et semper] semper B, semperque SH 14 extiterintrq.1 B1, extiterunt V aut] aut qui P aut fuerint om. H illa H 15 fuerint S 16 non om. H eos om. B omnes SP 17 qu*a (i er.) P in mores P1 (in del. Ps) V, fort. recte eorum mores S 18 inueniat PF1 adrogantis V1 19 proterbos B, propter nos RHar et] et qui B ojbitentu B3 celantes] celetes F1 20 cum P faciunt P scholis BPV arguunt P 21 fortesse P1, corr. P3 non V; malim (at> nonne et om. H 22 quotis (1 ras. ex u) H; quotus enim Cic. 23 in ita (ante moratus) it add. B3 alt. ita] tamen B constitutus, ut ratio postulat? qui disciplinam (suam) non ostentationem scientiae, sed legem uitae putet? qui obtemperet ipse sibi et decretis pareat suis? uidere licet alios tanta leuitate et iactatione, ut iis fuerit non didicisse melius, alios pecuniae cupidos, alios gloriae, multos libidinum seruos, ut cum eorum uita mirabiliter pugnet oratio. Nepos quoque Cornelius ad eundem Ciceronem ita scribit: tantum abest ut ego magistram putem esse uitae philosophiam beataeque uitae perfectricem, ut nullis magis existimem opus esse magistros uiuendi quam plerisque qui in ea disputanda uersantur. uideo enim magnam partem eorum qui in schola de pudore (et) continentia praecipiant argutissime, eosdem in omnium libidinum cupiditatibus uiuere. item Seneca in Exhortationibus plerique inquit philosophorum tales sunt, diserti in conuicium suum. quos si audias in auaritiam, in libidinem, in ambitionem perorantes, indicium professos putes: adeo redundant ad ipsos maledicta in publicum missa. quos non aliter intueri decet quam medicos, quorum tituli remedia habent, puxides uenena. quosdam uero nec pudor uitiorum tenet, sed patrocinia turpitudini suae AUCTORES 8] frg. 46 Halm. 15] frg. 18. BRSHPVJ 1 suam Ctc., om. C, disciplinam ueram P 2 suae scientiae B legum (u ex e) R uitae om. V 3 optemperet BPV ipsi e U is codd. Cic. suis pareat codd. Cic. 4 alio1»\\' P3 tanta leuitate et iactatione (corr. m. 2) V laeuitate B ivt1 P3 iis Cic., his BBSH, om. P, tois V* 5 p*ecuniae (a er.) B alios gloriae] gloriae non nullos Cic. 6 libirdilnum V2 at H uitiis P 8 ita om. H describit S ego om. V 9 uitae putem (om. esse) SH filosofiae R 10 nulli*s (u er.) R existimem om. H 11 magistris BH, magisterio (magistros RI) B2 recte uiuendi H ple- I do risque lJfJr (s er.) P1, s exp. Pif disputanda (corr. m. 2) V 13 quod P\\', corr. Pl scola SHV et add. edd., de H 14 argumtissime V 15 exorationibu? V instituit V1, s. I. i inquit V2 16 sunt] sunt ut sint H disserti Bar (pr. s er.) V 17 rsi\\' B* 18 perorant R, perorantis V indicium] professionis indicium SH, indicium suum P professos om. H, pfesso VI, aefesSorsl V2 19 quos] quos nos P 21 pyxides BSV, pixydes P 22 patrocinia* (e er.) B turpitudini╵s╵ R1?, turpitudinis SH, turpitudine VI, -nirsl V2 fingunt, ut etiam honeste peccare uideantur. — faciet sapiens inquit idem Seneca etiam quae non. probabit, ut etiam ad maiora transitum inueniat, nec relinquet mores bonos, sed tempori aptabit, et quibus alii utuntur in gloriam aut uoluptatem, utetur agendae rei causa. deinde paulo post: omnia quae luxuriosi faciunt quaeque inperiti, faciet et sapiens, sed non eodem modo eodemque proposito. atquin nihil interest quo animo facias quod fecisse uitiosum est, quia facta cernuntur, animus non uidetur. Aristippo Cyrenaicorum magistro cum Laide nobili scorto fuit consuetudo. quod flagitium grauis ille philosophiae doctor sic defendebat, ut diceret multum inter se et ceteros Laidis amatores interesse, quod ipse haberet Laidem, alii a Laide haberentur. o praeclara et bonis imitanda sapientia! huic uero liberos in disciplinam dares, ut discerent habere meretricem? aliquid inter se ac perditos interesse dicebat, scilicet quod illi bona sua perderent, ipse gratis luxuriaretur. in quo tamen sapientior meretrix fuit: quae philosophum habuit pro lenone, ut ad se omnis iuuentus doctoris exemplo et EPITOME 10 ss.] cf. c. 34, 7. AUCTORES 1] frg. 19. 6] frg. 20. § 15] ad Senecae Exhortationes refert Rossbachius, de Senec. phil. libror. recens. et emend. p. 45 s. EXPLLATOEES ss. nihil interest — uidetur] Ps.-Seneca de moribus 3; prouerbia 10. 11 (Publil. Syr. ed. Woelfflin pag. 91). e BRSHPV] 1 figunt P faciat (corr. m. 2) V 2 sapiens inquit edd., inquit sapiens C etiam] enim H probauit BRP 3 inueniat (iat ex it) P 4 bonos mores R tempora H temporaplabit sic V et] ut V 5 in gloriam aut uoluntatem (sic) utetur (corr. m. 2) in mg. V gloria S agendae (vt ex a m. 2) H, agende (. m. 3) P 6 causam B luxoriosi PF1* (-si ex -se) 8 eodemque] eodem uero R, eodem quae H ad H, atquin (ex-p. m.3?)\\\\P 9 facies P quod1 F1 anini (\\'i.e.us m.2) V • 5 10 cireng quorum F1, supra quorum add. 1x giorum V1 laide V, insequ. quoque locis supra i litt. erasa 11 grauiter P 12 ut diceret om. B et om. BVl et ceteros — interesse om. R 13 laudis B laudem Bl, corr. B3 14 a om. B1 (s. I. Bs) V laude Bl, corr. Bs a Laide] al.ade (i er.) H laberentur Bl, corr. B3 15 uiro (i ex e) P3 discederent P1, de del. Ps 16 post meretricem s. I. ab eo qui R1 aliqui id H 18 tamen V, plane BHP, om. H, sane S meretrix sapientior SH quae] quae sirtf Fl 19 prole nonne H, pro leno PT1, ne s. I. add. P3? V2 auctoritate corrupta sine ullo pudore concurreret. quid ergo interfuit quo animo philosophus ad meretricem famosissimam commearet, cum eum populus et riuales sui uiderent omnibus perditis nequiorem? nec satis fuit ita uiuere, sed docere etiam libidines coepit ac mores suos de lupanari ad scolam transtulit disserens uoluptatem corporis esse summum bonum. quae doctrina exsecrabilis et pudenda non in corde philosophi, sed in sinu meretricis est nata. nam quid ego de Cynicis loquar, quibus in propatulo coire cum coniugibus mos fuit? quid mirum si a canibus, quorum uitam imitantur, etiam uocabulum nomenque traxerunt? nullum igitur m hac disciplina magisterium uirtutis est, cum etiam illi qui honestiora praecipiunt, aut non faciant ipsi quae suadent aut si faciunt, quod raro accidit, non disciplina eos ad rectum, sed natura producat, quae saepius etiam indoctos inpellit ad laudem. Verum enim cum se perpetuae desidiae tradant nullam- que uirtutem capessant et omnem suam uitam nihil aliut quam in eloquendo peragant, quid aliut quam inertes debent putari? sapientia enim nisi in aliquo actu fuerit quo uim suam exerceat, inanis et falsa est recteque Tullius ciuiles uiros, qui rem publicam gubernent, qui urbes aut nonas constituant aut constitutas aequitate tueantur, qui salutem libertatemque EPITOME 4-8] c. 34, 7. 8 s.] c. 34, 6. AUCTORES 20] cf. de or. I 8, 33 s. 51, 219; de off. I 43. 44. EXPILATORES § 20] Isidor. orig. VllI 6,14. B(G)RSHPVJ 1 ergo om. P 2 ab Animo incipit codicis G pag.57 (94) paene tota lecta famonsissimam B, formo I sissimam (sed - minus. cert.) G commeare S 3 uiderunt H 4 nequiores S, requiorem P\\', corr. P3 5 ac om. P lupinari H, lupanari* (a er.) P scholam GRPV 6 uon luptatem (p ex u nł. 2) V 10 imitant G 11 In1 BS 13 faciant (sic corr. m. 2) R, faciunt SH quasjuadent (corr. m. 2) V 14 accidunt S addisciplina VI, ad del. V producit BGSH; perducat edd. 16 uerum enim] uerum etiam H, uerum enim uero edd. 17 omnes G nihil] ad nihil B, [ad] nihil G 18 in eloquendo] ne loquendo G, in loquendo RS perdant B 19 actu H fuitrit Vx 20 ciuilis PVl 22 in tueantur qui sa desinit codicis G pag.57 (94), sequitur pag. 58 (93), cuim in uerss.1.2 pauca legebantur ciuium uel bonis legibus uel salubribus consiliis uel iudiciis grauibus conseruent, philosophiae doctoribus praefert. bonos enim facere oportet potius quam inclusos in angulis facienda praecipere quae ne ipsi quidem faciant qui locuntur; et quoniam se a ueris actibus remouerunt, apparet eos exercendae linguae causa uel auocandi (animi) gratia artem istam philosophiae repperisse. qui autem docent tantum nec faciunt, ipsi praeceptis suis detrahunt pondus. quis enim optemperet, cum ipsi praeceptores doceant non optemperare? bonum est autem recta et honesta praecipere, sed nisi et facias, mendacium est, et est incongruens atque ineptum non in pectore, sed in labris habere bonitatem. non ergo utilitatem ex philosophia, sed oblectationem petunt. quod quidem Cicero testatus est. profecto inquit omnis istorum disputatio quamquam uberrimos fontes uirtutis et scientiae continet, tamen conlata cum eorum actis perfectisque rebus uereor ne non tantum uideatur utilitatis adtulisse negotiis hominum quantam oblectationem otiis. uereri quidem non debuit, cum uerum diceret, sed quasi timeret ne proditi mysterii reus a philosophis citaretur, non est ausus confidenter dUCTORES 13] de rep. I frg. 5 (Hortens. frg. 32). BRSHPV] 1 iudircNs B3 2 conseruent** (ur er.) B 3 faciendtiJ (ii m. 1 ?) S 4 ipsi. (s er.) V faciunt P qui in ras. ex que ? m. 1 ? S loquantur B, loquuntur SPV 5 W 2P ueris] uiros BI, corr. B1 remouerunt] re V1, in mg. remouent F5 exarcendae F1 ft 6 aduocandi S edd., auocandi se H, auocandi (corr. m. 3) P; animi addidi cf. Addenda ipsam B 7 repperisrsel R2 8 pondus om. P cum ipsi praeeeptores] eorum uerbis quorum mores P 10 et (ante facias) om. H facias (alt. a ex e 1n. 2) V 11 labiis BH 13 quod quidem] quidquid idem H 14 ipsorum SH quamquam] quam qui VI, s. I. t quamuis V2 15 scientia (e s. I. er.) R, scientia H continent B, contineat V nec tamen H conlocata V 16 cum horum BRV, quorum I eorum (e add. m. 2) H actibus B uereor ex uero P 17 tantum] tam ВU, s. I. corr. w. 1 ? utilitatis B sine dubio ex 12 sumptum, fort. recte, om. cett. i tantam — utilitatem malim adtulisse B, attulisse cett. 18 quantum B oblectationemque H otiis C fotiis, exp. m. 2 V), sed fort. Lact. otio (cf. pag. 226, 2) scripsit, quod Ciceronem certe scripsisse existimo; cf. Addenda 19 quasi timeret om. pInel Ps 20 rebus S scitaretur V ausus] autem uisus B IVlIII. Lact. 1. 15 pronuntiare quod fuit uerum, illos non ideo disputare ut do-1 ceant, sed ut se oblectent in otio. qui quoniam auctores sunt i rerum gerendarum nec ipsi quicquam gerunt, pro loquacibus \\' sunt habendi. sed profecto quia nihil ad uitam boni adferebant, nec ipsi decretis suis obtemperauerunt nec quisquam per tot saecula inuentus est qui eorum legibus uiueret. abicienda est igitur omnis philosophia, quia non studendum sapientiae, quod fine ac modo caret, sed sapiendum est et quidem mature. non enim nobis altera uita conceditur, ut cum in hac sapientiam quaeramus, in illa sapere possimus: in hac utrumque fieri necesse est. cito inueniri debet, ut cito suscipi possit, ne quid pereat ex uita, cuius finis incertus est. Ciceronis Hortensius contra philosophiam disserens circumuenitur arguta conclusione, quod cum diceret philosophandum non esse, nihilominus philosophari uidebatur, quoniam philosophi est quid in uita faciendum uel non faciendum sit disputare. nos ah hac calumnia inmunes ac liberi sumus qui philosophiam tollimus, quia humanae cogitationis inuentio est, sophiam defendimus, quia diuina traditio est, eamque ah omnibus suscipi oportere testamur. ille cum philosophiam tolleret nec melius aliquid adferret, sapientiam tollere putabatur eoque facilius de sententia pulsus est, quia constat hominem non ad stultitiam, sed ad sapientiam nasci. praeterea illut quoque argumentum contra EPITOME 6-12] c. 25, 7. AUCTORES 12] frg. 19. BRSHPV] 1 tfdo V2 2 sunt (nt ex m m. 2) V 3 generandanim B\\', geiierendarura B3 quicquam] qui equam S pro] cum P 7 omnis igitur B 8 quod — caret om. P fide R, finem S nature S, naturae V1, in mg. I mature V1 9 ut om. H sapientia S 10 possumus RVl 11 post cito 8. I. ergo R2 nequit V 12 post uita hoc cuius uita P1, del. P3 est om. H 13 argiutaj Sif 14 \\'nXm (n m. 1 ?) B itinil h ominus V1, s. 1. nicilominus F2 15 filcsofari V2 philosophis S est P, est et B (recte, ut et sit etiam ?), esset RSHV in] de P 16 pr. facilØJndum H2, faciundum V uel non faciendum sit om. H ad V1, ras. et 8. I. corr. V2 17 inmunes ac om. H in nunies V 18 sophiam] philosophiS (~er.) sapientiam B, filosofiam R, philosophiam S 19 oportere suscepi (ftic) S 20 philophiam P 21 putabat R 23 quodque H philosophiam ualet plurimum, quo idem est usus Hortensius, ex eo posse intellegi philosophiam non esse sapientiam, quod principium et origo eius appareat. quando inquit philosophi esse coeperunt? Thales ut opinor primus. recens haec quidem aetas: ubi ergo aput antiquiores latuit amor iste inuestigandae ueritatis? idem Lucretius ait: denique natura haec rerum ratioque reperta est nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus nunc ego sum in patrias qui possim uertere uoces. et Seneca non sunt inquit mille anni, ex quo initia sapientiae mota sunt. multis igitur saeculis humanum genus sine ratione uixit: quod inridens Persius postquam inquit sapere urbi cum pipere et palmis uenit, tamquam sapientia cum saporis mercibus fuerit inuecta. quae si est secundum hominis naturam, cum homine ipso coeperit necesse est, si uero non est, ne capere quidem illam posset humana natura. sed quia recipit, a principio igitur fuisse sapientiam necesse est: ergo philosophia quia non a principio AUCTORES 2] frg. 20. sss.] V 335 ss. 11] frg. 21. 14 s.] VI38 s. BRSHPVJ 1 primum S, pririmum Vt, ras. et s. I. corr. V1 quod H idem est] idem id est (exp. m. 3) B 2 PO] quo Bl, corr. B3 posset Bl, epossit (corr. m.2) V 4 tales BHlP 5 primus om. P haec quidem teaetas t (corr. m. 2) V post ergo del. dem S 7 idem (d del. et corr. m. 3) P 8 ratio quae SHY 9 haec B, hac HP primus Lucr., primum C ipse (e ex i ?) B 10 patria H possim C (nisi quod ponsim S) cum Lucr., quod propter Lachmannum moneo 11 nonrdum\\' F2 possunt (exp. m. 2) V 12 mota sunt] motas S nota uel nata edd. igitur) ergo V 13 inredens Bl, corr. B\\' 14 inquit] igitur P sa*pere (e er.) B, saperet HP urbi cum pipere et om. P 15 piper et BH uenit om. P 16 saporibus R mertibus V1 17 si est add. B3 18 Suiero V est] est quod H ne RlH, nec BSV, nerc, H2, nec* P illam quidem SH posse humana natura (duo - add. m. 3) P 19 quia om. H recepit BPix alt. e in i corr. P3 20 sapientiam] scientiam V neceissbe V7 est add \\' 16* fuit, non est eadem uera sapientia. sed uidelicet Graeci quia sacras ueritatis litteras non attigerant, quemadmodum deprauata esset sapientia nescierunt; et ideo cum uacare sapientia humanam uitam putarent, philosophiam commenti sunt id est latentem atque ignotam sibi ueritatem disserendo eruere uoluerunt: quod studium per ignorantiam ueri sapientiam putauerunt. Dixi de philosophia ipsa quam potui breuiter. nunc ad philosophos ueniamus, non ut cum his decertemus, qui stare non possunt, sed ut eos fugientes atque deiectos nostro campo insequamur. Epicuri disciplina multo celebrior semper fuit quam ceterorum, non quia ueri aliquid adferat, sed quia multos populare nomen uoluptatis inuitat. nemo enim non in uitia pronus est. praeterea ut ad se multitudinem contrahat, adposita singulis quibusque moribus loquitur. desidiosum uetat is litteras discere, auarum populari largitione liberat, ignauum prohibet accedere ad rem publicam, pigrum exerceri, timidum militare. inreligiosus audit deos nihil curare, inhumanus et suis commodis seruiens iubetur nihil cuiquam tribuere: omnia enim sua causa facere sapientem. fugienti turbam solitudo Jt\\' EPITOME 8 s.] c. 31, 1. 18 deos nihil curare] c. 31, 2. Å UCTORES § 2 s. (Epicuri)] frg. 553. 9] \\'ex Horteusio (sc. Ciceronis) sumpta est. sententiarum pugnantium coulatio et acutissima et cum fide instituta diu. inst. III 17, 3—6 cf. lti, 9. 13.\\' Usenerus, Epicurea p. LXXV n. 2. 18—20 inhumanus — sapientem] cf. ad frg. 581 Epicuri (pag. 333, 15). 20 s. fugienti - laudatur] frg. 571. BRSHPVj 1 uellemlieet B\\', in ras. corr. B3, ut scilicet S 2 sacras (alt. a ex i ? m. 2) V attingerant (pr. t ex d) V deprauata1 F2 3 uacaret P 4 humanam uitam putarent om. P 5 dissoluendo P 6 ignode a rantia S 8 p filosofia* (m er.) ipsi F ipsa om. B 9 philophos P ut om. S his in ras. ex iis R, hisdem V decertem P 10 fugatentes S11 diiectos S, abiectos II 11 fuit semper B 12 adferat B, adfert (uel aff-) cett. 13 uoluptatis] ac uoluptatis H, pietatis Vac 14 propterea S 15 quibuscumque B moribus om. P desidiosos B1, corr. JB3 16 litteris H 17 prohibet om. S publicam om. S ad exerceri (sic C) cf. Usenerum 18 inreligiosus — curare om. P deum H, diffii Y\\' iuhu- manu sed H et] in B 19 seruiens om. B, seuiens H 20 sapientiam F1 qutriieuti Szt laudatur, qui nimium parcus est, discit aqua et polenta uitam posse tolerari. qui odit uxorem, huic enumerantur caelibatus bona, habenti malos liberos orbitas praedicatur, aduersus parentes inpio, nullum uinculum esse naturae. inpatienti ac delicato dolorem esse omnium malorum maximum dicitur, forti, etiam in tormentis beatum esse sapientem. qui claritati ac potentiae studet, huic praecipitur reges colere, qui molestiam ferre non potest, huic regiam fugere. ita homo astutus ex uariis diuersisque moribus circulum cogit et dum studet placere omnibus, maiore discordia secum ipse pugnauit quam inter se uniuersi. unde autem disciplina eius tota descendat, quam originem habeat, explicandum est. uidebat Epicurus bonis aduersa semper accidere, paupertatem labores exilia carorum amissiones, malos contra beatos esse, augeri potentia, honoribus adfici; uidebat innocentiam minus tutam, scelera inpune committi; uidebat sine dilectu morum, sine ordine ac discrimine annorum saeuire mortem, sed alios ad senectutem peruenire, alios infantes rapi, alios iam robustos interire, alios in primo adulescentiae flore inmaturis funeribus extingui, in bellis meliores potius et uinci et peru\\'e. maxime autem commouebat homines in primis religiosos grauioribus malis adfici, iis autem AUCTORES 1 s. qui — tolerari] frg. 467. 2 s. qui — praedicatur] ad frg. 526 (pag. 320, 4). 3 s. aduersus — naturae] frg. 529. 4—6 inpatieuti — sapientem] ad frg. 401 (pag. 276, 20, cf. pag. 339, 15). 6-8 qui — fugere] frg. 557. § 8 s. (Epicurus)] frg. 370. BRSHPVj 1 partus V1 disciit P3 pulenta H uitom1 Bs 2 tolorare SP, tollerare H uxorem] pudorem B 3 *malos (a er.) ypr, s. I. i amaros V3 redigatur V1, s. I. t praedicatur V2 aduersum S rparentes V~ 4 iupio] impio V1, idem coniecerat BuenemannWl, inpios (uel imp-) BRSHPV1 (s add.) deligato V1 5 forti (i ex e fit. 2) V 7 potentiae] sapientiae H qui molestiam] qui miles militiam B 9 colligib JEP cogit et] cogi tet tit. 1, in cogitjtet corr. et a. I. i colligit add. m. 2 V 11 disciplina eius tota] disciplinae historia B tota om. H descendet S 12 U*idebat (t er.). V 13 accidere (i ex e m. 2) H 14 augere V1 16 delectu SP2 (pr. e ex i) 17 seruire st, pro r del. 827 sed alios ad senectutem om. P sed] et edd. 18 interisse H prima H 19 inmaturae B\\', corr. B3 20 et (ante uinci) s. I. ns. 2 uel al. post. P an autem (eum) ? Thilo 21 religiones S grauibus H iis edd., his BRHPV, duos S qui aut deos omnino neclegerent aut non pie colerent, uel minora incommoda euenire uel nulla; ipsa etiam saepe templa fulminibus conflagrare. quod Lucretius queritur, cum dicit de deo: tum fulmina mittat et aedis ipse suas disturbet et in deserta recedens saeuiat exercens telum, quod saepe nocentes praeterit exanimatque indignos inque merentes. quodsi uel exiguam ueritatis auram colligere potuisset, numquam diceret aedis illum suas disturbare, cum ideo disturbet, quia non sint suae. Capitolium, quod est Romanae urbis et religionis caput summum, non semel, sed saepius fulmine ictum conflagrauit: homines autem ingeniosi quid de hoc existimauerint, ex dicto Ciceronis apparet, qui ait diuinitus extitisse illam flammam, non quae terrestre illut domicilium Iouis deleret, sed quae sublimius magnificentiusque deposceret. qua de re etiam in libris consulatus sui eadem dixit quae Lucretius: nam pater altitonans stellanti nixus Olympo ipse suas arces atque inclyta templa petiuit et Capitolinis iniecit sedibus ignes. AUCTORES 4 ss.] II 1101 ss. 13] Verr. IV 31, 69. 18 ss.] cf. de diuin. I 12,19; II 20,45., BRSHPVJ 1 deos (s add. m. 2) V neclegerent B, negl- cett. 2 prouenire B, uenire SH ipsa1 B3 3 fluminibus P1, lu in ul corr. P3 conflaglare R, conflare S, confraglare H, conflagare F 4 flumina P1, lu in ul corr. P3 aedis V1 cum codd. Lucr., aedes BBHPV2 (s. I. corr.), edes S 5 ipse] saepe codd. Lucr. suas (alt. s add. m. 3) P in om. codd. Lucr. 6 eiercente telum H 7 indignos inque] indignosque P inquae H merentis Bl, corr. B* 8 exigua V 9 diceret] haec diceret SH aedis F1, aedes Fs (s. I. corr.) cum cett. suis (sed del. m. 2) suas F disturbaret, alt. t del. m. 1 ? S, disputare F1 10 quia] quod edd. sunt RH edd. sua H capotolium VIIC rest\\' Pl 11 sed] et S, sed et H fulmineo ictu confraglauit H flumine P1, lu in ul corr. P3 13 qui ait] quia ut S 14 terrestre] caeleste B, terrestre* (s er.) H 16 ante consulatus 4 fere litt. eras. V 17 dixit] dii. (q tr.) V 18 stillanti SH nÎ:tu\\'l solympo (corr. m. 2) V olimpo SP 19 incodd. Cic. utroque loco sic ipse suos quondam tumulos ac templa petiuit arces* (s er.) V inclita S petijuit (e in ras. et pr. i postea add. m. 1 ?) B 20 aedibus BR, saedibus H pertinaci ergo stultitia non modo uim maiestatemque ueri dei non intellexerunt, sed etiam inpietatem sui erroris auxerunt, qui templum caelesti iudicio saepe damnatum restituere contra fas omne contenderint. cum haec igitur cogitaret Epicurus, earum rerum uelut iniquitate inductus — sic enim causam rationemque ignoranti uidebatur — existimauit nullam esse prouidentiam. quod cum sibi persuasisset, suscepit etiam defendendum: sic in errores inextricabiles se ipse coniecit. si enim prouidentia nulla est, quomodo tam ordinate, tam disposite mundus effectus est? nulla inquit dispositio est: multa enim facta sunt aliter quam fieri debuerunt. et inuenit homo diuinus quae reprehenderet. quae singula si uacaret refellere, facile ostenderem nec sapientem hunc fuisse nec sanum. item si nulla prouidentia est, quomodo animalium corpora tam prouidenter ordinata sunt, ut singula quaeque membra mirabili ratione disposita sua officia conseruent? nihil inquit in procreandis animalibus prouidentiae ratio molita est. nam neque oculi ad uidendum facti sunt neque aures ad audiendum neque lingua ad loquendum neque pedes ad ambulandum, quoniam prius haec nata sunt quam esset uidere audire loqui ambulare. itaque non haec ad usum nata sunt, sed usus ex illis natus est. si nulla prouidentia est, cur imbres cadunt, EPITOME 4—7] c. 31, 1. AUCTORES § 16-21 (Epicums)] frg. 370 (p. 249, 10). 10] cf. Lner. V 195-234 (cf. II 180 s.). 16] cf. ibid. IV 822-857. BBSHPVJ 1 pertinaciter B, pertinaces R pertinacirelrgo V2 stulti B \\'modo1 B3 2 adferunt B1, in ras. auserunt (sic) corr. B3 5 ueluti SH iniquitate H sire\\' H7 7 rsibi\\' H* defendum V 8 errores et (exp. m. 3) B extricabiles H conclusit P, non iecit V 9 tam (ante disposite) om. V1, et 8. I. V2 disponite V 10 dispositio] ratio B, dispotio P, i pMitio i disputatio (corr. m. 2) V 12 reprehenderat R 13 refelleret S, refellera (sic corr. m. 2) V facileeostenderem (ult. e del. un. 3) B 15 prudenter SH ornata RSHV 16 membra in mg. P1 19 ad (ante audiendum) om. H nee (ante lingua; P 21 essent B1 (n del. B3) R loqui post audire posui, ante uidere BRSHV, qui loqueretur uideret audiret ambularet P 2*2 usus P nata sunt om. SH 23 inbres B fruges] frigor H fruges oriuntur, arbusta frondescunt? non inquit animantium causa ista fiunt, quoniam prouidentiae nihil prosunt, sed omnia sua sponte fieri necesse est. j unde ergo nascuntur aut quomodo fiunt omnia quae geruntur non est inquit prouidentiae opus: sunt enim semina per inane uolitantia, quibus inter se temere conglobatis uniuersa gignuntur atque concrescunt. cur igitur illa non sentimus aut cernimus? quia nec colorem habent inquit nec calorem ullum nec odorem. saporis quoque et umoris expertia sunt et tam minuta, ut secari ac diuidi nequeant. sic eum, quia falsum in principio susceperat, consequentium rerum necessitas ad deliramenta perduxit. ubi enim sunt aut unde ista corpuscula? cur nemo illa praeter unum Leucippum somniauit, a quo Democritus eruditus hereditatem stultitiae reliquit Epicuro? quae si sunt corpuscula et quidem solida ut dicunt, sub oculos certe uenire possunt. si eadem est natura omnium, quomodo res uarias efficiunt? uario inquit ordine ac positione conueniunt sicut litterae: quae cum sint paucae, uarie tamen collocatae innumerabilia uerba conficiunt. at litterae uarias formas habent. 20 ita inquit et haec ipsa primordia: nam sunt aspera, EPITOME 3-233, 101 c. 31, 3-5. AUCTORES 1] cf. ibid. V 156-194. 4] cf. ibid. lib. I et II passim, maxime II 1048-1066; V 187-194. 416-431. § 2\\'J-27] frg.287 Epicuri. 8] cf. Lucr. II 737 ss. 842-864; I 528 ss. 599 ss. 17] cf. ibid. II 478 ss. 660 ss. 688—699. 21] cf. ibid. U 333 ss. 381-477. BRSHPY(-17)] 1 orriuntur P1, alt. r del. P3, oriantur V1 iuquiunt SH animantium] semper animantium V 4 gerentur S, ∗geruntur (e er.) V 5 srelmina V7 6 uolantia S conglobati sunt uersa VI, part. in ras. corr. V2 8 calorem H inquit onl. H 9 colorem H quoq. ac I tumoris (ac add. m.2) V 10 expertrila B tam»* t fqua er.) B minuta] minuta inquid H 11 priucio H 12 deliramenta (pr. e ex i et i ex a m. 3) P, delirementa yac 13 unde] unde sint B ╵cur╵ V 14 leucippum in ras. B3, de scriptura m. primae leop ⋯ u agnoscUttr, leucirplpum P3 15 et quidem] equidem Bl (s. 1. corr. B3) SH 17 post omnium statim ad inquit malorum § 33 transilit cod. V 18 copositione S sic S 19 paucae fo add. m. 3) P uarie edd., uariae C, nisi quod aU. a eras. B, del. P3 20 literae (alt. e add. tll. 3) P sunt hamata, sunt leuia. secari ergo ac diuidi possunt, si aliquid inest illis quod emineat. si autem leuia sunt et hamis indigent, cohaerere non possunt. hamata igitur esse oportet, ut possint inuicem concatenari. cum uero tam minuta esse dicantur, ut nulla ferri acie dissici ualeant, quomodo hamos aut angulos habent? quos, quia extant, necesse est posse diuelli. deinde quo foedere inter se, qua mente conueniunt, ut ex iis aliquid construatur? si sensu carent, nec coire tam disposite possunt, quia non potest quicquam rationale perficere nisi ratio. quam multis coargui haec uanitas potest! sed properat oratio. hic est ille, qui genus humanum ingenio superauit et omnes restinxit, stellas exortus ut aetherius sol. quos equidem uersus numquam sine risu legere possum. non enim de Socrate hoc saltem aut Platone dicebat, qui uelut reges habentur philosophorum, sed de homine, quo sano ac uigente nullus aeger ineptius delirauit. itaque poeta inanissimus leonis laudibus murem non ornauit, sed obruit et obtriuit. at idem nos liberat metu mortis, de qua haec ipsius expressa uerba sunt: quando nos sumus, mors non est: quando mors est, nos non sumus. mors ergo nihil ad nos. quam argute nos fefellit! quasi uero transacta mors timeatur, EPITOME 19-236, 12] c. 31, 6 quid - facit. AUCTORES 128.] ibid. III 1043 s. 20] Laert. Diog. X 125. B(G)RSHPJ 1 sunt *amata (pars litt. h eras.) sunt in ras. P toamata B3 2 est in illis B, inest in illis H emineat (pr. e ex i m. 3) P \\'h\\'amis B3, umoris RH, humoris SP 3 coercere S, cohereTe\\' H1 amata Bac (s. Icorr. B\\') S, amant R, *amata (h er.) P sese R, reslse P3 5 fe\\'r\\'ri H2 dissici C quomodo] quomo H amos BP 6 habeant SH diuelli* (t er.) B 7 deinde (inde in ras. ex nique m. 3) B 8 rut, B3 iis R, his BSH, hiis P conseratur B, probat Usenerus, constituatur codd. recent. et edd. 9 dispositae BRrH, disposita P 10 quam multis — oratio om. R 12 omnis codd. Lucr. 13 extinxit P et ortus P ut BSH cum codd. Lucr., uti RP aetherius (eth- P) C, aerius codd. Lucr. 14 risu] uersu S 15 aut platone hoc saltim (sic) P 16 ac om. SH 17 inertius B delirauit (e ex i m. 3) P 18 leone S, leonu H exornauit H obtriuit] obstruit B\\', corr. B3 21 test nosj P 22 a Uer[e] (sic) transacta incipit codicis G pag. 59 (101) paene tota lecta qua iam sensus ereptus est, ac non ipsum mori, quo sensus eripitur. est enim tempus aliquod quo et nos iam non sumus et mors tamen nondum est, idque ipsum uidetur esse miserum, quod et mors esse incipit et nos esse desinimus; nec frustra dictum est: mors misera non est, aditus ad mortem est miser, hoc est morbo tabescere, ictum perpeti, ferrum corpore excipere, ardere igni, dentibus laniari. haec sunt quae timentur, non quia mortem adferunt, sed quia dolorem magnum. quin potius effice ne dolor malum sit omnium inquit malorum maximum est. qui ergo possum non timere, si id quod mortem antecedit aut efficit, malum est? quid quod totum illut argumentum falsum est, quia non intereunt animae? (minime) uero inquit; nam quod cum corpore nascitur, cum corpore intereat necesse est. iam superius dixi differre me hunc locum et operi ultimo reseruare, ut hanc Epicuri persuasionem, siue illa Democriti siue Dicaearchi fuit, et argumentis et diuinis testimoniis redarguam. uerum ille fortasse inpunitatem uitiis suis spopondit: fuit enim turpissimae 14 superius] c. 13, 3. AUCTORES 5] ? (cf. tamen Senec. epist. 80, 9: plus ut puto et receperunt). 9 s. quin — est] cf. ad frg. 401 Epicuri (pag. 276, 18). 11-14] cf. ad frg. 336 (pag. 227,1). 13] cf. Lucr. III 445-458. 634—639. B(G)RSHPV(alO)] 1 qua P, quia BGR, qua̎ S, qu∗a (i er.)H iam om. S 3 esse om. H 4 quod R, quo BGP, cum SH pr. et om. H 5 pr. est om. H aditus (us ex um m. 2) H 6 alt. est] ergo genere H ictu S 7 igne (e ex i m. 1 ?) R dentibus (bestiarum) edd. 8 dolem P 9 quin potius effice ne RP, quae res potius efficit ut B, qu(in po)tius ef[ici]e[t] ne G, quin potius efficit ut S, inquit potius efficit ut H; cf. pag. 104, 1 inquit omnium P 10 ab inquit denuo incipit V, cf. ad pag. 232,17 \\'esv Ps łd quid B, [quid] G, qui (corr. m. 2) V possum non R, non possunt B1 fpossum in ras. corr. B3) G, non possum non SHPV; an quid ergo? possum nou timere — malum est? scribendum ? in quo pro possum malunt num possum Thilo et Hartelius; quid ergo? non possum non timere - malum est. edd. 11 quid o»i. H 12 argumentum illud S illum V1 13 minime add. Thilo uerum BG, supra uero add. t uere V1; intereunt uero codd. recent. et edd. uero inquit del. R2 \\'quod\\' V 14 dixit V disserere H 15 me] melius V; me hunc locum melius edd. seruare (sic) H 16 persuasionerml B3 illa H ãfcbildice (corr. m. 3) B 17 ret diuinis1 PJ 18 inpani tamen (e s. I. m. 2) V \\'suisl P2 spoponte R1, \\'spO\\'spondit sic H* uoluptatis adsertor, cuius capiendae causa nasci hominem putauit. quis cum hoc adfirmari audiat, uitiis et sceleribus abstineat? nam si periturae sunt animae, adpetamus diuitias, ut omnes suauitates capere possimus. quae si nobis desunt, ab iis qui habent auferamus clam dolo ui; eo magis, si humanas res nullus deus curat, quandocumque spes inpunitatis adriserit, rapiamus necemus. sapientis est enim male facere, si et utile sit et tutum, quoniam si quis in caelo deus est, non irascitur cuiquam. aeque stulti est bene facere, quia sicut ira non commouetur, ita nec gratia tangitur. uoluptatibus igitur quoquo modo possumus seruiamus: breui enim tempore nulli erimus omnino. ergo nullum diem, nullum denique temporis punctum fluere nobis sine uoluptate patiamur, ne quia ipsi quandoque perituri sumus, id ipsum quod uiuimus pereat. haec ille tametsi non dicit uerbo, re tamen ipsa docet. nam cum disputat omnia sapientem sua causa facere, ad utilitatem suam refert omnia quae agit. ita qui audit haec flagitia, nec boni quicquam faciendum putabit, quoniam bene facere ad utilitatem spectat alienam, nec ab scelere abstinendum, quia EPITOME 158.] cf. 31, 3 nunc — sustulisti. AUCTORES 10 -15] cf. ad Epicuri frg. 491 (pag. 308, 3). 16 s.] ibid. frg. 581. B(G)RSHPV] 1 adsertos V1 2 hoc om. P audeat (e ex i R2) RSH in (abstineat nam si pe) desinit codicis G pag. 59 (101), sequitur pag. 60 (102) a Riturae sunt incipiens paene tota lecta 3 diuitiis Vac 4 omnes (e ex i m. 2) R 5 iis edd., his C ui in 5 fere lite. erasis P3\\' eo] ego G 6 deus nullus S 7 necemus om. V sapient sic R enim om. G 8 caelis SH 9 cuiquam om. V aeque] et quae Bl, corr. B* stultitia (exp. m. 2) V sic 81 10 mouetur H 11 quoquo] quo BGP b 1 enim breui (corr. m. 2) V 12 erumus G diem nullum om. P 13 nouis B sine] sim B uoluptattej P3, uoluptatibus H nec B 14 uiuimus Usenerus (com. Senec. epist. 99, 31 hoc quod uiuimus proiimum nihilo est); uiximus BGRSPV, diximus H pareat Bl, corr. B*, perdere uideamur H 15 hoc edd. illa 5 tametsi] thales si B, talis si G dicit om. BG ue[r](bi;[s] G r £ V ips(u)[m] G, ipsa (a ex e) R docet] dicit H 16 sapiente H ad utilitatem suam re- om. P 17 itaque qui BG, recte ? audtet1 H1 18 faciendum] ita faciendum R puta- [u]it G, putauit Rptvar., u in b corr. P3Vl rfacerel P3 19 abl a RP . maleficio praeda coniuncta est. archipirata quispiam uel latronum ductor si suos ad grassandum cohortetur, quo alio sermone uti potest quam ut eadem dicat quae dicit Epicurus? deos nihil curare; non ira, non gratia tangi; inferorum poenas non esse metuendas, quod animae post mortem occidant nec ulli omnino sint inferi; uoluptatem esse maximum bonum; nullam esse humanam societatem; sibi quemque consulere; neminem esse qui alterum diligat nisi sua causa; mortem non esse metuendam forti uiro nec ullum dolorem, qui etiamsi torqueatur, si uratur, nihil curare se dicat. est plane cur quisquam putet hanc uocem uiri esse sapientis, quae potest latronibus aptissime commodari. Alii autem contraria his disserunt, superesse animas post mortem: et hi sunt maxime Pythagorei ac Stoici, quibus etsi ignoscendum est, quia uerum sentiunt, non possum tamen non reprehendere eos, quia non scientia, sed casu inciderunt in ueritatem. itaque in eo ipso quod recte sentiebant, aliquid errarunt. nam cum timerent argumentum illud quo colligitur necesse esse ut occidant animae cum corporibus, quia cum corporibus nascuntur, dixerunt non nasci animas, sed insinuari 20 potius in corpora et de aliis in alia migrare. non putauerunt EPITOME 14-237, 2] c. 31, 7. AUCTORES 4-6] cf. ad frg. 341 (pag. 228, 18). 6 s. nullamconsulere] frg. 523. 7 s. neminem — causa] cf. ad frg. 540 (pag. 324, 16). 8-10] cf. ad frg. 601 (pag. 339, 13). B(G)RSHPVJ 1 arcipirata B, [arcipira]ta G quisquam V 2 quod (exp. m. 2) V 3 dicat] dicit Vae dicit] dicet G deum H 4 ira] ita S tanti S in [esse m]etuend(a)s desinit codicis G pag. 60 (102) 5 animaS (s ex e) B2 6 uoluptatem (p ex u m. 3) P 8 diligat (pr. i 6 II ex e m. 3) P 9 quin P etiamsi] si B si om. B 10 quiquam (qui in ras. In. 2) V putat R, inputet P 11 possit B, potet V2 apertissime S 13 iis R 14 ii R, hii H, hii (exp. m. 3) P hi sunt] his S I i maxm1e 1 (max in ras. ex 3 litt. m. 3, supra e er. a) B pythagorei\\' B, pithagora rei S, pythagorici P 15 possumus R, possunt V 16 qui RV inciderint P 17 quo H 18 illum BI, corr. B3 quod H colligitur figi in ras. m. 3, de priore scriptura id • • n i. e. idun ? agnoscitur) B 19 est B* (corr. B3) V, est esse H cum corporibus om. P quae P 21 corpore R in om. Pl, ad s. I. P3 aliam P non] nec edd. potaueruntPCU aliter fieri posse ut supersint animae post corpora, nisi uideantur fuisse ante corpora. par igitur ac prope similis error est partis utriusque. sed haec in praeterito falsa est, illa in futuro. nemo enim uidit quod est uerissimum, et nasci animas et non occidere, quia cur id fieret aut quae ratio esset hominis nescierunt. multi ergo ex iis qui aeternas esse animas suspicabantur, tamquam in caelum migraturi essent, sibi ipsi manus intulerunt, ut Cleanthes, ut Chrysippus, ut Zenon, ut Empedocles, qui se in ardentis Aetnae specus intempesta nocte deiecit, ut cum repente non apparuisset, abisse ad deos crederetur, et ex Romanis Cato, qui fuit in omni sua uita Stoicae uanitatis imitator. nam Democritus in alia fuit persuasione, sed tamen sponte sua leto caput obuius optulit ipse, quo nihil sceleratius fieri potest. nam si homicida nefarius est, quia hominis extinctor est, eidem sceleri obstrictus est qui se necat, quia hominem necat. immo uero maius esse id facinus existimandum est, cuius ultio soli deo subiacet. nam sicut in hanc uitam non nostra sponte uenimus, ita EPITOME 6-238, 19] c. 34, 8-12; cf. c. 59, 5. AUCTORES 14] Lucr. III 1041. EXPILA TORES 11 (Cato); 238, 7 s. 18-239,5] Augustin. de ciu. dei I 23 s.; XIX 4 (pag. 360, 8 ss.). 15-17] ibid. I 17 (pag. 28, 24-27). BRSHPV] 1 posse (om. ut) superstites animas P 2 ante. P error om. B\\', post est s. 1. add. B3 3 illa1 B3 5 ferit P1, corr. p3, fieri et V 9 homines SP, hominis V 6 iis ex his R, his cett. quia S 8 luceanthes B\\', corr. B\\', cleantes S, cleanthes (1 ex i et h exp. ni. 3) P crysippus BHV (sed sip in ras. ex ir ? V7), chrissippus R, chrisyppus S zenon I B, seno V ut] aut R 9 aetne V, ethnae B, fraetnae (Ti m. 1 ?) R, etne (i. e. aeternae) S, aethnae H, aeth*nae (i er.) P specui B, om., sed in mg. R 1 igne add. V 10 a deos P 11 uita sua S Stoicae Bttuleius, ef. §11; socraticae (uel -ce) C 12 democritos V I 14 obuicis S ob- O tulit (sed b ex p Bz) BHPV ipse bis S, ipse (corr. m. 3) P 15 quoque P sceleratius nichil S sceleratrilus P3, celerat\\'i\\'us V2 16 est (ante quia> otn. RP idem H 17 necat (c ras. ex g) P qui B negat P 3. I. corr. P3 esse] est Bl, ese B3 18 facinus (n ras. ex m) H 19 sicum R, sic Sl, siwut P3 hac uita BV non in Pin del. P3 rursum B rursus ex hoc domicilio corporis, quod tuendum nobis adsignatum est, eiusdem iussu recedendum est, qui nos in hoc corpus induxit tamdiu habitaturos, donec iubeat emitti. et si uis aliqua inferatur, aequa mente patiendum, cum extincta innocentis anima inulta esse non possit habeamusque iudicem magnum, cui soli uindicta in integro semper est. homicidae igitur illi omnes philosophi et ipse Romanae sapientiae princeps Cato, qui antequam se occideret, perlegisse Platonis librum dicitur qui est scriptus de aeternitate animarum, et ad summum nefas philosophi auctoritate conpulsus est. et hic tamen aliquam moriendi causam uidetur habuisse, odium seruitutis. quid Ambraciotes ille, qui cum eundem librum perlegisset, praecipitem se dedit nullam aliam ob causam nisi quod Platoni credidit? execrabilis prorsus ac fugienda doctrina, si abigit homines a uita. quodsi scisset Plato atque docuisset a quo et quomodo et quibus et quae ob facta et quo tempore inmortalitas tribuatur, nec Theombrotum inpegisset in mortem uoluntariam nec Catonem, sed eos ad uitam et iustitiam potius erudisset. nam mihi Cato uidetur causam quaesisse moriendi non tam ut Caesarem fugeret, quam ut Stoicorum decretis obtemperaret, quos sectabatur, suumque nomen grandi aliquo EXPILATORES 12-14. 17 (Theombrotum)] ibid. c. 22 (pag. 36. 27-81). BRSHPVJ 1 acsignatum (corr. m. 3) P, adsignandum Vac 2 eiusdei (dei in ras. ex dem m. 2) H 3 inabitaturos sic B, habitatores R 4 eaqua Bl, ras. et s. 1. corr. B7, equę S mentes S patiendum est BP (e coniectura ut uid., fort. tamen uera), inferendum S 6 iu om. SV integra V 7 illi om. H homines P philophi H princep*s ex principes Bl, 9 scribt\\'um (\\' i. e. us add. m. 2) V 10 philosophiae S et om. P tamen om. H 11 moriendi aliquam B 12 ambnuchiotes (br in ras. ex 2 lift. incertis uel ex m m. 3, et post a er. c) B, ambrachiotes cett. 13 praecepit. et V1 nulla alia causa H 14 fugenda S 15 rsi\\' V 16 et (ante quibus) om. SH quaw V3 ob facta] confacta S 17 theombrotum Bar (pr. mer.) RHYl (pr. m expunx. V\\'), tbeosbrotum S, theobritum P, Cleombrotum edd. ex Cic. Tusc. 134,84, Callimach. epigr. 23, sed theombrotum corruptum Lact., cum Augustini codd. theobrotus habeant, scripsisse uidetur Tlpegisset B, peregisset SH, Iffpegisset P3 18 nec] ue H ui(ta)m B et ad iustitiam RSHP 20 ut (ante Stoicorum) om. B stoicum S 21 quos om. H suum quoque (quo*que, er. d H) nomen SH facinore clarificaret: cui quid mali potuerit accidere, si uiueret, non inuenio. Gaius enim Caesar ut erat clemens, nihil aliut efficere uolebat etiam in ipso belli ciuilis ardore, quam ut bene mereri de re publica uideretur duobus optimis ciuibus Cicerone et Catone seruatis. sed redeamus ad eos qui mortem pro bono laudant. de uita quereris, quasi uixeris aut umquam tibi ratio constiterit, cur omnino sis natus. nonne igitur tibi uerus ille et communis omnium pater Terentianum illut iure increpauerit: prius disce quid sit uiuere, si displicebit uita, tum istoc utitor. indignaris te malis esse subiectum, quasi quicquam merearis boni qui patrem, qui dominum, qui regem tuum nescis, qui quamuis clarissimam lucem intuearis oculis, mens tamen caeca est et in profundis ignorantiae tenebris iacet. quae ignorantia effecit ut quosdam dicere non puderet idcirco nos esse natos, ut scelerum poenas lueremus: quo quid delirius dici possit non uideo. ubi enim uel quae scelera potuimus admittere qui omnino non fuimus? nisi forte credemus inepto illi seni, qui se in priore uita Euphorbum fuisse mentitus est. hic credo EPITOME 19-240, 11] c. 31, 9 s. AUCTORES 10] Heautontim. V 2, 18 s. 14 s. mens — caeca tenebris] cf. Lucr. II 14 8. BRSHPVJ 1 clarificare H quod V uiuere S 3 etiam] quam ut H ardorem P1, m del. Pa quam ut om. H 4 mereri de] merende R 1 qui de — uideretur] praeuideretur V 5 \\'redeamus1 S7 quaeui (corr. m. 2) V bona P1, corr. P3 6 quereris S, quaereris celt., nisi quod alt. e ex i B, a eras. H, àà. P3 post quasi fort. uere uel simile aliquid excidit 7 uerus1 unus B 8 et om. V terentianus Bl, corr. B1 10 prius] prius quaeso Terent. quit B uiuere* (t er.) B 11 si] ubi scies, si Terent. istuc R istudc (c linea del. m. 3) utitor P, istud cutitor V1, s. l. t disoutitor V1 utito* (r er.) B 12 indignans te in ras. ex indignaris S7, indigneris H 14 qu(an):mis B mens tamen caeca es (est SH) BRSH, mente tamen .. caecus es P edd., mente tamen caecest V1, caecast V2; malim (tua) tamen 15 iaces P edd. 16 effecit R, efficit cett. puderet (pr. e ex o m. 2) V 17 lucremus S quo] quod SHar delirius H* posset R 19 credimus H illo H 20 priori SH (alt. i in ras. ex a H2) P uitae pt, t. e del. P3 eu*forbum H, eu*orbum (p er.) V quod erat ignobili genere natus, familiam sibi ex Homeri carminibus adoptauit. o miram et singularem Pythagorae memoriam et o miseram obliuionem nostrum omnium, qui nesciamus qui ante fuerimus! sed fortasse uel errore aliquo uel gratia sit effectum, ut ille solus Lethaeum gurgitem non adtigerit nec obliuionis aquam gustauerit. uidelicet senex uanus, sicut otiosae aniculae solent, fabulas tamquam infantibus credulis finxit. quodsi bene sensisset de iis quibus haec locutus est, si homines eos existimasset, numquam sibi tam petulanter mentiendi licentiam uindicasset. sed deridenda hominis leuissimi uanitas. quid Cicerone faciemus? qui cum in principio Consolationis suae dixisset luendorum scelerum causa nasci homines, iterauit id ipsum postea quasi obiurgans eum qui uitam non esse poenam putet. recte ergo praefatus est errore ac miserabili ueritatis ignorantia se teneri. At illi qui de mortis bono disputant quia nihil ueri sciunt, sic argumentantur: si nihil est post mortem, non est malum mors; aufert enim sensum mali. si autem supersunt animae, etiam bonum est, quia inmortalitas sequitur. quam sententiam Cicero de Legibus sic explicauit: gratulemurque AUCTORES 12] frg. 10. 14 praefatus est] cf. supra c. 14, 20. 20] frg. 3; in lacuna II 21,53/54 fuisse censet Vahlenus. B(G)RSHPV] 1 geuerrel H* 3 et 0] 0 S miseram] miram SH nostram BP omnium nostrorum H qui* (a er.) H 4 qui\\'d\\' P3, cf. Epit. 31, 10, sed ad qui cf. Inst. VII 22, 9 aliqua V1 5 sit effecturn] esse factum H lethaeum (pr. e ex i m. 2) S, lethaeum (pr. e ex y m. 3 ?) P, letheum BRV, laeteum H 7 sic S odiosae B\\', in ras. corr. B3 iufantulis P 8 iis R, his BSHV, om. P haec om. H 9 esrtl P3 aestimasset (est- S) SH, exsistimasset P a Numquam incipit codicis G pag. 61 (87) paene tota lecta tam om. BGH tam sibi R 10 deridenda de i est BG 11 cicerone S, cicerone (sic corr. m. 2) V; de cicerone BG, ciceroni HP, 12 consolationis (alt. 0 ex u m. 1 ?) P 13 nasci om. H, nacendi pi, corr. P2 iterautad BI, iteraultid corr. B3 14 poenam (pe- S) non esse SH profanatus (exp. m. 2) V 15 restl F* 16 at] et H quidPjortis G, quid? mortis S 17 sifc H1 argumentarnJtur Hl si om. B, quia H 18 sensu G 19 est om. R 20 sententia G explicabit Pl, corr. P3 gratulemurqu*e (a er.) B, gratulamurque S, gratuleturque P nobis, quoniam mors aut meliorem quam qui est in uita aut certe non deteriorem adlatura est statum: nam sine corpore animo uigente diuina uita est, sensu carente nihil profecto est mali. argute, ut sibi uidentur, quasi nihil esse aliut possit. atquin utrumque hoc falsum est. docent enim diuinae litterae non extingui animas, sed aut pro iustitia praemio adfici aut poena pro sceleribus sempiterna. nec enim fas est aut eum qui sceleratus in uita feliciter fuerit, effugere quod meretur aut eum qui ob iustitiam miserrimus fuerit, sua mercede fraudari. quod adeo uerum est, ut idem Tullius in Consolatione non easdem sedes incolere iustos atque inpios praedicauerit. nec enim omnibus inquit idem illi sapientes arbitrati sunt eundem cursum in caelum patere. nam uitiis et sceleribus contaminatos deprimi in tenebras atque in caeno iacere docuerunt, castos autem animos, puros integros incorruptos, bonis etiam studiis atque artibus expolitos leui quodam et facili lapsu ad deos id est ad naturam similem sui peruolare. quae sententia superiori illi argumento repugnat. illut enim sic adsumptum est, tamquam necesse sit omnem hominem natum inmortalitate donari. quod igitur erit. discrimen uirtutis ac sceleris, si nihil interest utrumne Aristides EPITOME 6 (diuinae litterae)] c. 81, 6. AUCTORES 12] Consol. frg. 15. B(G)RSHPV] 1 meliorem] leuiorem V quam om. G 2 alrl\\'atura Ps est] sit P 3 animiOj V 4 carente] pereunto BG argutae BarG uidentur] uidebatur locutus est SII 5 esset, H, esse om. V possit (i ex e m. 2) H hoc om. V 6 aut om. SH 7 adfeci B 8 aut eum om. B, [a]utem (s. Z. u fuerat) G feliciter om. BGP, felititer (~ er., c m. 2) V feliciter fuerit linea del. et supra feliciter scr. fuerit R7 10 in f[ue]rit sua mer desinit codicis G pag. 61 (87), sequitur pag. 62 (88), cuius in uerss. 1—7 paene omnia, in 8-19 perpauca legebantur 11 consolationem pi, m del. P3 incolere (pr. e ex o m. 2) V 12 impiorSl H2 praedicarit, BG nou S 14 scelere H 15 tenebris B 17 laeui Bl, a del. B3 18 labsu (b ex p) B3 twent sui similem BSH 19 peruolaret (t ? er.) B, prouocari P wcioutia (corr. m.2) V superior RI, superiore V1 20 asumptum B necesrsel B* 21 igitur] autem Vin mg. i igitur V2 22 ac] et R si] sint V1 lYnn. uct. I. 16 sit aliquis an Phalaris, utrum Cato an Catilina? sed hanc repugnantiam rerum sententiarumque non cernit nisi qui tenet ueritatem. si quis igitur nos roget utrumne bonum sit mors . an malum, respondebimus qualitatem eius ex uitae ratione pendere. nam sicut uita ipsa bonum est, si cum uirtute uiuatur, malum, si cum scelere, sic et mors ex praeteritis uitae actibus ponderanda est. ita fit ut si uita in dei religione transacta sit, mors malum non sit, quia translatio est ad inmortalitatem: sin aliter, malum sit necesse est, quoniam ut dixi ad aeterna supplicia transmittit. quid ergo dicemus nisi errare illos qui aut mortem adpetunt tamquam bonum aut uitam fugiunt tamquam malum? nisi quod sunt iniquissimi, qui pauciora mala non pensant bonis pluribus. nam cum omnem uitam per exquisitas et uarias traducant uoluptates, mori cupiunt, si quid forte iis amaritudinis superuenit, et sic habent, tamquam illis numquam fuerit bene, si aliquando fuerit male. damnant igitur uitam omnem plenamque nihil aliut quam malis opinantur. hine nata est inepta illa sententia, hanc esse mortem quam nos uitam putemus, illam uitam quam nos pro morte timeamus: ita primum bonum esse non nasci, secundum, citius mori. quae ut maioris sit auctoritatis, Sileno adtribuitur. Cicero in Consolatione non nasci inquit longe optimum nec in hos scopulos incidere uitae, proximum autem, si natus sis, quam primum tamquam AUCTORES 19 s.] cf. Cic. de rep. VI 14; Euripid. Polyid. frg. 639 Nauck. 21 s.] cf. Cic. Tusc. I 48, 114. 22] Consol. frg. 11. B(G)RSHPV] 1 fallaris P utrumDe cato an1 (ne — an tn.3) catilina B catillina GRH haec B1, corr. B3 2 repugnantia B\\' ( a B3) H \\'raerum JB1 sententiamque B 3 interroget BHP 5 sicut (~ add. et t del. m. 3) P ipsa uita B uiuatur] utatur B 7 ponderatada1 B\\' post ita eras. ut P 8 mors] mors bonum sit H 9 si V aliter] autem P quoniam] quia H ad aeterna ut dixi SH 10 aeternam P1, m del. Ps 11 aut. P 12 aut] au H tamqu(am) B 18 qui* P 14 traducunt RS 15 iis BPJW, his BSHParV 17 damnat R omnem — opinantur] omnem bonis plenam quam solis rmalis1 (s. I. m. 2) opinantur P plenamque (1 in rtu. ex eod. 1 ? m. 3) B 18 opinantur R 19 pr. \\'quaml V* 20 ita] sit1 itarq;1 (t et q; m. 2) R 21 sinelo P 22 in] sic in SH r923 optimum est H hos] huius H uitam R proximus B 24 quam] l quam quia (corr. m. 2) V ex incendio effugere fortunae. credidisse illum uanissimo dicto exinde apparet, quod adiecit de suo aliquid, ut ornaret. quaero igitur cui esse optimum putet non nasci, cum sit nullns omnino qui sentiat: nam ut bonum sit aliquid aut malum, sensus efficit. deinde, cur omnem uitam nihil esse aliud quam scopulos et incendium putauerit: quasi aut in nostra fuerit potestate ne nasceremur aut uitam nobis fortuna tribuat, non deus, aut uiuendi ratio quicquam simile incendio habere uideatur. non dissimile Platonis illut est, quod aiebat se gratias agere naturae: primum quod homo natus esset potius quam mutum animal, deinde quod mas potius quam femina, quod Graecus quam barbarus, postremo quod Atheniensis et quod temporibus Socratis. dici non potest quantam mentibus caecitatem, quantos pariat errores ignoratio ueritatis. ego plane contenderim numquam quicquam in rebus humanis dictum esse delirius: quasi uero si ant barbarus aut mulier aut asinus denique natus esset, idem ipse Plato esset ac non illud ipsum quod natus fuisset. sed uidelicet Pythagorae credidit, qui ut uetaret homines animalibus uesci, dixit animas de corporibus in aliorum animalium corpora commeare. quod et uanum et inpossibile est: uanum, EPITOME 18-244, 9] cf. c. 63, 9. 18-21] c. 31, 10 (inuenit — hereditas). AUCTORES 9] cf. Plutarch. uit. Marii c. 46. BRSHPVj 1 ex om. F inrcenldio P1 fortunae] fortunae uiolentiam H illo P nauissimo F1, in ras. corr. FJ 2 aiecit H wt B3 ornaset. B3 ut ornaret - bonum sit aliquid (4) in inr. mg. add. P2; cf. ad pag. 244, 11 3 quej-Qi B* 5 sensu S es/se* (■ et d er.) P aliud esse SHV 6 et] aut B putauit B aut om. P 8 simile (a ? er.) B uidere habeatur B 9 uidetoatur H1 quo P Heumannus agebat 8 se om. B gratias se P 10 est B 11 masculus RSH O 13 atheniensis (alt. i ex e m. 2) P socratjLs B1, sacratis (corr. m. 2) V 14 quantam (n ras. ex m) P post mentibus 1 uel 2 litt. eras. P quantos] quos B, quantosque tdd. pariet P1, corr. P3\\' errores (alt. e ex i m.3) P 15 contenderim 2?3 17 denique om. S 18 ipse] inde H platon Rar, platoni H illum BlVx, corr. B*V* ipsum illud S quordl p2 natu H, natuse P1, e del. P2 19 ut om. H animalibus uesci dixit] animalibusue scidit H animali*u* (b et 8 er.) V 21 quod et uanum — inducere (244, 1) om. S 16* quia necesse non fuit ueteres animas in noua corpora inducere, cum idem artifex qui primas aliquando fecerat, potuerit semper nouas facere, inpossibile, quia rectae rationis anima tam inmutare naturam status sui non potest quam ignis aut deorsum niti aut in transuersum fluminis modo flammam suam fundere. existimauit igitur homo sapiens potuisse fieri, ut anima quae tunc erat in Platone, in aliquod mutum animal includeretur essetque humano sensu praedita, ut intellegeret ac doleret incongruenti se corpore oneratam. quanto sanius faceret, si gratias agere se diceret, quod ingeniosus, quod docilis natus esset, quod in iis opibus, ut liberaliter erudiretur! nam quod Athenis natus est, quid in eo beneficii fuit? an non plurimi extiterunt in aliis ciuitatibus excellenti ingenio atque doctrina uiri, qui meliores singuli quam omnes Athenienses fuerunt? quanta hominum milia fuisse credamus qui et Athenis nati et temporibus Socratis indocti tamen ac stulti fuerint? non enim parietes aut locus in quo quisque est effusus ex utero, conciliat homini sapientiam. quid uero attinuit Socratis se temporibus natum gratulari? num Socrates ingenia discentibus potuit commodare? non uenit in mentem Platoni Alcibiaden quoque et Critiam eiusdem Socratis adsiduos auditores BRSHPVj 1 quta F1 ueteres om. P 2 ante idem 4 uel 5 lin., fort. idem eras. B 3 impossible S rectae rationis om. P tam om. P 4 quam] tamquam B quam ignis — suam fundere (n) om. P 5 moda F1 suam om. S 7 aliquid H 8 aut intellegeret aut doleret R doceret V 9 honeratam S \\'nanius (s. 1. i, uix s, m. post.) V si gratias — diceret om. P 11 iis R, his BHPV, is S post erudiretur locus § 14 a Px omissus: utornaret. quaero igitur qui (pro cui) — bonum sit (om. aliquid)in P1, del. P2 12 \\'inl B3 in eo] ei H 13 excellentie Bx, excellentie B1, excellente* B3, lp i excellente R, incellente (corr. m. 2) V 14 fuerint RS 15 quanto H m*Ua (a er.) V fuisrse1 P3 credimus (i ex e m. 3) P nati om. V 16 socrates B1, corr. B3 indocti*** (alt. i ras. ex r, post ina er.) V fuerint BlH, fuerunt B3 RSPV 17 est effusus] effusus sit P utero (e ex 0 m. 2) B 18 conciliati H sapicntiam] sapientiam sumministrat H quod B, qurd1 id (corr. m. 2) V attinuit] addidit B socrates P1, corr. Ps 19 *natum V nam S socratis BVl 20 commodare] dare P alcibiaden HiP, alcibiadem (m ex n) BH2, alcipiaden R, alcibiade (pr. i ras. ex u) S, aclibiadem V 21 quoque — eiusdem om. V adiutores P\\', corr. P3 fuisse, quorum alter hostis patriae acerrimus fuit, alter crudelissimus omnium tyrannorum? Videamus nunc quid in Socrate ipso tam magnum fuerit, ut homo sapiens merito gratias ageret illius temporibus esse se natum. non infitior fuisse illum paulo cordatiorem quam ceteros, qui naturam rerum putauerint ingenio posse conprehendi: in quo illos non excordes tantum fuisse arbitror, sed etiam inpios, quod in secreta caelestis illius prouidentiae curiosos oculos uoluerint inmittere. Romae et in plerisque urbibus scimus esse quaedam sacra quae aspici a uiris nefas habeatur. abstinent igitur aspectu quibus contaminare illa non licet, et si forte uel errore uel casu quopiam uir aspexit, primo poena eius, deinde instauratione sacrificii scelus expiatur. quid his facias qui inconcessa scrutari uolunt? nimirum multo sceleratiores qui arcana mundi et hoc caeleste templum profanare inpiis disputationibus quaerunt quam qui aedem Vestae aut Bonae Deae aut Cereris intrauerit. quae penetralia quamuis adire uiris non liceat, tamen a uiris fabricata sunt. hi uero non tantum inpietatis crimen effugiunt, sed, quod est multo EPITOME 3—9] c. 32, 1-3 (- praedicauit). 18-246,9] c. 32, 2. AUCTORES c. 19 § 25] cf. Cic. de or. III 34,139. 8 (curiosos oculos) — 10] cf. Cic. de harusp. resp. 17, 37. BRSHPV7 1 alter. (i er.) P hostis (i ex e m. 3) P fuerit B, om. S aliter (exp. m. 2) P 2 reIltyrannorum V1 4 illius] rsel (m. 2) illius B, illius se S, illis P 5 se P, om. BRl (s. l. add. R2) SHV; cf. pag. 244,18; 248, 4 infiteor B 6 ceteros] a ceteros sic H, retl ceteros V putauert S 7 illis V I tton1 V arbitr*or (i er.) V 8 secrete V 9 uoluerunt HPI, corr. P2f 10 a om. S habeawtur B2, habetur HV 11 afastinent B7 aspectus SH cominare V et om. V 12 quispiam RSH aspecxit Bx, c del. B3, aspexorit SH 13 eius deinde] eiusde in P iustaurationes H quod S his facias] hi H 14 uoluit S nimium R, nimirum (pr. i ex e m. 3) P sceleratiores] seeleratiores sunt BR, scelerationes V 15 archanam pt, m del. P3 ea łc 16 qui aedem] quidem sic B aut (corr. m. 2) V 17 celeris sic in ras. H7, t ceteris V intraueris (corr. m. 2) Vi intrauerint edd. quae (exp. m. 2) B penetrabilia R, om. P quamquis F1 18 uiris (alt. i ex e m. 3) P a om. VI, s. I. t a V2 fabricata sunt] fabricatas S fabricatae P hi* (c ? er.) V 19 effugit S multa H indignius, eloquentiae famam et ingenii gloriam consecuntur. quid si aliquid inuestigare possent? sunt enim tam stulti in adseuerando quam inprobi in quaerendo, cum neque inuenire quicquam possint nec defendere, etiamsi inuenerint. nam si uerum uel fortuito uiderint, quod saepius contingit, committunt ut ab aliis id pro falso refellatur. non enim descendit aliquis e caelo qui sententiam de singulorum opinionibus ferat. quapropter nemo dubitauerit eos qui ista conquirant stultos ineptos insanos esse. aliquid ergo Socrates habuit cordis humani, qui cum haec intellegeret non posse inueniri, ab eiusmodi quaestionibus se remouit, uereorque ne in eo solo. multa enim sunt eius non modo laude indigna, sed etiam reprehensione . dignissima, in quibus fuit suorum simillimus. ex his unum eligam quod ab omnibus sit probatum. celebre hoc prouerbium Socrates habuit: quod supra nos, nihil ad nos. procumbamus igitur in terram et manus ad praeclara opera nobis datas conuertamus in pedes, nihil ad nos caelum, ad cuius contemplationem sumus excitati, nihil denique lux ipsa pertineat. (at) certe uictus nostri causa de caelo est. quodsi hoc sensit, non esse de rebus caelestibus disputandum, ne illorum quidem rationem poterat conprehendere quae sub pedibus habebat. quid ergo? num errauit in uerbis? ueri simile non est, EPITOME 14 s.] c. 82, 3. AUCTORES § 10] Minuc. Fel. c. 13,1. BRSHPV] 1 indigni H, 1n\\'genii P1 consequuntur SPV 2 quid si] quasi H enim om. V rtam! P3 3 inquirendo H, quaerendo (ae ex i m. 3) P inueniri V 5 uero Pac fortuitu P contigit P1 (corr. P3) V committunt om. H 6 discendit V 7 e] § S, ae Pac (a expuraac. PI\\') V, de H opinibus R, opibus S quipropter (a m. 2) V 8 inquirant Heumannus ineptos (i ex e m. 3) P 9 socratis (i ex e) B* 10 haec om. S 11 quaesitionibus R uereor*** (que er.) B, uereorquae SPar (a er.) ne om. S solo] loco R 12 eius non] quae non S, quae H II reius (i. e. r et n expunx. m. 2) V digna RP 13 suorum] ceterorum Heumannus ex] et F1 hiis P 15 socratis (i ex e) B7 nihil in mg. P3 Cnos! Ps 17 data RP caelum] in caelum B 18 su*mus (m er.) R ipse Pl, corr. P3 pertiat V at addidi 19 uictus] O uita aic B 21 potuit P sub pedibus] superius P 22 quid (sic corr. m.2) V num] nunc H num erauit (corr. m. 2) P, numerauit V errauerit B sed nimirum id sensit quod locutus est, religioni minime seruiendum: quod si aperte diceret, nemo pateretur. quis enim non sentiat hunc mundum tam mirabili ratione perfectum aliqua prouidentia gubernari, quandoquidem nihil est quod possit sine ullo moderatore consistere? sic domus ab habitatore deserta dilabitur, nauis sine gubernatore abit pessum et corpus relictum ab anima diffluit, nedum putemus tantam istam molem aut construi sine artifice aut stare tamdiu sine rectore potuisse. quodsi publicas illas religiones uoluit euertere, non inprobo, quin etiam laudabo, si ipse quod est melius inuenerit. uerum idem per canem et anserem deierabat. o hominem scurram, ut ait Zeno Epicureus, ineptum perditum desperatum, si cauillari uoluit religionem, dementem, si hoc serio fecit, ut animal turpissimum pro deo haberet! quis iam superstitiones Aegyptiorum audeat reprehendere quas Athenis Socrates auctoritate sua confirmauit? illut uero nonne summae uanitatis, quod ante mortem familiares suos rogauit, ut Aesculapio gallum quem uouerat prosecarent? timuit uidelicet ne aput EPITOME 1 s.] c. 32, 4 religio - repudiauit. 10 s.] c. 32, 4. 16—18] c. 32, 4 s. AUCTORES 10 s.] cf. Theophil. ad Autol. 118 A (cf. Tertull. Apolog. c. 14). 11 s. scurram — Zeuo] Cic. de nat. deor. I 34, 93 (cf. Miuuc. Fel. c. 38, 5). § 16 s.] cf. Tertull. Apolog. c. 46 (pag. 281 s.). BRSHPVJ 1 nimirum] enim mirumi m. 1, e et pr. m del. tIł. 2, tert. i eras., P sentit B1, corr. B\\' minimae P1, a del. P3 2 aperti F1 3 burnClmundum H1 4 quid F1 5 consisteret S sic (exp. Mt. 1 ?) P ab] sin° in ras. ex 2 uel 3 litt. B2, ad P1, corr. P2 6 delabiturP abiit HPar (alt. i er.) pessu* 8 7 relictum] et relictum H ab om. BRV defluit F necdum P, nondum F1 tantum F 8 constare H potuisse] fuisSe H 9 publicarsl H1 10 melius (e ex i m. 2 ?) P 11 carnem BarVl, r exputIX. FJ anseram vac deferebat R, deierebat S o om. P scurra muta id zenoni epicurus H scrurram V 12 iSieno B3 post perditum eras. ineptum perditum ut uid. B disperatum P 13 sic B 14 qudsj B3 15 socrates (e ex i m. 3) athenis P an Atheniensis ? 16 sua om. HIPV est uanitatis B 17 rogitauit F aewculapio V3 callum V 18 uocau**rat (it er.) V prosecarent B, prosecrarent R, II iu consecrarent S, secarent H, prosacrarent P1, proseorarent pa\\'t procrarent (corr. m.l) V; prosecari Tertull. I. c.; cf. Epit. 32, 5; Inst. IV 27,5 rhadamantum B, radamanthum RP, rhadamanthum (r add. m. 2) S, radamaWthum F Rhadamanthum reciperatorem reus uoti fieret ab Asclepio. dementisse hominem putarem, si morbo adfectus perisset. cum uero sanus hoc fecerit, est ipse insanus qui eum putat fuisse sapientem. en cuius temporibus natum esse se homo sapiens gratuletur! Videamus tamen quid illum Socrates docuerit: qui cum totam physicam repudiasset, eo se contulit, ut de uirtute atque officio quaereret. itaque non dubito quin auditores suos iustitiae praeceptis erudierit. docente igitur Socrate non fugit Platonem iustitiae uim in aequitate consistere, siquidem omnes pari condicione nascuntur. ergo nihil inquit priuati ac proprii habeant, sed ut pares esse possint, quod iustitiae ratio desiderat, omnia in commune possideant. ferri hoc potest, quamdiu de pecunia dici uidetur. quod ipsum quam inpossibile sit et quam iniustum, poteram multis rebus ostendere, concedamus tamen ut possit fieri: omnes enim sapientes erunt et pecuniam contemnent. quo ergo illum communitas ista perduxit? matrimonia quoque inquit communia esse debebunt: scilicet ut ad eandem mulierem multi uiri tamquam canes confluant et is utique optineat 20 EPITOME 6s. qui-repudiasset] cf. c.32,2 (physicos). 9-11] cf. c. 50, 5. 11-250, 4J c. 33, 1-4. AUCTOBES c.21s.]cf.Addenda. ll]derep.416D. 18]ibid.457C. EXPILATOBES § 1 s. 4-12; c. 22, 6-8] Saluian. de gub. dei VII 101-105. c BBSHPVj 1 reciperatorem B, recuperatorem MSH, receptorem P, retiperatorem V*, supra ti add. I cu V2 uoti om. P dementis se Rl (demente esse Ri), esse demeutisse (ef. IV 27, 12) uidit Thilo, dementissime BHV, dementissimum SP edd. 2 hominum S 3 hoc sanus P iesj B3 cam VJ esse V 4 en] eum (exp. m.3) B se* (d er.) S hosmo (exp. m. 2) V 5 gratulatur (latur in ras. H2) SH, gratulet (corr. m. 2) V 6 socratis (i ex e) B2 8 dubito quin om. H 9 praeceptis — Platonem iustitiae om. P 10 aequitatem V 11 inquit] quid P\\\\ del. P3 priuaj tim R 12 quod] ut B, sed H 13 possidebunt B fervi B3, fieri RH 14 potest] non potest H uideatur P quodj quam JS1 15 sit] est H \\'itfiustum V2 poterat BI, corr. B3 16 posset H 17 et] ut H contempnent BHP 18 quodque H 19 debtCntt 82 rad1 B2 eadem H 20 et] ex H his BarSH qui uiribus uicerit aut, si patientes sunt ut philosophi, expectent, ut uicibus tamquam lupanar obeant. o miram Platonis aequitatem! ubi est igitur uirtus castitatis? ubi fides coniugalis? quae si tollas, omnis iustitia sublata est. at idem dixit beatas ciuitates futuras fuisse, si aut philosophi regnarent aut reges philosopharentur. huic uero tam iusto, tam aequo uiro regnum dares, qui aliis abstulisset sua, aliis condonasset aliena, prostituisset pudicitiam feminarum, quae nullus umquam non modo rex, sed ne tyrannus quidem fecit? quam tamen intulit rationem turpissimi huius consilii? sic inquit ciuitas concors erit et amoris mutui constricta uinculis, si omnes omnium fuerint et mariti et patres et uxores et liberi. quae ista confusio generis humani est? quomodo seruari caritas potest, ubi nihil certum est quod ametur? quis aut uir mulierem aut mulier uirum diliget, nisi habitauerint semper una, nisi deuota mens et seruata inuicem fides indiuiduam fecerit caritatem? quae uirtus in illa promiscua uoluptate locum non habet. item si omnes omnium liberi sint, quis amare filios tamquam suos poterit, cum suos esse aut ignoret aut dubitet? quis honorem tamquam patri deferet, cum unde natus sit nesciat? ex quo fit AUCTORES 5] ibid. 473 D. 11] ibid. 463 C ss. BRSHPVJ 1 patientes HP, sapientes BRSV ut BP, et RV, aut SH philosophia H expectent ut] exspectent et S, expectabunt H 2 tã qua S lupa V habeant P 3 fidis Bx, corr. B3 4 coniugatis R, coniugales (e ex i m. 1 ?) P quam H quae si tollas] quaesito illas (qua ex quae tlł. 1, c add. et s expunx. m. 2) V ad (d ex t) R, om. H, ad pi, corr. P3, s sic saepe 5 dicit B ciuittPSi sic S2 fuisse futuras P fuisse (corr. m. 2, ren recte?) V 6 philosophantur S, philosofauerent Pl, ue del.P3, philosofantur (corr. m. 2) V 7 pr. tamu* (qua er.) H post uiro s. I. si add. JB2 qui] s. 1. t qui add. V2, om. Vx cum cett. abstulisses B 8 condonaret H alienam B, alienas H p*udicitiam ex prudentiam ut uid. pIP feminea C\" m. 2) B 9 ne* (c er.) B 10 consilii- (s er.) H 11 amoris (i ex e #». 3) P mutui* fs er.) B, motui V1 12 omnes om. P fuerint om. P est generis humani B 14 est om. H certi B 15 est om. P quod] aut V uir] uis V1 16 diliglat P3, una] unanimes R Msi P3 18 ritf B3 promiscua (\" m. 3) B, promisca HPIVl, corr. P3V2 babe.t (n er.) B 21 rdelferat Pl nesciwt P3, necsciat Y ut non tantum alienum pro patre habeat, sed etiam patrem pro alieno. quid quod uxor potest esse communis, filius non potest? quem concipi non nisi ex uno necesse est. perit ergo illi uni communitas ipsa reclamante natura. superest ut tantummodo concordiae causa uxores uelit esse communes. at nulla uehementior discordiarum causa est quam unius feminae a multis maribus adpetitio. quod Plato si ratione non potuit, exemplis certe potuit admoneri et mutorum animalium, quae ob hoc uel acerrime pugnant, et hominum, qui semper ob eam rem grauissima inter se bella gesserunt. Restat ut communio ista nihil aliut habeat praeter adulteria et libidines, propter quas funditus eruendas uirtus est uel maxime necessaria. itaque non inuenit concordiam quam quaerebat, quia non uidebat unde oriatur. nam iustitia in extra positis nihil momenti habet, ne in corpore quidem, sed tota in hominis mente uersatur. qui ergo uult homines adaequare, non matrimonia, non opes subtrahere debet, sed adrogantiam superbiam tumorem, ut illi potentes et elati pares esse se etiam mendicissimis sciant. detracta enim diuitibus insolentia et iniquitate nihil intererit utrumne alii diuites, alii pauperes sint, cum animi pares fuerint, quod efficere nulla res alia praeter religionem dei potest. putauit igitur se inuenisse BBSHPVJ 1 tantum edd., etiam C, nisi quod etiam in ras. ex eodem etiam ut uid. (sed minime tantum fuerat) B3 3 conctipi B3 4 illi (sic corr. m. 2) S uni V, una cett. tantummodo ut P 5 uioris V1 uelint HP, uellit (exp. m. 2) V 6 nulla] ne illa H uehementius S h 7 moribus (corr. tn. 2) V quod] in quo P 8 admoueri S et om. H mu*torum (1 er.) H quae] q, VI, del. V2 9 iueL B3 pugnent V quae P1, I MJM quai P2, semper] se p est (corr. m.2) V 10 grauissime RSH se om. V1, k se 8. 1. V2 gesserint S, l ges ocessarunt (corr. m. 2) V 11 praeter** (ea exters.) B adulteriu H 12 et om. Vx, 8. I. t ac V2 propter** (ea er.) B eruenda* (s er.) BS, eruenda HPl V1, s 8. I. add. P3V2 14 nam] iam R in extra bis VI, pr. del. V2 15 monenti V1 ne om. P 16 adaequature P 18 pares] pares suos B 19 esse se] esse BH, \\'selse P2, esse sed (exp. m. 2) V 20 insolentiS et iniquitatS\\' (utroque loco - er., quod add. m. 2) B utrumnam H alii. (ante diuites) V 21 fuerit (~ m.2) S, fuerint (i ras. exu) H 22 igitur] ergo B inuenisse se P iustitiam, cum eam prorsus euerteret, quia non rerum fragilium, sed mentium debet esse communitas. nam si iustitia uirtutum omnium mater est, cum illae singulae tolluntur, ipsa subuertitur. tulit autem Plato ante omnia frugalitatem, quae utique nulla est ubi proprii nihil habetur, tulit abstinentiam, siquidem nihil fuerit quo abstineatur alienum, tulit temperantiam, tulit castitatem, quae uirtutes in utroque sexu maximae sunt, tulit uerecundiam pudorem modestiam, si honesta et legitima esse incipiunt quae solent flagitiosa et turpia iudicari. sic uirtutem dum uult omnibus dare, omnibus ademit. nam rerum proprietas et uitiorum et uirtutum materiam continet, communitas autem nihil aliut quam uitiorum licentiam. nam uiri qui multas mulieres habent, nihil aliut dici possunt quam luxuriosi ac nepotes. item mulieres quae a multis habentur, non utique adulterae, quia certum matrimonium nullum est, sed prostitutae ac meretrices sint necesse est. redegit ergo humanam uitam ad similitudinem non dicam mutorum, sed pecudum ac beluarum. nam uolucres paene omnes matrimonia faciunt et paria iungunt et nidos suos tamquam geniales toros concordi mente defendunt et fetus suos quia certi sunt amant et si alienos subieceris abigunt. at homo sapiens contra morem hominum contraque naturam stultiora sibi quae imitaretur elegit et quoniam uidebat in ceteris animalibus officia marum feminarumque non esse diuisa, existimauit oportere etiam EPITOME 21-252, 6] c. 33,5. BBSHPV] 1 prCFsus P3 euerterit (sed i ex e B3) BSH quia] cum H 4 antea V fragilitatem Bx, corr. B3 5 proprium H 6 ni** fuerit (de ut uid. er., us m. 2) om. nihil, B quo V, qui B, quod BSHP abstinea*t (n er.) B, abstinetur V alieno B tulit castitatem (om. tulit) temperantiam qu*e (a er.) P 8 legitima (e ex i m. 2?) P 9 flagitiosae, om. et, H uirtutum P I, corr. P3 10 cum BRV adimit BP3 (pr. i ex e) proprietas rerum SH 14 ac s. I. B1, flet corr. B3 nepotes] perditi H 16 redigit R hominis B 18 matrimonia] moenia P - v 19 iungunt (i. e. -ter) S1, iungunt (i. e. -turj Sx1, coniurnlgunt H1, iunguntur edd. genia P concordi* (a er.) V 21 et om. V subieceris Woelrflinus, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. IV 298; obieceris BBSH, adieceris P, obiecerit V 22 imitaretur (pr. i ex e m. 3 ?) P legit S, elegit (alt. e ex i m. 3) P 23 martum R 24 ac feminarum R mulierem Bl, corr. B3 mulieres militare et consiliis publicis interesse et magistratus gerere et imperia suscipere. itaque his arma et equos adsignauit: consequens est ut lanam et telam uiris et infantium gestationes. nec uidit inpossibilia esse quae diceret et ex eo, quod adhuc in orbe terrae neque tam stulta neque tam sapiens ulla gens extitit, quae hoc modo uiueret. Cum igitur in tanta uanitate ipsi philosophorum principes deprehendantur, quid illos minores putabimus? numquam sibi tam sapientes uideri solent quam cum pecuniae contemptu gloriantur. \\'fortis animus.\\' sed expecto quid faciant et quo ille contemptus euadat. tradita sibi a parentibus patrimonia tamquam malum fugiunt ac deserunt et ne in tempestate naufragium faciant, in tranquillum se ultro praecipitant, non uirtute, sed peruerso metu fortes, sicut illi, qui cum timent ne ab hoste iugulentur, ipsi se iugulant, ut mortem morte deuitent. sic isti unde possent gloriam liberalitatis adquirere, sine honore, sine gratia perdunt. laudatur Democntus, quod agros suos reliquerit eosque pascua publica fieri passus sit. probarem, si donasset. nihil autem sapienter fit, quod si ab omnibus fiat, inutile est ac malum. sed haec neclegentia tolerabilis. 20 quid ille qui patrimonium in nummos redactum effudit in mare? EPITOME 7-12] cf. 34, 4. 17 s.] c. 34, 3. BRSHPVj 2 gerere (pr. r ras. ex n) S, agere P et imperia snscih pere in mg. H2 itaque] tam P iis ( h m. S) R armac te quos V 3 ut] ut etiam B lanam et telam] et lanam telam R, retl lanam P * tela H iufautibus B gestatioues (alt. e ex i m. 3) P 4 ui»** (dit er.) R et V, om. cett. 5 sapiens] uana P 6 existit R, extiterit V edd. mundo S 7 ipsi om. SH, et ipsi P 8 minores om. S putabimus] putabimus qui H edd. 9 uirdclri S 10 fortis animus om. H faciat H, faciunt V quos H 11 contentus (alt. n ras. ex m) sic R matrimonia B\\' (corr. B3) H 12 fugiaut ac deserant BI, corr. B* 13 faciunt F1 intra quillum V tranquillo SH uirtutes (exp. m. 3) P 14 fortis V ue* (c ? er.) S 15 rmortel B3 diuitent Hpac, corr. tn. 1 ? 16 posseut] putant SH libertatis B (id) sine honore Heumannus 19 sapienter — lieclegentia (20)] sapienter fit quod inutile sit ac malum si ab omnibus fiat . sed haec putanda est neglegentia H hominibus S 20 inutili P1, corr. P3 est] esse V lao. malum est P neglegentia SHPV 21 infudit H ego dubito utrumne sanus an demens fuerit. \\'abite\\' inquit \\'in profundum malae cupiditates, ego uos mergam, ne ipse mergar a uobis. \\' si tantus pecuniae contemptus est, fac illam beneficium, fac humanitatem, largire pauperibus: potes hoc quod perditurus es multis succurrere, ne fame aut siti aut nuditate moriantur. imitare insaniam saltem furoremque Tuditani: sparge populo diripiendam. potes et pecuniam effugere et tamen bene collocare, quia saluum est quidquid pluribus profuit. Zenonis autem paria peccata quis probat? sed omittamus id quod est ab omnibus semper inrisum: illut satis est ad coarguendum furiosi hominis errorem, quod inter uitia et morbos misericordiam ponit. adimit nobis adfectum quo ratio humanae uitae paene omnis continetur. cum enim natura hominis inbecillior sit quam ceterorum animalium, quae uel ad perferendam uim temporum uel ad incursiones a suis corporibus arcendas naturalibus munimentis prouidentia caelestis armauit, homini autem quia nihil istorum datum est, accepit pro istis omnibus miserationis adfectum qui plane uocatur humanitas, qua nosmet inuicem tueremur. nam si homo ad conspectum alterius hominis efferaretur, quod facere uidemus animantes quarum natura soliuaga est, nulla esset hominum societas, nulla urbium condendarum uel cura uel ratio, sic ne uita quidem satis tuta, cum et ceteris animalibus exposita esset inbecillitas hominum et ipsi inter semet ipsos beluarum more saeuirent. non minor in aliis dementia. quid enim dici EPITOME 9-25] c. 33, 6-8. 25—254,2] c. 34,2 (Anaxagoras). BJtSHPVJ 1 an] ac S inquit om. SH in om. S 2 inmergar B 3 illum BP 4 potes codd. recent., Heumannus, potest C 5 es* (t er.) P succurre H 6 supra tuditani add. I dementium R2 7 post sparge a. I. pecuniam R2 diripienda V potes et] potest V eit B2 8 bene om. P 9 paria] propria SH probet Heurnanflus 10 hominibus H 11 coercendum V 12 an (eum) adfectum ? quo* (d er.) P 14 \\'uel\\' B3 1 cur 15 ruim1 P3 incussiones (corr. m. 2) R, cursiones V 16 arcenda V munumentis V 17 ornauit II quia* (d er.) II accipit H 18 omnibus istis P a*fectum (d er.) P phane V 19 quia V; quo nolui nosmet] nosmet ipsos BR tuemur B ad conspectu B 20 aufferretur B uide I tur B, uideamus V 21 quorum V 22 condidarum sic V sta1 B* 23 et cum B et om. V 24 ipsi** B, si H semet P3, 25 alias B7 potest de illo qui nigram esse dixit niuem? quam consequens erat ut etiam picem albam esse diceret! hic est ille qui se idcirco natum esse dixit, ut caelum ac solem uideret, qui in terra nihil uidebat sole lucente. Xenophanes dicentibus mathematicis orbem lunae duodeuiginti partibus maiorem esse quam terram stultissime credidit et quod huic leuitati fuit consentaneum, dixit intra concauum lunae sinum esse aliam terram et ibi aliut genus hominum simili modo uiuere, quo nos in hac terra uiuimus. habent igitur illi lnnatici homines alteram lunam, quae illis nocturnum lumen exhibeat sicut haec exhibet nobis, et fortasse noster hic orbis alterius inferioris terrae luna sit. fuisse Seneca inter Stoicos ait qui deliberaret, utrumne soli quoque suos populos daret: inepte scilicet, qui dubitauerit. quid enim perderet, si dedisset? sed credo calor deterrebat, ne tantam multitudinem periculo committeret, ne si aestu nimio perissent, ipsius culpa euenisse tanta calamitas diceretur. S Quid? illi qui esse contrarios uestigiis nostris antipodas putant num aliquid locuntur ? aut est quisquam tam ineptus qui credat esse homines quorum uestigia sint superiora quam capita? aut ibi quae aput nos iacent, inuersa pendere, fruges et arbores deorsum uersus crescere, pluuias et niues et grandines sursum uersus cadere in terram P et miratur aliquis EPITOME 4-12] c. 34,1. c. 24] c. 34, 2. AUCTORES § 12] Cic. Acad. II 26, 82 et 39, 123; cf. Dielsium, doxogr. graec. p. 121 adn. 1. 12] frg. 22. EXPLLATORES c. 24] cf. Augustin. de ciu. dei XVI 9; Isidor. orig. IX 2, 133. ill. BRSHPVJ 6 laeuitati B 7 dixit contra cauum V 8 ibi] ibi esse H humanum P 10 exhibewt B3 rsicut haec exhibet1 Bs 12 lune P1, corr. P3 seneca* (m er.) B histoicos B, istoicos H deliberare V 13 quodque H inepte (i ex e m. 3) P 14 qui] quord1 ps perderet (t in ras. ex 2 uel 3 litt. m. 2) S diedisset Y 15 ne* (c er.) S, nec V 16 ne ex ni P3 ne si] nisi H perisset P culpae uenisse RY uenisse Bl (corr. B1) P 19 aliquod P1, corr. P3 loquntur B, loquuntur SPV 21 ubi RH 22 deorsus P et niues om. P grandines S, grandinem cett. 23 ruersus1 P3 caedere V hortos pensiles inter septem mira narrari, cum philosophi et . agros et urbes et maria et montes pensiles faciant? huius quoque erroris aperienda nobis origo est. nam semper eodem modo falluntur. cum enim falsum aliquid in principio sumpserint ueri similitudine inducti, necesse est eos in ea quae consecuntur incurrere. sic incidunt in multa ridicula, quia necesse est falsa esse quae rebus falsis congruunt. cum autem primis habuerint fidem, qualia sint ea quae secuntur non circumspiciunt, sed defendunt omni modo, cum debeant prima illa utrumne uera sint an falsa ex consequentibus iudicare. quae igitur illos ad antipodas ratio perduxit? uidebant siderum cursus in occasum meantium, solem atque lunam in eandem partem semper occidere et oriri semper ab eadem. cum autem non perspicerent quae machinatio cursus eorum temperaret nec quomodo ab occasu ad orientem remearent, caelum autem ipsum in omnes partes putarent esse deuexum, quod sic uideri propter inmensam latitudinem necesse est, existimauerunt rotundum esse mundum sicut pilam et ex motu siderum opinati sunt caelum uolui; sic astra solemque, cum occiderint, uolubilitate ipsa mundi ad ortum referri. itaque et aereos orbes fabricati sunt quasi ad figuram mundi eosque caelarunt portentosis quibusdam simulacris, quae astra esse dicerent. hanc igitur caeli rotunditatem illut sequebatur, ut terra in BBSHPVJ 1 septos ex septem sic B* miraII B 2 et maria et urbes B 3 quodque H nam/f (n ex ett ttel eti m. 3, 8. l. eras. en, quod add. m. 2) B 4 senserint P, sumpserunt V 5 necesse est eos om. P eos in ea — quia necesse est om. H 6 consequuntur BSP inentaa currunt (corr. m. 3) P, currere Y 8 quilia V sunt HP sequuntur SP 9 cum] tamquam B 10 sequentibus V 11 rad anttyodas Ps 13 eodem P 14 quae] nec quae B 15 ob occasu P occasti (~ er.) H remaneant (corr. m. 2) V 16 in omnes] ∗om∗nes (Ti et i er.) in (— et — m. 3) B, in omnis RXV, homini ex H, in omnes fere P parte H 17 aestimauerunt H 18 rutundum B sic paene omnibus, Vsic nonnullis, rotundum B, sed 0 ex u, sic omnibHS locis insequentibus, paucis SPl, sed corr. P3 motu] modo P 19 fcitf B3, sicut R, et sic Heumarmus cum om. H occidere et BH 20 ex uolubilitate SH aeris Bx, corr. B2, aere et H 21 orbis HP fabrica V ad] et S \\'mundi1 B3 celarunt B, caelanerunt P 22 portentos in (e s. I. m. 2) B, portentos his H medio sinu eius esset inclusa. quod si ita esset, (esse) etiam ipsam terram globo similem: neque enim fieri posse ut non esset rotundum quod rotundo conclusum teneretur. si autem rotunda etiam terra esset, necesse esse ut in omnes caeli partes eandem faciem gerat, id est montes erigat, campos (ex)tendat, maria consternat. quod si esset, etiam sequebatur illut extremum, ut nulla sit pars terrae quae non ab hominibus ceterisque animalibus incolatur. sic pendulos istos antipodas caeli rotunditas adinuenit. quodsi quaeras ab iis qui haec portenta defendunt, quomodo ergo non cadant omnia in inferiorem illam caeli partem, hanc respondent rerum esse naturam, ut pondera in medium ferantur et ad medium conexa sint omnia, sicut radios uidemus in rota, quae autem lenia sunt, ut nebula fumus ignis, a medio differantur, ut caelum petant. quid dicam de his nescio, qui cum semel aberrauerint, constanter in stultitia perseuerant et uanis uana defendunt, nisi quod eos interdum puto aut ioci causa philosophari aut prudentes et scios mendacia defendenda suscipere, quasi ut ingenia sua in malis rebus exerceant uel ostendant. at ego multis argumentis probare possem nullo modo fieri posse ut caelum terra sit inferius, nisi et liber iam concludendus esset et adhuc aliqua restarent quae magis sint praesenti operi necessaria. et quoniam singulorum errores percurrere non est unius libri opus, satis BRSHPVj 1 sinu eius] siue ius* (s er.) Y conclusa S quid H esse Heumannmi secutus addidi 2 enim — rotundo om. V posse Thilo, posset C ut om. B 3 esse B tenetur P, tenere teneretur V si — terra] si etiam rotunda terra H 4 esse] est Bl (corr. Bs) P, esset H \\'in\\' B3, ad II omnis RXV, omnes (sed s add. m. 3) P 5 eadem H gerant B extendat scripsi conl. p. 114, 15, tendat C 6 si] si ita R iam BV 9 adinuenitur Viis R, his cett. portenta F1 10 ergo bo om. P cadunt SHV 11 respondont hanc SII respondeant (a del., sic corr. m. 3) P 12 ferantur et ad medium om. Bl (in inf. mg. add. B3) P sint (i ras. ex u) P sicut om. S 13 rota B laeuia B ut om. BH tdef 14 diffenintur B, differantur (corr. m. 2) R, deferantur P 15 aberrauer S 16 stultitiam H uanis om. H 18 inscios B, socios H defenidendaj B7 19 at ego] adeo BI, corr. BS, at ergo S, ego H 20 possum B, possim H 21 nisi] ni II et] ut (sed del. m. 3) et P libellriam Bl, liberji*iam B7 claudendus S 22 sunt SP opere B, operis H 23 pencurrerej H7 unius om. P sit pauca enumerasse, ex quibus possit qualia sint cetera intellegi. Nunc pauca nobis de philosophia in commune dicenda sunt, ut confirmata causa peroremus. summus ille noster Platonis imitator existimauit philosophiam non esse uulgarem, quod eam non nisi docti homines adsequi possint. est inquit philosophia paucis contenta iudicibus multitudinem consulto ipsa fugiens. non est ergo sapientia, si ab hominum coetu abhorret, quoniam sapientia si homini data est, sine ullo discrimine omnibus data est, ut nemo sit prorsus qui eam capere non possit. at illi uirtutem humano generi datam sic amplexantur, ut soli omnium publico bono frui uelle uideantur, tam inuidi quam si uelint deligare oculos aut effodere ceteris, ne solem uideant. nam quid est aliut hominibus negare sapientiam quam mentibus eorum uerum ac diuinum lumen auferre? quodsi natura hominis sapientiae capax est, oportuit et opifices et rusticos et mulieres et omnes denique qui humanam formam gerunt doceri, ut sapiant, populumque (sapientium) ex omni lingua et condicione et sexu et aetate conflari. maximum itaque argumentum est philosophiam neque ad sapientiam tendere neque ipsam esse sapientiam, quod mysterium eius barba tantum celebratur et pallio. senserunt hoc adeo Stoici, qui et seruis et mulieribus philosophandum AUCTORES 6J Cic. Tusc. II 1,4. § 4 s.] Epicuri frg. 227a; \\'Senecae Exhortationes conpilare Lact. uidetur\\' Usenerus. 22-258, 2 (Epicurus)] ibid. (pag. 171, 14). BESHPVJ 1 possint BR, possent H sunt P et cetera SH 3 uobis R 4 sint V confirmatam causam B summus] cicero summus B 5 philosophia S uulgare S 6 adsequi] ad se V possent SH 7 filosofiam V contempta S, contenda V 8 ipsam BHP, ipse S hominem S 9 cwetu (o s. I. et e ex r m. 3) P homini] soli homini R 11 ea S possint (exp. tn. 2) V 12 firuii B1 uelle] illa R 13 delicare B1, corr. B3, diligere S, dilicare V 16 raUlferre PJ quordlsi P3 hominum B 17 pr. et] ut S resticos P\\', corr. P2 omnis V 18 docere B 19 sapientum add. Heumannus conl. § 7 ciuitatem de sapientibus, probat Usenerus; scripsi sapientium et (ante aetate) s. 1. Pl. 20 erglt P3 21 ad om. B tendere* (t er.) B, tenere R 22 eius om. H barta Vx 23 mu(li)erieribus sic R XTIIII. Lact. 1. 17 esse dixerunt, Epicurus quoque, qui rudes omnium litterarum ^ ad philosophiam inuitat, item Plato, qui ciuitatem de sapientibus uoluit conponere. conati quidem sunt illi facere quod ueritas exigebat, sed non potuit ultra uerba procedi, primum, quia multis artibus opus est, ut ad philosophiam possit accedi.: discendae istae communes litterae propter usum legendi, quia in tanta rerum uarietate nec disci audiendo possunt omnia nec memoria contineri. grammaticis quoque non parum operae dandum est, ut rectam loquendi rationem scias; id multos annos auferat necesse est. ne oratoria quidem ignoranda est, ut ea quae didiceris proferre atque eloqui possis. geometria quoque ac musica et astrologia necessaria est, quod hae artes cum philosophia habent aliquam societatem. quae uniuersa perdiscere neque feminae possunt, quibus intra puberes annos officia mox usibus domesticis profutura discenda sunt, neque serui, quibus per eos annos uel maxime seruiendum est quibus possunt discere, neque pauperes aut opifices aut rustici, quibus in diem uictus labore quaerendus est. ob eam causam Tullius ait abhorrere a multitudine philosophiam. at enim rudes Epicurus accipiet. quomodo ergo illa quae de principiis rerum dicuntur intellegent, quae perplexa et inuoluta uix etiam politi homines adsecuntur ? in rebus igitur obscuritate AUCTORES 18-259,4 Epicurus] frg. 227* (pag. 171,19). 18 (Tullius)] cf. § 2. BRSHPVJ 1 duxerunt P 2 inuitajtiiteni Bt, inuitatliutem B3 i idem R platuiit ut uid. BI, platiOJ *** B31 3 conponere] cophendere S quidem illi sunt SH, sunt. illi quidem P illi1 V 4 progredi RSH 6 discendendae P communis V 8 oper\\'a\\'e B1, orere pI, horae part. s. 1. corr. P3 9 est om. P scias id] sciant H 10 supra auferat add. afferat R7; auferant H 11 possit (i ex ej sic V geometrica BarRS. geumetria H quodque ad musicae (om. et) astrologia H, quoque ac musica (om. ct) astroligia (sic) in inf. mg. add. PJ 12 n mastrologia (corr. m. 3) B qucd1 P \\'hae1 B3, cae RIHV habent cum philosophia P 13 habewnt B3 14 infra B pubere V 15 mos S 16 annos om. V 18 labor (1 ex i corr.) V ob eam] . Eam V 19 aborrere HVae a om. R 20 principi(is) B 21 rerum om. P intell(egent) B, intellegunt H per pṛο̣p̣ḥẹṭạ, exp. et in mg. \\' plexa add. m. 2 V 22 adsequntur B, adsequuntur SPV rigiturl pH inplicatis et ingeniorum uarietate confusis et eloquentium uirorum exquisito sermone fucatis quis inperito ac rudi locus est? denique nullas umquam mulieres philosophari docuerunt praeter unam ex omni memoria Themisten neque seruos praeter unum Phaedonem, quem male seruientem redemisse ac docuisse traduntur. enumerant etiam Platonem ac Diogenem, qui tamen non serui fuerunt, sed his seruitus euenerat: sunt enim capti. Platonem quidem redemisse Anniceris quidam traditur sestertiis octo. itaque insectatus est conuiciis hunc ipsum redemptorem Seneca, quod Platonem paruo aestimauerit, furiosus, ut mihi uidetur, qui homini fuerit iratus, quod non multam pecuniam perdidit: scilicet aurum appendere debuit tamquam pro mortuo Hectore aut tantum ingerere nummorum, quantum uenditor non poposcit. ex barbaris uero nullum praeter unum Anacharsin Scytham, qui philosophiam ne somniasset quidem, nisi et linguam et litteras ante didicisset. Quod ergo illi poscente natura faciendum esse senserunt, sed tamen neque ipsi facere potuerunt neque a philosophis fieri posse uiderunt, sola haec efficit doctrina caelestis, quia sola sapientia est. illi scilicet persuadere cuiquam potuerunt, qui nihil persuadent etiam sibi, aut cuiusquam cupiditates AUCTORES 4-10] frg. 23; e Seneca fort. etiam Gell. II 18. BRSHPV] 1 inplicitatis (exp. m. 1 ?) S, inplicitis P confuisset F eloquentiam H 2 et exquisito B fagatis Rpse, ras. corr. locutus RarVar 3 denique om. V inquam Bl, unquam B1 docuerant R 4 themste S, themistem H; \\'Themistam scriptum oportuit\\' Usenerus 5 Pbaedonem Betuleiug conl. Gell. II18, 1, pythagoram C (nisi quod pjthagora S, phytagoran V) qug S tradunt SH, (Cebetem) tradunt edd.; cf. Addenda 6 diogen*em (t er.) R, diogenen PV 7 diis (h m. 2) R euenerant V cf. Gell. II 18, 9 Diogenes .. seruitutem seruiuit. sed is ex libertate in seruitutem uenum ierat; Lactantii tamen locum mutare nolui; uerba sunt enim capti mihi suspecta 8 annigeris R, aniceres H, aniceris P quidem SV 9 insecutus FJ hinc V 10 paruo (parua S) platonem SH jtaruo existimauerib B paruos V aestimarit (siccorr. m. 3) P 12 scilicet etP appendere BP, ponderare R, pendere S, perdere H, perdedere (exp. m. 2) V 14 nullum om. P; an nullum (nominant) ? 15 anacarsin B, anacharsim RP, anacharsen H, anacharsyn V scythia, sed i del., S, scytan F 17 pos*cente V esse om. P 18 neq; (exp. m.2) S facere] factis H 19 posse] non posse BV hoc B 20 sapiens B non potuerunt H, poterunt F quia H 21 cupiditatê B 17* oppriment, iram temperabunt, libidinem cohercebunt, cum ipsi et cedant uitiis et fateantur plus ualere naturam? dei autem praecepta quia et simplicia et uera sunt, quantum ualeant in animis hominum, cottidiana experimenta demonstrant. da mihi uirum qui sit iracundus maledicus effrenatus, paucissimis dei uerbis tam placidum quam ouem reddam. da cupidum auarum tenacem, iam tibi eum liberalem dabo et pecuniam suam plenis manibus largientem. da timidum doloris ac mortis, iam cruces et ignes et Perilli taurum contemnet. da libidinosum adulterum ganeonem, iam sobrium castum continentem uidebis. da cruaeiem et sanguinis aapetenteIll, lam in meram clementiam furor ille mutabitur. da iniustum insipientem peccatorem, continuo et aequus et prudens et innocens erit: uno enim lauacro malitia omnis abolebitur. tanta diuinae sapientiae uis est, ut in hominis pectus infusa matrem delictorum stultitiam uno semel inpetu expellat: ad quod efficiendum non mercede, non libris, non lucubrationibus opus est. gratis ista fiunt, facile, cito, pateant modo aures et pectus sapientiam sitiat. nemo uereatur: nos aquam non uendimus nec solem mercede praestamus. dei fons uberrimus atque plenissimus patet cunctis et hoc caeleste lumen uniuersis oritur AUCTORES 6] Terent. Ad. IV 1, 18. BBSHPVJ 1 libidiuem coercebunt in mg. H7 cohercebuut B, coercebunt cett. 2 cadant V1 3 et (ante uera) s. I. H2 4 et experimenta R da ihi V 6 quam C cum Terent. codd. GiD, quasi reliqtti codd. Terent. ouem (u ras. ex b) H reddo Terent. 9 ignis H et yilli (i. e. perilli) taurum V, et periculum omne B, et pericula omnia R, et phalaris (sic) taurum S, rort. ex c. 27, 5, et pericula et aurum H, om. P d contemn╷et╷ H2 10 adulter*um (i er.) H 11 sanguis V appe**tentem (xd m. 3, ni er.) P 12 meram Heumannus, ueram C iustum S 13 continuo a et sic P et om. H aequs B iunocuws B3 14 enim uno V abolebitur fa ex 0 m. 2) R, aboleuitur H tantae II 15 infusa (~~er.) B, infusam HP 16 delictorem Pac, dilictorem V simul edd., semel defendit Buenemannw, cf. eius adn. ad V 4, 1 ad eras. et ex corr. B3 ad quod efficiendum] ad faciendum H quod non (exp. m. 2) V 17 tert. non] aut H 18 pateant (pr. t ex r) V ret pectus1 P2 19 uindimus V1 20 sole H mercedem (exp. tn. 3) P atque] aquae B 21 cuncti(set hoccaeleste) B quicumque oculos habent. num quis haec philosophorum aut umquam praestitit aut praestare si uelit potest? qui cum aetates suas in studio philosophiae conterant, neque alium quemquam neque se ipsos, si natura paululum obstitit, possunt facere meliores. itaque sapientia illorum, ut plurimum efficiat, non excindit uitia, sed abscondit. pauca uero dei praecepta sic totum hominem inmutant et exposito uetere nouum reddunt, ut non cognoscas eundem esse. Quid ergo? nihilne illi simile praecipiunt? immo permulta, et ad uerum frequenter accedunt, sed nihil ponderis habent illa praecepta, quia sunt humana et auctoritate maiore id est diuina carent. nemo igitur credit, quia tam se hominem putat esse qui audit, quam est ille qui praecipit. praeterea nihil aput eos certi est, nihil quod a scientia ueniat, sed cum omnia coniecturis agantur, multa etiam diuersa et uaria proferantur, stultissimi est hominis praeceptis eorum uelle parere, quae utrum uera sint an falsa dubitatur: et ideo nemo paret, quia nemo uult ad incertum laborare. uirtutem esse Stoici aiunt, quae sola efficiat uitam beatam. nihil potest 10 uerius. sed quid si cruciabitur aut dolore adficietur? poteritne quisquam inter carnifices beatus esse? immo uero inlatus corpori dolor materia uirtutis est, itaque ne in tormentis quidem AUCTORES 7 exposito - nouum] Ephes. 4, 22 s. ex interpretat. Itala, cf. Cyprian. Testim. III 11, pag. 124, 20 (Tertull. de resurr. c. 45, pag. 524.525): exponite... ueterem hominem ... et induite nouum hominem. BRSHPVJ 1 quicumfq.1 B1 quicuque oculos habent in mg. H2 aut umquam] autem quam V 2 et etates S, aetate H 3 in studio philosophiae] studio philosophorum H aliud V 4 paululum R, paulum BSPV, parum H 5 efficit V 6 excidit HPV abscdit S si S 7 hominem] hominem insipientem H, om. V mutant B et om. BV 9 nihilne] ne S, nihil Pl, ne add. P2 simile om. SH 11 maiorse (corr. m. 2) P 12 carent] terrentrurl B2 se om. H 13 praecepit V 14 ad \\' scientiam BSH, a*,lcientia (s er.) V uenit Bt (corr. B1) S 15 coniuncturis V aguntur P etiam diuersa] \\'etiam1 (add. m. 2) et diuersa H 16 proferuntur P 17 et om. SH 18 uult\\' H2 esse] autem S 19 solam R efficit P 20 uerius] uerius dici H edd., esse uerius P quid si] quid P I, in cu corr. P5 adficitur H potesne H 21 esse om. V uerus P 22 ne add. PJ miser est. Epicurus multo fortius sapiens inquit semper beatus est et uel inclusus in Phalaridis tauro hanc uocem emittet: suaue est et nihil curo. quis eum non inriserit, maxime quod homo uoluptarius personam sibi uiri fortis inposuit et quidem supra modum? non enim fieri potest ut quisquam cruciatus corporis pro uoluptatibus ducat, cum satis sit ad officium uirtutis inplendum perferre ac sustinere. quid dicitis Stoici? quid tu Epicure? beatus est sapiens, etiam cum torquetur. si propter gloriam patientiae, non fruetur: in tormentis enim fortasse morietur; si propter memoriam, aut non sentiet, si occidunt animae, aut si sentiet, nihil ex ea consequetur. quis ergo alius in uirtute fructus est? quae beatitudo uitae? aequo aiunt animo moriatur. bonum mihi adfertis unius horae aut fortasse momenti, propter quod non expediat in tota uita miseriis et laboribus confici. quantum autem temporis mors occupat? quae cum uenit, utrum aequo an iniquo animo subieris, iam nihil refert. ita fit ut nihil aliut ex uirtute captetur nisi gloria. sed haec aut superuacua et breuis est aut prauis hominum iudiciis non sequetur. nullus igitur ex uirtute fructus est, ubi uirtus mortalis est et caduca. ita qui haec locuti sunt, umbram quandam uirtutis AUCTORES 1-3] cf. Cic. Tusc. II 7, 17; V 10, 31; 26, 75 al. 1-5 (Epicurus)] cf. ad frg. 601 (pag. 339, 8). 4 uoluptarius] Cic. Tusc. II 7, 18; V 31, 88. 5-8] cf. ibid. II 7, 18. 8 s.] cf. ibid. V 26, 73 s. B(G)RSHPVJ 1 inquit om. V 2 uelut HP taurum H hanc (n in ras. ex e ? m. 2) B 3 emittet V, \\'Cmittet B\\', mittet BlRSH, mittit P et om. B 4 inriserit edd., inrisit C sibi uiri fortis] uiri sibi uirtutis V, unde uerae sibi uirtutis coni. Schoellius 8 est] et V 9 etiam om. B torqueatur PV 10 fr╵a╵u╵d╵etur B\\', fruatur R hinc fere incepit codicis G pag. 63 (172), cuius in uerss. 18. 19 perpaucae litterae agnoscebantur si om. V 11 sic (ante occidunt) H sentiewt B2 12 consequentur (exp. m. 3) P quae] quo V 13 uitae om. P aequo aiunt animo H, quo aiunt animo BSV, quo ut aiunt animo R, ut aequo animo P an morietur ? Thilo 14 affectis V 15 eipedvat P3 in totam uitam P 16 tempori**s (bu er.) B ueniat H 17 an iniquo om. B subieris] eam su*bieris fu ? er.) P iam om. V 18 aut om. B\\' (s. I. B3) S superuacua et] superbia S, superba H 19 est] et B 20 ex] rex V ubi (u ex ti ? m. 3) B est mortalis P 21 ita qui] itaque H; itaque qui edd. umbram] ut umbram V quadam H uidebant, ipsam uirtutem non uidebant. defixi enim fuerunt in terram nec uultus suos in altum erigebant, ut eam possent intueri, quae sese a caeli regionibus ostentabat. haec causa est cur praeceptis eorum nullus obtemperet, quoniam aut ad uitia erudiunt, si uoluptatem defendunt, aut si uirtutem adserunt, neque peccato poenam minantur nisi solius turpitudinis neque uirtuti ullum praemium pollicentur nisi solius honestatis et laudis, cum dicant non propter aliut, sed propter se ipsam expetendam esse uirtutem. beatus est igitur sapiens in tormentis: sed cum torquetur pro fide, pro iustitia, pro deo, illa patientia doloris beatissimum faciet. est enim deus qui solus potest honorare uirtutem, cuius merces inmortalitas sola est. quam qui non adpetunt nec religionem tenent, cui aeterna subiacet uita, profecto neque uirtutis uim sciunt, cuius praemium ignorant, neque in caelum spectant, quod ipsi facere se putant, cum res non uestigabiles quaerunt, quia ratio in caelum spectandi nulla est alia nisi aut religionem suscipere aut animam suam inmortalem esse credere. quisquis enim aut deum colendum esse intellegit aut inmortalitatis spem propositam sibi habet, mens eius in caelo est et licet id non aspiciat oculis, animi tamen lumine aspicit. qui autem religionem non suscipiunt, terreni sunt, quia religio de caelo est, et qui animam putant cum corpore interire, aeque in terram spectant, quia ultra corpus, quod est terra, nihil amplius uident quod sit inmortale. nihil igitur prodest ita fictum esse hominem, ut AUCTORES 3] Lucr. I 64. B(G)RSHPV] 1 pro uidebat S 3 sese a] se P leaeliregib.j (c*e****[n]ib m. 1) B3 religionibus RH ostendebat codd. Lucr. 5 ad om. V uitam H uoluptatem (p ex n m.2) V defendant Bx, corr. B3 8 hinc fere incepit codicis G pag. 64 (171), in qua nihil agmscebatur 9 expetenda H est orn. B igitur est SH 13 quam] qua H aeternitas V 14 proferCto B2, profectione, om. neque V 15 ignorawt B2 expectant H T 16 aes (a del.) B non uestigabiles RV, non inuestigabiles BS, rnOnl (add. tn. 2) inuestigabiles H, \\'uestigabiles (in tn. 3) P; cf. Roensehium, Itala u. Vulgata pag.112 in caelum om. P 17 alie pI, corr. P3 18 inmortale H enim bis R 20 id] inde H 21 lumen H 22 non in mg. P de] in P \\'et\\' P quia V 23 ae*qu*e (e*quae 111. 1) B3 expectant H 24 quia] qui V quodj qua V 25 prodeest B, prode. e H recto corpore spectet in caelum, nisi erecta mente deum cernat et cogitatio eius in spe uitae perpetuae tota uersetur. Quapropter nihil est aliut in uita quo ratio, quo condicio nostra nitatur, nisi dei qui nos genuit agnitio et religiosus ac pius cultus: unde quoniam philosophi aberrauerunt, sapientes utique non fuerunt. quaesiuerunt illi quidem sapientiam, sed quia non rite quaerebant, prolapsi sunt longius et in nobis errores inciderunt, ut etiam communem sapientiam non tenerent. non enim tantum religionem adserere noluerunt, uerum etiam sustulerunt, dum specie falsae uirtutis inducti conantur animos omni metu liberare. quae religionis euersio naturae nomen inuenit. illi enim cum aut ignorarent a quo esset mundus effectus aut persuadere uellent nihil esse diuina mente perfectum, naturam esse dixerunt rerum omnium matrem, quasi dicerent omnia sua sponte esse nata: quo uerbo plane inprudentiam suam confitentur. natura enim, remota prouidentia et potestate diuina, prorsus nihil est. quodsi deum naturam uocant, quae peruersitas est naturam potius quam deum nominare? si autem natura est ratio uel necessitas uel condicio nascendi, non est per se ipsa sensibilis, sed necesse est mentem esse diuinam, quae sua prouidentia nascendi principium rebus omnibus praebeat, aut si natura est caelum atque terra et omne quod natum est, non est deus natura, sed dei opus. non dissimili errore credunt esse fortunam quasi deam quandam res humanas uariis casibus inludentem, quia nesciunt unde B(G)RSHPV] 1 respectet S, expectet H nisi] nisi ut H 3 est om. R in om. H alt. quo om. H 4 a Nostra nitatur incipit codicis G pag. 66 (48) paene tota lecta di (1 ras. ex s) P generauit BG 5 philosophia Pl, a del. P3 aberraruut BSV **sapientes (bi er.) B 6 ╵non╵B quaesie(ru)nt G 7 quia] quoniam (qm V) BGV in tantos] in altos H, intentos V 9 oijoluerunt (n in ras. ex u ? m. 3) B, [u]oluerunt G 10 sust(ull)erunt G speciem H, spetiao P\\' (a del. Py) V falsa╵e╵ B3, false G uirtutes Vac 12 aut om. H ignorent S 13 effectus mundus B 16 prudentia (ante et) P 19 esset BG uel ante necessitas] aut H 20 ipsam edd. sedsibilis V 22 lp/Jibeat V si natura est] si naturae si V terram P1, m del. P3 23 deus] di, sed i ras. ex s, P 24 in I-I esse fortuna desinit codicis G pag. 65 (48), sequitur pag. 66 (47), in qua nihil legi poterat 25 res (exp. m. rec.) S humanis S sibi bona et mala eueniant. cum hac se compositos ad proeliandum putant nec ullam tamen rationem reddunt a quo et quam ob causam, sed tantum cum fortuna se digladiari momentis omnibus gloriantur. iam quicumque consolati sunt alios ob interitum amissionemque carorum, fortunae nomen acerrimis accusationibus prosciderunt nec omnino ulla eorum disputatio de uirtute est, in qua non fortuna uexetur. Marcus Tullius in sua Consolatione pugnasse se semper contra fortunam loquitur eamque a se esse superatam, cum fortiter inimicorum impetus rettudisset; ne tum quidem se ab ea fractum, cum domo pulsus patria caruerit: tum autem, cum amiserit carissimam filiam, uictum se a fortuna turpiter confitetur. cedo inquit et manum tollo. quid hoc homine miserius, qui sic iaceat? insipienter inquit, sed qui se profitetur esse sapientem. quid ergo sibi uult adsumptio nominis? quid contemptus ille rerum, qui magnificis uerbis praetenditur? quid dispar ceteris habitus? aut cur omnino praecepta sapientiae datis, si nemo adhuc qui sapiat inuentus est? et quisquam nobis inuidiam facit, quia philosophos negamus esse sapientes, cum ipsi nec scire se quicquam nec sapere fateantur? nam si quando ita defecerint, ut ne adtingere quidem quicquam possint, quod faciunt in rebus EPITOME 15—266, 2] c, 35, 1 s. AUCTORES 8-14] Consol. frg. 16. EXPILATOBES § 6; c. 29, 1-11] Isidor. orig. VIII 11, 94. BRSHPVj 1 et] aut SH ueniant S hauc B, haec (exp. m. 1 ?) P isej H2 2 ta**m ex talem V2 /iredduntj V 3 fortunii S1, - del. S2 digladiari (pr. i ex e m. 3) P montis V 5 alios cdd., aliquos C (nisi quod inaliquos P) ab initerituj (in ras. tn. 2) amissionequo H iuteritus P d 6 prosiderunt S eorum ulla SH 7 u=ersetur (.sic) fortuna B 8 consolatiCne1 B2 se om. BPV 9 a otn. S esse] semper esse SH 10 retudisset SHP 11 fructum V caruerit Heumannus, caruit C 13 caedo HP 14 iacet B insipientem B 15 sed om. H quis BSPV se profitetur se esse R 16 hominis S quid ante contemptus] quod HI, qui V 17 abitus H 18 datas (alt. a ex i) 82 20 sapientis V1 nec scire] nescire RSHP rsel P2 21 quicquam] quicquam possint H 22 quidem om. SH quod] quid R ceteris, tura uero admonentur ignorantiae et quasi furibundi exiliunt et exclamant caecos esse se et excordes. Anaxagoras pronuntiat circumfusa esse tenebris omnia; Empedocles angustas esse sensuum semitas queritur, tamquam illi ad cogita-ndum reda et quadrigis opus esset; Democritus quasi in puteo quodam sic alto, ut fundus nullus sit, ueritatem iacere demersam: nimirum stulte, ut cetera. non enim tamquam in puteo demersa ueritas est, quo uel descendere uel etiam cadere illi licebat, sed tamquam in summo montis excelsi uertice uel potius in caelo, quod est uerissimum. quid est enim cur eam potius in imum depressam diceret quam in summum leuatam? nisi forte mentem quoque in pedibus aut in imis calcibus constituere malebat potius quam in pectore aut in capite. adeo remotissimi fuerunt ab ipsa ueritate, ut eos ne status quidem sui corporis admoneret ueritatem illis in summo esse quaerendam. ex hac desperatione confessio illa Socratis nata est, qua se nihil scire dixit nisi hoc unum, quod nihil sciat, hinc Academiae disciplina manauit, si tamen disciplina dici potest in qua ignoratio et discitur et docetur. sed ne illi quidem qui scientiam sibi adsumpserunt, id ipsum, quod scire se putabant, constanter defendere potuerunt. qui, quoniam ratio illis non quadrabat per ignorantiam rerum diuinarum, tam uarii, tam incerti fuerunt sibique saepe contraria disserentes, ut quid EPITOME 2-7] c. 35, 3 s. 7-267,15] c. 35, 4 quam — sapientem. 16 s.] c. 35, 3 mitto — sententia. AUCTORES § 12 s.] cf. Cic. Acad. post. 112,44. § 17] cf. ibid. § 45. BRSHPV] 2 exiliunt C oxeovdes P3 anexagoras S 3 reslse B2 4 sensuwm JB2 illi om. H 5 rada B, redis H, raeda P esset] est V quaesi V 6 quodam — in puteo (7) om. R quodam om. BH, quod-dam P1, pr. d del. P3 sit] sit sic H facere Y 7 nimirum (pr. i ex e m. 3) P puteil SH 8 etiam om. P 9 supra sed add. et non B2, sed om. V uerticem P1, m del. P3 an caelo(conlocata) ? Thilo 11 dicere H, diceres (s add. nt. 3) P l*euatam (a er.) B; malim eleuatam 12 eatcibus V 13 mallebat. P 15 **ueritatem (ui er.) B illis om. P 16 ex] in P has Y disperatione P socrates V 17 qua* (e er.) H, qui par., corr. m. 1 ? 19 ignora*tio (n er.) B 20 a bi (in sibi) — ipsum quod s. I. P2 se om. H putant P 21 quoniam] qua V illis ratio R 23 saepe] semper P sentirent, quid uellent, statuere ac diiudicare non posses. quid igitur pugnes aduersus eos homines qui suo sibi gladio pereunt? quid labores ut eos destruas, quos sua ipsos destruit atque adfligit oratio? Aristoteles inquit Cicero ueteres philosophos os accusans ait eos aut stultissimos aut gloriosissimos fuisse, qui existimauissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam: sed se uidere, quod paucis annis magna accessio facta esset, breui tempore philosophiam plane absolutam fore. quod igitur fuit illut tempus? quando est aut a quibus absoluta? nam quod ait stultissimos fuisse, qui putassent ingeniis suis perfectam esse sapientiam, uerum est: sed ne ipse quidem satis prudenter, qui aut a ueteribus coeptam aut a nouis auctam [aut] mox a posterioribus perfectuiri putauit. numquam enim potest inuestigari quod non per uiam suam quaeritur. Sed repetamus id quod omisimus. fortuna ergo per se nihil est: nec sic habendum est, tamquam sit in aliquo sensu, siquidem fortuna est accidentium rerum subitus atque inopinatus euentus. uerum philosophi, ne aliquando non errent, in re stulta uolunt esse sapientes: qui fortunae sexum mutant eamque non deam sicut uulgus, sed deum esse dicunt. eundem AUCTORES 4] Tusc. III 28,69. EXPILATORES c. 29,1-11] cf. ad c. 28, 6. BRSHPV] 1 seiitiawt H1 ueliut H statuere] satis statuere P i posses (corr. m.2) B, possis SH edd. 2 sibi suo S 3 distruas Pl, corr. PJ quos (s in ras. ex d ? m. 2) B ipsa H distruit Pcorr. P3 4 infligit H, adficit P1, adfigit P3 uteres V 5 aut, (ante stultissimos) om. S1 (s. 1. SV P aut gloriosissimos om. P 6 tterba qui existimauissent — perfectam inter accusans et ait (5) codd. Cic. existimassent B 7 perceptam R 9 plane RHPV cum codd. Cic., om. BS fore om. V 10 inter tempus et quando hoc quo more Pi quo modo Volkmannus, obsnu. miscell. 1872 pag. 14 esset B W H2 11 fuisse] suis se V perceptam R 12 ipsi S 13 a om. V ueterioribus 11 actam S 14 aut deleuit Heumannus posteribus H perfectuiri P1 fperfectam P3) V, perfectum iri BSH, perceptu iri R; cf. adp.23, 4 15 inuesti inuestigari V suam om. H 19 reuentusl P3 errent] essent B\\', corr. B3 20 rquil B3 secum V 21 eamque — esse dicunt in inf. mg. H2 non om. V dicant B tamen interdum naturam, interdum fortunam uocant, quod multa inquit idem Cicero efficiat inopinata nobis propter obscuritatem ignorationemque causarum. cum igitur causas ignorent propter quas fiat aliquid, et ipsum qui faciat ignorent necesse est. idem in opere ualde serio, in quo pritecepta uitae deprompta ex philosophia filio dabat, magnam inquit esse fortunae uim in utramque partem quis nescit? nam et cum prospero flatu eius utimur, ad exitus peruenimus optatos, et cum reflauit, adfligimur. primum, qui negat sciri posse quicquam, sic hoc dixit, tamquam et ipse et omnes sciant. deinde, qui etiam quae clara sunt, dubia conatur efficere, hoc putauit esse clarum quod illi esse debuit uel maxime dubium: nam sapienti omnino falsum est. quis inquit nescit? ego uero nescio. doceat me, si potest, quae sit illa uis, qui flatus iste et qui reflatus. turpe igitur, hominem ingeniosum id dicere, quod si neges probare non possit. postremo, quod is qui dicit adsensus esse retinendos, quod stulti sit hominis rebus incognitis temere assentire, is plane uulgi et inperitorum opinionibus credidit, qui fortunam AUCTORES 1] Acad. post. I 7, 29. 6] de off. II 6, 19. 17] cf. Acad. post. I 12, 45; de nat. deor. I 1, 1. B(G)RSHPVJ 1 naturam interdum om. P 2 a Multa inquit incipit codicis G pag. 67 (43) paene tota lecta quod efficiat multa inprouisa et (uel baec) necopinata nobis codd. Cic. 4 propter — ignorent om. R propterrl P3 post et s. 1. id B3 qui in mg. 272 5 ignoret G ualde serio] uel desliderioJ H1 ualde serio in om. P 6 magnam — partem] magnam uim esse in fortuna in utramque partem, uel secundas ad res uel aduersas codd. Gic. 7 utraque (ra ex ro m. 2) S nescit scripsi, nesciat C, sed cf. 14; ignorat codd. Cie. 8 peruenimus] peruehimur codd. Cic. 9 optat[oet] G et BP cum codd. Cic., om. RSHV reflauit codd. Cic., respirauit C, nisi quod u (sic) del. nł. 2 S; cf. infra 15 qui reflatus 10 qui] quidem B, qui[d] I sed post d per spatium e fuisse potest, G quiicjquam V2 si S, sic om. H et (ante ipse) Onł. H 11 clara] uera P conatur edd., conetur C 12 pntaui S, putauerit P 14 nescit] cf. 7 uero otti. G 15 et om. BG turpem H hom[i]ne G 16 it B, id om. H 17 quod is SHPV, recepi coni. deinde quod IV13, 26; quid (om. is) Bl, quod in ras. corr. B3, quid hi[s] G, is (om. quod) R Heumunnus 18 sdti B3 hominis ex hominibus ut uid. B3, homini V adsentiri (ass- S) SH 19 his GH, iis R, \\'i\\'s V2 opinionem H credit SH putant esse quae tribuat hominibus bona et mala. nam simulacrum eius cum copia et gubernaculo fingunt, tamquam haec et opes tribuat et humanarum rerum regimen optineat. cui opinioni et Vergilius adsentit, qui fortunam omnipotentem uocat, et historicus, qui ait: sed profecto fortuna in omni re dominatur. quid ergo ceteris diis loci superest? cur non aut ipsa regnare dicitur, si plus potest, aut sola colitur, si omnia? uel si tantum mala immittit, aliquid causae proferant cur, si dea sit, inuideat hominibus eosque perditos cupiat, cum ab iis religiose colatur, cur aequior sit malis, iniquior autem bonis, cur insidietur adfligat decipiat exterminet, quis illam generi hominum uexatricem perpetuam constituerit, cur denique tam malam sortita sit potestatem, ut res cunctas ex libidine magis quam ex uero celebret obscuretque. haec, inquam, philosophos inquirere oportuit potius quam temere innocentem accusare fortunam: quae etiamsi sit aliqua, nihil tamen adferri ab iis potest, cur hominibus tam inimica sit quam putatur. itaque illae omnes orationes quibus iniquitatem fortunae lacerant suasque uirtutes contra fortunam superbissime iactant, nihil sunt aliut quam deliramenta inconsideratae leuitatis. quare non inuideant nobis, quibus aperuit ueritatem AUCTORES 4] Aen. VIII 334. 5] Sallust. Cat. 8, 1. 13] ibid. B(G)RSIIPV} 1 tribuit II 2 fingunt] piugitur fingunt R 3 rerum om. P cui] cuius S, ad cuius H 4 opinionem H et] adest et P uirgilius SV adsensit RV, om. P 5 storrlicus B3, stoi II Gi in hoc de- eiu sinit codicis G pag. 67 (43), sequitur pag. 68 (44) incipiens ab [A](i)[t] (om. qui), cuius in uerss. 1-25 pauca legebantur 6 qui P diis ceteris SH locis ex locu P 7 aut rcurl sola R2 8 immo Bl, immittat sic cotr. B* profert S, prolerat 11, proferent yt 9 cur om. G 10 iis R, his BGSHV, *iis (b er.) P religio sola colatur II cur* (a er.) S, cum V fit (uix sit) S malis] in malis H malis — bonis] malis rebus bonis iniquior (om. autem) P 11 illam om. 11 12 generis H hominem V1 13 multam BI, malam corr. B3 14 libidinem P1, m del. P3 15 philosophi H, filosofis V oportuit] fuit H timere Bx, corr. B3 16 innocentem his pac, pr. del. m. al.? etiamrsil P3 17 iis R, *iis (h er.) P, his rell. potest] tamen R 18 iniquitates B 19 suarSlque S2?, se suasque P superbissima P 20 qm (i. e. quoniam) in ras. V ex qua 82 deliramentą (alt. a ex e m. 3) P, deliramen V 21 uideat (v i. e. ur Mt. 2 ?) S, inuideat H, indeant V deus: qui sicut scimus nihil esse fortunam, ita scimus esse prauum ac subdolum spiritum, qui sit inimicus bonis hostisque iustitiae, qui contraria faciat quam deus, cuius inuidiae causam in secundo libro explicauimus. hic ergo insidiatur uniuersis: sed eos qui deum nesciunt errore inpedit, stultitia obruit, tenebris circumfundit, ne quis possit ad diuini nominis peruenire notitiam, in quo uno et sapientia continetur et uita perpetua; eos autem qui deum sciunt dolis et astu adgreditur, ut cupiditate aut libidine inretiat, ut peccatis blandientibus deprauatos inpellat ad mortem, uel si dolo nihil profecerit, ui et uiolentia deicere conatur. idcirco enim in primordiis transgressionis non statim ad poenam detrusus a deo est, ut hominem malitia sua exerceat ad uirtutem: quae nisi agitetur, nisi uexatione adsidua roboretur, non potest esse perfecta, siquidem uirtus est perferendorum malorum fortis atque inuicta patientia. ex quo fit ut uirtus nulla sit, si aduersarius desit. huius itaque peruersae potestatis cum uim sentirent uirtuti repugnantem, nomen ignorarent, fortunae sibi uocabulum inane finxerunt: quod quam longe a sapientia sit remotum, declarat Iuuenalis his uersibus: 4 in secundo libro] c. 8, 4 s. AUCTORES 13-18] cf. Senec. de prouid. 2, 4 (marcet - uirtus). 7 (fortunam]; 4, 16 (uexatione). EXPILATORES 13s.] cf. Lucifer. Calar., moriend. esse p. dei filio c. 2 (pag. 287, 26 ss.): hinc est quod malis tuis quatientibus — roboremur. B(G)JiSIIPV] 2 prauum] patruum S nobis H 3 quam] qm in ras. ex qua 82 causa H 5 stultitia — circumfundit om. H obruat V a [Ten] (ebris) incipit codicis G pag. 69 (45), cuius in uerss. 1-4 nonnulla legebantur 6 notitiam peruenire R 7 in om. H post uno s. I. • s • do m. recent. S 8 dominum P nesciunt V rdolisl Ps astutia1 P9, aestu V adgreditur om. H ut] **ut (et er.) B, ut aut H, et V 9 aut] ac B edd. inretiat om. P ut] aut HP blanditibus H depratos Bl, corr. B1 10 inpellat P1* proficerit H ui om. H ui et om. V 11 decedere B I, defi\\'ce**re B3, deiecere V in om. SH 13 ad] et 8 14 non] non tom R 15 patientia] sapientia V 16 si] nisi P aduersarios V desit] detur P itaque] denique S 17 sentirerntl 82 repugnarent P 18 nomenrqjl S1; nomenque edd. nomen ignorarent om. P ignowrent B post ignorarent s. I. • s - ptl (i. e. scilicet philosopbi) S fixerunt RV™ 19 W ps 20 in his R uerrsilbus B, uerwbus ex uerbis 82 nullum numen habes, si sit prudentia: nos te, nos facimus, fortuna, deam caeloque locamus. stultitia igitur et error et caecitas pt, ut Cicero ait, ignoratio rerum atque causarum naturae ac fortunae nomina induxit. sed ut aduersarium suum nesciunt, sic ne uirtutem quidem sciunt, cuius scientia ab aduersarii notione descendit. quae si coniuncta est cum sapientia uel, ut ipsi dicunt, eadem ipsa sapientia est, ignorent necesse est in quibus rebus sita sit. nemo enim potest ueris armis instrui, si hostem contra quem fuerit armandus ignorat, nec aduersarium uincere qui in dimicando non hostem uerum, sed umbram petit. prosternetur enim qui alio intentus uenientem uitalibus suis ictum nec praeuiderit ante nec cauerit. Docui, quantum mea mediocritas tulit, longe deuium philosophos iter a ueritate tenuisse, sentio tamen quam multa praeterierim, quia non erat mihi propria contra philosophos disputatio. sed huc necessario deuertendum fuit, ut ostenderem tot ac tanta ingenia in rebus falsis esse consumpta, ne quis forte a prauis religionibus exclusus ad eos se conferre uellet tamquam certi aliquid reperturus. una igitur spes homini, una EPITOME 5 s. sic — sciunt] c. 35, 2 neque uirtutis — doctores. 14—272, 22] c. 35, 5. 20—272, 22] cf. c. 47, 1. AUCTORES 1 s.] X 365 s. 3s.] cf. pag. 268, 3. 20-272,2] cf. Herm. Trismeg. Poemand. c. 10, 15 (pag. 76, 12 Parth.) TOUTO [xovov σωτήpiov avOpcojRo iotlv, ἡ yvwots TOU OEOU. B(G)RSHPV] 1 numeu P cum codd. luuenal., nomen cett. nunc te ex nos te R1, aiostej S11, nostra II 2 nos add. R2 fortunam Bl (m del. et expunx. B3) H 3 errorertl B et (ante ut) om. H 4 ac] atque S, acq: sic H 5 sic nec SV, sine (corr. m. 3) P 6 aduersari V notione] mentione H quae] idque B sic H 7 eandem ipsam sapientiaimj (m in ras. ex 3 litt. m. 2), om. est, B ab Eadem ipsa incipit codicis G pag. 70 (46) paene tota lecta 8 ignorant V sita om. Bl (s. 1. B3) G, ita V 9 quem om. V 10 nec** B uinceret S quiriln 821 in om. H 11 proste[r](ne)[r]etur G 12 hictum S Tnec1 H3 13 ante nec cauerit om. P nectfauerit B2, necauerti[t] G cauit (a ex u ?) V 14 meral P3 deui*um (u ? er.) B 15 philosofis R scio S, senti V 16 praeterieris 81 propria] pro patria P lilosos G 18 ac tanta — esse con- om. R ingenia om. V 19 a om. II prauis] prauis [p]eius G uelle H, uellit (exp. m. 3) P 20 certi om. P hominis SH salus in hac doctrina quam defendimus posita est, omnis sapientia hominis in hoc uno est, ut deum cognoscat et colat: hoc nostrum dogma, haec sententia est. quanta itaque uoce possum, testificor proclamo denuntio: hic, hic est illut, quod philosophi omnes in tota sua uita quaesierunt nec umquam tamen inuestigare conprehendere tenere ualuerunt, quia religionem aut prauam retinuerunt aut totam penitus sustulerunt. facessant igitur illi omnes, qui humanam uitam non instruunt, sed turbant. quid enim docent aut quem instruunt qui se ipsos nondum instruxerunt? quem sanare aegroti, quem regere caeci possunt? huc ergo nos omnes, quibus est cura sapientiae, conferamus. an expectabimus, donec Socrates aliquid sciat aut Anaxagoras in tenebris lumen inueniat aut Democritus ueritatem de puteo extrahat aut Empedocles dilatet animi sui semitas aut Arcesilas et Carneades uideant sentiant percipiant? uox ecce de caelo ueritatem docens et nobis sole ipso clarius lumen ostendens. quid nobis iniqui sumus et sapientiam suscipere cunctamur, quam docti homines contritis in quaerendo aetatibus suis numquam reperire potuerunt? qui uult sapiens ac beatus esse, audiat dei uocem, discat iustitiam, sacramentum natiuitatis suae norit, humana contemnat, diuina suscipiat, ut summum illut bonum ad quod natus est possit adipisci. Dissolutis religionibus uniuersis et omnibus quaecumque in earum defensionem dici uel solebant uel poterant refutatis, EPITOME 23-273, 9] c. 36, 1. B(G)RSHPV} 1 posita est] potaest >i\\' (Ii postea add. ab ead. mantt) G 3 est om. H quanta itaque] quantaque H possumuoce ex possumus P 4 alt. hic om. SHY 5 philofi P uita sua R, suauifra1 V3 quaesiuerunt (que- B) SH 6 conprendere R tenere conpraehendere (co- S) SH qua Y 7 poenitus R 8 in ffacessant i]gitur desinit codicis G pag. 70 (46) facessent V *om*nes (h et i er.) P instruunt (r in ras. ex it uel fort. eodem r m. 3) B 10 quam (ante sanare) V1 caeci (i ras. ex u) P 11 sapientiae bis V 12 expectauimus HV 14 fde puteo1 B3 aut om. H animae suae Bl, corr. B3 15 archesilas SHPV charneades (pr. e ex i m. 3) P 16 sele V ipsius P 17 simus RI 18 dati S in quaerendo] inquirendo P 19 ac] aut H 20 uocam Bae 21 norit] noscat B, om. V contempuat BSHP suspiciat B 22 illut om. Y 23 uniuersis et omnibus om. P 24 eorum R defensione SH deinde conuictis philosophiae disciplinis, ad ueram nobis religionem sapientiamque ueniendum est, quoniam est ut docebo utrumque coniunctum, ut eam uel argumentis uel exemplis uel idoneis testibus adseramus et stultitiam, quam nobis isti deorum cultores obiectare non desinunt, ut nullam penes nos, sic totam penes ipsos esse doceamus. et quamquam prioribus libris, cum falsas arguerem religiones, et hoc, cum falsam sapientiam tollerem, ubi ueritas sit ostenderim, planius tamen quae religio et quae sapientia uera sit liber proximus indicabit. BRSHPVJ 2 est (ante quoniam) om. S 3 uel (ante exemplis) om. H exempliw 82 4 adseram Pet] ut H 6 et] ut V quamquam] 11 quam H 7 falsas] sas (corr. m. 2) S hoc om. H 8 ostendertim, V 9 sit (-m. 3) B L CAELI FIRMIANI LACTANTI DE FALSA SA- PIENTIA LIB m EXP INC DE VERA SAPIENTIA ET RELIGIONE LIB IIII FELICITER LEGENTI VITA IN XPO IlrV B; L CAELI FIRMIANI INSTITVTIONV DIVINARVM LIB III EXPLT INCPT . LIB IIII - DE VERA RELIGIONE ET SAPIENTIA V . N . II DCCC. (i. e. Versus Numero duo milia octingenti; cf. OmontiUtn, Bibliotheque de lacole des chartes 1884, pag. 564) HIC DICIT DE NATIVITATE ET DE PASSIONE DNI XPI ET IVDAEIS Ri L CAELI flrmiani de falsa sapientia philosophorum liber • III explicit Incipit de uera sapientia & religione. liber. IIII - S; INCP LIBER IIII. DE VERA RELIGION ET VERA SAPIENTIA H; subscriptione caret M; DE FALSA SAPIENTIA LIBER TERTIVS EXPLICIT INCIPIT DE VERA SAPIENTIA LIBER QVARTVS Pi DE FALSA SAPIENTIA LIB III EXPLIC INCIPIT DE VERAI! SAPIENTIA ET RELIGIONE LIB IIlI. FELIClf V IYUll. Lact. 1. 18 LIBER IV DE VERA SAPIENTIA ET RELIGIONE. Cogitanti mihi et cum animo meo saepe reputanti priorem illum generis humani statum et mirum pariter et indignum uideri solet, quod unius saeculi stultitia religiones uarias suscipientis deosque multos esse credentis in tantam subito ignorationem sui uentum est, ut ablata ex oculis ueritate neque religio dei ueri neque humanitatis ratio teneretur, hominibus non in caelo summum bonum quaerentibus, sed in terra. quam ob causam profecto saeculorum ueterum mutata felicitas est. coeperunt. enim relicto parente et constitutore omnium deo insensibilia digitorum suorum figmenta uenerari. quae prauitas quid effecerit aut quid malorum adtulerit, res ipsa declarat. auersi namque a summo bono, quod ideo beatum ac sempiternum est, quia uideri tangi conprehendi non potest, et a uirtutibus ei bono congruentibus, quae sunt aeque inmortales, ad hos corruptos et fragiles deos lapsi et studentes iis rebus quibus solum corpus ornatur alitur delectatur, mortem sibi perpetuam B(G)RHSPV} 1 ab initio libri incepit codicis G pag. 71 (42), in qua nihil legi poterat 3 Cogitanti PV edd., conl. Cic. de or. I 1, 1 (cogitanti mihi saepenumero et memoria uetera repetenti perbeati fuisse ... illi uideri solent), p. Deiot. 13, 88 (haec ille reputans et dies noctesque cogitans), Minuc. Fel. c. 1, 1 (cogitanti mihi et cura animo Oleo Octaui ... memoriam recensenti), Consideranti BRHS post mihi hoc constantine imperator R, constanti imp. S; cf. Prolegomena 4 et (ante mirum) del. Heumannus 5 quod om. H saeculi om. P stultitiae P, stultitiam V suscipientes BH 6 credentes (sed tert. e ex i B m. 2 uel 3) BHP1, -es in -is corr. Ps ignorationes sui HI, ignorationem ui H7 ignorantiam V 7 ex] ab H ueritate* (m er.) II neque religio dei ueri om. P 8 ueri dei B tenetur H 9 caelum RSPcorr. P3 terra (~er.) B 11 insensibilia digitorum] insensibilium P 13 efficerit Bl (corr. B3) H 15 et Bar (nunc eras.) R, om. SP, ut HV 16 et ex ei B3, et SP e quae sunt aeque inmortales om. P 17 faciles R iis Bl, iis R2, his cett. 18 peryeltuam P3 cum diis et cum bonis corporalibus quaesierunt, quia morti corpus omne subiectum est. insecuta est igitur huiusmodi religiones iniustitia et inpietas, sicuti fuerat necesse. desierunt etenim uultus suos in caelum tollere, sed deorsum mentes hominum depressae terrenis ut religionibus, sic etiam bonis inhaerebant. secutum est discidium generis humani et fraus et nefas omne, quia spretis aeternis atque incorruptis bonis, quae sola debent ab homine concupisci, temporalia et breuia maluerunt maiorque hominibus ad malum fides fuit, qui prauum recto, quia praesentius fuerat, praetulerunt. sic humanam uitam prioribus saeculis in clarissima luce uersatam caligo ac tenebrae conprehenderunt: et quod huic prauitati congruens erat, postquam sublata sapientia est, tunc demum sibi homines sapientium nomen uindicare coeperunt. tum autem nemo sapiens uocabatur, cum omnes erant: utinamque nomen illut aliquando publicum quamuis ad paucos redactum tamen uim suam retineret. possent enim fortasse pauci illi uel ingenio uel auctoritate uel adsiduis hortamentis liberare populum uitiis et erroribus. sed adeo in totum sapientia occiderat, ut ex ipsa nominis adrogantia nullum eorum qui uocarentur appareat fuisse sapientem. et tamen prius quam haec philosophia quae AUCTORES 6 s.] cf. Quid. Metam. 1128 ss. § 8] cf. Cic. Tusc. V 3,7. B(G)BHSPV] 1 post diis excidisse suis inanibus (ef. V 12, 13) uel simile existimo, (his) diis Schoellius corporbus sic H, corporibus V quaesiuerunt H 2 omne corpus B huhrs mundi S 3 religionis HP1, -is in -es corr. P3 et inpietas om. R sicut H 4 enim BSHP suos (pr. s add. m. 3) P sed] et B muntes Bac a Meutes incipit codicis G pag. 72 (41) paene tota lecta 5 hominis P religionibus P3 6 inheserunt (a s. I. eras., quod add. m. 2) B, [heserunt] G 7 omne om. H, omnes (exp. m. 3) P sjhtis (c cr.) S, sptis (i. e. spertis) Y 8 temporalia] corporalia H 9 maior H malum] prauum H fidew P; impetus Heumannus 10 recti5 ex rectu S1 quia] quoniam S praesentium B, presentis H 11 uersata II 12 cõ | praehenderunt (a del. m. 3) B huic V3 13 erit R1 tum (scd m ex uc B3) BS homi - esapientium (corr. m. 2) V 14 sapientiae B, s[a]pie[ntiae] G tu ( ̃m. 2) H 15 utinam II 16 aliquando om. H ad] apud H 17 retinere*t (t final. ras. ex N) B 18 uel adsiduis hortamentis om. R alt. uel om. H a uitiis P 19 occiderant V 20 adrogantia] adroganti adsumtione R uocaretur GH 21 et] sed V quaeque V 18* dicitur esset inuenta, septem fuisse traduntur, qui primi omnium quia de rebus naturalibus quaerere ac disputare sunt ausi, sapientes haberi appellarique meruerunt. o miserum calamitosumque saeculum, quo per orbem totum septem soli fuerunt qui hominum uocabulo cierentur! nemo enim potest iure dici homo nisi qui sapiens est. sed si ceteri omnes praeter ipsos stulti fuerunt, ne illi quidem sapientes, quia nemo sapiens esse uere iudicio stultorum potest. adeo ab iis afuit sapientia, ut ne postea quidem increscente doctrina et multis magnisque ingeniis in id ipsum semper intentis potuerit perfici ac ueritas conprehendi. nam post illorum septem sapientium gloriam incredibile est, quanto studio inquirendae ueritatis Graecia omnis exarserit. ac primum nomen ipsum sapientiae adrogans putauerunt seque non sapientes, sed studiosos sapientiae uocauerunt. quo facto et illos qui temere sapientium sibi nomen asciue- rant, erroris stultitiaeque damnarunt et se quoque ipsos igno- . rantiae, quam quidem non diffitebantur. nam ubicumque rerum natura ingeniis eorum quasi manus opposuerat, ne rationem possent aliquam reddere, testificari solebant nihil scire se, nihil cernere. unde multo sapientiores inueniuntur qui se 20 B(G)RHSPV] 1 eet (i. e. esset, Red t add. m. 2) S, esse V esset inuenta] inueniretur P semtem V 2 ac] aut H 3 in calamitosum desinit codicis G pag. 72 (41), sequitur pag. 73 (178) ter scripto, in qua nihil agnosci poterat 4 in quo H 5 hominis H iure potest B 0 iuri S dici (alt. i ras. ex al. litt.) V 6 hominisi (corr. m. 3) P omnes] homines H 7 ne illi quidem sapientes om. H quia nemo sapiens in spatio relicto add. V1 8 his BHSP wfuit B1 sapientia (apien in ras. ex tulti m. 3) B 9 ne om. P increstente V 10 in id ipsum] in ipsam R, id in ipsum H, et id ipsum V potuerit RS, filosofia non\\' (s. I. m. 3) potuerit B, non potuit H, non potuerit PV ex perfici part. in ras. percipi corr. B3 ac (fled del. m. 1) ueritas et compraehendi P ueritas ac edd. 12 quanto] qu*a nos (i er.) H, quantum P1 (corr. PS1) V gratia V 13 nomen om. V ipsu* S. sapientiae] sapiens B 14 sapientes] sapientis Rl (in -es corr. R1) V 15 asciuerunt B, adsciuerunt H, asiuerunt (sic corr. m. 2) S 16 stultitiaequae ParV damnauerunt B 17 quidam (a in ras. ex e) B3 diffidebantur H, diffitebantur (e ex a m. 2) S 18 naturam H opposuissent (isse in ras. ex erat) B2, adposuerat H, opposuerat (pr. o ex a m. 2) S nec BR 19 aliquam possent BSP reddetra 82 sci*re V 20 multo. S (insipientes esse) aliqua ex parte uiderunt quam illi qui se sapere crediderant. Quare si neque illi fuere sapientes qui sunt appellati neque posteriores qui non dubitauerunt insipientiam confiteri, quid superest nisi ut alibi sit quaerenda sapientia, quia non est ubi quaerebatur inuenta? quid autem putemus fuisse causae cur tot ingeniis totque temporibus summo studio ac labore quaesita non reperiretur, nisi quod eam philosophi extra fines suos quaesierunt? qui quoniam peragratis et exploratis omnibus nusquam ullam sapientiam conprehenderunt et alicubi esse illam necesse est, apparet ibi potissimum esse quaerendam ubi stultitiae titulus apparet: cuius uelamento deus, ne arcanum sui diuini operis in propatulo esset, thensaurum sapientiae ac ueritatis abscondit. unde equidem soleo mirari, quod cum Pythagoras et postea Plato amore indagandae ueritatis incensi ad Aegyptios et Magos et Persas usque penetrassent, ut earum gentium ritus et sacra cognoscerent — suspicabantur enim sapientiam in religione uersari —, ad Iudaeos tantum non accesserint, penes quos tunc solos erat et quo facilius ire potuissent. sed auersos esse arbitror diuina prouidentia, ne scire possent ueritatem, quia nondum fas erat alienigenis hominibus religionem dei ueri iustitiamque notescere. statuerat enim deus adpropinquante ultimo tempore ducem magnum caelitus mittere, qui eam perfido ingratoque populo ablatam. EPITOME 6-10] c.35,5. 22-278,1] cf. c. 38, 5 ut alium - congregaret. B(G)RHSPV] 1 insipientes esse addidi; cf. insipientiam confiteri c.2,1 uiderunt] uidere cum edd. quibusd. Heumannus qui om. S 2 crediderunt H hinc fere incepit codicis G pag. 74 (177) ter scripta, in qua nihil agnosci poterat 7 cur om. R ac] et HSP 9 quaesiuerunt H 10 illam HV1 aliubi (sic) illam necesse est Y 12 stultitia H post cuius add. sub m. recentiss. P deus ne om. H ne* (c ? er.) S, nec, aeri c del. P, de Y 13 sui] summi sui B diuini sui S In1 B3 esse H thensaurum H, tensaurum B, thesaurum BSY, thensaurum (exp. m. 3j P 14 ero\\'quidein sic B3, quidem S 15 inuestigandae H accensi R 16 et ante Magos] ac R 17 ritus et om. Y suspicantur P1 (corr. P3) V 19 paenes (ae ex e) B3 scire ex ire H2 20 scire om. P\\', sed s. I. post ueritatem add. cognoscere P3 21 qua H, quia (q add. m. 3) P 22 ueri dei H \\'in\\'notescere P3 24 perfido (o in ras. ex 2 litt. m. 2) H, part. ras. ex permitto ? V exteris nationibus reuelaret. qua de re in hoc libro adgrediar disputare, si prius ostendero sapientiam cum religione sic cohaerere, ut diuelli utrumque non possit. Deorum cultus, ut in primo libro docui, non habet sapientiam, non modo quia diuinum animal, hominem, terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur quod pro- Sciat ad mores excolendos uitamque formandam; nec habet inquisitionem aliquam ueritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicanda, quia nullis iustitiae uirtutisque praeceptis erudit efficitque meliores. ita philosophia quia religionem id est summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi paterna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus beneficiis extiterit ingratus, quod non est utique sapientis. quoniam igitur ut dixi philosophia et religio deorum diiuncta sunt longeque discreta, siquidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religiones antistites, per quos sapere non discitur, apparet nec illam esse ueram sapientiam nec hanc religionem. idcirco nec philosophia potuit ueritatem conprehendere nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. ubi autem sapientia cum religione EPITOME 13—17] c. 36, 3. 18-279, 14] c. 36, 4 s. BRHSPVJ 1 exteris edd. coit! c. 2, 5 (alienigenis hominibus); IV 11, 2; Epit. 38, 5; adde \\'Cyprian.\\'\\' III138,10 Hartel; ceteris (uel caet-) G adgredior H 2 sapientia H religio\\'ne\\' P3 cohereret H 4 priore SPY 6 fragilibus H subternit H quia nihil — ueritatis sed (8) om. S disserit B proiiciatrurl B3 7 cole,n,dos P uitam P 9 restat H et om. H 10 religio uera HS 12 quia] quae H religionem] ueram religiouem B 13 si del. P1 diuiujjtas V 14 incredibili*** (bus er.) R beneficientia (sed alt. i s. I. B2) BHV honiiuu ex humanu R sustinuit BI, part. ras. corr. B3 15 uult] ut H gratia H 17 institerit H ingratus (tus ex tis m. 2) R utique (1 ras. ex u) B sapienti P 18 diiuncta BRl, disiuncta R2HSPV 20 additur P, a*ditur (d er.) V antestites HV 21 ueram esse H essa/I V inseparabili nexu cohaeret, utrumque esse uerum necesse est, quia et in colendo sapere debemus, id est scire quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere id est re et actu quod scierimus inplere. ubi ergo sapientia cum religione coniungitur? ibi scilicet ubi deus colitur unus, ubi uita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur, denique idem sunt doctores sapientiae qui et dei sacerdotes. nec tamen moueat quemquam quia et saepe factum est et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen coniungitur philosophia cum religione, sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc argumento colligi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam rationis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum EPITOME § 7. 11. 13-23] cf. c. 2,2. 14-17] c. 36,1 (et quidem — dicendum est). 5. BRHSPV] 2 sapere debemus id est scire in spatio relicto add. V2 idest ex idem S*, item 3 3 in om. B colere (alt. e ex i m. 2) V re] et re H actum P 4 quod] qui B scimus R ibi (pr. i ex u) S sapienti\\'a\\' P3 5 ibi om. B, eras. S an uitae actus ? cf. VI 12, 3; III 19, 9; V 9, 23 6 ad (ante nnam) om. B 7 (ubi) deuique Heumannus 8 et (ante saepe) om. SP 9 ut filosofus in spatio relicto add. V2 deorum om. P suscitat V sacerdotum H] V 10 fit] uiuit S philofia P 11 cessauit S 12 tractatur H est ex et P 13 serdl P3 manu\\'s\\' (s m. 2) digitis R, manu et digitis H 14 ntfn1 P3 in (ante lingua) om. B nostrae Hartelius 15 rreligio et in1 P3 religio — segregarij religio sapientia est ergo et in religione non potest segregari R 16 potesit 1\\' 17 uerum deum R 18 cultus P edd. esset V 19 potest — colitur necesse] potest deum necesse est R co1 praehendi B omnem deum] omne euim H qui] quod H, quia (exp. m. 3) P 21 gratia] causa B uerum etiam om. P, rsed ef P3 22 et quod V homine. (m er.) B uictum\\'q.\\' B3 praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Neptunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruos, quia \\'familias\\' sequitur, et nomen familiae conplectitur etiam filios, quia \\'pater\\' antecedit. AUCTORES 4 ss.] lib. I frg. IX. BRHSPVJ 1 et om. H, ut S iuppitur V a om. R 2 et om. H saturTius1 P3, saturnis V post liber hoc ex 6 s. saturnus pater mars ianus quirinus pater H 3 lucillius H co,n,cilio V1 4 ut V, idem in fine uersiis scr. Marxius, stud. Lttcil. pag. 54, uti BRSP, utine H; uti (nunc) in fine uersus scr. Baehrensius (frg. 8); uemo ut sit initium insequ. uersus facit LMuellerus 5 siet B V, quod ex 7 sumptum esse existimo 6 aut] atque V ueptullus] neminus P pater om. Bl, add. B3, pater**** H Liber om., saturnus — quirinus pater hic om., sed post liber 2 intrusit H pater om. B 7 siet B, si et RSP, et H, sic et V ac] hoc ac R, hoc H, hac S ad unum om. P 8 patietur B 9 o\\'r\\'go V etiam] et B 10 unius V colendum V 11 pater nominarij pominari sic V 12 qui B sio (~m. 2 ?) S coherccre BS, coercere rell. 14 dominus] dm H ac] et H 15 uero om. H 16 deinonstrat ratio BSac filios possit B, filios poterat V 18 tanti // ex tantum B habet H 19 etiam et H seruos — conplectitur (20) om. P conplectitur etiam om. B familias] familiae R, familia V familias - filios quia om. H 20 filius BV unde apparet eundem ipsum et patrem esse seruorum et dominum filiorum. denique et filius manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam filius. quodsi propterea pater familias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et cohercere, quia dominus, ergo idem seruus est qui et filius, idem dominus qui et pater. sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini diuersa imperauerint? -ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum, siquidem nec patres multi possunt esse nec domini, deos autem et patres et dominos nuncupari necesse est. teneri ergo ueritas non potest ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuagatur, nec habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret. cultus igitur deorum ueri esse non possunt, eodem modo quo matrimonium dici non potest ubi mulier una multos uiros habet, sed haec aut meretrix aut adultera nominabitur: a qua enim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus caput atque originem non habet. BBHSPV) 1 tinde1 P2 2 mittitur RH 3 a patrono P accepit V 4 quidsi BI, corr. B3, quod id H 5 dupplici V et om. S indutgere S2* quia] ut P, qua V 6 est om. P cohercere BS, coepere BI, capere R2, coercere HPV quia] ut P, qua V ergo idem seruus est qui et filius (om. idem) dominus qui (Otn. et) pater s. I. add. B3 7 eidem Rl, etidem R2 9 domini* (s er.) S, dormini\\' Pif 10 inperaueriut B, imp- cett. 11 de*orum (e er.) V nec om. P patves V2 12 possent B esse possunt H nec del. et & s. I. add. P3 13 nuncupar(i) B ergo] ergo uero S 15 post atque uerba subiectus est. Ubi animus repetit V diuulgatur B, uagatur R, diuigatur F1 16 habetrej P2, potest*** (ati ? er.) P cert,o, S2 et om. V 17 possent Vac 18 idem V 19 wut (ante meretrix) S2 aut adultera aut meretrix P 20 a* (t er.) B pudor (r ras. ex s) V 21 incesta] incerta est V 22 careat (exp. m. 1 h uel 2) B caret quia] caret dum multis seruit quia RS bonus (h m. 3, u ex o m. 1, sic) B et om. H incestus S Quibus rebus apparet quam inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat ad filios, quae exigit amorem, religio ad seruos, quae exigit timorem. nam sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac uereri. deus autem, qui unus est, quoniam utramque personam sustinet et patris et domini, et amare eum debemus, quia filii sumus, et timere, quia serui. non potest igitur nec religio a sapientia separari nec sapientia a religione secerni, quia idem deus est qui et intellegi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. sed sapientia praecedit, religio sequitur, quia prius est deum scire, consequens colere. ita in duobus nominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tamen similia sunt duobus riuis ex uno fonte manantibus. fons autem sapientiae et religionis deus est, a quo hi duo riui si aberrauerint, arescant necesse est: quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt nec religiosi. sic fit ut et philosophi et qui deos colunt similes sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et sicut abdicati hereditatem patris non adsecuntur et fugitiui inpunitatem, ita neque philosophi inmortalitatem accipient, quae est regni caelestis hereditas, id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus EPITOME c. 4] cf. c. 2, 2. 1-17] c. 36, 1. 2 s. 5. BRHSPV] 1 se ex sit 82 sit H 2 rsapientia1 Rl expectat B (ad) B quae] quia H amorem — exigit om. SI, in mg. hoc amorem. cultus uero ad seruos qui exigit S5 religio] sapientiae religio R 3 quae] quia H 4 hi] et hi H, hi* (i er.) P ac] et H uereri] uenerari HP 6 et (ante patris) om. V et (ante amare) om. V eundem H filii1 B3 7 a s. l. B, om. II 9 sapientia HV 11 ita] ita ut V 12 uidetur H 13 sensuiii (exp. m. 3) B, sensu* (m er.) P actu* (m er.) P 14 riuos V et ex H <et) sapientiae Heumannus 15 hii B, hii (exp. m. 2 ?) P riui (ui in ras. ex 3 litt. m. 2) H 17 et (post ut) om. RP 19 hii (exp. m. 3) P, hi ex in V2 et] sed H 20 adsequitur Hl, adsequuntur (ass- S) H2SP impunitate H 21 philosophi neque S quae] **quae (ne er.) B, qute (ae ex a m. 3) P 22 ille V 23 sempiternae om. P 24 effugiunt P1, corr. P3 animaaduersio B ueri om. B fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemque dominum utrique ignorauerunt, tam cultores deorum quam ipsi sapientiae professores, quia aut nihil omnino colendum putauerunt aut religiones falsas adprobauerunt aut, etiamsi uim potestatemque summi dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi deum, et Marcus Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam condicione a supremo deo esse generatum, tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. deos autem neque patres neque dominos esse posse non tantum multitudo, ut supra ostendi, sed etiam ratio declarat, quia neque fictum esse a diis hominem traditur neque deos ipsos antecedere originem hominis inuenitur, siquidem fuisse in terra homines ante quam Vulcanus et Liber et Apollo et ipse Iuppiter nascerentur apparet; sed neque Saturno fictio hominis neque Caelo patri eius adsignari solet. quodsi nullus eorum qui coluntur formasse a principio atque instituisse hominem traditur, nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne deus quidem. ergo fas non est uenerari eos a quibus non sit homo generatus, quia neque .... a multis generari potest. unus igitur ac solus coli debet qui Iouem, qui Saturnum, qui caelum ipsum terramque antecessit. 11 supra] c. 3, 11-23. AIJCTORES 6] cf. supra I 8,1. 7] de legg. I 7, 22. BRHSPVJ 1 ac om. H numinis Heumannus ueru* V esse patrem om. V patrem] parentem B 2 utrimque H rdeorunr H2 3 qui* (a er.) B, qui H ut (ante nihil) S, autem P 4 ult. aut (~ er.) S etiamsi uim] etiam suum V 5 intellex̃er̃. V 6 m . emtullius sic S 7 quadam] quuim ut uid. Rl, quidem corr. R2, quidam Sl, a in e corr. S2 contendicione sic V 8 sununo (ex supremo inB)B3V 9 tãquã V2 reddit (~ m.l?) sic S 11 post esse eras. non B 12 fictuW B3, finctum H a diis] ab his BP 13 hominis originem H homines V1 inueniturfictio hominis (15) in inf. mg. add. P2 15 et om. P (i. e. P2) post ipse s. I. qq (i. e. quoque) add. P3 iuppitur V nasceretur B Saturno] h ficturno V finctio H 16 patri eius] patritius V nulli H 18 iis R 20 raJ H2 post neque (minus probabile est alio loco esse lacunam) intercidisse mihi uideri significabam fere haec ab eis ante quos ipse iam fuit neque 21 unus — debet add. P2 22 qui (ante Saturnum) om. V terramque J qui terramque R is enim necesse est hominem figurauerit, qui ante hominem caelum terramque perfecit. solus pater uocandus est qui creauit, solus dominus nuncupandus qui regit, qui habet uitae ac necis ueram et perpetuam potestatem: quem qui non adorat, et insipiens seruus est, qui dominum suum aut fugiat aut nesciat, et inpius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignoret. Nunc, quoniam docui sapientiam et religionem non posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus. sentio quidem quam sit difficilis de rebus caelestibus disputatio, sed tamen audendum est, ut inlustrata ueritas pateat multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub uelamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt. sed priusquam incipiam de deo et operibus eius dicere, pauca mihi de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est: quod in prioribus libris ne facerem temperaui. ante omnia qui ueritatem studet conprehendere, non modo intellegendis prophetarum uocibus animum debet intendere, sed etiam tempora per quae quisque illorum fuerit diligentissime requirere, ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos praedicta conpleta sint. nec difficultas in his colligendis inest ulla. testati sunt enim sub quo quisque rege diuini spiritus fuerit passus instinctum, multique scriptores libros de temporibus ediderunt initium facientes a propheta Moyse, qui EPITOME 8 s.] c. 37,1. BRHSPV] 1 *is (Ti er.) R friglurauerit (1g m. 1 uel 2) B 3 dominus] deus H nuncupandus est H 4 ac necis ueram] necisue V et] ac P 5 est om. V dominum] deum HP 6 et] aut H 8 num B 9 diuelli B ex c.2,6, deduci RHP1, de- in di- corr. P3 ut om. P rdeł Sif 11 audiendum V pait,eat B3 12 atque] atque ab H, ab P 14 eius om. P mihi pauca S 15 sunt om. B testimoniaSi V2 16 rlibrisl P* ne facerem] facere B nec (exp. m. 2) V temperari V 17 conprehendere] cognoscere B intellegend;i)s B, intellegendo V1 19 \\'quae\\' P3 fuit R iuquirere B, requisita cognoscere R 20 predixerit P1 V1, -int corr. P3F2 quod BHP1 (corr. P\\'J) V 21 nec difficultas om. Viis R 22 diuinis H 23 instinctu S multi*que (s er.) R scriptores FasiUlius, scriptos C (nisi qtiod scribtos RH) 24 moyse SP, moysen sic BH, mose R, mse sic V quo P1, corr. P3 Troianum bellum nongentis fere annis antecessit. is autem cum per annos quadraginta populum rexisset, successorem habuit Iesum, qui septem ac uiginti annis tenuit principatum. exmde sub iudicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. tum mutato statu reges habere coeperunt. quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedeciae regnum obpugnati a rege Babylonio captique Iudaei diuturnum seruitium pertulerunt, donec septuagesimo post anno Cyrus maior terris ac sedibus suis redderet, qui per idem tempus in Persas suscepit imperium quo Romae Tarquinius Superbus. quare cum omnis temporum series et ex Iudaicis et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni eius octauo mense cecinisse. adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant qui scripturam sacram coarguere nituntur tamquam nouam et recens fictam, ignorantes A UCTORES 18.] cf. Theophil. ad Autolyc. 131 G (139 A). 14 (ultimus)] cf. Theophil. 132 D. 14 ss.] cf. Zach. 1, 1.. BRHSPVJ 1 noogentis] nungentis BV, . DCCCC S, septingentis RHP edd. plerique; illud recepi conl. loco Theophili (cf. Lact. I 23, 2) 131 C ω̄στε ϰαὶ ix τούτων twv ὰναγραϕω̃ν δείϰνυσθαι προγενέστερον εὶ́ναι τὸν Μωση̃ν xatl touj ouv autw ὲναϰοσίους i) ϰαὶ χιλƖους ὲνιαυτοὺς zpb tou \\'Ιλιαϰου̃ πολέμου; cf. Tertull. Apol. c. 19 (pag. 190) (Moses annis) mille circiter cladem Priami antecedit fere] f,ac,ere S7 annos V *is (h er.) P 3 iesun V septem ac uiginti BHV, septem ac XX R, VII et XX SP; semper fere uariant codices in scribendis numeris. aut post priucipatum excidisse Iudaeorum existimo aut Iudaei post exinde 4 CCCLXXX H 5 tum] et B tenentibus imperium H 6 quadringentoslf//t V sedeciae B, se\\'de\\'ciae PJ, sedecia Rx, sedechiae R1 (Ti s. l.) HSV, sed chi s. l. F1 7 oppugnanti P1, alt. n del. P2 capti B, captiuique S Iudaei haud scio an eiciendum 8 septuagensimo Par (n expunx. m. 1?) V postea H 9 annos S cyrus, H2 post maior hoc captiuos iudaeos (iuda\\'e\\'os B3, sic saepe) BRHPV, omisi cum S 10 persis Raf V, persidis H 11 quare cum] qua regum V 12 iudaeis B ex om. H graegis R, caecis V colliguntur B 13 possent V sane] tamen P 14 za,c,carias B3, zaccharias RV sub] cum P 15 adeo] ad haec S, om. V antiores V 16 gregis H, gre*cis F 17 refero B sentia\\'n\\'t B7 sanctam BH 18 nitutatur VJ re*ens (g er., c m. 2) R ignorant Y ex quo fonte religionis sanctae origo manauerit. quodsi quis collectis perspectisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritate deponet. Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicut in se- s cundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibilem spiritum genuit, quem filium nuncuparet. et quamuis alios postea innumerabiles creauisset, quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum diuini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet uirtute ac maiestate pollentem. esse autem summi dei filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum uoces prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio et Sibyllarum uaticinia demonstrant. Hermes in eo libro 5 in secundo libro] c.8,3. EPITOME 5-8] c.37, 1. 8—11] c.37,3. AUCTORES 9 primogenitum] cf. Cyprian. Testim. II1, p. 62, 1 s. EXPIIJATORES 14] Ps.-Augustin. c. quinque haereses, uol. VIII appendic. p. 3 E Maur.: Hermes, qui latine Mercurius dicitur, scripsit librum qui Àóyo; τέλειος appellatur id est Verbum perfectum ... audiamus quid loquatur Mercurius de uerbo perfecto. dominus inquit et omnium factor \\'eorum secundum fecit dominum (deum scribendum?). (F) et post pauca ut ostenderet quid dixerit, repetiit et diiit: quoniam ergo hunc fecit primum et solum et unum, bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum ... et sequitur laetatus est. cui uel cum quo laetatus est? dicat ipsa sapientia dei, filius dei: ego eram cui adgaudebat (cf. supra §8). ergo laetatus est et ualde dilexit tamquam unigenitum suum. — ibid. p.4B: Mercurius dixit: dilexit deus unigenitum suum. BRHSPVJ 1 fonte om. V 2 perfectisque S, perspectusque V 3 conprehendet et] conprehenderit II 4 ueritate* (m er.) R 5 Di (1 ex s ?) P eonstitutor maehinatorque B constitutoque H sicuti R, sic (~ m. 2 ?) S 7 adoreretur HS, oriretur V sanet. B incorruptibilem] incorruptibilem et inrepraehensibilem H \\'spm\\' B3 spiritum genuit quem om. P 8 nuncuparto P2 et om. P postea alios H aliosi P innumerabiles RP, \\'Pnumerabiles 82, per ipsum innumerabiles BV, in M • numerabiles per ipsum Hi praeter ipsum uir doctus, miscell. obseruat. uol. IV (a. 1734) p.421; aut per ipsum eiciendum esse aut per se ipsum legendum censet Dauisius ad Epit. XLII, not. 3, sed per ipsum (i. e. eundem, cf. ad pag. 104,23) ad filium spectat, quae sententia aliena est a ratione Lactantii, cf. c. 8,6ss. 9 creuisset H angelos] ante angelos V tamen* (75 er) S 11 ac] etif 13 trismegesti B 14 et om. R uatiicinija II7, uaticinationes P, uati- qui λόγος τέλειος inscribitur, his usus est uerbis: ὁ κύριος καὶ τῶν πάντων ποιητὴς, ὃν Θεὸν καλεῖν νενομίκαμεν, ἐπεὶ τὸν δεύτερον ἐποίησε θεὸν ὁρατὸν καὶ αἰσθητὸν — αἰσθητὸν δέ φημι οὐ διὰ τὸ αἰσθάνεσθαι αὐτὸν, περὶ γὰρ τούτου, πότερον αὐτὸς αἰσθάνεται ἣ μή, εἰσαῦθις ῥηθήσεται, ἀλλ᾽ ὅτι EPITOME 1-288, 3] c. 37, 4 s. AUCTORES 1] p. 51* Patric.; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 8 (p. 33,16 Goldb.): dominus et omnium conformator, quem recte dicimus deum, quoniam a se secundum fecerit, qui uideri et sentiri possit — eundem secundum seusibilem ita dixerim non ideo, quod ipse sentiat (de hoc enim, au ipse sentiat an non, alio dicemus tempore), sed eo, quoniam uidentium sensus incurrit — quoniam ergo hunc fecit ex se primum et a se secundum uisusque ei pulcher, utpote qui sit omnium bonitate planissimus, amauit eum ut diuinitatis partem suae. EXPILATORES 1-288, 4] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. p. 244 s.): hermes, qui et mercurius et trismegestus, dicit (sequuntur graeca). cinia (c ras. ex g ?) V demonstrauerant ut uid. Bt, in ras. corr. B2, demonstrat S demonstrant Herines om. P in libro (om. eo) in mg. H2 BRHSPV] 1 quia B, quibus H AOCOC HCACIOC B, logostelius H, sermo perfectus (graecum om.) P, AOrOC TCIIOC V inscribtus est R graeca omnia in H renouauit m. 2 OC B1, ΟΚϒΡΙΟC B2, OKVPOC H 2 xatj KAlf H TQ V ΤΙΑΝΤΩΝ V IIOCTHC H, HOINTHC S, ΦΟΙΗ- THC P, IIOHTHC Sedulim Sv] CON S, om. pI, 0 add. P3, OII V Oebv ϰαλει̃ν om. P KAAIN V, KAAIN Sedulius NHNOMIKAMGN B, NGNOMI- KAMAAAOCN R, NCNOMIKATAGN H, NЄNOMAIKAMЄN V Sedulius cm BH Sedulius, ἐπεὶ om. R, cn P, ЄNTII V 3 xovj ON RPt, OTI add. P3, TOil V AЄϒΤЄPON RH ЄKIIOIIICЄN B, ЄIIOINCЄ S, ЄΙΙΙΟΨΗCЄC P, CIIOmCCN Sedulius eCON add. P3 ΟΡΛΤΩΝ Sedulius xatj KI V pr. AICSHT0N H, AlceNTON V alterum αἰσθητὸν om. S, AICOHTON V in H post prius αἰσθητὸν haec AICΟΝΑΤΟΔЄΙΙΛΑΙӨϒΑΙΑΤΟΔΙΑ t et in mg. inf. haec TOUC UCЄΙΑΑϒΤΟΩCOCЄӨATA TON ΠЄP IΥΠΑΑΡ • et cetera · reliqua graeca usque ad Sibylla(288,4)desunt 4 ΦΗΜ1I1P, ΦΗΜЄI V Sedulius ou om. P τὸ] TO⃟I⃟ (sed litterae prope accedunt ad TOOIO; 0 autem in B alia forma litterae A esse solet) B, TI S, TOrTO Sedulius AIC0AN€CSAI B, AICӨЄCӨAI RV Seduliw, ЄCЄCӨAI S, AICeCAI P; αἰσθέσθαι edd. αὺτὸν, περὶ yap] OVPAP- IIEPI B αὐτὸν] ΛϒΠΟΝ S KAP P τcύτου] TOf B πότερον] ΠΟΤЄ S, NЄ nOiePON Sedulius 5 ArrAC B αἰσθάνεται scripsi; ⃟ICӨ⃟IT⃟I B, AICӨЄTAI RSP Sedulius, AIC0€TAI Vi αἴσθοιτο edd. post αἰσθάνεται hoc ΟΠЄICACӨC S η̄ — ῥηθήσεται suasit Wachsmuthius; lacunam codicum (eadem est ap. Sedulium) indicauit et uerbis η̄ μὴ, ὕστερον ζητήσομεν ex- εἰς αἴσθησιν ὑποπέμπει καὶ εἰς ὅρασιν — ἐπεὶ οὖν τοῦτον ἐποίησε πρῶτον καὶ μόνον καὶ ἕνα, καλὸς δέ αὐτῷ ἐφάνη, καὶ πληρέστατος πάντων τῶν ἀγαθῶν, ἠγάσθη τε καὶ πάνυ ἐφίλησεν ὤς ἴδιον τόκον. Sibylla Erythraea in carminis sui EPITOME 3-289, 4] c. 37, 6. pleuit Struuius opusc. I 144 conl. Ps.-Apuleio de hoc enim — tempore AAAA OTI Sedulius, AMAOTI BR, TAAAA (om. oxt, sed spat. relict.) S, ΟΠ (om. ak\\\\a) P, AAAOTI V; ἀλλ ̚ ο̆τι edd. BRHSPVJ 1 t[I]C B ЄCƟHCIN B, om. S, sed spat. relict., AICeRe- TAMA p, ЄICΛΙCƟNCΓ V ΥΠΟΠЄΜΠЄI R, ΥΠΟΗЄΜΠΙ B, ΥΠΟΠЄΛΑΠЄI S, ΥΠΟΠЄΜΠΤЄI P, ΥΠΟΠЄΝΠЄI V, ΥΠΟΠΠΜΠЄI Seduiius; ὑποπέμει perperam Lactantium scripsisse ostendit Epit. 37, 5 sed quod in sensum mittat et uisum; apud Trismegistum fuisse ὑποπίπτει, quod Struuius, uel ὑποπέμπεται, quod Wachsmuthius coniecit, apparet ex Ps.-Apuleio sed eo quod uidentium sensus incurrit xrÚ ti; opaaiv Wachsmuthius (uel sit 0\\' opatrtv) sectdus OPQCLN Ri CICNOriS B, ЄἸCΝΟΥ̓ S, tlCNor P, CCNOr V, €K: NorN Sedulius; ϰαὶ elç vouv edd., ϰαὶ eiç ο̆ψιν Struuius; cf. locos Epitomae et Ps.-Apulei modo adlatos ὲπεὶ] ЄΠΙ B, OTI V Sedulius TOITQN Sedulius 2 ЄΚΠΟΙΙΙCЄ B, ΗΠΟΙΗCЄN p, enorece v, enomceN Sedulius nPQ- TON B*, HPOTON Sedulius KAAQC B\\', KA0QC B2, KAAOI V OlTQ B, Arro RS, ΑΥΤΩ p, Arror r, Arror Sedulius ЄΦΑΝЄ P 3 IIAA- P€CTATOC B, IIHPCCTATOC S, ΙΙΔΙΙΡЄCTATOC V \\'J IANTQN B, IINTQN R, IIANTQ S TQ V ATA0QN B, ΑΓΑƟON, P3, ArATOQN V inter ΑΓΑƟΩΝ et quod sequitur ΗΓΑΠΗΤЄ S habet uerba (p. 289,1) dei ducem — praedicat et uersus Sibyll. p. 289, 3s. cum interpret. lat, ΗΓΑCƟH R, ΗΡΓΑCƟH B, ΗΓΑΠΙΙ S, ΗΓΠΗ p, ΗΓΙΑCЄN V, ARIACCN Sedttliusi ἠγάπησε Struuim, sed cf. Ps.-Augustin. laetatus est TE] rt B, T€ R, TtlA V ЄΦΙΑЄCЄN Bl (corr. B3) Sedulius 4 OC Sedulius rAION B1, corr. B3, ICAION S, TIAION V, ΙΔΙΩΝ Sedulius interpr. lat. in S et P haec: Dns et omnium factor, quem dm nominare uidemur (sic), quia secundum fecit dm uisibilem atque sensibilem — sensibilem autem dico non (non om. S) quia ipse sentit, neque enim quod utrum ipse sentiat (neque — sentiat om. P), sed quod (quo S) ad sensum mentem suggerat — quia (qua P) igitur hunc fecit primum et solum (at solum om. S) et unum, bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum (bono S), gauisus est (est om. P) et nimis dilexit uelut suum partum; in R interpretat. lat. add. tn. 2 hanc: dns omnium rerum fabricator, quem dm uocare decreuimus, quoniam secundum dm fecit uisibilem et sensibilem — sensibilem uero dico non qui sentit ipse, nam de hoc, utrum ipse sentiat, sed quoniam sensum innotescit mente — quoniam igitur hunc primum fecit et solum et unum, bonus uero uisus est illi et plenissimus omnium bonorum, exultauit et ualde amauit tanquam suum natum; ap. Sedulium interpretatio haec dominus et omnium creator, quem deom Et rursus in fine eiusdem carminis: principio, quod a summo deo exorsa est, filium dei ducem et imperatorem omnium his uersibus praedicat: παντοτρόφον κτίστην, ὅστις γλυκὺ πνεῦμα ἅπασιν κάτθετο, χἠγητῆρα Θεὸν πάντων ἐποίησεν. et rursus in fine: ἄλλον ἔδωκε Θεὸς πιστοῖς ἀνδράσσι γεραίρειν. AUCTORES 8 s.] frg. I 5 S.; cf. Theophil. ad Autol. 112 B. 6] Orac. Sibyll. III 774. EXPILATORES 3 s.] Sedulius (cf. Montefalcon., ibid. pag. 245). 6] Sedulius (cf. ibid.). — Ps.-August. ibid. p. 3 G: audiamus quid etiam Sibylla uates eorum (legend. uidetur Graecorum) de eodem dicat . alium inquit dedit deus fidelibus hominibus (filiis hominum al. codd.) colendum. uocare censemus, quia secundum fecit deum uisibilem et sensibilem — sensibilem autem aio, non quia sentit ipse. de hoc enim non est, utrum ipse sentiat, sed quia in sensus submittit et mentem — quoniam ergo eum fecit primum et solum et unum, bonus autem ei uisus est et plenissimus omnium bonorum, sanctificauitque et ualde amauit quasi suum filium carminibus BR, carmini**s (bu er.) P suis (alt. s add. B3) BR BRHSPVj 1 principium H quo B a om. P exvorsa B est] sit H 2 is (cf. ad p. 288, 3) S 1iis uerbisl Px 3 ΠΑΝΤΟΝΤΡΟΦΟΝ HP (sed alt. N add. P3), ΠΑΤΟΤΡΟΦΟΝ V, IIANTQN TPOtON Sedulius H KTICTCN B παντοτρόϕον, ϰτίστην distinguit Struuius, opusc. I 66, sed cf. SibyU. frg. I 36; U 17; lib. I 45. 158 ὅστις] OGTIO B TATKr ( Kr S) BSV, TAVKV P, ΓΑΥΚΥΝ Sedulius ΠΝЄΥΜΑΑΠΑCIN RHSP, ΠΝЄΥΜΑδΠΑCIN B, ΠΝЄΥΜΑΤΠΑCЄIN V, ΠΝЄΥΜΑ AIIACCIN Sedulius; πνεῡμ\\' iv ἅπασι codd. Theophili 4 ϰάτθειο Castalio, KASHT0 B, KAC0CTO R, ЄƟЄTO S, KA*0CTO P, KATC0CTO V Sedulius, ϰατέθετο codd. Theophili, KAƟO et cetera H, desunt quae sequuntur usque ad γεραίρειν (6) χἠγηtijpa codd. Theophili, KAIHPHTHPA R, K⃟ΙΗΓΗΤΟΡ⃟ B, KAIHrHTOPA S, KAH rHTOPA P, ΚΑΥΗΓΗΤΟΡΑΤ V, KAI ΗΓΗΤΟΡΑΝ Sedulius; xlXl ἡγήτορα edd. ƟЄON B, 0N SP, 0CQN RV Sedulius; βροτω̃ν codd. Theophili, sed cf. Epit. 37, 6 Sibylla quoque deum dicit ducem omnium a deo factum IIANTON S, TIANTQN V CIIONOIHCHN V interpretatio lat. eadem in SP, nmtllima ap. Sedulium 5 fine] fine eiusdem carminis R 6 in R recte omnia, nisi quod non satis constat utrum AAAON an AAA ON scriptum sit ΑΜΑΥΤΟΝЄΔΩΚΑΙƟЄOCΠΙC (om. -τοις) ANAPACCirAIPCPCIN B, \\'ΑΜΟΝΔΩ KAIƟCΠΙC TOiCANAPA\\'CCirC PA IPCIN S, AMONCAQ KAIƟCΠΙC TOICAN APCCCirC PAPCIN P, AAAONЄΔΩΚЄOHOCΠΙCTO ICAHAPAICCTirCPAIPCIN V, AAAON CAOKCN ƟЄOC niCTOlC ANAPAICIN CirCPAIPCIN Sedulius SXXov XVIIII. Laei. 1. 19 et alia Sibylla praecipit hunc oportere cognosci: αὐτὸν σου γίνωσκε Θεὸν Θεοῦ υἱὸν ἐόντα. uidelicet et ipse est dei filius, qui per Solomonem sapientissimum regem diuino spiritu plenum locutus est ea quae subiecimus: dominus condidit me initium uiarum suarum in opera sua, ante saeculum fundauit me: in principio antequam terram faceret et antequam abyssos constitueret, priusquam procederent fontes aquarum, ante omnes colles genuit me. dominus fecit regiones EPITOME 1 s.] c. 37, 6. 3—291, 7] c. 87, 7 (Solomon). A UCTORES 2] VIII 329. 5] Prouerb. 8, 22-31; cf. Cyprian. p. 62, 3. EXPILATORES 2] Sedulius (cf. ibid.). — Ps.-August. p. 4 A (idem 4 C): item Sibylla dicit: ipsum tuum cognosce deum (dominum al. codd.) dei filium esse. recepi, quod non solum Ps. - Augustinus alium, et Sedulius alterum interpretatus expressit, sed quod etiam efficit sententiam integram dilucidamque et ad argumentum totius capitis accommodatam, nisi forte statuitur excidisse uersum qui in Orac. Sibyll. subsequitur hunc ulov yip ϰαλέουσι Pporot μεγάλοιο OEOtO, quem tamen ne Ps. - Augustinus quidem in Lactantio suo legit; ὰλλ\\' ov (quod etiam interpretatio lat. codicis P sed quem reddit, in cod. S coniuncta cum Sedulii sed quem alterum) codd. Sibyll., quod ad antecedem (u. 773) oTxo; spectat, unde Lactantium uel eius auctorem hunc uersum a contextu carminis solutum ad aliam sententiam deflexisse apparet. interpretatio lat. in SP et ap. Sedulium haec alterum (sic Sedtd., sed quem P, sed quem alterum S) dedit deus fidelibus uiris honorare. ad uers. Sibyll. cf. Struuium opusc. I 66. BRHSPV] 1 praecepit H 2 in BV recte omnia, uersum om. H aou] COl S ΓЄΙΝΩCKЄ, RS, TЄΙΝΩCKЄ P θεὸν] ON P, ƟЄΩΝ Sedulius Oeoiiiovra] errTON eON ÕÎ TA S, ΟΥΥΤΙΟΝConta P interpretatio lat. eadem in SP et ap. Sedul., nisi quod ap. htmc uerba paulo aliter conlocata sunt. ad uera. Sibyll. cf. Struuium ibid. 3 et om. BHSP1, add. P1 filius dei H solomonem BP, salomonem RHSV 4 plenus HV locutus om. V subiciemus HP 5 dominus B Cyprian., deus RSHPV; xupio; LXX initium BRSP Cyprian., initio H, in initiii V 6 in (ante opera) s. I. H2, et in P 7 et om. V antequam om. H 8 consltituertaJ V et priusquam H aquarum om. R inter aquamm et ante omissum hoc antequam montes conlocarentur, cf. Prouerb. et Cyprian. -9 religiones P post regiones omissum hoc et inhabitabilia, cf. Prouerb. et Cypirian. et fines inhabitabiles sub caelo. cum pararet caelum, aderam illi, etcum secerneret suam sedem: cum super uentos faceret ualidas nubes et cum confirmatos ponebat fontes sub caelo, quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens. ego eram cui adgaudebat. cottidie autem iucundabar ante faciem eius, cum laetaretur orbe perfecto. idcirco illum Trismegistus δημιουργὸν TOO seou et Sibylla σύμβουλον appellat, quod tanta sapientia et uirtute sit instructus a deo patre, ut consilio eius et manibus uteretur in fabricatione mundi. Fortasse quaerat aliquis hoc loco, quis sit iste tam potens, tam deo carus, et quod nomen habeat, cuius prima natiuitas non modo antecesserit mundum, uerum etiam prudentia EPITOME 7-10] c. 37, 2. AUCTORES 7 s.J cf. frg. Hermet. ap. Lact. Inst. VII 18, 4: xou πρώτου xat Ivo; Oeou δημιουργός, et Ps.-Apulei. Asclep. c. 26 (pag. 49, 1 Goldb.): deus primipotens et unius gubernator dei. 8 Sibylla] VIII 264. EXPLLATORES 5 s.] Ps.-August. pag. 3 F, cf. Expilatores ad pag. 286, 14. 7 s.] Sedulius (cf. ibid.) δημιουργὸν tou Oeou adnectit ad uersum pag. 290, 2. 8] Ps.-August. pag. 4 A: alio loco filium dei σύμβουλον appellat (sc. Sibylla) id est consilium uel consiliarium. BRHSPVJ 1 pareret SlV 2 segregaret P et cum H 3 faceret ualidas nubes] ualidas faceret desuper nubes Cyprian., cf. ta avw νέϕη LXX facere V cumfirmatos (om. con-) B ponebat C Cyprian. 4 fontes B Cyprian., montes cett.; ϰαὶ ὡς ἀσϕαλει̃ς ἐτƖθει πηγάς LXX quando fortia ■— ego eram cui] teram (a er.) penes illum disponens . ego eram quando a faciebat fortia fundamenta terrae . ego eram cui B fundamente (corr. m. 1 ?) P 6 gaudebat H iocundabar, 0 ex u S2 P2 7 eius] eius in omni tempore Cyprian., ev παντὶ ϰαιρω̩̃ LXX laetaretur (ae ex a et a ex e m. 2) P ad loco Prouerbiorum cf. Roenschium, Zeitschr. f. d. hist. Theol., 1871, pag. 531 88., \\'Beitrdge zur patristischen Bezeugung der biblischen Textgestalt tmd Latinitat. II. Aus Lactantiul, pag. 594 -idcirco] idcirco autem P 8 ante graecum hoc creatorem dei P AGMIOVP constitutorem dei creatorem . ΓΟΝΤΟΥƟЄΥ. S AGMIOVPrON H, THMIOrprON V Sedulius του̃ Oeou] ΟΥΥƟЄOC II ante graecum hoc consiliarium P CVMBOVAON P, CWBOVAON sic B, CVMROAON R, CrNBO- AON H, CVNBVAON S, CVMBOVAON V, om. Sedulius appellat om. P 9 sit om. P 10 ut] ut et HS 11 thoc loco1 B3 qui HSPV 12 haberaJt B3 13 rnott B3 antecesserat B prudentia] potentia B, om. S 19* disposuerit, uirtute construxerit. primum scire nos conuenit nomen eius ne angelis quidem notum esse qui morantur in caelo, sed ipsi soli ac deo patri, nec ante id publicabitur, ut est sanctis litteris traditum, quam dispositio dei fuerit impleta; deinde nec enuntiari posse hominis ore, sicut Hermes docet haec dicens: αἴτιος δὲ τούτου τοῦ αἰτίου ἡ τοῦ θεοῦ ἅτε τοῦ ἀγαθοῦ EPITOME 1-3. 5-293,1] c. 37, 8. AUCTORES 6 et 293, 2] pag. 51* Patric. EXPILATORES 6 et 293,2] Ps.-Aug. p. 4 B: ipse (sc. Mercurius) dixit: filius benedicti dei atque bonae uoluntatis. et ne de eius nomine taedium interrogationis sustineret, secutus adiunxit: cuius nomen non potest humano ore narrari ... loquitur (sc. Mercurius) autem ad filium suum dicens: est autem quis, fili, (edd. filii) inenarrabilis sermo sapientiae sanctus sanctus ... sequitur: de solo deo domino est, omnibus dominante deo mortalibus . et quia ab hominibus indagari non potest, addit et dicit: super homines est. 6—293, 5] Sedulius (cf. ibid.). BRHSPV] 1 uirtus Heumannus, quod esse in cod. Regiomontano testatur Struuius, opusc. I 145; uirtusque coni. Buenemannw primo B 2 eius] quis V moratur H caelis S 5 enarrari B, enuntiare B ore hominis B hominis* (s ex b et u ? er.) P 6 αί̀τιος — βούλησις] AITIO- NAE (om. τούτου) ΤΟΥΑΙΤΙΟΥΗΤΟΥƟЄΑΓЄNЄΤΟΥΑΓΑƟΟΒΟΥ⃟ЄCIC B, ait IOCAЄΤΟΥΤΟΥΤΟΥ ΑΙΝΟΥΗΤΟΥΑΤΑƟΟΥΒΟΥΑΗCΥC R, AITIOCAG Tor- ΤΟΥЄΑΙΟΥЄ ToreeTorATA ror BorBorAecic H, AlflOC Aerorior TOfAIAIOfH ΤΟΥƟЄΑΓЄΤΟΥ ArAeor BOrAHCIC S, HAIKH (in ras. m. 3) ΔЄ Torror (del. m. 3) ΤΟΥΔΙΚ1ΙΟΥ (Δ ex A et K in ras. m. 3) H TOr- ƟЄΑΓЄΤΟΥΑΓΑΟƟΥ BOrAHCIC P, ΑΙΤΙΟΔЄΤΟΥΤΟΥ TOITOT AITIOr H ToreeAre (E fin. ras. ex e tå uid.) ΤΟΥΑΓΑƟΟΥ ROfAHCIC V, AITIOC AG TOYTOT AYTlOr H Tor ƟЄΑΓЄΤΥ APAeor BOrAHCIC Sedulius f, tOU- ὰγαθου̃ StadtmtUllerus, conl. Poemand. c. 14, 9 (pag. 133, 11 Partla.) rJiv όι TO γεννητὸν ὑπὸ TOO Otou γέγονεν, ojcep lativ UKO TOU ayaOoO xat TOU ta Ravra δυναμένου ποιει̃ν; edd. TOU θείου ayaOou, Struuius, opusc. 1149 του̃ θεƖου ϰαὶ ἀγεννήτου ayaOou post ayaOou add. edd. ἥ Oebv προήνεγϰεν, fort. interpretationem lat. qualis est in S et P secuti hanc causa autem huius causae uoluntas boni quae deum prouexit, sed extremis uerbis ƟЄΑΓЄΤΟΥ iUud reddi ostendit etiam interpretatio ap. Sedulium haec causa autem huius causae quae deum prouexit, diuini boni uoluntas; lacuna locum corruptum esse etiam Struuius putat, sed Lact. proximum ou ad τούτου του̃ αἰτίου traxisse uidetur; Ps.-Augustin. filius benedicti dei atque bonae uoluntatis, unde illum εὐλογητου̃ uel legisse in Lactantio suo uel ipsum e corrupta aliqua scriptura fort. ad similitudinem loci Marc. 14, 61 o χριστός, o υἱὸς tOii εὐλογητου̃ conflauisse suspiceris. βούλησις, οὗ τὸ ὄνομα οὐ δύναται ἀνθρωπίνῳ στόματι λαληθῆναι. et paulo post ad filium: ἔστι γὰρ τις, ὦ τέκνον, ἀπόῤῥητος λόγος σοφίας ὅσιος τε περὶ τοῦ μόνου κυρίου πάντων, καὶ πάντα προεννοουμένου Θεοῦ, ὃν εἰπεῖν ὑπὲρ ἄνθρωπόν ἐστιν. sed quamuis nomen eius, quod ei a principio pater summus inposuit, nullus alius praeter ipsum sciat, habet tamen et inter angelos aliut uocabulum et inter homines aliut. Iesus quippe inter homines nominatur. nam Christus non proprium nomen est, sed nuncupatio potestatis et regni: sic enim Iudaei reges suos appellabant. sed exponenda huius nominis EPITOME 8—295, 3] c. 37, 9. AUCTQRES § 5 ss.] cf. Tertull. Apolog. c. 3 (pag. 125). EXPILATORES 8 s.] Isidor. orig. VII 2, 4. BRHSPVj 1 0] OC S ΔΥΝΑΤЄ B, ΔΥΝΤΑΙ R, AINATAI S Sedulius, AVNATA P ANƟΡΩΠΙΝΩ RSV, ANePOIHNO B, AN6PQn»QN (N er.) P, ANƟΡΩΠΙΝΟ Sedulius στόματι λαληθη̄ναι om. P, CTOMATЄΛΑΗƟHNAI. V AAAHsfNAI B, AAHONNAI S ou — λαληθη̃ναι] ΟΥCTЄΟ̃ΝΟΜΑΟΥΑΥΝΑΤЄ- ANTPOIIINOC TOMATI AAAЄOЄNAЄ H 2-5 locum in breuius contractum latine interpretatur Lactantius c. 9, 3 interpretatio lat. eadem in SP, simillima ap. Sedul. 2 €CriN S τις ὼ́] HCQC S, TICΩ V, TICO Sedulius T6XYON V 3 AnOPPCTOC B, ANOPPHTOC S, nOPPHTOC V, ΠΟΡΡЄTOC Sedulius Aoroc S fonv — ἀπόῤῥητος] ЄCΤΙΝΓΑΤΤΑΙΛΟЄC- NONAnOPPCOC H oatdt τε περὶ scripsi secutus OCIOCICfl€PI R, coni. c. 9, 3 ineffabilem quendam sanctumque sermonem; OCIOCOCIOV B, OCJOOCCIOIK H, ΟΥΙΟCOCIOICTIЄPI (-TЄPI P) SP, OCIOC n€PI V Sedulius; oaioc jctpi edd., ὅσιος όσίοις περὶ Struuius του̃ μόνου — ἐστιν (5)] ЄΤΤΟΡΑΛƟ ΤΠΑΝΤΩΝΚΑΙΠΡΟЄΝΝΟΟΥΜЄΝΟΥЄΥΟΝЄΙΠЄΙΠΥΠЄ PANOPQnO- NЄCTIM • S, ΤΟΥΜΟΚΥΡΙΟΠΑΝΤΩΝ · et cetr; H, TOMONOVKVnANPQ KAInPOfNNOOr MЄΝΟΥӨΥΟΝ ЄΙΠЄΙΝΥΠЄP ANӨΡΟΠΟΝЄCTIN (N final. add. m. 3) P μόνου] MONOrH B nANTON B, nATQN V, ΠΑΝΤΟΥ Sedulius 4 nivta addidi, coni. fragm. Hermet. ap. Stob. ecl. I 35, 8 post med. o δημιουργὸς πάντα προὐπιστάμενος et Ps.-Apul. Asclep. c. 28 (pag. 51, 14 Goldb.) praescia omnium rerum diuinitate; cf. interpretat. lat. in SP de solo domino omnium et (et om. S) praesciente omnia deo (deo om. S); ap. Sedulium hoc de solo domino omnium et qui ante mente capitur deo ΠΡΟЄΝΝΟΟΥΜЄ///ΟΥ Sedulius Otov] ӨЄΥ V ΙΠЄIN BR, ЄTIIIN V, ЄΙΠΙΝ Seduiius Avnep B, vnvep R ANQPOIION B, AIIӨΡΩΠΟΝ v, ΑΝθΡΩΠΩΝ Sedulius 5 ЄCТI V interpretatio lat. eadem in SP, similis ap. Sedul. quam*uis (q er.) P ei] et V 6 nullus — tamen et om. V sciat] nouerit B, *sciat P 7 uocabulum et inter] uocabulunt (sic) inter et V alium B, aliud cett. 8 Iesus] itim B1, corr. B* naminatur P1, corr. P3 9 renim\\' B3 10 appellant P ratio est propter ignorantium errorem, qui eum inmutata littera Chrestum solent dicere. erat Iudaeis ante praeceptum ut sacrum conficerent unguentum, quo perungui possent ii qui uocabantur ad sacerdotium uel ad regnum, et sicut nunc Romanis indumentum purpurae insigne est regiae dignitatis assumptae, sic illis unctio sacri unguenti nomen ac potestatem regium conferebat. uerum quoniam Graeci ueteres χρίεσθαι dicebant ungui, quod nunc ἀλείϕεσθαι, sicut indicat Homeri uersus ille: τοὺς δ\\' ἐπεὶ οὖν δμῳαὶ λοῦσαν καὶ χρῖσαν ἐλαίῳ, ob hanc rationem nos eum Christum nuncupamus, id est unctum, qui Hebraeice Messias dicitur. unde in quibusdam Graecis scripturis, quae male de Hebraeicis interpretatae sunt, ήλειμ- μένος scriptum inuenitur, ἀπὸ tou ἀλείϕεσθαι. sed tamen AUCTORES 10] Od. 8 49; p 88. 12 ss.] ἠλειμμένος Aquila interpretatus est I Reg. 2, 35; Ps. 83, 10. 88, 39; Dan. 9, 26 (Origen. Hexapl. ed. Montf. I 276. 599. 607; II 336). EXPILA TOBES 2-7] Isid. orig. VU 2, 2. BRHSPVj 1 eum inmutata] mutata R 2 Chrestum] xpm BH 3 ungentum R, ung\\'u\\'entum V quod (exp. m.2) B, otn. V peruugi RHV, i perunge P ii edd., hi BHSV, om. R, hii (exp. tn. 3) P 4 et] sed B sic (~m. 2) S 5 purpura. (e er.) R 6 adsumaptae B3 sic (- m.2) S ungenti RH 7 uerum om. V XPЄIЄCθЄ B, spatio relicto om. R, ungentum ΚϒΡΙΟCЄCθЄ H, ungueutum XPCICeAI S, XPЄIЄΚθΑΙ P 8 ungi BHV ΑΑΙΦЄCθЄ B, alifeste H, AAЄΙΦЄЄCθΑΙ S, AAЄΙΦЄCOAI P, ΑΑΙΦЄCθΑΙ V sic (~ m. 2) S homericus (om- S) HS 9 inter ille et τοὺς hoc quos propitiabant unxerunt oleo P 10 τοὺς 8\\' ὲπεὶ ouv] KAITOrCMCN B, ΤΟϒΔЄΠΑΙΟϒΝ P, ΤΟϒCΔЄΠ∗ΟΙ̊Ν(\\\\ ? er.) V δμωαὶ — ὲλαίω̩] AMQAIAOVC ANKAIXPЄICANЄAЄΩ S AMQAI RS, OGMOAI B, AMQI P, AMQIA V AOrCAN V X(PI)CAN B, XPEICAN RP CAAID RSV, €A€Q B, CAIAD P, CAAIQN V tus de dee poiun moinusa oeobris anelin H 11 eum] cum V chvistum S2 id est om. V 12 hebraeice RH, hebreice BP, hebraice (ebr- S) SV messia BSP1 (s s. l. add. P1) V, messian H 13 hebraeicis H, hebreicis (ebr- P) BRP, hebraicis SV interpraetatae (e fin. add. m. 3) P ἠλειμμένος edd., MAQMCNOC B, HAIMMЄNOC BV, unctus elimenos S, unctus HAMM€NOC P, elimmenosy H 14 AAЄΙΦЄCθЄ B, ΑΑΙΦЄCθΑ V ante graecum hoc ab unguendo SP graecum sic apotu alipheste H, apotualifesthe S utrolibet nomine rex significatur, non quod ille regnum hoc terrenum fuerit adeptus, cuius capiendi nondum tempus aduenit, sed quod caeleste ac sempiternum; de quo disseremus in ultimo libro. nunc uero de prima eius natiuitate dicamus. In primis enim testificamur illum bis esse natum, primum in spiritu, postea in carne. unde aput Hieremiam ita dicitur: priusquam te formarem in utero, noui te. item: beatus qui erat, antequam nasceretur; quod nulli alii contigit praeter Christum. qui cum esset a principio filius dei, regeneratus est denuo secundum carnem. quae duplex natiuitas eius magnum intulit humanis pectoribus errorem circumfuditque tenebras etiam iis qui uerae religionis sacramenta retinebant. sed nos id plane dilucideque monstrabimus, ut amatores sapientiae facilius ac diligentius instruantur. qui audit dei filium dici, non debet tantum nefas mente concipere, ut existimet ex conubio ac permixtione feminae alicuius deum procreasse, quod non facit nisi animal corporale mortique subiectum. deus autem cum solus adhuc esset, cui permiscere se potuit? aut cum esset tantae potestatis, ut quidquid uellet 3 in ultimo libro] c. 20. 24. EPITOME 5 s. 9 s.] c. 38, 2. AUCTORES 7] ler. 1, 5; cf. Cyprian. pag. 55, 16. 7 s.] locus in Sacra Scriptura non inuenitur, sed accedit quodammodo ad sententiam eorum uerborum quae apud Ierem. subsequuntur (ex interpret. ltala ap. Cyprian.): et priusquam exires de uulua, sanetificaui te et prophetam in gentibus posui te. 9 s.] qui cum — carnem] Cyprian. pag. 73, 3 s. BRHSPV] 3 quod del. R sempiternum est P 4 libro add. H1 uero om. R 5 illum om. H 6 inde H hieremian RH, hieremia S 7 item SV, item alibi B, item apud eundem R, et item apud ipsum P, om. H creatus Heutnannus 8 contingit BPi, n del. P3 9 /po • B filius dei om. PV, sed cf. Cyprian. quod cum a principio filius dei fuisset, generari denuo haberet secundum carnem 10 *mrtiuitas (e er.) S 11 errorem] rorem H circumfu*dit(qu)ae (n ? tr.) B 12 tenebris BI, corr. B1 is iis R, h* (corr. tn. 2) B, his HSP, hi V quae B\\', corr. B3 uerae] diuinae R, uera P1, e ltdd. P3 13 id om. V lucideque H, dilucideque (11 ex e m. 3) P monstrauimus V 14 amaiores V qa uidit S1, qaudi|uit∗∗ S2 15 deril B2 conciperet V 16 extimet S alicuius] cuiusfqua1 R 18 solus adhuc esset] solus sit BSP se permiscere H 19 cum bis R efficeret, utique ad creandum societate alterius non indigebat: nisi forte existimabimus deum, sicut Orpheus putauit, et marem esse et feminam, quod aliter generare non quiuerit, nisi haberet uim sexus utriusque, quasi aut ipse secum coierit aut sine coitu non potuerit procreare. sed et Hermes in eadem fuit opinione, cum dicit eum αὺτοπάτορα et αὺτομήτορα. quod si ita esset, ut a prophetis pater dicitur, sic etiam mater diceretur. quomodo igitur procreauit? primum nec sciri a quoquam possunt nec enarrari opera diuina, sed tamen sanctae litterae docent, in quibus cautum est illum dei filium dei esse sermonem itemque ceteros angelos dei spiritus esse. nam sermo est spiritus cum uoce aliquid significante prolatus. sed tamen quoniam spiritus et sermo diuersis partibus proferuntur, siquidem spiritus naribus, ore sermo procedit, magna inter hunc dei filium ceterosque angelos differentia est. illi enim ex deo taciti spiritus exierunt, quia non ad doctrinam dei tradendam, sed ad ministerium creabantur. ille uero cum sit et ipse spiritus, tamen cum uoce ac sono ex dei ore processit sicut EPITOME 10 s. sermonem] c. 37, 2. AUCTORES 2-5] frg. 62 Abel; cf. frg. 123, uers. 3 Ab., frg. VI 11 ap. Hermannum et eundem ad Argonaut. 14; Lobeckii Aglaopham. I 492 s. 5 s.] cf. p. 26, 2 ss. § 6 ss.] cf. Tertull. Apolog. c. 21 (I p. 198 s.) 9 sanctae litterae] cf. infra § 13-16. 10 sermonem] cf. Cyprian. pag. 64, 16. 11 itemque — esse] Ps. 103,4. 11 s.] cf. Tertull. adu. Praz. c. 7 (II pag. 660): quid est enim, dices, sermo eqs. BRHSPV] 2 existimauimus RV, existimabamus H sic (~ m. 2) S orieus V 3 et om. V generari V non quiuerit] nequierit H 5 non bis R et om. SH fuerat Bl, fuerit B3 6 **opinione fin ? er.) B eum] eum APCЄΝΙΟθΠΑϒΝ B, deum H ΑϒΤΟΠΑΤΡΑ S, ΑϒΤΟ\\'C\\'ΠΑΡΑΤΟΡΑ (C add. et PA del. m. 3) P autopatora autometora (et om.) H AIMTOOMHTOPA P3 7 ra\\' P2, profectis H pater dicitur] praedicitur patèr B 8 primo P nec sciri] nesciri R 9 narrari PV sacraw B 10 dicent V sermonem] sermonem siue etiam rationem B 11 locus itemque ceteros - nobis reuelaret (297,5) om. a Bl (uerba itemque ceteros post rationem s. 1., cetera in mg. inf. add. B3) V, sed defenditur loco Epit. 37, 3 ex omnibus angelis, quos idem deus de suis spiritibus figurauit; cf. ad pag. 297, 9 12 est] et HS significat ante H 14 ore sermo] sermo ex ore RS 15 ceterosque] et ceteros S 16 tacitu (sic) spiritu H tradendam om. H 18 sic (~ m. 2) S uerbum, ea scilicet ratione, quia uoce eius ad populum fuerat usurus, id est quod ille magister futurus esset doctrinae dei et caelestis arcani ad homines perferendi. ipsum primo locutus est, ut per eum ad nos loqueretur et ille uocem dei ac uoluntatem nobis reuelaret. merito igitur sermo ac uerbum dei dicitur, quia deus procedentem de ore suo uocalem spiritum, quem non utero, sed mente conceperat, inexcogitabili quadam maiestatis suae uirtute ac potentia in effigiem, quae proprio sensu et sapientia uigeat, conprehendit; et alios item spiritus suos in angelos figurauit. nostri spiritus dissolubiles sunt, quia mortales sumus, dei autem spiritus et uiuunt et manent et sentiunt, quia ipse immortalis est et sensus ac uitae dator. nostrae uoces licet aurae misceantur atque uanescant, tamen plerumque permanent litteris conprehensae: quanto magis dei uocem credendum est et manere in aeternum et sensu ac uirtute comitari, quam de deo patre tamquam riuus de fonte traduxerit! quodsi quis miratur ex deo deum prolatione uocis ac spiritus potuisse generari, si sacras uoces prophetarum cognouerit, desinet profecto mirari. Solomonem patremque eius Dauid potentissimos reges fuisse et eosdem prophetas etiam iis fortasse sit notum, qui diuinas litteras non attigerunt: quorum alter, qui posterius regnauit, Troianae urbis excidium centum EPITOME 17—298, 2] c. 37, 7. AUCTORES 9 et alios - figurauit] cf. ad pag. 296, 11. BRHSPV] 1 ea scilicet ratione] scilicet e ratione B (i. e. B3) 2 magister] mg ex mr 82 3 caelestisS2 perferendo B (i.e. B3) quod ipsum H, \\'pl ipsum SJ 4 est om. H ad nos] nobis H 5 igitur] autem BHV ac] et V uerum V 6 procreantem R, procedeute (m. 2) S \\'uocalem1 B3 7 iurercogitabili B3 8 uirtute* fm er.) V effigiem] effigiem similitudinis suae B qui B 9 et ante sapientia] ac R locus et alios item - traduserit (17) om. a B1 (in mg. add. Br) V, sed una cum loco pag. 296, 11 ss. uerbis Epitomae defenditur 10 suos om. S dissolu*biles R, solubiles S 11 manent] audiunt S 13 uocis B aura B 15 uoce ( ̃m. 3) P pr. et otn. BS 16 pr. de om. P 17 transduxerit H ex deo om. S deo] duo V 17 cognouerat Bt, corr. B2 19 salomob nem HSV 20 dauit B potissimos H iiis P3, his BHSplV, iis R 21 notum sit B non diuinas litteras B 22 troianae (e add. m. 3) P et quadraginta annis antecessit. huius pater diuinorum scriptor hymnorum in psalmo XXXII sic ait: uerbo dei caeli AUCTORES 2] Ps. 32, 6; cf. Cyprian. pag. 64,18. BRHSPVj 1 et om. P annrs1 82 scriptor hymnorum om. P 2 uerbo C cum Vulg. et Cypriani codd. A W, sermone Cypriani codd. LMB, Tertull. adu.Hermog. c.45 (lIp. 37i), adu.Prax. c. 7 (lIp. 660), c.19 (p. 678). postulatur paene propter ea quae inde a § 6 et c. 9, 1-3 disputantur, unum saltem testimonium S. Scripturae quo sermo dei appelletur, cum praesertim et Epit. c. 37, 2 sermo tantum dei, non uerbum nominetur et infra c. 29, 6 similis sit locus cum igitur a prophetis .. sermo dicatur et ap. Cyprianum, cuius Testimonia potissimum Lact. per totam hanc partem libri sequitur, p. 64, 16 lemma sit quod Christus idem sit sermo dei (cf. etiam Tertullianum de sermone dei disputantem et testimonia ab eo adlata adu. Prax. c. 5. 7 s. 11. 13. 15. 19 al.). grauissimum uero accedit illud, quod uestigia quaedttm inueniuntur (cf. ad proxima uerba solidati et eius, p. 299, 11 fuit, p. 302, 2 illum et illo, al.), quibus indicatur Lactantium codice Testimoniorum Cypriani qui esset simillimus codicis L (Vindobonensis) usum esse, quo in codice L e recensione quadam Italae, quam Tertullianus quoque adhibere solet (cf. Boenschium, das Neue Testament Tertullians p. 250 s., Itala u. Vulg. p. 4 cum adn. 7) constanter sermo dicitur, nota uerbum. atque etiam uno S. Scripturae loco nomen illud seruatum est in codice H, p. 299, 2 sermonem: quod hoc ipso loco, quo exceptis Tertulliano et codicibus quibusdam Cypriani omnes testes uerbum habere uidentur (cf. Sabaterium II 91), a librario in codicem H inlatum esse minus credibile est, nisi forte uigente etiamtum Italae memoria in arcJtetypo nostrorum codicum adscriptum inde in codicem H inrepsisse sumitur; serinonem autem hoc loco qui Lactantium scripsisse sibi persuadet, etiam p. 299, 4 sermo et 6 sermonem restituendum esse concedat necesse est. quare aut statuendum est Lactantium aliqua de causa in testimoniis nomine sermo uti noluisse et in locos S. Scripturae e Cypriano petitos nomen uerbum sua aetate fort. usitatius induxisse, id quod eo facilius fieri poterat, quod twn solum uiginti fere locos S. Scripturae habet qui non inueniuntur apud Cyprianum, ex alio uidelicet auctore aut ex sua scientia additos, sed ne omnium quidem eorum quos cum illo communes habet locorum eandem quatn ille formam exhibet [cf. adn. crit. ad c. 12, 4 (Is. 7,14 accipiet in uterum), \\'Auctores\\' ad c. 12, 12 (Dan. 7, 13 s.), § 18 (Is. 45,1-3), c. 13, 19 (Is. 11, 10), c. 14, 6 (Zach. 8,1-8) al.]; aut id sumendum est, non solum omnibus illis locis eiecto sermo nomine uerbum ex Vulgata inlatum esse, sed etiam § 8 sicut uerbum, § 9 ac uerbum, c. 9, 1 uerbum siue additamenta esse interpolatoris: quod uiolentum sane remedium uix quisquam adhibere audeat (cf. infra c. 15, 10 cum ipse esset dei uerbum et Tertull. Apulog. c. 21, I p. 201, ostendens se esse uer- solidati sunt et spiritu eius omnis uirtus eorum. item rursus in psalmo XLIIII: eructauit cor meum uerbum bonum, dico ego opera mea regi, contestans uidelicet nulli alii opera dei esse nota nisi filio soli, qui est uerbum dei et quem regnare in perpetuum necesse est. item Solomon ipsum uerbum dei esse demonstrat, cuius manibus opera ista mundi fabricata sint. ego inquit ex ore altissimi prodiui ante omnem creaturam. ego in caelis feci ut oreretur lumen indeficiens, et nebula texi omnem terram. ego in altis habitaui et thronus meus in columna nubis. Iohannes quoque ita tradit: in principio fuit uerbum et AUCTORES 2] Ps. 44,2; cf. Cyprian. p. 64, 17. 7] Ecclesiastic. 24, 5ss. (3s. LXX); cf. Cyprian. p. 62, 15; Ecclesiastici locum Lact. cum Cypriano tribuit Salomoni, cf. Roenschium, Zeitschr. f. d. histor. Theol. 1871 p. 609 s. 101 Io. 1, 1-3; cf. Cypriau. p. 65, 2. bum dei id est Xdyov); aut eo confugiemus, ut Lactantium testimonia tam sermo quam uerbum nominis dedisse dicamus ita, ut fort. p. 298, 2 sermone dei, 299, 2 sermonem (cf. cod. H), 4 qui (!) est sermo, 5 s. ipsum sermonem scriberet, in loco autem celeberrimo notissimoque Ioannis (§ 16) uerbum adhibere uelltt, quod quin pro nomine sermo in recensione quadam usitatissima Italae hoc loco fuerit, inde ab Hieronymo receptum, propter plurima testimonia (ef. Sabaterium III 385) dubitari non potest. dT* (i in ras.) ex dni ut uid. H2 solidati liHSPV cum Cypriani codd. LMB, firmati B cum Vulg. et Cypriani codd. A W BBHSPVJ 1 spti (u in ras. ex s? ne. 1 ?) P eius PV cum Cypriani codd. LB et Tertulliano adu. Prax. c. 7 (ef. adu. Hermog. c. 45 ipsius, om. oris), oris eius BRHS cum Vulg. et Cypriani codd. A WM. ad loco Psalmi cf. Roenschium, Zeitschr. f. d. hist. Theol. 1871 p. 588 idem S 2 quadragesimo quarto tertio R, XLIII. H eructuauit RPae (alt. u expunx. PU), fort. recte; cf. Roenschium, I. c. p. 589 s., Itala u. Vulgata p. 362. 467 uerbum BRSPV cum Cypriani codd. AWMB et Vulg., sermonem H cum Cypriani cod. L et Tertull. aclu. Hermog. c. 18 (II p. 355), adu. Prax. c. 7 (II p. 660), c. 11 (p.665); cf. ad 298, 2 4 ali R, alio H soli om. B uerbumj cf. ad 298,2 et quem — uerbum dei om. R 5 solomon B, sal- cett. ipse BV 6 uerbumj cf. ad 298, 2 7 fabricata (tert. a ex i m. 3) P sunt BS (sed ex sint S1), Sunt P prodiui* H ante bis P 8 oreretur BR\\'SV cum Cypriani codd. LWM1, oriretur R2 (i ex e) HP cum rell. Cypriani 10 ad loco Eccles. cf. Roenschium p. 609 iohannes C 11 ita om. B tradidit HPar fuit R cum Cypriani codd. LB pag. 65, 3 et 70, 7, erat BHSPV cum Vulg. et rell. codd. Cypr. uerbum erat aput deum et deus erat uerbum. hoc fuit in principio aput deum. omnia per illum facta sunt et sine illo factum est nihil. Sed melius Graeci λόγον dicunt quam nos uerbum siue sermonem: λόγος enim et sermonem significat et rationem, quia ille est et uox et sapientia dei. hunc sermonem diuinum ne philosophi quidem ignorauerunt, siquidem Zenon rerum naturae dispositorem atque opificem uniuersitatis λόγον praedicat, quem et fatum et necessitatem rerum et deum et animum Iouis nuncupat, ea scilicet consuetudine, qua solent Iouem pro deo accipere. sed nihil obstant uerba, cum sententia congruat ueritati. est enim spiritus dei quem ille animum Iouis nominauit. nam Trismegistus, qui ueritatem paene uniuersam nescio quo modo inuestigauit, uirtutem maiestatemque uerbi saepe descripsit, sicut declarat superius illut EPITOME 2 s.] c. 37, 4. 5 s.] c. 37, 2. .AUCTORES 3 s.] cf. Tertull. adu. Prax. c.5, II p.658 (hanc — appellamus); Apolog. c. 21 (I p. 198). 7 ss.] cf. Laert. Diog. VII 134.135 extr. 147; Tertull. Apolog. ibid. 15 superius illut exemplum] p. 293, 2. EXPILATOBES 4 s.] Ps.-Augustin. c. quinque haeres. uol. VHI appendic. p. 8 D Maur.: melius Graeci dicunt λόγος fkoyov scribendum uid.). λόγος quippe uerbum significat et rationem. BRHSPVJ 1 fuit C (nisi qttod erat in ras. ex fuit B3 cum Vulg.) cum Cypriani codd. LB in] a RV 2 omnium Rl illum B cum Tertull. adu.Hermog. c.20 (lIp. 357), ipsa R1, ipsum R2HSPV cum omnib. codd. Gypriani et Vulgata; cf. st\\' αὺτοῡ LXX 3 illo B cum Cypriani codd. LWMB et Tertull. adu. Hermog. c. 20 (II p. 357), cf. adu. Prax. c. 7.15 (II p. 660. 674), de resurr. earn. c. 5 (11 p. 474), ipso RHSPV cum Cypr. cod. A et Vulgata; cf. χωρὶς αὺτοῡ LXX nihil est factum R, nihil factum est V ad loc. Ioannis cf. Roenschium p. 615 4 grecia V logon BS, logos H quam om. V si*e (n er.) sic V 5 sermone (~ m. 2) S logou B, logos H enim et sermonem om. P 6 dei om. B 7 nec HS siquidem om. R zeno RSPV 8 dispositionem B1, in ras. corr. B* logõlB, logon (g ex c m. 2) H, AOrON V praedica**t (ui er.) B 9 et om. H factum RacSac (e expunct.) HV necessitate H 10 cousuetudine] condicione B 11 Iouem] iouem (add. m. 3) ietiam (eti m. 2) B dum R 12 ueritatis H 14 nescit B uirtute (~ m. 2) S uirtutemque, om maiestatem V 15 uerbis B sic (~ m. 2) 8 exemplum, quo fatetur esse ineffabilem quendam sanctumque sermonem, cuius enarratio modum hominis excedat. Dixi de natiuitate prima breuiter ut potui. nunc de secunda, quoniam controuersia est in ea maxime, latius disserendum est, ut ueritatem scire cupientibus lumen intellegentiae praeferamus. In primis igitur scire homines oportet sic a principio processisse dispositionem summi dei, ut esset necesse adpropinquante saeculi termino dei filium descendere in terram, ut constitueret deo templum doceretque iustitiam, uerum tamen non in uirtute angeli aut potestate caelesti, sed in figura hominis et condicione mortali, et cum magisterio functus fuisset, traderetur in manus inpiorum mortemque susciperet, ut ea quoque per uirtutem domita resurgeret et homini, quem induerat, quem gerebat, et spem uincendae mortis offerret et ad praemia inmortalitatis admitteret. hanc ergo dispositionem ne quis ignoret, docebimus praedicta esse omnia quae in Christo uidemus esse conpleta. nemo adseuerationi nostrae fidem commodet, nisi ostendero prophetas ante multam temporum seriem praedicasse, fore aliquando ut filius dei nasceretur sicut homo et mirabilia faceret et cultum dei per totam terram seminaret et postremo patibulo figeretur et tertio die resurgeret. quae omnia cum probauero eorum ipsorum litteris qui deum suum mortali corpore utentem uiolauerunt, quid aliut EPITOME 24-302, 2] c. 36, 1 (quid — religiosa). B(G)RНSPV] 1 fateretur B 2 imoduim H2 hominis] sermonis H 3 rprimal B7 ut potui om. H 4 maxima BP3 (a. I. corr., maxime Pl) V 7 primis (aU. i ras. ex u) H precessisse V 8 adpropinquantes (exp. IH. 1 ?) P 10 rerum B1, in ras. corr. B3 11 non in uirtute] non modo quidem uirtutem H potestatem H in] et in SH figuram V 12 conditionem pi, m ckl. P3 et ante cum] ut B edd. fuisse H 13 traderet ( ̃m. 2) S ea* (m er.) R 14 et] ut B, retl P3 a (quem iudu)- [era]t incipit codicis G pag. 75 (63), cuius in uerss. 1- 5 pauca legebantur 15 quemrqua (ante gerebat) B1 et] in B*r (nunc eras.) G spe ( ̃m. 2) B uincendarel B2 offerret om. H, afFerret edd. 17 praedicata V 18 uidebimus pI, bi del. P3, uidebamus V 19 temporum] annorum B 20 ut aliquando S ut om. P sic (~ m. 2) S 21 homo om. P miralia V itojtam H1 22 pr. et om. H et tertio die resurgeret om. R 24 summum B, suum V3 utendum B uiolauerint V1 obstabit quominus ueram sapientiam clarum sit in hac sola religione uersari? Nunc a principio totius sacramenti origo narranda est. maiores nostri, qui erant principes Hebraeorum, cum sterilitate atque inopia laborarent, transierunt in Aegyptum rei frumentariae gratia ibique diutius commorantes intolerabili seruitutis iugo premebantur. tum misertus eorum deus eduxit eos ac liberauit de manu regis Aegyptiorum post annos quadringentos et triginta duce Moyse, per quem postea lex illis a deo data est. in qua eductione ostendit uirtutem maiestatis suae deus. transiecit enim populum medio mari rubro praecedente angelo et scindente aquam, ut populus per siccum gradi posset, quem uerius, ut ait poeta, curuata in montis faciem circumstetit unda. qua re audita tyrannus Aegyptiorum cum magna suorum manu insecutus et mare adhuc patens temere ingressus coeuntibus aquis cum omni exercitu deletus est. Hebraei uero ingressi in solitudinem multa mirabilia uiderunt. namque cum sitim EPITOME 3-10] c. 38, 3. AUCTORES 14] Verg. Georg. IV 361. EXPILA TORES 15-18] of. Sulpic. Seuer. Chron. I 15, 5 s. B(G)RHSPV] 1 obstauit V clarum sit ueram sapientiam R sola. (m er.) V 3 sacramenti (i ex a) V maioris Vac 4 nostris V hebreorum (hae- H) BHSV, haebraeorum P sterelitate Bl (corr. B2) H 5 aquae etBt, aqu∗e B3 6 intolerabilis RS, intollerabili H, intolerabilis C-is ex es) P, intolerabili (tert. i ex e) V 7 tunc HP miser*tus (1 er.) B deduxit P 8 rregisl B3 ann,o»i S2 9 et om. SP ducem V mose S, moysen (n ras. ex m) V postea per quem B 10 educatione H ostenditur V magestatis P1, corr. P3 11 transiecit B, traiecit cett. antecedente S 12 et scindente] exscindento (-m. 2) S transgredi B 13 a Gilius ut ait poeta incipit codicis G pag. 76 (64) paene tota lecta uerius] uergilius B, idem fuerat in G, uertus (1 er.) P fit ait poeta Bx, ut ait poeta B2 14 montibus P, montis/// V1 facie BGH, faciem, sed m del. m. 3 P; faciem Verg. circumstitit S tunjda V 15 quam rem auditam BG 16 et] est et H, est V athuc B, adlthuc G 17 exercitu* (m er.) B delusus S hebrei BSPV, haebrei H ingressi BGP, egressi RHSV; cf. ingressos eremum Sulpic. Seuer. pag. 17,13 18 solitudinem BGRP, solitudine HSV multa om. Bl (s. I. add. B3) G sitf* V paterentur, ictu uirgae rupe percussa prosiliuit fons aquae populumque recreauit. quo rursus esuriente caelestis alimenti pluuia descendit; quin etiam coturnices in castra eorum uentus inuexit, ut non modo pane caelesti, sed etiam instructioribus epulis saturarentur. pro his tamen diuinis beneficiis bonorem deo non reddiderunt, sed depulsa iam seruitute, iam siti fameque deposita in luxuriam prolapsi ad profanos Aegyptiorum. ritus animos transtulerunt. cum enim Moyses dux eorum ascendisset in montem atque ibi quadraginta diebus moraretur, aureum caput bouis, quem uocant Apim, quod eos in signo praecederet, figurarunt. quo peccato ac scelere offensus deus inpium et ingratum populum pro merito poenis grauibus adfecit et legi quam per Moysen dederat subiugauit. postea uero cum in deserta quadam parte Syriae consedissent, amiserunt uetus nomen Hebraei, et quoniam princeps examinis eorum ludas erat, Iudaei appellati et terra quam incoluere Iudaea. et primo quidem non dominio regum subiecti fuerunt, sed populo ac legi ciuiles iudices praesidebant, non tamen in annum constituti sicut Romani consules, sed perpetua iurisdictione subnixi. tum sublato iudicum nomine potestas regalis inducta est. uerum iudicibus regimen eorum tenentibus EPITOME 5-11] c. 38, 4. 16 (Iudaei)] c. 38, 3. AUCTORES § 11 s.; c. 11, 1] Cyprian. pag. 38, 20 s. EXPILATORES 10 s.] cf. Isidor. orig. VIII 11, 86. B(G)RHSPVJ 1 uirge P1, uirgo P3, sic saepissime corr. m. 3 rupe percussa] rupae percussa petra G prosiluit HV 2 quo rursus — pane caelesti (4) om. S rursum B caelesti P alumenti B, aliraenti* (s er.) V 3 discendit P in castra in P1, alt. in del. P3 4 inuox P, induxit V instructoribus S 5 aepulis BHP, [ae]pulis G saturentur S tam P 6 sed depulsa — transtulerunt om. S. sitim B 7 luxuriem PV 8 ri*tus V moses S 8 demoraretur P 10 aureu (-m. 2) S [u]obis G api S eos in signo] o signo V 11 precederent H 12 pro om. BG meritis H 13 mosen S dedarat V 14 deserto BG conseddissent H 15 hebrei BGV, ebrei S, haebrei P; an eiciendtim ? in examinis desinit codicis G pag. 76 (64) eiajninisi F2 16 iudei SP appellati] sunt appellati H edd. terra S, terram BBHP1 (m del. P3) V 17 iudea BP, iuda R, iudaeam H dominrilo P regem R\\', regio s. l. corr. R7 18 praesidabant P1, corr. P3 19 iurisdicione S, iurisdictione, sed c ckl. m. 3 P 20 subnixa H tunc H 21 regimen (i ex e m. 2) R prauas religiones saepe susceperant, atque offensus ab iis deus totiens alienigenis subiugabat, donec rursus paenitentia populi mitigatus liberaret eos seruitute. item sub regibus finitimorum bellis ob delicta uexati, postremo capti abductique Babylonem poenas inpietatis suae graui seruitio pependerunt, donec Cyrus ueniret in regnum, qui statim Iudaeos restituit edicto. exinde tetrarchas habuerunt usque ad Herodem, qui fuit sub imperio Tiberii Caesaris: cuius anno quinto decimo id est duobus Geminis consulibus ante diem decimum Kalendarum Aprilium Iudaei Christum cruci adfixerunt. hic rerum textus, hic ordo in arcanis sanctarum litterarum continetur. sed prius ostendam qua de causa in terram uenerit Christus, ut fundamentum diuinae religionis et ratio clarescat. Cum saepe Iudaei praeceptis salutaribus repugnarent atque a diuina lege desciscerent aberrantes ad inpios cultus deorum, tum deus iustos et electos uiros sancto spiritu inplebat, prophetas, in media plebe constituens, per quos peccata ingrati populi uerbis minacibus increparet et nihilominus hortaretur ad paenitentiam sceleris agendam: quam nisi egissent atque abiectis uanitatibus ad deum suum redissent, fore EPITOME 14-305, 3] o. 38, 5. AUCTORES 15-17. 305, 3—6] cf. Cyprian. pag. 39,19. BRHSPV] 1 susceperunt B ad H hiis P1, h det. Ps, his cett. 2 post totiens hoc eos BRP, dos S 1, eos ras. corr. S1 alienis H rursus om. R 3 seruituW\\' (~ er.) S 4 adductique V babylone B, in babilonem S 5 poenos Bac ppenderunt P 6 c6yrus (exp. m. 1 ?) P iudeos BP; hinc uariae scripturae huius uocis non adferentur 7 exin B tethrarcas BV 8 T. S, tiberi V ■ XV • (pumta om. V) HSV id est om. B, idem H 9 conss. Rl (s. 1. sulibus add. R2) V, cons. S, CONSS. P X. (•X• V) Kal. RPV, XKi S 10 apriles R, ap. S, aprit P, apr. V aut eundevi atque Lact. aut alios dies tradunt ceteri auctores; cf. Lipsium, die Pilatus-Acten, ed. alt. (1886) p. 27 cruci (1 ex e m. 2) R affige- runt R1, corr. R2, adfecerunt H hic] is H testus Rl, corr. R2 11 in om. P arctoanis R, arcani P sanrctarum R2 12 terra HSl (~add. S3) Y **uenerit (In er.) B, uenerat P 15 a om. H, a* (d er.) S disciscerent HP ad ex ab S2 cultis H 16 tunc B uiros S2 spiritu sancto S inplebat] repletba,t iterum H7 17 plene Bl, corr. B2 18 ingrata V et] e P ortarentur V 20 atque] et S sum R ut testamentum suum mutaret id est hereditatem uitae inmortalis ad exteras conuerteret nationes aliumque sibi populum fideliorem ex alienigenis congregaret. illi autem a prophetis increpiti non modo uerba eorum respuerunt, sed quod sibi peccata exprobrarentur offensi eos ipsos exquisitis cruciatibus necauerunt. quae omnia diuinae litterae signata conseruant. dicit enim propheta Hieremias: misi ad uos seruos meos prophetas. ante lucem mittebam, et non audiebatis me neque intendebatis auribus uestris, cum dicerem uobis: conuertantur unus quisque a uia sua mala et a nequissimis adfectationibus uestris, et habitabitis in terra ista, quam dedi uobis et patribus uestris a saeculo usque in saeculum. nolite ambulare post deos alienos, ut seruiatis eis, et ne incitetis me in operibus manuum uestrarum ad disperdendos uos. Hesdras etiam propheta, qui fuit eiusdem Cyri temporibus a quo Iudaei EPITOME 2-6] c. 38, 6. AUCTORES 7] Ier. 25, 4—6; cf. Cyprian. p. 39, 20. 15] II Esdr. (Nehem.) 9, 26; cf. Cyprian. p. 40,11. BBHSPVJ 1 hereditate (~m. 2) S, heredilatem (. m. 3) P post uitae add. et H7 inmortalitatis H 2 sibi populum bis V1, alt. del. F2 fideliorum H 3 a postea add. P 4 increpiti RV, increpeti H, increpati BSP; cf. c. 14,17; 16,12 5 exprobrarentur B2 exquisitis (tert. i ex o m. 1 ?) P 6 negauerunt V conserbant BI, corr. B2 8 audiebatis BRHV cum Cypriano, obaudiebatis SP 9 aurirbuls B1 cum dicerem uobis] dicens Cyprian., λέγων LXX 10 conuertantur recepi, conuerta*tur (n er.) B, cf. conuerta*tur Cypriani cod. L, conuertatur cett. Lactantii et Cypriani codd., edd.; ἀποστράϕητε ἔϰαστος LXX conuertantur — dedi uobis (12) om. S unus quisque uestrum s. l. add. B* a post et] a* (d er.) H 11 adfectationibus BV cum Cypriani codd. bi paene omn., adfectionibus RHP cum Cypriani cod. B habjtatas P 12 ista om. B parentibus B 13 usque] et usque S cum Cypriani cod. MI et Vulg. 14 et (ante ne) RHS cum omn. codd. Cypriani pag.40,5; pag. 324,2; pag. 355,3; et om. BPV pariter Pirmic. Mat., de err. prof. rel. c. 28, 12) ante et ne incitetis omissum hoc et ne adoraueritis eos, cf. Ierem. d Cyprian. 15 manum V uestrarum R1, urarum (~ m. 2) S dispergendos P *uos (s eras.) S ad locum leremiae cf. Roenschium p. 573 haesdras B, hesdra P, esdras V 16 fuirtl P3 IVIIll. Lact. 1. 20 sunt restituti, sic loquitur: desciuerunt a te et abiecerunt legem tuam post corpus suum et prophetas tuos interfecerunt, qui obtestabantur eos ut reuerterentur ad te. item Helias m libro Basilion tertio: aemulando aemulatus sum domino deo omnipotenti, quia dereliquerunt te filii Israhel, altaria tua demolierunt et prophetas tuos interfecerunt gladio: et remansi ego solitarius et quaerunt animam meam auferre eam. propter has illorum inpietates abdicauit eos in perpetuum, itaque desiit prophetas mittere ad eos. sed illum filium suum primogenitum, illum opificem rerum et consiliatorem suum, delabi iussit e caelo, ut religionem sanctam dei transferret ad gentes, id est ad eos qui deum ignorabant, doceretque iustitiam, quam perfidus populus abiecerat. quod iam pridem denuntiauerat se esse facturum, sicut Malachiel propheta indicat dicens: non est mihi uoluntas circa uos, dicit dominus, et sacrificium acceptum non habebo ex manibus EPITOME 8-14] c. 38, 6. 16—307, 2] c. 43, 5. AUCTORES 4] III(I) Reg. 19,10; cf.Cyprian. pag.40,7. 10 primogenitum] pag. 286,9. 11 opificem rerum] twv rcavrwv ποιητής pag. 287, 2, cf. pag. 15, 20. consiliatorem] pag. 291, 8. 12 ss.; c. 13, 1; c. 20, 11] cf. Cyprian. pag. 54, 1; 58, 13. 15] Mal. 1, 10 s.; cf. Cyprian. pag. 50, 7. BRHSPVJ 1 restituti*is (s er.), om. sic, S a te ovi. R et abiecerunt — ad te (3) om. S 2 suum om. R 3 reuertarentur F1 a te H 4 ad loco Esdrae cf. Roetischium pag. 601 helpas 121 Basilion] regnorum V tertio] tertio ait B aemula*tus V 5 suum Bl, pr. u del. B1 6 te B2, e R, itej H2 filiril Bz israhel RH, isdrahel BI, istrael B\\', ihl S, isrf PV altaria BlH cum Cypriano et Vulg., etiam in LXX copula deest; et altaria B3 (s. I. add.) RSPV demoliarunt H 7 solus HV cum Cypriani codd. MB et Vulg. 8 auferre] ut auferant P cum Vulg. eam BRHSP cum Cypr. cod. L (eam a me Cypr. cod. M) et Vulgata, a me V cum Cypriani codd. AB, sed cf. LXX ζητοῡσι τὴν ψυχήν p.ou λαβεῑν αὺτήν ad loc. Regum cf. Roenschium pag. 542 has] \\'uas in ras. Str 9 eorum H *abdicauit S 10 ad om., sed s. I. est rasura, S 12 Labi V ecelo S, aecelo P 13 ad eos om. V doceret V 14 abiceret R se denuntiauerat S adnuntiauerat V 15 se esse] sese B sic S malachihel H, malaehiieL P indicat dicens] adnuntiat dicens H, dicit SP iudicat Bx, in ras. corr. B3 17 et — manibus] sacrificia non accipiam de manibus V abeo S ex] in H uestris, quoniam a solis ortu usque in occasum clarificabitur nomen meum apud gentes. item Dauid in psalmo XVII: constitues me in caput gentium: populus quem non cognoui seruiuit mihi. Esaias quoque sic loquitur: uenio colligere omnes gentes et linguas, et uenient et uidebunt claritatem meam. et dimittam super eos signum et mittam ex iis conseruatos in gentes quae longe sunt, quae non audierunt gloriam meam, et nuntiabunt claritatem meam in gentes. uolens igitur deus metatorem templi sui mittere in terram noluit eum in potestate et claritate caelesti mittere, ut ingratus in deum populus in errorem maximum induceretur ac poenas pro facinoribus suis luerent qui dominum ac deum suum non recepissent: quod olim prophetae cecinerant sic esse futurum. Esaias EPITOME 4—6] c. 48, 6. AUCTORES 3] Ps.17, 44 s. ; cf. Cyprian. pag. 55,13. 4] Is. 66,1ss.; cf. Cyprian. pag. 56,14. 10 metatorem templi] Ezech. c. 40 ss. BRHSPVJ 1 quoniam C cum codd. Cypriani et plerisque testibus Italae, quia Epit. 43, 5 cum paucis testibus Italae; cf. Sabaterium II 1006 ft. usque C Epit. Cypriani codd. BM, et usque rell. Cypr., sed xal om. cod. Alexandr. LXX in Bl cum cett. et codd. Cypriani (cf. Tertull. adu. Marc. III22, II pag. 153), ad B3 cum Vulg. (cf. etiam Tertull. ibid. IV 1, pag. 161) clarificabitur CEpit., clarificatum est Cyprian., δεδό- ξασται LXX 2 apud] inter B ad loco Malach. cf. Boenschium p. 585 idem H 3 XVII SP, XV BI, XVI BWV (idem numerus in Cypriani codd. LMB, haud scio an Lactantio restituendus), numerum om. H ante constitues hoc ait B 4 cognoui* (t er.) S seruiuit V cum plerisque codd. Cypr. et Vulgata, seruiet BRHSP cum Cypr. cod. A, sed cf. eSouicuae LXX ad loc. Psalmi cf. Boenschium pag. 587 eseias BB, et esaias P 6 demittam B 7 iis R, his BHSPV cum codd. Cypriani post gentes graeca εὶς θαρσὶς — xai εὶς τἀς vrjaou; cum Cypriano om. Lact., cf. Roenschium pag. 564. 619 8 sunt quae] sunt qua H, sunt et que P inter audierunt et gloriam omissa haec nomen meum neque uiderunt, cf. Cyprian. et Isai. 9 nuntiauerunt V 10 sumittere (om. sui) S 11 celesti et claritate H ut] et V eum B 12 errorem] e rerum H poenas] poa (p ex p tn. 2) ac poenas V 13 luerent] luerunt (alt. u linea del.) B, lucerent (exp. m. 2) V, lueret BHSP edd. ac] et B, om. H recepissent BHSV, recepisset BP edd. 14 cecinerunt (-r S) BHS futurum codd. recent., facturum C edd., sed cf. c. 18,13 haec autem sic 20. enim, quem ipsi Iudaei serra consectum crudelissime necauerunt, ita dicit: audi caelum et percipe auribus terra, quoniam dominus locutus est: filios generaui et exaltaui, ipsi autem me spreuerunt. agnouit bos possessorem et asinus praesepem domini sui: Israhel autem me non agnouit et populus me non intellexit. Hieremias quoque similiter ait: cognouit tempus suum turtur et hirundo, et ruris passeres custodierunt tempora introitus sui, populus autem meus non cognouit indicium domini. quomodo dicetis: sapientes sumus et lex domini nobiscum est? in cassum facta est metatura falsa scribae, confusi sunt sapientes, trepidauerunt AUCTOBES 2] Is. 1, 2 s.; cf. Cyprian, p. 40,16. 7] Ier. 8, 7—9; cf. Cyprian. pag. 41, 11. futura esse — denuntiatum est; VII18,1 haec ita futura esse — cecinerunt; Epit. 39, 1 haec sic futura — praedixerant; 41, 1 quae — sic futura esse praedixerant eseias BR, lyjsaias 82 BRHSPV] 1 enim] quidem V ipsi BHI, idem in mg. add. H2, idem ipsi RSPi cf. Sittelium, die lok. Verschied. d. lat. Spr. pag. 115 2 auribus percipe S 3 generaui H cum Cypriani (pag. 40, 17) codd.LM, genui BRSPV cum Cypriani codd. AB, ro-rt. recte, eadem uarietas ap. Cypr. etiam pag. 273,16; 430, 9 et ap. alios testes Italae, cf. Sabaterium 11515; enutriui Vulg. extalui BI, ex∗altaui B2 4 spreuerunt me P spraeuerunt B, spreuerunt H7 adgnouit, sed d del. m. 3 B possessorem BR cum Cypriani (pag. 40, 18) codd. LB (cf. pag. 273, 17), possessorem suum HSPV cum Cypriani rell. codd. et Vulg., sed cf. LXX fyvto βοὺς tov ϰτησάμενον 5 praesepem BHar (m er.) cum Cypriani codd. LV, praesepium BSPV cum rell. Cypr. codd., praesepe Vulg. i cf. Boenschium pag. 543 et Itala u. Vulgata pag. 260 6 agnouit H cum Cypr. codd. LM, cognouit BBSPV cum rell. Cypr. et Vulg. populus meus edd., sed ex Vulg., contra codices Lact. et Gypr. (exc. Mz), cf. LXX Ó λαός (AE ou awijxEv ieremias BP 7 turtur tempus suum P hyrundo H, erundo V 8 et (ante ruris) expunct. et cum punctis eras., B, om. Cypr. et Ambros., hexaem. VI 20 (I 119 F Maur.) et epist. 23, 6 (II 882 C), cf. Sabaterium II 659; etiam in LXX copula deest rures P1 (corr. P3) V 9 cognouit BBSPV cum codd. Cypr. et Vulg., agnouit H 10 dicetis BRSV cum Cypr. cod. L, dicitis HP3 cum cett. codd. Cypr. et Vulg., dicites sic P1; rcw; Ipeire LXX 11 est om. P 12 falsa H cum codd. Cypr., falsi cett. confusi HSP cum codd. Cypr. et Vulg., deest copula in LXX, et confusi BPV cf.LXX εὶς μάτην ὲγενήθη σχοῑνος ψευὸὴς γραμμα- τεῡσιν. ἠ̩σχύνθησαν aofol sapientes] et sapientes H trepidauerunt om. B et capti sunt, quia uerbum domini reprobauerunt. ergo, ut coeperam dicere, cum statuisset deus doctorem uirtutis mittere ad homines, renasci eum denuo in carne praecepit et ipsi homini similem fieri, cui dux et comes et magister esset futures. sed tamen quoniam clemens et pius est erga suos deus, ad eos ipsos eum misit quos oderat, ne illis in perpetuum salutis uiam clauderet, sed daret iis liberam facultatem sequendi deum, ut et praemium uitae adipiscerentur, si secuti fuissent, quod plurimi eorum faciunt atque fecerunt, et culpa sua in poenam mortis incurrerent, si regem suum repudiassent. aput illos igitur et ex eorum semine regenerari eum iussit, ne si fuisset alienigena, iustam possent excusationem de lege praetendere, quod eum non suscepissent, simul, ut nulla omnino gens esset in terra cui spes inmortalitatis negaretur. Descendens itaque de caelo sanctus ille spiritus dei sanctam uirginem cuius utero se insinuaret elegit. at illa diuino spiritu hausto repleta concepit et sine ullo adtactu uiri repente uirginalis uterus intumuit. quodsi animalia quaedam uento et aura concipere solere omnibus notum est, cur EPITOME 2-18] c. 38, 8 s. AUCTORES § 1SS.] cf. Cyprian. pag. 73, 18. 18 s. (uento et aura)] cf. Verg. Georg. III 274 s. B(0)RHSPV] 1 captiui V quia] quoniam H ad loc. Ieremiae cf. Roenschium pag. 566 2 rut\\' B3 3 carnem (exp. m. 1?) P 4 fleri om. B esse H 5 quoniam om. S est et pius H est om. V suos] nos P 6 ipsos eum ipsum P rue\\' P3 im S 7 salu*tis fs er.) V claudeireit 82 iis B, his BHSPV libenter S a Facultatem incipit codicis G pag. 77 (21), cuius in uerss. 1-10 fere omnia, 11-15 perpauca legebantur 8 dei BPl (dm̃ corr. P3) V et om. H 9 et] aut H culpa - mortis] poenam sua. (m er.) in culpam toortis1 (s.l. m.2), ordin. uerbor. significauit m. 1 B, culp[am] sua[m poenam] in culpa m[ortis] G culpa] pulchra V 10 poena V post repudiasseut hoc quod sciebat esse facturos B, [qu]od scieba[nt] (esse) facturos G 12 ne si] nisi B1, nisi renim\\' R2 13 quod om. R ex eum non suscepissent hoc eum se non suscipere debere R1 14 in] et in H cui — negaretur om. Bl (s. I. B3) G necaretur H 15 scatus (-m. 2) sic H 16 uirginem B2 e 17 diuina pac, di*uno ex diuino F2 hausto] sco V et om. H tactu S 19 et] aut SP quisquam — cui] quisquam spiritu (spu S) cui SP quisquam mirum putet, cum dei spiritu, cui facile est quidquid uelit, grauatam esse uirginem dicimus? quod sane incredibile posset uideri, nisi hoc futurum ante multa saecula prophetae cecinissent. Solomon in ode undeuicesima ita dicit: infirmatus est uterus uirginis et accepit fetum, et grauata est et facta est in multa miseratione mater uirgo. item propheta Esaias, cuius uerba sunt haec: propter hoc dabit deus ipse uobis signum: ecce uirgo accipiet in uterum et pariet filium, et uocabitis nomen eius Emmanuel. quid hoc manifestius dici potest? legebant ista Iudaei qui eum necauerunt. si quis nos haec fingere arbitratur, ab his requirat, ab his potissimum sumat: satis EPITOME 3-7] c. 39, 1 s. 7-10] c. 39, 3. AUCTORES 4] locus in psalmis \\'Salomonis\\' quae quidem extant non inuenitur: cf. Iioenschium, Zeitschr. f. d. histor. Theol. 1871 pag. 610 et Oscarium de Gebhardt in prolegomenis Psalterii Salomonis mox prodituri. 7] Is. 7, 14 (cf. Cyprian. pag. 74, 4). e B(G)BHSPVJ 1 spiritum H, sps V quidquid] quidquid (corr. w. 3) M es* (t er. se add. m. 3) P 2 grauata V dixerit ex dicin S2, pro dicimus hoc neget P incrediforle H1 3 posset et P1, et del. P3, posse V 4 siojlomon H1, salomon S, salomoni (a ex o) P in ode undeuicesima RS, in ode undeuicesimo Bl, in eode undeuicesimo B3, in libro H, in psalmo undeuicensimo (n exp. m. 3?) P, in odeu XX V dixit V 5 foetum (o exp. et del. m.2)B 6 iu multa miseratione S miseratio H 7 eseias BB propter hoc] propterea V 8 dabuti V1 uobis deus ipse V accipiet in uterum RSV, quod, cum consentiat Epit. c. 39, 3, recepi; in utero accipiet B et rodd. Cypriani (cf. LXX EV yautpi λήψεται), nisi quod utenun L2, sed quoniam Lact. locum antecedentem \\'Salomonis, deinde locos Ps. 84, 12; Is. 63,10s. ; 45, 8, qui § 7 s. sequuntur, non ex Cypriano habet, hunc quoque ex alio auctore sumpsisse uidetur, ualde autem uariant hoc in loco testes Italae (cf. Sabaterium II531); accipiet in utero HP; uirgo concipiet Vulg. 9 pari*et (g er.) H uocabitis BBSPV Epit., uocabis H; cf. LXX ϰαλέσεις, sed hac quoque in uoce magna est dissensio testium Italae, cf. Sabaterium l. c. et Roenschium pag. 545; uocabitur Vulg. 10 emmanuhel HSPV quod P1, corr. Ps 11 iusta V necauerunt R, negauerunt cett. et edd., sed cf. c. 18, 23; Epit. 43, 1; Augustin. de ciu. dei XVIII46 (II 328, 23) Iudaei ... qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt quis] qui B in (haec fin) desinit codicis G pag. 77 (21), sequitur pag. 78 (22), cuius in uerss. 1. 2 perpauca legebantur haec nos H 12 ab his requirat — probandam (311,1) om. P iis utroque loco B alt. tois S1 sumat] petat H firmum testimonium est ad probandam ueritatem quod ab ipsis perhibetur inimicis. Emmanuel autem numquam uocitatus est, sed Iesus, qui latine dicitur salutaris siue saluator, quia cunctis gentibus salutifer uenit: sed propheta declarauit hoc nomine quod deus ad homines in carne uenturus esset. Emmanuel enim significat \\'nobiscum deus\\', scilicet quia illo per uirginem nato confiteri homines oportebat deum secum esse id est in terra et in carne mortali. unde Dauid in psalmo LXXXIIII ueritas inquit de terra orta est, quia deus, in quo ueritas est, terrenum corpus accepit, ut terrenis uiam salutis aperiret. item Esaias ipse: ipsi autem non crediderunt et exacerbauerunt spiritum sanctum et conuersus est eis ad inimicitiam. et ipse expugnauit et recordatus est dierum saeculi, qui suscitauit de terra pastorem ouium. quis autem futurus esset ille pastor, declarauit alio loco dicens: exsultent caeli desuper et nubes induant iustitiam, aperiatur terra. et pullulet EPITOME 3 s.] c. 37, 9. 5-7] c. 39, 3 Emman. - deus. 10 terrenum corpus] c. 38, 8. AUCTORES 9] Ps. 84,12. 11] Is. 03,10 s. 16] Is. 45, 8. EXPILATORES 3 s.] Augustin. de ciu. dei XVII 18 (II 245, 13 s.); Isidor. orig. VII 2,7. 3-8. 10 s.] Isidor. ibid. § 10. B(G)RHSPVJ 1 est testimonium B est] et R, om. V 2 perhiberetur H inimicis (quart. i ras. ex u) H emmanuhel V uocatus BV i 3 siue] suae (i m. 2) H 5 nomen V ad ex ab S2 uenturus esset in carne B emmanuhel HV 6 enim] autem V quia] et S illo om. V ? 7 nato (corr. m. 2) V \\'deum\\' P sec ///// um (3 uel 4 litt. er.) B 8 iterraj P L inde SP, unde et V 9 XXXIIII (L add. m. 3) B ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 591 quia] et quia V 11 ipse om. B, sed cf. c. 17,9 item Moyses ipse eseias BR 13 reis1 P 14 quia B sus\\'ci\\'tauit B de] deus de B 15 ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 562 esset] est Bl, corr. B3 16 induant C; LXX al νεϕέλαι ῥανάτωσαν ὸιϰαιοσύνην, Vtdg. nubes pluant iustum, unde ap. Lact. fort. impluant scribendum esse existimat Roenschius p. 554 17 et aperiatur S saluator BHSV, saluatorem BP cum Vulg. germinet saluatorem; LXX άνατιλάτω ^ yrj ϰαὶ βλαστησάτω ἔλεος xxi διϰαιοσύνη (sic cod. Alexandr., quocum potissimum congruit recensio Italae a Lact. adhibita [cf. Roenschium p.623, adn. 33 al.; adiciendum tamen id eis potissimum ap. Lact. locis obseruari quos non habeat saluator. ego enim dominus deus creaui eum. saluator uero est, ut supra diximus, Iesus. sed et alio loco idem propheta sic praedicauit: ecce natus est uobis puer, et datus est uobis filius, cuius imperium super umeros eius: et uocatum est nomen eius \\'magni consilii nuntius\\'. idcirco enim missus est a deo patre, ut uniuersis gentibus quae sub caelo sunt singularis et ueri dei sanctum mysterium reuelaret ablatum perfido populo, qui aduersus deum saepe deliquit. Daniel quoque similia praelocutus est. uidebam inquit in uisu noctis: et ecce in nubibus caeli ut filius hominis ueniens et usque ad uetustum dierum peruenit. et qui adsistebant, obtulerunt eum: et datum est ei regnum et honor et imperium, et omnes populi tribus linguae seruient ei, et potestas eius aeterna, quae 2 supra] pag. 311, 3. EPITOME 1 s.] cf. ad 311, 3. 9-313,1] c. 42, 4. AUCTORES 3] Is. 9, 6; cf. Cyprian. pag. 89,8. 9] Dan. 7,13 s.; Lact. locum non ex Cypriano pag. 92, 17, qui habet aliam eius formam, sumpsit; uersus 13 redit § 15. 16 et c. 21, 1, u. 14 c. 12, 19. e Cypriano; cf. Prolegomena], Sixatoauvrjv cett.) avarcefXaTw ἅμα: quae ex- trema uerba quamquam ap. Lact., fort. librariorum culpa, omissa sunt, tamen propter διϰαιοσύνη nominatiuum etiam ἔλεος (cuius accuratam interpretationem fort. alia illa Vulgatae expulsam esse censet Roenschius pag. 554) nominatiuum intellegendum et saluator potius recipiendum quam saluatorem cum Vulg. scribendum esse existimaui. B(G)BHPV] 1 eum C, fort. ex Vulg. ego dominus creaui eum sumptum esse Boenschio uid., LXX iyw stjxt xupto; o xilaaj ae 2 et om. R idem — sic] ita propheta B 3 uobis BBSHV cum codd. Cypriani, nobis P cum Vulg., ἡμῑν LXX puer1 B3 4 uobis est P uobis C, nobis codd. Cypr. et Vulg., ὑμῑν cod. Alex. LXX, aTv cett. codd. humerο̎̍2. ex humeru S 5 uocatum est BRHSP cum codd. Cypriani, uocabitur V cum Vulg. ad loco Isaiae cf. Roenschitlm pag. 546 6 in 〈idcirco〉 desinit codicis G pag. 78 (22), sequitur pag. 79 (35), cuius in uersu 1 pauca legebantur enim om. H 8 deum om. R saepe B3 9 reliquit V da- nihel HSPV uidebam, P12 10 uiso B, uisu S ut om. V 11 ueniens — pernenit] ueniens uenit usque ad uetustum dierum P uetustum hic et c. 21, 1 C, anticum infra § 16 bis C, Epit. 42, 4 cum Vulg. 12 adsistabant R est om. B 13 et honor om. R omnis populus (sed -lus ex -li S7) HS 14 ante linguae add. et R2 potestates eius aeternae B numquam transibit et regnum eius non corrumpetur. quomodo igitur Iudaei et conStentur et sperant Christum dei, qui hunc idcirco reprobauerant, quia ex homine natus est? nam cum ita sit a deo constitutum, ut idem Christus bis adueniat in terram, semel ut unum deum gentibus nuntiet, deinde rursus ut regnet, quomodo in secundum eius aduentum credunt qui in primum non crediderunt? atquin propheta utrosque aduentus eius paucis uerbis comprehendit. ecce inquit in nubibus caeli ut filius hominis ueniens. non dixit ut filius dei, sed ut filius hominis, ut ostenderet quod carne indui haberet in terra, ut suscepta hominis figura et condicione mortali doceret homines iustitiam et cum mandatis dei functus ueritatem gentibus reuelasset, multaretur etiam morte, ut inferos quoque uinceret ac resignaret atque ita demum resurgens ad patrem proficisceretur in nube sublatus. adiecit enim propheta et ait: et usque ad anticum dierum peruenit et oblatus est ei. anticum dierum appellauit deum summum, cuius aetas et origo non potest conprehendi, quia solus a saeculis fuit, ut erit semper in saecula. Christum autem post passionem ac resurrectionem ascensurum esse ad deum patrem Dauid in psalmo CVIIII contestatus est his uerbis: dixit EPITOME 21-314, 3] c. 42, 5. AUCTORES 21] Ps. 109, 1; cf. Cypriau. pag. 93, 3. B(G)BHSPVJ 1 transibunt C-bit Bl) B2 post eius s. I. quod R2 ad loco Danielis cf. Roenschium pag. 598 2 an Christum (filium) dei? nisi forte conferendus est loco Luc. 2, 26 πρὶν ἢ ἴὸη̩ tov Xpiarov xupfou 3 quia ex qui S2 6 in om. B in scfm SI, ι̃∗scdm 82 credunt in mg. H2 7 in om. S 8 adpraehendit B Eecce H 9 pr. ut om. P filius hominis bis, ueniens — dei sed ut om. V 10 carnem B 11 in terra om. B ut] aut V homines] homines ut ostenderet hominibus B 12 dei functus] diffunctus II 13 releuasset R mulctaretur S2 14 in (uinceret) desinit codicis G pag. 79 (35), sequitur pag. 80 (36) paene tota lecta 16 ad om. SlP anticum GR, antiquum BHSPV; cf. ad 312,11; antiquum ex Vulgata inlatum esse suspicatur Haussleiteriis, Theolog. Literaturblatt 1885 pag. 458 peruenit — anticum dierum om. V 17 r (i. e. est) s. I. add. P3 anticum GR, antiqum B, antiquum HSPV appellabat BG 19 ut B1P1V, et B3GRHSP3 20 ac] a[ut] G esse om, V 21 CVIII Bl (■ CVIIII B3) GHS dixit BGRSPV Epit. 42, 5 cum codd. Cypr.LW et Vulg., dicit H cum rell. codd. Cypr., sed cf. εἴπεν o xipio; LXX dominus domino meo: sede ad dexteram meam, quoadusque ponam inimicos tuos subpedaneum pedu m tuorum. qui propheta cum rex esset, quem appellare dominum suum posset qui sederet ad dexteram dei nisi Christum filium dei, qui est rex regum et dominus dominorum? quod Esaias apertius ostendit dicens: sic dicit dominus deus Christo domino meo, cuius tenui dexteram obaudire ante eum gentes, et fortitudinem regum disrumpam, aperiam ante illum portas et ciuitates non cludentur. ego ante te ibo et montes deplanabo, et fores aereas conteram et seras ferreas confringam. et dabo tibi thensauros absconditos et inuisibiles, ut AUCTOBES 5] I Timoth. 6, 15. 6] Is. 45, 1-3; Lact. locum non ei Cypriano pag. 56, 10 sumpsit, qui primum tantum habet uersum et huius ipsius aliam recensionem. B(G)RHSPV] 1 ad] a P ad (sic) dextris meis Y, ex Vtdg. a dextris meis quoadusque BHSPV cum Cypriani codd. LM, donec B Epit., don(ec) G, cum reU. codd. Cypriani, sed ex Vulg. 2 subpedaneum HSPY Epil., su[b]pe[d]an(eum) G, suppedaneum BR ad loco Psalmi cf. Boen- schiurn pag. 592 3 qui* B rex esset] resurrexisset Bx, corr. B3, rex esset (alt. e ex i) B deum H, \\'dñm\\' P3 4 suum om. V sederat V nisi Christum filium dei V [/]p[s] filius G 5 (qu)i B rex in mg. P dominantium H cum Yulg. 6 eseias BGB1, pr. e in a corr. W ostendit] docet P 7 domino otll. V meo om. P cuius — gentes C, nisi quod post obaudire 8. I. faciam S*; cf. LXX o* ὲϰρἀτησα τη̃ς δεξια̃ς ὲπαxouaai ἔμπροσεν auroij ἔθνη 8 disrumpam HSPV (idem Cypr. et \\'Tertull.\\' adu. Iud. c. 7, lip. 713), dirrumpam BGB 9 non cludentur BBP, non c[lu](de)ntur G, concludentur H, non claudentur SV cum Vulg.; an Lact. non concludentur scripserat ? cf. H et LXX ou συγϰλεισθήσονται 10 te om. BSP1, add. P3 11 fores] portas V cum Vulg. serras Bar (pr. r er.) GV 12 thensauros BP, tensauros B, theVsauros H2, thesauros SV inuisibiles (e ex i R2) RHSPV, inuisibiles aperiam tibi B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant; aperiam tibi, quod quis fort. in BHSPV secundum Vulgatam et dabo tibi thesauros absconditos et arcana secretorum, ut scias deletum suspicetur, cum talis libmriorum licentia in locis S. Scripturae a Lact. adlatis perraro obseruetur ac ne sic quidem locus ad formam Vulgatae redactus sit (adde quod pag. 315,1 deus Israhel in BSPV uel contra Vulgatam omissum est), ab eodem homine non plane inerudito, qui non nullis locis eum codicem e quo B et G deriuati sunt interpolauit (cf. Der St. Galler Palimpsest pag. 253 88.), scias quia ego dominus deus, qui uoco nomen tuum. denique ob uirtutem ac fidem, quam deo eihibuit in terra, datum est ei regnum et honor et imperium et omnes populi tribus linguae seruiunt ei, et potestas eius aeterna, quae numquam transibit, et regnum eius non corrumpetur. quod quidem duobus modis intellegitur, quia et nunc habet perpetuam potestatem, cum omnes gentes et omnes linguae nomen eius uenerantur, maiestatem confitentur, doctrinam secuntur, uirtutem imitantur, habet imperium atque honorem, cum omnes tribus terrae praeceptis eius obtemperant, et idem postea, cum rursus aduenerit in claritate ac potestate, EPITOME 11—316,1] c. 43, 1. AUCTORES 3-0] cf. pag. 312, 12. 3. cuius etiam plurimae illae uidentur esse interpolationes, quas, ubi G deest, B solus habet, inlatum esse existimo e cognitione interpretationis illius, qualis est ap. Tichon. regul. I, Patrolog. tom. XVIII pag. 17 B Migne (cf. Sabaterium II 592) et dabo tibi thesauros absconditos et iuuisibiles aperiam tibi (cf. similem ap. Tertull. adu. Marc. IV 25, II p. 226; V 14, pag. 317), quae proxime accedit ad graecam LXX xat owow aoi Orjoaupou; οτεινούϕους ἀποϰρύϕους, aoparou; (aop. om. cod. Alex.) ἀνοίξω aOt; cf. mox ad dominus deus et tuum adnotata. B(G)RHSPVJ 1 post ego hoc sum SP, Tichonius l. c., edd., repugnante interpret. LXX, etiam apud Vigil. Taps. de trinit. lib. V pag. 243 ed. Aufflet. (1664) et in Vulg. sum om. dominus deus RHSPV Vigi- lius l. c., dominus deus tuus B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant; LXX ὅτι iyw ϰύριος o θεός aou, sed aov om. cod. Alex. Vatic. Sinait., id quod maxime auget suspicionem interpolationis; pariter in ego autem unus B contra codicem Alex. autem addidit infra c. 18, 27; cf. modo ad inuisibiles adnotata; ap. Tichon. I. c. dominus cum Vulg. quo H tuum RSPV, tuum deus israhel B, tum (sic) deus [is](rahel) G, tuum rdeus\\' (s. I. m. 2) israhel H, deus Israhel add. etiam Tichonius l. c., Vigilius l. c., Vulg., LXX o xaXwv xb ovoūa aou o (o om. cod. Alex.) θεὸς \\'Ισραήλ, ted cf. p. 314, 12 ad inuisibiles et modo ad dominus deus adnotata ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 552 2 ac] et H deo om. S exibuit Bl (corr. B3) P in] de V terrft ( er.) B, terram H 3 inperium G 4 post tribus s. I. et R1 seruient HSV edd., ex pag. 312, 14 5 et ovi. H in et regnu desinit codicis G pag. 80 (36) & quia & V 7 cum om. V 8 omnes (ante linguae), e ex i m. 3 P maiestate H 9 sequuntur HSP im(itan)tur B1, mirantur B2 atque] habet V edd. 10 terrae] linguae V 11 euenerit R, aduenerint P potestate ac claritate V at omnem animam iudicet et iustos restituat ad uitam, tunc uere totia= terrae regimen obtinebit: tunc sublato de rebus humanis omni malo aureum saeculum at poetae uocant, id est iustum ac pacificum tempus orietur. sed haec uberius in ultimo libro disseremus, cum de secundo aduentu loquemur: nunc de primo ut coepimus< explicemus. Summus igitur deus ac parens omnium cum religionem suam transferre uoluisset, doctorem iustitiae misit e caelo, ut nouis cultoribus nouam legem in eo uel per eum daret, non sicut ante fecerat per hominem, sed tamen nasci eum uoluit tamquam hominem, ut per omnia summo patri similis existeret. ipse enim pater deus, origo et principium rerum, quo-niam parentibus caret, ὰπάπωρ atque ὰμήτωρ a Trismegisto uerissime nominatur, quod ei nullo sit procreatus. idcirco etiam filium bis nasci oportuit, ut et ipse fieret ὰπάτωρ atque ὰμήτωρ. in prima enim natiuitate spiritali ὰμήτωρ fuit, quia sine officio matris a solo deo patre generatus est, in secunda uero carnali ὰπάτωρ fuit, quoniam sine patris officio uirginali utero procreatus est, ut mediam inter deum hominemque substantiam gerens nostram hanc fragilem inbecillamque naturam 4 in ultimo libro] c. 20. 24. EPITOME 7—11]c.38,8. 14—317,3] c.38,ss. 19-317, l]c.39,7. AUCTOBES 9 s. 317, 7 (deum)] cf. Cypr. p. 68, 10. 13 s. a Trismegisto] cf. pag. 26, 2. EXPILATOBES 14-19] cf. Isidor. orig. VU 2,12. BRHSPV] 1 et] ut Bx, corr. B3, om. HV tunc] cum H, tum P 2 uero H obtinet B 5 libro om. S disseremus (alt. e ex i m. 2) H loquamur BI, corr. BJ 8 ante uel post transferre fort. excidit ad gentes, cf. pag. 306, 12 noluisset P1, corr. P3 de caelo H 9 nobis Bl (corr. B3) H uel om. P 10 nasci om. V .11 patri] deo patri H, patri. (H er.) S 12 deus pater V; deus pater et origo edd. 13 apatora H ametora (om. a) H, AMЄΤΩΡ V trismegistos H, trismegistro SVac 14 ex om. H 15 et om. BSV fieret om. S apator atque ametor (e in ametor ex i P3) BHPV, amater atque ametur sic S 16 spuali* (a er.) S ametor C 17 patre deo H 18 apator C fuit om. P <e) uirginali Heumannus 19 est utero procreatus R 20 nra (alt. - m. 2) S hanc nostram B inbecillemque P quasi manu ad inmortalitatem posset educere. factus est et dei filius per spiritum et hominis per carnem, id est et deus et homo. dei uirtus in eo ex operibus quae fecit apparuit, fragilitas hominis ex passione quam pertulit: quam cur susceperit paulo post docebo. interim et deum fuisse et hominem ex utroque genere permixtum prophetis uaticinantibus discimus. Esaias deum fuisse testatur his uerbis: fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum et Sabain uiri alti ad te transgredientur et tui erunt serui et post te ambulabunt uincti conpedibus et adorabunt te et in te precabuntur: quoniam in te deus est, et non est deus alius praeter te. tu enim es deus, et nos nesciebamus, deus Israhel saluator. confundentur et reuerebuntur omnes qui aduersantur tibi, et cadent in confessionem. 5 paulo post] c. 16. EPITOME 3-7] 39, 3 s. fuit-praedictum est. 7. 10 -14] c. 39,4. AUCTORES 1-6 (ex utroque genere permixtum)] Cyprian. p. 73,19; 74,15 s. (ex utroque genere concretus). 7] Is. 45, 14-16; pars uersus 14 redit c. 29,10; cf. Cyprian. pag. 68,14. BRHSPV] 1 manum (m exp. et del. m. 1?)B ilmortalitatem B educere, factus et dei filius Heumannus 2 et (ante dei) om. V id est] idem S 4 hominu S quam cur coperit S, qua coeperit (om. cur) V 5 et (ante hominem) om. B 6 generre\\' H2 uatiginantibus RlH diximus S 7 eseias BRy (alt. e in a carr.R2) P deum om. V 8 sabain HPV, sabao[c]h in jB, sabain in B2, sabai S; sabain uiri] saba toii (Ti m. 2) muri R; malim Sabaim cum edd. et cod. Cypr. L; LXX σαβαείμ, cod. Alex. d σεβωείμ 9 at te B, at P1, at \\'te\\' P3, a te V 10 et in te precabuntur om. R in om. V 11 praecabuntur BP, ut saepissime est (ante et) om. H deus alius R cum codd. Cypriani, alius deus BHPV (recte?), deus om. S; cf. infra c. 29,10; eadem uarietas ap. alios, cf. Sabaterium II 594 col. 1; non est absque te deus Vulg. 12 es deus H cum codd. Cypriani et Vulgata (tu es deus), deus es BRSPV; eadem uarietas ap. alios, cf. Sabat ibid. col. 2; au yip eT Oeo; LXX et] set R nos nesciebamus BV Epit. 39, 4, non sciebamus R cum codd. Cypriani, nos non (n S) sciebamus SP, magna ap. alios quoque uarietas, cf. Sabat. ibid.; ϰαὶ oux ἤ̩ὸειμεν LXX 13 istrahel B, isrf RPV, irf S 14 cadunt V confessionem RPi, quod cum Epit. quoque habeat, non casu inlatum uidetur (adde quod ne in Cypriani quidem codd. is casus ualuit), con- ▼ fessione B, confessionem corr.Ps, confusionem H cum Cypriani codd. LMB, item propheta Hieremias sic ait: hic deus noster est et non deputabitur alius absque illo, qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israhel dilecto sibi. post haec in terris uisus est et cum hominibus conuersatus est. item Dauid in psalmo XLEQI: thronus tuus, deus, in saecula saeculorum, uirga aequitatis uirga regni tui. dilexisti iustitiam, odio habuisti iniustitiam. propterea unxit te dominus deus tuus oleum exultationis. quo uerbo etiam nomen ostendit, siquidem, ut supra docui, ab unctione appellatus est Christus. deinde hominem fuisse eundem Hieremias docet dicens: et homo 10 supra] c. 7, 5 ss. EPITOME 1-5] c. 39, 5. 11-319, 3] c. 39, 6. AUCTORES 1 Hieremias] Baruch 3,36—38; cf. Cyprian. pag. 69, 6. 5] Ps. 44, 7 s.; cf. Cyprian. pag. 69, 18. 11] Ier. 17, 9; cf. Cyprian. pag. 74, 17. confusione SV cum Cypriani codd. AW, sed uox confusio ex Vulg. abierunt in confusionem petita esse potest; πορεύσονται Ñ αἰσχύνη̩ LXX. ad loc. Isaiae cf. Roenschium pag. 555 BRHSPVJ 1 sic ait] dicit B hieremias HSV Epit., ieremias BRP est BRSV Epit., om. HP cum plerisque codd. Cypriani; otto, o DEOs ήμω̄ν LXX 2 ullo V uiam prudentiae omnem B, sed cf. Epit. 3 eam] illam S iocob S su(oe)t B suo om. H istrahel BRH, iri S, isrf P 4 sibi BRHPV Epit. cum Cypriani codd. LWMB, suo S cum \\' Vulg.\\' et Cypr. cod. A cum hominibus conuersatus BRHSP Epit. cum codd. Cypriani, inter homines uersatus V 5 est om. HP ad loco Baruchi cf. Roenschium pag. 602 XLIII RHV 7 post iustitiam hoc et V cum Cypriani codd. A WM, διϰαιοσύνην ϰαὶ LXX, sed et ex Vtilg. sumptum uid., et om. BRHSP cum Cypriani codd. LB odio habuisti RSPV cum Cypriani cod. LWMB, odisti B cum Cypr. cod. A et Vulg. odio habuisti iniustitiam om. H 8 iniustitiam SPV cum Cypr. codd. LWB, ἀὸιϰίαν LXX cod. Alex., iniquitatem BR cum Cypr. codd. AM et Vulg., ἀνομίαν LXX cett. codd. dns deus (ds R) RHSP1, quod propter adsensum Cypriani codicum LWMB recepi, deus deus BVP3 (n in dns del.) cum Cypr. cod. A, o 0eo; o Oeo; aou LXX, sed illud deus deus ex Vulg. sumptum uid. 9 oleum BP cum Cypr. codd. LlAW (oleu* M), ἔχρισέ as — ἔλαιον LXX, oleo (sed ex deum m. 1? R) RHSP cum Cypr. codd. L\\'B et Vulg. exultationis (sic script. in BRHSP)] unctionis V ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 590 quo* (d er.) H etiam et *** (lam er.) B 10 quidem II unctio\\'ne\\' B2 appellatus] dilatus V Christus] • χ\\' in ras. S* hieremias HV Epit., ieremias BRSP est et quis cognouit eum? item Esaias: et mittet eis dominus hominem, qui saluabit eos et iudicans sanabit eos. sed et Moyses in Numeris ita loquitur: orietur stella ex Iacob et exsurget homo ex Israhel. propterea Milesius Apollo consultus utrumne deus an homo fuerit, hoc modo respondit: θνητὸς ἔην κατὰ σάρκα σοϕὸς τερατώδεσιν ἕργοις, ἀλλ\\' ύπὸ Χαλδαίοισι διϰασπολίαισιν ἀλώσας, γομϕωθεὶς σκολόπεσσι πιϰρὴν ἀνέπλησε τελευτήν. AUCTORES 1] Is. 19, 20. 3] Num. 24, 17; cf. Cyprian. p. 74,18. 7 ss.] cf. G. Wolffium, Porphyrii de philosophia ex oraculis haurienda librorum reliquiae pag. 184 s. EXPILATORES 7 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 245). BRHSPVJ 1 et om. H cognouit CEpit. c. 39, 6 (cognoscet codd. Cypr. [-cit M] Vulg., γνώσεται LXX) a Lact. fort. consulto scriptum esse existimat Roenschius pag. 572 eseias R eis] ipse R, sed cf. Epit. 2 dominus Cdns RS) BRS Epit. c. 39, 6, xupio; LXX cod. Alex. Sinait. (om. cett.), deus PV, om. H cum Vulg. saluauit Rl (alt. u in b corr. R?) S et B, om. RHSPV, sed defenditur loco Epit. c. 39,6 (unde et a Lact. scriptum in archetypo codicum Instit. e cognitione aut interpreUttionis graecae LXX aut accuratioris latinae deletum in uno B manstsse conicias), xpfowv (deest ϰαί) LXX, qui liberet eos (deest et) Vuig. sanauit BS 3 ad loco Is. cf. Roenschium pag. 548 et om. H moses S 4 stella B5, stellae H exurget S isdrael B, isrt SV propterea] p̃pt̃, sed t del., S 5 consultus om. SP 7 OiNHTOC (sed pr. 0 ras. ex 6 in P) PV CΤΟΦΟC V TCPATOAECIN B, TEPArQACCHN S, TEPA- TQACCIN P CPOIC R, ЄΓΓΟΙC S, CrOIC P thenetoseen catacarca sofos teratodesi nertuis H 8 AAAA Sedulius ἀλλ\\' ὑπὸ] ӒΛ\\'ΑϒΠ S, AAAOrnO V ΧΑΛΔЄOICI B3, XAMAIOICI S, XAAAAIIOCI P, XAAAAIOICI V; Χαλδαϊϰι̃σι uel Χαλδαίαίσι Wolffius διϰασπολίαισιν (uel δίϰαις σϰολιαῑσιν) Strvuiw opusc. 1151, ΔΙΚΚΑCΠΟΛΙΔCIN B, AIKACnOAlHCIN R, AIKACTAIC nOAIAIClN S, AIKACnOAIAlCIN P, AIKACnOAlETIN V Χαλδαίοισι Stxaawo- λίαισιν] XAAAAIOIC 1AIKAC - IIOAICTINA Sedulius AAQCAC BSP, AOCAC R, AAQCAC V; ἁλώσας defendit Struuius; ap. Sedulium AOCAC est, Montefaiconius ἁλωϰώς ex sua coniectura ut uid. edidit, quod recepit Wolffim conl. Pifldar. Pyth. 3, 57 allypo chaldeosi dicas epoliens inaos H <iÀÀ\\' ὑπό XaXSafcov xptxwv ὄπλοις συναλωθείς ante Struuium edd. cf. interpre- tationem lat. in SP et ap. Sedulium hanc sub iudicibus chaldeis (chaldaeis iudicibus Sedui.) comprehensus (uel -praeh-) 9 ΓΟΜΦΟθЄIC B, primo uersu uerum quidem dixit, sed argute consultorem fefellit sacramentum ueritatis penitus nescientem: uidetur enim negasse illum deum. sed cum fatetur secundum carnem fuisse mortalem, quod etiam nos praedicamus, consequens est ut secundum spiritum deus fuerit, quod nos adfirmamus. quid enim fuerat necesse carnis facere mentionem, cum satis esset dicere fuisse mortalem? sed ueritate pressus negare non potuit quemadmodum se res haberet, sicut illut, quod ait sapientem fuisse. quid ad hoc, o Apollo, respondes? si sapiens fuit, ergo doctrina eius sapientia est nec ulla alia, et sapientes qui secuntur nec ulli alii. cur igitur uulgo pro stultis et uanis et ineptis habemur, qui sectamur magistrum etiam ipsorum deorum confessione sapientem? nam quod ait portentifica illum opera fecisse, quo maxime diuinitatis fidem meruit, adsentiri nobis iam uidetur, cum dicit eadem quibus nos gloriamur. sed colligit se tamen et ad daemoniacas fraudes redit. cum enim uerum necessitate dixisset, iam deorum ac sui proditor uidebatur, nisi quod ab eo ueritas expresserat, mendacio fallente (obs)curasset. ait ergo illum fecisse quidem opera miranda, uerum non diuina uirtute, sed magica. quid mirum, si hoc ΓΩΜΦΩCЄIC v, ΓΟΜΦΩCЄIC Sedulius CKOAOnilCCI B, CΚΟΑΟΠΙCCI SP, CKOAineCI V Sedulius ΠΚΡΝ|NЄN Bl, nKPHNINCN, sed N€N tkl., sic II corr. B3 ANЄΠΛΠCЄ Sedulius, ANЄΠΛЄCЄ (H m. 3) B, ANЄΠΑΝC R, AN\\' ЄΠΑϒCЄ S, AIIACCC P, ANЄΠΑΗC∈ V T∈A∈ΑΥΤΗΝ V iyntofothise . colopessi picrena nepese caestem H interprehit. lat. in mg. inf. add. B3; communis in SP et ap. Sedulium BRHSPVj 1 uersu om. P argu*te (1 tr.) S, arguto V 2 uescientem pi, pr. c del. P3 uegasse] negasse se V 3 fateretur BH 4 est om. V 5 deus fuerit om. H G dicere fuisse] fuisse (sed eras. ex &) V 8 se ex si S2 sicuti1 H2, sic S ait] ut S 9 qui (1 ras. ex o) H S ad bis R opollo B, o apollo V, apollo rell. respondens HVar 10 aliena H sequuntur HSP 11 nec ulli] nulli R cur] cur id H et (ante uanis) om. H 12 sectamur] sectaiuque V confessionem HarPl, m del. P3 14 adsentire H 15 eadem] ea B 16 collegit B demonicas SPV tum H 17 uerum] earum V necessitatfi H iam] etiam R 18 fallente (a ex e m. 2) R 19 obscurasset scripsi, curasset BRHSV, celasset P edd., furasset coni. Hartelius quidem fecisse H quidem om. P 20 uirtute* (8 er.) S hoc om. V Apollo ueritatem ignorantibus persuasit, cum Iudaei quoque, cultores ut uidebantur summi dei, hoc idem putauerint, cum ante oculos eorum cottidie fierent illa miracula? nec tamen tantarum uirtutum contemplatione inpelli potuerunt ut deum crederent, quem uidebant. propterea Dauid, quem praeter ceteros prophetas uel maxime legunt, in psalmo XXVII sic eos damnat: redde illis retributionem eorum, quoniam non intellexerunt in operibus domini. ex huius ipsius domo Christum generatuiri secundum carnem et ipse Dauid et alii prophetae adnuntiauerunt. aput Esaiam ita scriptum est: et erit in illa die radix Iesse et qui exsurget principari in nationes: in eum gentes sperabunt et erit requies eius in honore. et alio loco: exiet uirga de radice - AUCTORES 1-5] Cypriau. pag. 40, 14 s. 7] Ps. 27, 4 s. i cf. Cyprian. pag. 41, 19. 9 s. (secundum carnem)] Cyprian. pag. 75, 19. 11] Is. 11, 10; hunc loco Lact. non ex Cypriano pag. 56, 5, qui nonnulla aliter conuersa habet, sumpsisse uidetur. 13] Is. 11, 1-3; cf. Cyprian. pag. 76, 4. B(G)BHSPVJ 2 putauerunt B\\' f-int B3, -unt restituit B3) V 3 cottidie om. R illa miracula om. V miracula] miracula quae eis profetae caelesti potentia futura esse praedixerant B 4 potuerunt C; miracula, nec — potuerint Heumannus ut om. V deum om. R 5 praeterea B\\', m ras. corr. B* praeter] propter H 6 XXVI HV 7 eorum HSPV cum codd. Cypr. et Vulg., ipsorum B (ex altera parte uersus a Jiact. cum Cypr. omissa et secundum nequitiam adinuentionum ipsorum Vulg.), om. R; αύτωvLXX 8 domini RHSPpr (-ni ras. ex -um) V cum Cypr. codd. omnibus exc. V (dominum), ou ouviixav είς τά ἓργα xupfou LXX; deum B, dm H ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 588 ex huius ex ipsius V 9 geueratutfri B2, generatuiri R\\' (generat uirgo R7) V, generatum iri H, negatum iri S, generat II uiri P\\', generatu II *iri P3; cf. ad pag. 23, 4 et — Dauid] et \\'filium\\' (s. 1. m. 2) ipsius dauid hoc (m. 2) R 10 propheta P adnuntiauerant (ann- S) SP esaiam (pr. a ex e m. 2) R, seiam Y ita .om. H ab est et erit incipit codicis G pag. 81 (57) paene tota lecta est] esse H 11 et om. S in om. H illa dix (sic) iesse R\\', illa die radix iesse R* ex[urget] G, exsurgeret H, exurget S principiri H, principari (ri in ras. ex tum ut uid.) P 12 in nationes RSPV, in nationibus BG, nationes H; opyetv ἐθvω̃v LXX; imperare gentibus uel gentes codd. Cypriani, magna etiam ap. alios uarietas, cf. Sabaterium II 540, Roenschium pag. 548 gentes] et R requies] req S 13 honorem B, honore[m] I G; recte? plane alia in LXX et Vtdg. ante exiet fort. et intercidit, quod habent codd. Cypriani exc. Å; xαὶ ἐξελύσεται LXX XVIIII. Lact. 1. 21 Iesse et flos de radice ascendet: et requiescet super eum spiritus dei, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis: inplebit illum spiritus timoris dei. Ie-ssp autem fuit pater Dauid, ex cuius radice ascensurum esse florem praelocutus est, eum scilicet, de quo Sibylla dicit ἀνθήσει δ\\' ἄνθος καθαρόν. item in Basilion libro secundo propheta Nathan missus est ad Dauid uolentem deo templum fabricare. et fuit uerbum domini ad Nathan dicens: uade et dic seruo meo AUCTORES 7] VI 8. 9] II Reg. (II Sam.) 7, 4. 5. 12-14. 16: cf. Cyprian. pag. 49, 7; 75, 20. EXPITJATORES 7] Sedidius, qui hunc locum coniungit cum uersu Sibyll. pag. 331, 3 (cf. Montefalconium, palaeogr. graec. pag. 245). B(G)RHSPV] 1 radice BGRSP1V codd. Cypriani, radice eius H, radice reiusl P3, sed eius ex Vulg.; ἂvθος ex τη̃ς ῤίζης άvαβήσταιLXX retJ P3 super eum om. H 2 \\'emn\\' B2 dei BH, [d]i G, om. R, dni S. dni (exp. m. 1 ?) P, dni V; dei (sic etiam Cypriani codd. AWM) propter πvεύμαtou Osou LXX recepi, sed dubitanter, cum domini, quamquam in Vulg. est, tamen etiam in Cypriani codd. LB (ef ad p. 298, 2) legatur; domini Haussleitero quoque l. c. placere uidetur spiritus om. R 3 consili G 4 pietatis] ueritatis P inplebit] implebit SP, inpleuit (im- V) BY, [in](pleb)it G, inplebit codd. Cypriani (exc. M**), LXX (xat εvπλησι cod. Sinait.), et implebit RH, sed et ex Vulg. et replebit sumptum uidetur illum RHPV cum Cypriani codd. LMB, illam Bx, in ras. corr. B*, [i]ll[um] G, eum S cum Vulg., αύτόv LXX timoris om. B dei BRHPV, d(i) I G, cum Cypriani codd. LAWM, Oeou LXX, diii S cum Vulg. a.d locum Isaiae cf. Roenschium pag. 547 5 radicem V 6 prolocutus P 7 locum grrrec. om. BG, in B spatium non relictum est, in G pars uersus 11 et toti uersus 12. 13 paginae 81 (57) uacui sunt ANenCI P, ANftHCI V Sedulius AANBOC R, A€ AN60C S Sedulius, Δε (ε addudit m. 3 exl correctum) ANeOC P, AANOC V ΦΦΑΡΤΟ̃, sed alt. P 4\\' del. m. 1 S, KABATON (P m. 2) V, KABAPQN Sedulius anthesidantes catharon H in P et ap. Sedulium interpretatio lat. haec florescet autem flos pums, in S eadem, nisi quod pro purus est putmm ad loco Sibyll. u cf. Struuium opusc. I 70 8 basilio V prophan P1, prophaen p2 est] et Pae, del. m . 1 uel 2 9 nolente S templum deo B, templufm do] G fabricare RSP, aedificare BGHV, sed ex p. 323,1 et 5 ut uid. 10 natham H, natha P Dauid: haec dicit dominus deus omnipotens: non tu aedificabis mihi domum ad inhabitandum, sed cum inpleti fuerint dies tui et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te et parabo regnum eius. hic aedificabit mihi domum in nomine meo et erigam thronum eius usque in saeculum, et ego ero ei in patre et ipse erit mihi in filio. et fidem consequetur domus eius, et regnum eius usque in saeculum. sed haec ut Iudaei non intellegerent, illa fuit causa, quod Solomon filius Dauid templum deo aedificauit et ciuitatem, quam de suo nomine Hierosolymam nuncupauit. itaque ad ipsum quae a propheta dicta sunt rettulerunt. Solomon autem ab ipso patre B(G)RHSPV] 1 dominus (dns G) deus (dš GSV) BGHSV, dominus RP cum codd. Cypriani duobus locis Img. 49, 8; 75, 21 et Vulg., xύριος LXX; illud recepi, qwmiam si deus secundum Vulgatam in RP esset deletum, eliam omnipotens, quod ipmm deest in Vulg. (pariter in Cypriano, ac ne in LXX quidem in hoc uersu simile quicquam), extinctum esset; omnipotens Lact. ex uersu 8 raoe λἐyι xύριος παvτοxράτωρ LXX (dominus exercituum Vulg.) addidisse uidetur mihi aedificabis BG 2 ad om. Bx (s. I. B1) G sed cum C, fort. erit intercidit, sed erit cum codd. Cypriani utroque loco, xai tarat ἐάv(u. 12) LXX 3 et — patribus tuis s. I. P5 dormieris BGHP cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata, ἐάv ... xοιμηθήση LXX, dormies RSV, fort. recte 4 poste Bx (t s. I. add. B2) S inter te et et hoc qui erit de utero tuo codd. Cypriani utroque loco, oç faxat ix τής xoi- λίας σοu (u. 12) LXX, quod egredietur de utero tuo Vulg.; fort. consulto Lactantium omisisse existimat Roenschius pag. 539 et om. R 5 aedificabit mihi RHSPV cum codd. Cypriani omnibus pag. 49, 12, cum LBM pag. 76, 1 (rell. fabricabit mihi uel fabricabit), οίxοδομσει μοι (u. 13) LXX, aedificabit BG cum Vulg. in nomine meo C, Cypriani utroque loco plerique codd. nomini meo (idem Vulg.), alii nomine m., τῳ όvόματί μουLXX; illud Jjactantius propter antecedens mihi ut concinnius scripsisse uidetur Roenschio l. c. 6 patre BGSPV, patrem RH cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata; είς πατἐρα (u. 14) LXX 7 erit mihi BHPV, [erit] mihi G, cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata, ἓσται[xot LXX, mihi erit RS filio BSPV, idem in G fuisse spatium in y fil(io)et indicare uid., filio (corr. m. 2) R, filium H cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata; Elç uMv LXX 8 et regnum eius om. P post in saeculum hoc in conspectu meo Cyprian. utroque loco, ἐvώπιόv μου LXX, ante faciem tuam Vtdg. 9 salomon HS 11 byierosolimam H in ad ipsu desinit codicis G pag. 81 (57), sequitur pag. 82 (58) paene tota lecta 12 retulerunt HSP salomon HS 21* suo imperii regimen accepit. prophetae uero de eo loquebantur qui tum nasceretur, postquam Dauid cum patribus suis requieuisset. praeterea Solomonis imperium perpetuum non fuit: annis enim quadraginta regnauit. deinde, quod numquam filius dei dictus est, sed filius Dauid, et domus quam aedificauit non est fidem consecuta sicut ecclesia, quae est uerum templum dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum qui credunt in eum ac uocantur fideles: illut uero Solomonium templum quia manu factum est, manu cecidit. denique pater eius in psalmo CXXVI de operibus filii sui prophetauit hoc modo: si dominus non aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui illam aedificauerunt: si dominus non custodierit ciuitatem, in uacuum uigilauit qui eam custodiuit. Quibus ex rebus apparet prophetas omnes denuntiasse de Christo, fore aliquando ut ex genere Dauid corporaliter AUCTORES 11] Ps. 126,1. B(G)RHSPVj 1 eodem B, [eo]d(em) G loquebarnJtur S7 2 t[un]c G, O cum H dauit B 3 et praeterea H salomonis HS perpetuitu sic V 4 ad deinde quod cf.pag. 152, 21; VII12,11 5 dei filius B, [d]<if)[ilius] G est] sit V filius] fuit B, fui[t] G, sed Lactantium Dauid tantum scripsisse, fuit filius additum esse conicio dauit P1, corr. P3 6 sic (~m. 2) S aeclesia B, [ae]cll]es(i)a G, sic saepius BG 7 rnon, H2 est om. V 9 salomonis H, salomonium SP32(so-P1) alt. manu* (s er.) V 10 CXXVII. V 11 fili G 12 in uanum BRSPV, in[u](anu)[m] G, sine causa H; in uanum etiam alii testes Italae (cf. Sabaterium II255) et Vulg., in uacuum fort. scribendum putat Haussltiterus l. c.; cf. Woelfflinum, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. II 21 laborauerunt] laborant hi H aedificauemnt illam B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant, aedific.auerunt eam H cum Vulg., oi οἰxοδομου̃vτες LXX, add. αύτόv codd. Alex. et Sinait. (sed expunx. m. 1) 13 supra si rasura in B in uacuum BRS, in [ua]cuum G, sine causa H, in uanum PV; et hic et supra εἰς μάτηv LXX; Lact. fort. uariationis causa sttpra in uanum, hic in uacuum scripsit uel aliam secutus memoriam, quae subest fort. etiam in Vulgata priore loco in uanum, altero frustra exhibente 14 uigilauit BRHS, idem in G fuisse spatium indicare uidetur, laborabit P, laborauit V, ἠΥρύπvησεv LXX, uigilat Vulg.i laborauit fort. recipiendum esse existimat Haussleiterus l. c., cf. Augustin., enarrat. in PR. 126 c. 3, uol. IV 1429 E Maur. in uanum laborauit qui custodit eam ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 593 15 denuntiau(isse) G, rdelnuntiasse H7 16 christo B1 dauit B natus constitueret aeternum templum deo, quod appellatur ecclesia, et uniuersas gentes ad religionem ueram dei conuocaret. haec est domus fidelis, hoc inmortale templum, in quo si quis non sacrificauerit, inmortalitatis praemium non habebit. cums templi et magni et aeterni quoniam Christus fabricator fuit, idem necesse est habeat in eo sacerdotium sempiternum, nec potest nisi per eum qui constituit ad templum et ad conspectum dei perueniri. Dauid in psalmo CVIIII id ipsum docet dicens: ante luciferum genui te. iurauit dominus et non paenitebit eum: tu es sacerdos in aeternum. item in Basilion libro primo: et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia quae sunt in corde meo faciet, et aedificabo ei domum fidelem, et transibit in conspectu meo omnibus diebus. quis autem futurus esset cui deus aeternum sacerdotium pollicebatur, Zacharias etiam nomine posito apertissime docuit. sic enim dixit: et ostendit mihi dominus Iesum sacerdotem A UCTORES 6s. (sacerdotium sempiternum). 14 s.] Cyprian. pag. 50,13. 9] Ps. 109, 3 s.; cf. Cyprian. pag. 50, 15. 11] 1 Reg. (I Sam.) 2, 35; cf. Cyprian. pag. 50, 18. 17] Zach. 3, 1-8; hunc locum non totum certe ex Cypriano pag. 78, 16, qui habet tantummodo uersus 1 et 3s. atque in eis nonnulla alia iuterpretatioue exhibita, sumpsit; pars uersus 7 redit pag. 328,8. B(G)HRSPV] 1 constituet H 2 dei ueram B, idem in G fuisse uestigia et spatia indicant ueri ex ueram sic B2 4 haberet V 5 et (ante magui) om. BG et (ante aeterui) s. I. BP in (f)(ab]ricator (fuit) i(d)[ e]m ne desinit codicis G pag. 82 (58) 6 idem] quidem H sacerdot\\'i\\'um 82 7 constitui H ad templum et ad] templum aditum templum et ad H, ad (sed del. m. 3) templum ad P 8 perueniri (alt. i ex e m. 2) S dauit B C & VIII R, CVIH HV, recte? cf. Cypriani cod. L centesimo octauo ipsud P1, corr. P3 9 iurabit V dominus RHP cum Cypriani codd.(exc.M) et Vulg., xupiot LXX; deus (ds SV) BSV 10 aeternum] aeternum secundum ordinem melchisedech V cum Psalmo et Cypriano ad lac. Psalmi cf. Roenschium pag. 593 11 basilio P primo om. S, in ras. V 13 faciet BHV cum codd. Cypriani et Vulg., ποιἠσει LXX; faciat RSP 14 in conspectu meo C, in conspectu christorum meorum Cyprian., ἐvώπιοv χριστοὕ μοv LXX, coram christo meo Vtdg. ad locum Reg. cf. Roenschium pag. 538 15 cuius Bl, corr. B3 aeternus (s exp. et - add. m. 2) S, aeteruu* (s er., - add. m. 3) P zacarias B, zaccharias RV 16 sic euim dixit om. B 17 dominus BRHP et Vulg., xύριος LXX; dominus deus SV iesun Rr, corr. R2 magnum stantem ante faciem angeli domini, et diabolus stabat ad dexteram ipsius, ut contradiceret ei. et dixit dominus ad diabolum: imperet dominus in te, qui elegit Hierusalem: et ecce titio eiectus ab igni. et Iesus erat indutus uestimenta sordida, et stabat ante faciem angeli. et respondit et dixit ad circumstantes ante faciem ipsius dicens: auferte uestimenta sordida ab eo et induite eum tunicam talarem et imponite cidarim mundam super caput ipsius. et cooperuerunt eum uestimenta et imposuerunt cidarim super caput eius. et angelus domini stabat et testificabatur ad Iesum dicens: haec dicit dominus omnipotens: si in uiis meis ambulaueris et praecepta mea seruaueris, tu iudicabis domum meam, et dabo tibi qui conuersentur in medio horum circumstantium. audi itaque, BBHSPVj 1 stante (~ m. 2) S dum . Bl, dnmi B2 zabulus P 2 ipsius BRHV, eius SP cum Vulg., αὐτου̃ LXX 3 diabulum P imperet C, nisi quod imperet tibi (tlOn om. in te) V, ὲπιτιμήσαι ϰύριος ev cot διάβολε, ϰαὶ ὲπιτιμήσαι ϰύριος iv cof LXX, increpet Vulg. et edd., sed cf. epist. Iudae u. 9 ὲπιτιμήσαι aoi ϰύριος, Vulg. imperet tibi dominus; cf. Roenschium pag. 582 s. 4 et orn. BRX (s. I. R2) S; oux ἰδού LXX, numquid non Vulg. citio V1 abiectus B, e*iectus (1 er.) P; ὲξεσπασμένος LXX, erutus Vulg. i cf. pag. 327,14 igne B 5 erat indutus BRSP, idem Cyprian.pag. 78,19, Ambros. de spiro sanct. lib. I, uol. II624 B Maur., Vulg., ή̀ν ὲνδεδυμένος LXX, indutus erat HV, recte? uestimenta sordida BRHSV Cyprian. Ambros., ἰμάτια ῤυπαρά LXX, uestimentis sordidis P ex Vtdg. uestibus sordidis 8 inter ab eo et induite omissa sunt quae Cyprianus exhibet interpretatione hac et dixit ad eum: ecce abstuli iniquitates tuas induit S └e┘um V tunicam talarem BHSV, dubitanter recepi, tunica talari P, tunicam poderem R, recte? poderem Oyprian., podere alii (cf. Sabaterium II 988), ποδήρη LXX, mutatoriis Vulg. ilponite B 9 cyidarijm B, cidari S ipsius - super caput om. PV et cooperuerunt — super caput om. B et cooperuerunt eum uestimenta et imposuerunt — caput eius eodem ordine in cod. Alex., inuerso in cett. LXX 10 uestimento S, sed ἰμάτια LXX posuerunt H cum Vulg., ὲπέθηϰαν LXX cidariw] cidari mundam S, fort. recte; x(saptv xaOapav LXX 11 testificabatur] post διεμαρτύρατο iterum o aYysXo; xupfou LXX 13 et praecepta mea seruaueris s. I. S1 seruaberis V 14 tu] sic etiam pag. 328,10, xai ou LXX, tu quoque Vulg. iudicaberis S domum — dabo] inter rov oTxov μου et xai δώσω haec ϰαἰ ὲὰν διαϕυλάσσης τὴν αὐλήν μου LXX, sed corrupta in cod. Alex. conuertentur V 15 circum astantium S, recte? Iesu sacerdos magne. quis non igitur captos mentibus tum fuisse Iudaeos arbitretur, qui cum haec et legerent et audirent, nefandas manus deo suo intulerunt? atquin ab eo tempore quo Zacharias fuit usque ad annum quintum decimum imperii Tiberi Caesaris, quo Iesus fixus est, prope quingenti anni numerantur, siquidem Darii et Alexandri adoleuit aetate, qui fuerunt non multo post quam Tarquinius Superbus exactus est. sed illi rursus eodem modo falsi deceptique sunt putantes haec de Iesu esse dicta filio Naue, qui successor Moysi fuit, aut de sacerdote Iesu filio Iosedech: in quos nihil congruit eorum quae propheta narrauit. non enim sorditati umquam illi fuerunt, cum alter eorum potentissimus princeps fuisset, alter sacerdos, aut perpessi sunt aliquid aduersi, ut tamquam titio eiectus ex igni putarentur, aut aliquando in conspectu dei et angelorum steterunt aut propheta de praeteritis loquebatur potius quam futuris. locutus est igitur de Iesu filio dei, ut ostenderet eum primo in humilitate et carne uenturum. BRHSPVJ 1 iesu RP VulfJ., iesus B, ihs HSV, \\'Ιησου̃ LXX except. ϊησους cod. Vatic. magmhe (n er.) B, magne V ad loco Zachariae cf. Roenschium pag. 580 2 tunc H 3 uefarias V at quia S +abeo (h er.) H 4 quod P1, d del. P2 quo Zacharias] cozacharias H za∗cariiis (c cr.) B, zaccharias li ad om. H 5 imperii1 B tiberi BXH, om. R, tiberii\\' B3, tiberii SPV Iesus om. R crucifixus P 6 Darii et Alexandri C, Cyri et Artaxerxi Volkmannus, obseru. misc. 1872 pag. 14; an Darii et Cyri (cf. Sulpic. Seu. Chron. 119,4 post Dariiuu Medum ... Cyrus uno et triginta annis rerum potitus est)? nisi rectius Cyri et Darii, cf. Theophil. ad AtUolyc. 133 A (cf. Lact. I 23, 2 et ad IV 5, 6) riYOVEV (sc. Σολων) ϰατὰ tou; χρόνους Κύρου ϰαὶ Δαρεὶου τών βασιλέων, xata tov jrpovov Zϰχαρὶου tou προειρημένου προϕήου; cf. etiam \\'Cyprian.\\' de ptvsch. comput. c. 13. 16, III p. 260. 263, et interpolationem codicis Fuldensis Tertull. Apolog. c. 19, I p. 188, Cyri enim et Darii regno fuit Zacharias post p adoleuit add. temporibus B2 aetatem B 8 prorsus V su(nt)utalltes (p m. 3) B 9 <deie)su B iesu H2 filium H na(ue) B successor fuit] successerat H mosi S fuit moysi P 10 iessei Bl, iossedec B2, iosedec R, sedec H quo P 11 illi umquam B, illi umquamquam, exp. m.l? P 12 princeps] rex H fuerit P 13 perpessi suntj perpessis S ut] aut H 14 eiectus (i ex 1) S, ei\\'i\\'ectus P 16 de futuris H est om. V igitur om. R 17 ostelideTet P2 carne] a carne H esse uenturum edd. haec est enim uestis sordida, ut pararet templum deo et sicut titio igni ambureretur id est ab hominibus cruciamenta perferret et ad ultimum extingueretur. titionem enim uulgus appellat extractum foco torrem semiustum et extinctum. quomodo autem et cum quibus mandatis a deo mitteretur in terram, declarauit spiritus dei per prophetam docens futurum ut cum uoluntatem summi patris fideliter et constanter inplesset, acciperet iudicium atque imperium sempiternum. si in uiis meis inquit ambulaueris et praecepta mea seruaueris, tu iudicabis domum meam. quae fuerint uiae dei et quae praecepta eius, nec ambiguum nec obscurum est. deus enim cum uideret malitiam et falsorum deorum cultus per orbem terrae ita inualuisse, ut iam nomen eius ex hominum memoria fuisset paene sublatum — siquidem Iudaei quoque, quibus solis arcanum dei creditum fuerat, relicto deo uiuo ad colenda figmenta inretiti daemonum fraudibus aberrassent nec increpiti per prophetas reuerti ad deum uellent —, filium suum principem angelorum legauit ad homines, ut eos conuerteret ab inpiis et uanis cultibus ad cognoscendum et colendum deum uerum, item ut eorum mentes a stultitia ad sapientiam, ab iniquitate ad iustitiae opera traduceret. hae sunt uiae dei in quibus eum ambulare praecepit, haec praecepta quae AUCTORES 8] cf. pag. 326,12. BRIISPVJ 1 est om. B parra\\'ret P3 sic Sl, sictrt1 P3 2 igi S, \\'igni\\' P2 ambu**reretur (la. er.) H, ambureretur (pr. r ex 1 m. 2) S cruciamenta H7 referret B\\', pefr\\'ferret B1 3 et om. H 4 extracto P1, corr. P3 torreus enii us=tum V et om. HPV 5 cum om. H qui- (bus) B 6 terra R declara(ui)t B profe(tamdoc)ens B dicens V 7 ut] et H u(olun)tatem B fi<delite)r B et] ac R c(ons)tanter B, constant ( m. 2) S 8 sempiternu Cu ex a m. 2) H 9 seruaberis H 10 iudicaberis S fuerunt ( r S) BRS 11 et om. H eius om. R ambigium Vac 13 rper orbem1 B3 iam] etiam BP 14 fuisset om. P sublatum] aboleretur P ut siquidem V quoque om. H 15 relict* (ñ er.) sic S \\'dõ\\' P3 18 principem angelorum om. BP 19 coguoscendum et colendum BPH, agnoscendum R, cognoscendum SV 20 ante item eras. item ut duorum P mentes eorum R ab (ante stuItitia) HSP, a4 V 21 \\'ad\\' P3 operam duceret S haec RHSP1, c del. P3 22 praecepit haec om. P seruanda mandauit. ille uero exhibuit deo fidem: docuit enim quod unus deus sit eumque solum coli oportere, nec umquam se ipse deum dixit, quia non seruasset fidem, si missus ut deos tolleret et unum adsereret, induceret alium praeter unum. hoc erat non de uno deo facere praeconium nec eius qui miserat, sed suum proprium negotium gerere ac se ab eo quem inlustratum uenerat separare. propterea quia tam fidelis extitit, quia sibi nihil prorsus adsumpsit, ut mandata mittentis inpleret, et sacerdotis perpetui dignitatem et regis summi honorem et iudicis potestatem et dei nomen accepit. Quoniam de secunda natiuitate diximus, qua se hominibus in carne monstrauit, ueniamus ad opera illa miranda, quae cum essent caelestis indicia uirtutis, magum Iudaei putauerunt. cum primum coepit adolescere, tinctus est ab Iohanne propheta in Iordane flumine, ut lauacro spiritali peccata non sua, quae utique non habebat, sed carnis quam gerebat aboleret, ut quemadmodum Iudaeos suscepta circumcisione, sic etiam gentes baptismo id est purifici roris perfusione saluaret. tum uox audita de caelo est: filius meus es tu, ego hodie genui te. quae uox aput Dauid praedicta inuenitur. et descendit EPITOME 11—13. 330, 2-4] c. 40, 1. AUCTORES 14 ss.] Luc. 3, 21 s. 18-20] locus ex Luc. 3, 22 et Ps. 2, 7 conflatus; quod apud alios quoque factum esse ostendunt Sabaterius III 275, Roenschius pag. 614, Otto ad Iustin. dialog. c. Tryphone 316 D (ed. III pag. 325). BRHSPVJ 2 deus unus V oporteret V 3 se om. H seuasset H do P\\', dos P3, dš V 6 suum om. R ab eo] habeo H iulustraturus BP, inlustraudum H 7 ueueraret Bl, corr. B2 separaret B\\' (t erasum restituit B3) HP qui\\'a\\' B3 8 et quia nihil sibi H mandivtum B 9 summum H 10 iudici V 11 qua se] quae H 12 ueniaiu H illa opera S mi**randa (se er.) S perq: (~~ m. 3) cum essent ca caelestis P 13 tum V magnum SaTV putauerunt iudwei (W m. 3) B 14 a BHS propheta om. V 15 in om. B iordano BR™ lacro R non om. B 16 gestabat B, habebat H ablueret B, sed cf. III26, 9 18 baptisumo (si er.) P tunc HSP 19 audita de caelo est BHSP, de caelo audita est BY, sed fort. secundum Vulg. de caelo facta est; ϕωνὴν ὲξ oupavou yeWaOat Luc. 20 ad loco Lucae cf. Roenschium pag. 614 uox om. V praedicata aput dauid B praedicata BRH et om. V super eum spiritus dei formatus in specie columbae candidae. exinde maximas uirtutes coepit operari, non praestrigiis magicis, quae nihil ueri ac solidi ostentant, sed ui ac potestate caelesti: quae iam pridem prophetis nuntiantibus canebantur. quae opera tam multa sunt, ut unus liber ad conplectenda omnia satis non sit. enumerabo igitur illa breuiter atque generatim sine ulla personarum ac locorum designatione, ut ad exponendam passionis eius crucisque rationem possim peruenire, quo iam dudum festinat oratio. uirtutes eius fuerunt quas Apollo portentificas appellauit, quod quacumque iter faciebat, aegros ac debiles et omni morborum genere laborantes uno uerbo unoque momento reddebat incolumes, adeo ut membris omnibus capti receptis repente uiribus roborati ipsi lectulos suos reportarent, in quibus fuerant paulo ante delati. claudis uero ac pedum uitio adflictis non modo gradiendi, sed etiam currendi dabat facultatem. tum quorum caeca lumina in altissimis tenebris erant, eorum oculos in pristinum restituebat aspectum. mutorum quoque linguas in eloquium sermonemque soluebat item surdorum patefactis auribus insinuabat auditum, pollutos et aspersos maculis repurgabat. et haec omnia non manibus EPITOME 10-331, 8] c. 40, 2. AUCTORES 1 columbae caudidae] \\'columbae\\' tantum mentionem facit Lucas, \\'candidae\\' Orac. Sibyll. VI 7, unde Lact. fort. sumpsit.; cf. Alexandrum ad hunc uersum. 9 Apollo] cf. pag. 319, 7. 13 lectulos] cf. Matth. 9, 6. § 7 s.] cf. Is. 35, 5 s. BliHSPVJ 1 speciem (sed m expunx. Pir) RP edd., sed cf. figurare in c. abl Epit. 15,2; Inst. I 17, H; V 8, 2 2 exinde - operari] exinde coepit uirtutes multas V prestrigiis P, praestigiis BRS, praestigis H, praestigiiw V magis H 3 ostendant Vac caelesti] solidi V 4 pro que S canebatur P 6 illa igitur B 7 sine ulla] siu S ac] et H ad om. V exponenda H, exponeuda (~ m. 2) V 8 possim D post peruenire in mg. R1 quod V 9 ia<m)dudum (n Hł. 3) B, ian dudum RI, iSdudum V festinat oratio] festinator acies sic V eius] etiam eius H 11 genera H 12 incolomes H menbris SV 13 receptis r. repente et uiribus (re s. I. m. 2) sic H ipse H lectos B, lectulos (o ex u m. 2) R 15 aflictis B; affectis Heumannus gradientis V 16 tuui, B3, tunc H caeta V1 17 erant tenebris H resti\\'tu\\'ebat H* 18 sermonemquo om. R olebat S 19 iiisuabat V 20 aspersis R repuagabat H7, repugnabat V aut aliqua medella, sed uerbo ac iussione faciebat, sicut etiam Sibylla praedixerat: πάντα λόγῳ πράσσων πᾶσάν τε νόσον θεραπεύων nec utique mirum quod uerbo faceret mirabilia, cum ipse esset dei uerbum caelesti uirtute ac potestate subnixum. nec satis fuit quod uires inbecillis redderet, quod debilibus integritatem, quod aegris et languentibus sanitatem, nisi etiam mortuos suscitaret uelut e somno solutos ad uitamque reuocaret. quae uidentes tunc Iudaei daemonica potentia fieri arguebant, cum omnia sic futura ut facta sunt arcanae illorum litterae continerent. legebant quippe cum aliorum prophetarum tum Esaiae uerba dicentis: confortamini, manus resolutae, et genua debilia, consolamini. qui estis pusilli animi, nolite timere, nolite metuere. deus noster iudicium EPITOME 8-10] c. 40, 1. 11-335, 6] c. 40, 3. AUCTORES 3] VIII 272. 13] Is. 35, 3-6; cf. Cyprian. pag. 71,17. EXPILATOllES 3] Sedulius (cf. Montofalcouium, palacograph. graec. pag. 245). BRHSPV] 1 medela RSP iussu B 3 ΛΟΓΩ BRSPV Sedulius IIPACЄΩΝ VSedtdius IIAOA\\'NP3 te] όÈ codd. Sibyll. integriores HMQV, om. rell. OCON V, vouoov codd. quidam Sibyll. ΘΑΡΑΙΙЄΥΩΝ B, rePAncrUN V Sedulius IIANTANAOTONIIPACCΟΝΠΑΟΑΝΤЄNNOCΩΝΤЄ- PAITCVON in mg. inf. add. H2 interpretatio lat. paene eadem in S et P, simillima ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 70 5 caelestis H 7 languentibus] laborantibus B 8 ox H solutis B solutos — tunc Iudaei om. S uitam B, uitam quae (exp. m. 2) V 9 tunc om. V daemoniaca H, daemoni*ca ex daemoniaco (sic) P 10 factae V continereDt (ent add. m. 2) P 11 legabant F1 cum] etiam cum V tum om. V eseiae B2, esaiae (pr. a ex e m. 2) R 12 dicentis (alt. i ex e m. 2) H resolutae BRHSP cum codd. Cypriani, dissolutae V secundum Vulg. manus dissolutas 13 consoldamini R; exbortamini codd. Cypriani, παραϰαλέσατε LXX, roborate Vulg. pusilli animi RHSP, pusillo animo B et Cypriani cod. A, pusillo animo (sed -mo ex -mi) V; ol δλιγόψυχοι tfj διανοία̜ LXX, pusillianimes Cypriani codd. LW, pusillanimes MB, uel hoc uti illud testes Italae a Sabaterio II 573 adhibiti; alterum utrum fort. Lactantium scripsisse a librariis in pusilli animi mutatum existimat Soenschius pag. 551; dicite pusillauimis VtClg. nolite metuere bis Sac, prius del. Sl 14 deus RHSPV cum codd. Cypriani, ecce deus B, sed ex Vulg. ut uid.; JSou o seoj LXX iudicio V retribuet, ipse ueniet et saluos faciet nos. tunc aperientur oculi caecorum et aures surdorum audient: tunc saliet clodus sicut cernus et plana erit lingua mutorum, quia rupta est in deserto aqua et riuus in terra sitienti. sed et Sibylla eadem cecinit his uersibus: νεκρῶν δὲ ἀνάστασις ἔσται καὶ χωλῶν δρόμος ὠκύτατος καὶ κωφὸς ἀκούσει καὶ τυφλοὶ βλέψουσι, λαλήσουσ᾽ οὐ λαλέοντες. νεϰρω̃ν 8\\' ὲπανάστασις eatat xat xwXoiv δρόμος ὼϰύτατος ϰαὶ ϰωϕός axoucet xat tuaXot βλέψουσι, λαλήσουσ\\' OJ λαλέοντες. ob has eius uirtutes et opera diuina cum magna illum multitudo sequeretur uel debilium uel aegrorum uel eorum qui curandos suos offerre cupiebant, ascendit in montem quendam desertum, ut ibi adoraret. ubi cum triduo moratus esset. ac fame populus laboraret, uocauit discipulos suos quaerens quantos secum cibos gestarent. at illi quinque panes et duos pisces AUCTOEES 6ss.] VIII 205 ss. 9-333, 7] Matth. 14, 13 ss. EXPILATORES 6 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BMHSPVJ 1 ipse ueniet om. R ipse] et ipse H aperisentur (ae ex a m. 2) H 3 salliet II clodus BRP cum Cypriani codd. paene omnibus, claudus HSV; cf. VII 27, 13 sicut] uelut V 5 ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 549 sed et Sibylla — uersibus et uersus graecos om. H uerbis SP 6 ΔЄΓΓΑΝΑCTACIC B, *. e. δ\\' ὲπανάστασις (coniecerant Struuius, opusc. 171, Volkmannus de orae. Sibyll. dissert. pag.34), A6TANACTACIC.R, A€ ANACTACIC S Sedulius (sed sine acceRtu), ΔЄIIAANACTACIC, sed nA del. m. 3 P, ΔЄ////ANATACIC V; om. codd. StbyU.; cf. SibyU. I 355 ὲ̀σται] ∗∗CTAI (Al er.) V 7 xai] KSA B, K pI, KAI P3 XOAQN B, XQAON Sedulius xat χωλω̃ν] χωλω̃ν 81 codd. SibyU. APUMOC V Sedulius OKrrATOC BP Sedulius ΚΟΦΟC P AKOTCI B, AKOKOVCCl P, AKOICCI Sedulius 8 KAIT|ΤΟΙΦΑΥ B TЄΦΛΟΙ P, ΤΥΦΑΟΥ Sedulius ΑΝΑΒΛЄΨΟΥCIS, BAЄΨΟΥCI/// V, BAЄΨΟΥCIN Sedulius λαλήσουσ\\' οὐ] AAAIICΟΥCΟΥ V, AAAHCOrCI AOr B, AAAHCOrCIOr RP, AAAHCOrcT (om. ou) S, A,\\\\AAeC COr Sedulius λαλέοντες] AAAAOI S, AAA€ONT€C V interpretatio lat. eadem in S et P, similis ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 70 9 hac V multitudo] turba B, sed ex Vulg. Matth. 14, 14. 15. 19. 23 11 descendit R, asendit S quendam] quia dem V 12 ut ibi] ubi V moratus esset] moraretur P ac famecibos gestarent bis S1, alt. d.el. S2 13 uocauit] interrogauit H suos om. P edd., cf. c. 19, 7; 21, 1; Epit. 42, 3 et infra c. 19, 6; 20, 1 quaerens om. H 14 cibos secum H in para se habere dixerunt. adferri ea iussit ac multitudinem per quinquagenos distributam discumbere. quod dum discipuli faciunt, frangebat ipse panem minutatim carnemque piscium comminuebat: et utraque in manibus eius augebantur. et cum adponere illa populo discipulis imperasset, saturata sunt quinque milia hominum et insuper duodecim cophini de residuis fragminibus inpleti. quid aut dici aut fieri potest mirabilius? at id futurum Sibylla cecinerat olim, cuius uersus tales feruntur: ἐκ τ\\' ἄρτων ἅμα πέντε καὶ ἰχθύος εἰναλίοιο ἀνδρῶν χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ πέντε κορέσσει καὶ τὰ περισσεύοντα λαβὼν μετὰ κλάσματα πάντα, δώδεκα πληρώσει κοφίνους εἰς ἐλπίδα λαῶν. I* t\\' aptwv άμα πέντε ϰαὶ ἰχθύος εἰναλίοιο ἀνδρω̃ν χιλιάδας ev wevte ϰορέσσει xai xa ρερισσεύοντα λαβὼν μετὰ ϰλάσματα πάντα δώδεϰα πληρώσει ϰοϕίνους et ὲλπίδα λαω̃ν. AUCTORES 9 ss.] VIII 275 ss. \\'EXPLLATORES 9 ss.] Sedulius (cf. Montefaleonium ibid.). BRHSPVJ 1 peras RPar habere se H 2 distributam ont. B dum R, cum cett. et edd. 4 augeba\\'n\\'tur H7, augebant P 5 apponi V edd. saturati P1, corr. Pa quinque in mg. H1 6 hominum milia RHSP de om. RP 7 impleri S 8 ad Bpt, corr. P3, aut V at id futurum — feruntur et uersus graecos om. H caecinerit Bl, -at corr. B7 feruntur] fnerunt R 9 ε̌ϰ τ\\'] sx o\\' codd.Sibyll. ЄΞ. APTQiN Sedulim INAAЄIOIO B ICAl ЄIC IIЄNTЄ APTQN OMO? ICAIl ΧΘΥΩΑΑΑΙΤΙΩΝ S, KAI (add. m. 3) ЄΚΓ (exp. m. 1 ?) ΑΡΤΩΝΑΜΑ nilNTII ΚΑΙΙΧΘΥΗCΙΝΑΑΙΟΥC P, ЄΚΓΙΑΡΤΩΝ- ΔΜΔΠЄNTЄΚΑΙΙΧΘ (8 ex O? m.2) ΥЄCINAA . IOIC V IXeiCCIN AAIOIC Sedulius ἰχθύος εἰναλἰοιο Lact. cum codd. antiquioris recensionis Sibyll. HMQV; ἰχθύων ἀλἰοιο uel ἰχθυαλἰοιο (ἰχθιαλ-, ἰχθαλ-) rell. codd. 10 XCI- AIAAAC BR 6PIIMQ BR, HPCMO P, ЄPIIMO V Sedulius nHNTH P KOP£CCI BP Sedulius, KOPЄCЄI (alt. € ex C m. 2) V ΑΝΘΡΩΙΙΩΝ- XIAIAAACnCNTC ЄNЄΡΗΜΩ KOPЄCЄI . S 11 \\'TЄPICCЄΥЄNTA B, IIЄPICCΕΥ . ΩΝΤΑ Sedulius περισσεύοντα Lact. cum codd. HMQV (περιττ-) Sibyll., rell. περισσεύσσντα uel περισσεύματα AABQIN R, AARQ V, AARQ Sedulius μετὰ] tote codd. Sibyll. HMQV, fya rell KAACMATi V, KAACMATA Sedulius r.&*Ta om. V Sedulius ΙΥCVΝΑΧΘЄΝΤΑΠЄPICCЄVΘЄNTAKAACΜΑΤΑΠΝΝ (extrem. N del.) TA S, ΚΑΙΤΑΠΗΡΙCΗΥΟΝ TAAARO me eAKACMATA (om r.dvzct) P cf. interpretat. lat. in P et ap. Sedulium hanc et quae superfuerunt f-rint Sedul.) frusta tollens (tollens frusta Sedul.) duodecim eqs., in S hanc et collectis reliquis fragminum omnium duodecim eqs. 12 AQ- A€RA V IIAЄΡΩCEI B, ΙΙΑΝΡΩCЄI S, ΙΙΑΗΡΩCI V, IJAIIPOCI Sedulius ΚΟΦЄΙΝΟΥΟ B, ΡΟΦΙΝΟΥC V, ΚΟΦΥΝΟΥCSedulius €ICI B, IC Sedulius CAniAOC S AAAQN V, AAON Sedulius AOAHKAnANPOCIKO ΦΙΝΟΙC ЄICΤΑΡΙΔΑΑΑΑΩΝ P interpretationes lat. simillimae in P et ap. Sedulium, in nonnullis discrepat quae est in S ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. 171 quaero igitur quid hic potuerit ars magica moliri, cuius peritia nihil aliut quam ad circumscribendos oculos ualet. idem secessurus orandi gratia, sicut solebat, in montem praecepit discipulis, ut nauiculam sumerent seque praecederent. atque illi urguente iam uespera profecti contrario uento laborare coeperunt. cumque iam medium fretum tenerent, tum pedibus mare ingressus consecutus est eos tamquam in solido gradiens, non ut poetae Orionem mentiuntur in pelago incedentem, qui demersa corporis parte umero supereminet undas. et rursus cum obdormisset in naui ac uentus usque ad extremum periculum saeuire coepisset, excitatus e somno silere uentum protinus iussit et fluctus qui maximi ferebantur conquiescere: statimque sub uerbo eius tranquillitas insecuta est. mentiuntur fortasse litterae sanctae docentes tantam fuisse in eo potestatem, ut imperio suo cogeret uentos obsequi, maria seruire, morbos cedere, inferos oboedire. quid quod eadem Sibyllae carminibus suis ante docuerunt? quarum una, cuius supra fecimus mentionem, sic ait.: 17 nna — mentionem] § 9. 15. 18 ut uid., qui loci ut hic ei lib. VIII Ornc. Sibyll. sumpti sunt, cf. p. 335,3 ss. (ex lib. VI) et. p. 336, lOss. (ex lib. III). AUCTORES 2-71 Matth. 14, 22 ss. 8 poetaej praeter locum Vergilii cf. schol. Arat. Germanici (cf. Lact. I 11, 64) pag.92,16; 163, 4.14 Breysig, ubi Hesiodus (cf. frg. 17 Rzach) auctor appellatur. 9] Verg. Aen X 764. 9—13] Matth. 8, 23 ss. 15 s.] cf. Cyprian., Quod idol. d. n. s. 13 (pag. 29, 13 s.). BliHSPV] 1 rquid\\' U2 his V potuit S ar.s (i er.) S periata V 2 nthilj ad nihil H oculos om. V item H secessit rursus H, secessuros P\\', corr. P3 3 sic f~ m. 2) S solebant pi, n del. P3 montF (~~ m. 2) H discupulis W, discipuli\\'s\\' S2 4 uti nauicula V seque praecederent om. B\\', \\'seque praepararent\\' B3 praecederent (-ent ex -ant m. 2) R 5 urgente BHS uespere P contraria V 6 iam] iu V 7 est om. PV solo H 8 Orionem] de origine H, opinione V ini cedente H quide*mersa (m er.) P 9 umeros (o tkl. et corr. m. 3) B undas et] unda. sed RH 10 rursum B obdormissent H, obdormis\\'set\\' P2 rad\\' B2 11 saeuire coepisset] desaeuiret P rcepisset\\' S\\' 12 maxime V 13 uerbum Heumannus subsecnta B 14 fortae H sante e.r sunt fu minus cert.) B* dicentes H in eo fuisse S 15 obsequi Ofn. S mari H saeuire (se- S) RS 16 a sibyllae H 17 suis in mg. H2 supra om. P τοὺς ἀνέμους παύσειε λόγῳ, στρώσει δὲ θάλασσαν μαινομένην ποσὶν εἰρήνης πίστει τε πατήσας. et rursus alia, quae dicit: κύματα πεζεύσει, νόσον ἀνθρώπων ἀπολύσει, στήσει τεθνηῶτας, ἀπώσεται ἄλγεα πολλὰ, ἐκ δὲ μιῆς πήρης ἄρτου κόρος ἔσσεται ἀνδρῶν. AUCTORES 1 s.] VIII 273 s. 4 ss.] VI 13 ss. EXPLLATORES 1 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid. pag. 245 s). 4 ss.] Sedulius (cf. Montefalcouium ibid. pag. 246). BRHSPVJ 1 τοὺς άνέμους — άνδρω̃ν (6) om. H rou; om. B άνόμους pltrique (etiam HMQV) codll. Sibyll. ΠΑΥCЄIЄ R, IlAV CCIC S cwm codd. Sibyll. (παύσειε) paene omnibus, nArtlC B, nArCCIIC P, nArCICN V, HAVCI . €N Sedulius; παύσειTE edd.; de hoc optatiui usu cf. Struuium, opusc. I 75 AOra BRSPV Sedulim CΤΡΩCЄΙΔЄBR, CΤΡΩCΙΔЄ SV Sedulius, CTPQCIA P; παύσει όł (sic) codd. Sibyll. HMQV, στορέσει (-σεις, -σειε) 81 rell. SAAACCAN I S, HAAACCAN V 2 MЄNOMЄNHN BP, MЄNOMЄNHN S, MЄNOMЄNHЄN V Sedulius ποσὶν] FTATHICT P CIIIH- NIIC P, ЄIPIINNC V, €IP€NHC Sedulius; εἰρήνη plerique codd. Sibyll. πἰστει TE] IIICTЄITЄΓΓЄ V KPATHCAC B, IIACAC P εἰρήνην ποτὶ Zl ϰρατήσει codd. Sibyll. HMQV, εἰρήνη πίστει te πατήσας rell. interpretatio lat. eadem in S et P, alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Stru- uium, opusc. I 72 3 et rursus alia que dicit in interpretationem lat. insertum habet S alia, quae] aliqua P; an alia aliqua? cf. pag. 25, 1 4 ΠЄZЄΥCI PV, sed pr. e in ras. ex II V2, nArZCfCI Sedulius; πεζεύσει Lad. cum duobus codd. Sibyll., cett. πεζεύσειε voaov Lact. cum uno cod. Sibyll., cett. voaou; uel νόμους uel νόμοις ANTPQHQN B, AMi Sedulius, 3x avopwv (uel τ\\'-) aut T1 avou; (i. e. T\\' ὰνθρώπους) codd. Sibyll. ΑΗΟΔΥCI V, ΑΗΟΑΥCI Sedulius; ἀπολύει codd. Sihyn. HMQV 5 CTIICC R, ΔΑCTHCЄI S, ZHCЄI V TЄΘΝЄΩΤΑC S, TCTIINUTAC P, T€BNNQTAC V ZHCЄITЄ -ΘΝΗΩΤΑC Sedulius AIlQCeTe B. ATAnDCCTAI R, AIIQ- CCTA P; ϰάπώσεται uel ἀποίσεαι codd. Sibyll. AATCO B, ANIIAC S, AAiAreA P, AAreA V πολλά] ITOA B, nOAAAC S, ITOA AA P; λυγρὰ codd. deteriores Sibyll. 6 Èx 81 μιη̃ς] ЄKAЄMICH P πήρης] IIVPIIC S, nHrHC V Sedulius; σπείρης aut ρίζης codd. Sibyll.; ad πήρης cf. pag. 333,1 in pera; cf. Alexandrum ad h. uers. ϰόρος] ΚΥΟC (f expunx. et linea del. m. 1) B, KOP€ S, KOPOCC V eCCCTC B, cce S, ЄCCЄT TAIO V KOPOCCC . eCIAI Sedulius ANAPQN P ЄKЄMHCΠΗΡΗCAPTOKOPЄC- CCTAIAPQN R interpretatio lat. eadem in S et P, in qua tertius uersus sic et de (de om. P) pane unius perionis fsuperionis, exp. m. 1 ? P) saturatio erit uirorum, alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. 173 his testimoniis quidam relicti solent eo confugere, ut aiant non esse illa carmina Sibyllina, sed a nostris ficta atque conposita. quod profecto non putabit qui Ciceronem Varronemque legerit aliosque ueteres, qui Erythraeam Sibyllam ceterasque commemorant, quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Christus secundum carnem nasceretur. uerum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo intellegeret, denuntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio nec tempus nec auctor designabatur. denique Erythraea fore ait ut diceretur insana et mendax. ait enim: φήσουσι Σιβλλην μαινομένην, ψευστείραν· ἐπὰν δὲ γένηται ἅπαντα, τηνίκα μου μνήμην ποιήσετε κοὐκέτι μ᾽ οὐδεὶς μαινομένην φήσειε, θεοῦ μεγάλοιο προφῆτιν. AUCTORES 3 Ciceronem] de diu. I 18, 34 (Sibulla Erytbraea); cf. II 54. Varroncmqup] cf. pag. 20, 9. 12 ss.] III 814 ss. EXPILATORES 12ss J Sedulius (cf. Montefalconium ibid.pag.246). BRHSPVJ 1 testiminis B\\\\ testimonis B2, testiuioum B3 aiunt Bl ut uid. (corr. Bi) S, Wiant H2 2 sibyllae P conficta S atque eonposita om. H 3 quid V profectio V putauit V sceronem V 4 ceterosque F1 6 ob / \\'/ierunt (2 uel 3 litt. er.) H, obver ex oner P1 ante post obtor s. 1 P3 7 \\'temporibus\\' B*, temporalibus 8., al del. 82 8 deliramento ut uid. Bl, in ras. corr. BJ, delirameuto (pr. e ex i m. 2) P, delorameutis H sunt S ea uemo cum intellegeret S 9 denuntia\\'ba\\'nt jB3 enim om. H monstruosa. (t er.) B, monstrosa RS, monstru\\'o\\'sa P 10 autor II designabitur S denique (i ex e m. 2) B erytream H 11 ut1 R1 insan.a (1 er.) H et om. S ait enim et uerftus graecos om. H 12 CIBVAAA S, CIВΥΑΑ\\'M\\' Plf, CVBIAAAN Sedulius 13 MЄNOMЄNIIN B, MAINOMCIIN S, MAliNOMCNII P, MAINO- MCNIIiNN V ΨЄΥCTPЄIAN B, ΨЄΥCIЄPAN, sed V addidit rubro scriptum man. recetUiss. R, ΨЄCTЄIPAN S, ΨЄICTPIAN V Sedulius CIIAN B, CI (sed dcl. m. 1) ЄIIAN S, ὲπήν uel ὲπ\\' ήν codd. Sibyll. os] A€ P ł\\'C- NIHC B, rCNNTAI V, rCNCTAl Sedulius 14 TIINIKA B cum codd. Sibyll., tum (cf. interpretat. lat. in SP tunc demum reminiscentur mei) NIKA R, IINIKA SPV Sedulius, ήνἰϰα Stnmius, opusc. I 75 MCNMIIN P ποιήσετε codd. quidam Sibyll., alii ποιήσουι; ΠΟΙΙΙCONTЄ B, ΠΟΙΙΙCATЄ RP, HOHICTЄ S, HONCTHTAI V, IIOICCTIITAI Sedulius; ποιήσεται Struuius v KOVKCTI B cum codd. Sibyll., OKCTI S, KЄΥΚЄTI P, KAIOVKCTI V Sedulius; ούϰέτι Struuius μ\\' ούδεὶς ] MOV S, MOVACIC P, MЄΟΥΔЄIC V Sedulius, ό\\' oaoelt codd. quid. deterior. Sibyll. 15 MAINOMCNH S, iacuerunt igitur multis saeculis, postea uero animaduersa sunt quam natiuitas Christi et passio patefecit arcana, sicut etiam uoces prophetarum. quae cum per annos mille quingentos et eo amplius lectae fuissent a populo Iudaeorum, nec tamen intellectae (sunt) nisi postquam illas Christus et uerbo et operibus interpretatus est — illum enim prophetae adnuntiauerant — nec ullo modo poterant quae illi loquebantur intellegi, nisi fuissent uniuersa conpleta. Venio nunc ad ipsam passionem, quae uelut obprobrium nobis obiectari solet, quod et hominem et ab hominibus insigni supplicio adfectum et cruciatum colamus, ut doceam eam ipsam passionem adeo cum magna et diuina ratione susceptam et in ea sola et uirtutem et ueritatem et sapientiam contineri. neque enim si beatissimus in terra fuisset et per omnem uitam in summa felicitate regnasset, quisquam illum sapiens aut deum credidisset aut honore diuino dignum iudicasset: quod faciunt uerae diuinitatis expertes, qui caducas opes et fragilem potentiam et alieni beneficii bona non tantum suspiciunt, uerum etiam consecrant et scientes memoriae mortuorum deseruiunt fortunam iam extinctam colentes, quam ne uiuam quidem praesentemque sapientes colendam sibi umquam putauerunt. nec MAIOMЄNH P, TMЄNOMЄNHN V, T€N MЄNOMЄNHN Sedulius ΦΙΙCЄTЄ S, ΦΗCЄITЄN V; de hoc usu optatiui cf. Struuium I 75 OEOÜ] er SP MЄΓΑΑΟΥΟ B, MЄΤΑΔΟΙΟ Vi μεγάλην 5i codd. Sibyll. ΠΡΟΦΙΙΤΗΝ B, ΠΡΦΤΙΝ P, ΙΙΡΟΦΗΤЄIN V Sedulius interpretatio lat. eadem in S et P). alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium 1 74 BRHSPVj 1 latuerunt P edd. aduersaP 2 na\\'ti\\'uitas P2 patefacit R arcani H sicuta sic H, sic S 3 prophotx (* i. e. rum add. m. 2) S cu (initio uersus add. m.2) per cu S, tum V pro mille quingentos hoc NA • inras. H2 et] uel P 4 fuessent S populo* (% er.) S intellecta P tamen nec coni. Thilo 5 sunt add. edd. illa S 6 illud R adnuntiauerunt BHV * 9 vel V 10 et hominem — hominibus] et (sed del. m. 3) hominib. (ib. del. et corr. m. 3) P omnibus Vac insigno V 11 excruciatum P calamus V eam om. RS 12 adeo] ab eo H suscepta V 13 uiritatem Bl, corr. B1 14 omnerml B3 15 quisquam — iudicasset om. V 16 credidisse H 17 uere BHSV diuinae ueritatis P diuinitates Vac expartes V 18 bona* (m er.) H suspiciunt ed. Romana a. 1474, suscipiunt C 19 memoria S 20 quam] quod V ne om. H uiam H praesentemqu*e (a er.) B XVIIII. Laet. 1. 22 enim potest aliquid in rebus terrenis esse uenerabile caeloque dignum, sed sola est uirtus, sola iustitia quae potest uerum bonum et caeleste et perpetuum iudicari, quia nec datur cuiquam nec aufertur. qua uirtute ac iustitia quoniam Christus instructus uenit in terram, immo uero quoniam ipse uirtus et ipse iustitia est, descendit, ut eam doceret hominemque formaret. quo magisterio ac dei legatione perfunctus ob eam ipsam uirtutem, quam simul et docuit et fecit, ab omnibus gentibus et meruit et potuit deus credi. ergo cum magnus populus ad eum uel ob iustitiam quam docebat uel ob miracula quae faciebat subinde conflueret et praecepta eius audiret et a deo missum deique filium crederet, tum primores Iudaeorum ac sacerdotes et ira stimulati, quod ab eo tamquam peccatores increpabantur, et inuidia deprauati, quod confluente ad eum multitudine contemni se ac deseri uidebant, et, quod caput sceleris illorum fuit, stultitia et errore caecati et inmemores praeceptorum caelestium ac prophetarum coierunt aduersus eum inpiumque consilium de eo tollendo cruciandoque ceperunt: quod prophetae multo ante descripserant. nam et Dauid in principio psalmorum suorum prouidens in spiritu quantum facinus admissuri essent, beatum esse ait qui non abierit EPITOME 9-19] c. 40, 4 s. AUCTOBES 3 s.] cf. Sallust. Iug. 1,3: fortuna.. probitatem.... neque dare neque eripere cuiquam potest. 21] Ps. 1, 1., BRHSPVJ 1 reslse B2 2 solarq.l (ante iustitia) 1P 3 caeleste et] caeleste esse et H perpetu\\'u\\'m B1 quia] quae B 4 auferetur V qua] quia HarP1 (i expunx. P7) V quoniam om. H 5 uirtus] uerus V 6 descendit (pr. e ex i wt. 3) P 7 quod HVar 8 et (ante meruit) s. I. H2 10 quam docebat om. V 11 praecepta (cep in ras. ex cem m. 2) S retl H2 a deo] ad S 12 missum] ipsum missum V tunc RSP primo rex B, prim\\'i\\'ores S3 13 et (exp. m. 3) B stimulatio V 14 inuidua H, inuial S*, inui*!dia SJ deprauata P0* confluerent H, confluent V 15 multitudines H se om. B\\', s. I. post deseri add. B* tse ac desejri V destrui H 16 tfuit1 P2 stultitiae RP 16 terrore (om. et) R infmtfmores B 17 coiecerunt R, coierunt om. V 18 cruciandoque (a ex e m. 2) R cruciandoque ceperunt] quae H coeperunt (0 8. I. P3) RPV 19 multi Bl, corr. B3 discripserant P, dłeJscripserant F 20 in om. V spiritum H 21 rait! B3 habierit S in consilio inpiorum. et Solomon in libro sapientiae his uerbis usus est: circumueniamus iustum, quoniam insuauis est nobis et exprobrat nobis peccata legis. promittit scientiam dei se habere et filium dei se nominat. factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum, grauis est nobis etiam ad uidendum, quoniam dissimilis est aliis uita illius et mutatae sunt uiae illius. tamquam nugaces aestimati sumus ab eo, continet se a uiis nostris quasi ab inmunditiis et praefert nouissima iustorum et gloriatur patrem dominum. uideamus ergo si sermones illius ueri sunt, et temptemus quae euentura sunt illi. contumelia et tormenta EPITOME 2-340, 5] c. 40, 5. AUCTOBES 2] Sap. 2, 12 (sed initium tantum uersus 12) — 17. 19-22; cf. Cyprian. pag. 79, 11. BBHSPVf 1 consilio BHSPV Vulg., 2v βουλη̃LXX, consilium R ad loc. Psalmi cf. Boenschium pag. 586 salomon HSP3 Cso- Pl) 2 quoniam insuauis — promittit] quoniam inutilis est nobis et contrarius est operibus nostris et inproperat nobis peccata legis et diffamat in nos peccata disciplinae nostrae . promittit sic H totum uersum 12 habet cum \\'Vulguerba et contrarius est operibus nostris etiam ap. Cyprian., sed Epitome non habet 3 peccata nobis B, sed cf. Epit. nobis om. V leges B1, corr. B* 4 scientiam dei se (sed dT s. I. m. 3) B Epit. codd. Cypriani, scientiam se dei RHS, se scientiam dei P ctim \\'Vulg.\\', scientiam dei (om. se) V et] ut Pl, in ras. corr. P3 se dei V 5 traductione* (m er.) B, traductione S, ċ̣ο̣̇ṇ̇traductionem (exp. m. 2) P cogitationum] animarum H 6 etiam om. V uiuendum R quoniam] quia H 7 restJ H2 inmutatae H cum \\' Vulg.\\', sed cf. Epit. ui∗ae (t er.) H 8 illius] eius H cum \\'Vulgexstimati sic R eo BBSPV cum codd. Cypriani, illo H Epit. cum \\' Vulg.\\' 9 continet] et continet H (et abstinet \\' VulgS), sed cf. Epit. se] autem se V profert H, praeferet V, preferet Epit. 10 gloriantur S patrem dom Rl (s. I. dum B2*), patrem dSm se ha.bere (se habere cMMt \\'F<\\' patrem dñm se habere (se habere cum \\'Vulg.\\') B, patrem d*m (n er.), a. I. post patrem add. se habere S, patrem deum IIP1 (post patrem s. I. se habere P3) V; patrem deum codd. Cypriani, πατέρα Otov (u. 16) LXX, patrem se habere deum \\'Vulg\\', sed patrem dominum Epitome quoque habet 11 sint H cum \\'Vulg.\\' 12 euentura BP Epit., uentura BHSV cum \\'Vulg.\\'\\' quae euentura — errauenmt (340, 3)] quae uentura sunt illi et sciemus patientiam illius . si enim est uerus filius dei suscipiet illum. et liberabit illum de manibus contrariorum . Iniuriae tormento castigemus 22* interrogemus eum, et sciamus reuerentiam illius et probemus patientiam illius. morte turpissima condemnemus eum. haec cogitauerunt., et errauerant: excaecauit enim illos stultitia ipsorum et nescierunt sacramenta dei. nonne ita descripsit nefarium illud consilium ab inpiis initum contra deum, ut plane interfuisse uideatur ? atquin a Solomone qui haec cecinit usque ad id tempus quo gesta res est mille ac decem anni fuerunt. nihil nos adfingimus, nihil addimus: habebant haec qui fecerunt, legebant in quos haec dicta sunt. sed et nunc heredes nominis ac sceleris illorum et habent et damnationem suam prophetarum uoce praedictam cottidianis lectionibus personant nec aliquando in EPITOME 7 s.] c. 40. 5 quod — amplius. illum . ut sciamus reuerentiam illius . et probemus patientiam eius . morte turpissima condempnemus eum erit . enim (s. I. m. 2) respectus ex sermonibus illius . haec cognouerunt et errauerunt . H (add. uersus 18 et alt. i pari. uersus 20 ex \\' Vulg.\\') sint P contumelias (corr. m. 3) P tormenta V, quod cum habeat Epitome quoque d Cypriani cod. L m. 1 (cf. supra ad pag. 298, 2) mYpi, cf. Archiu. lexicogr. et gramm. lat. V 286; tormentis BRHSP, tormento codd. Cypriani (excepto Ll) \\' Vulg:, βασάνῳ (u. 19) LXX BRHSPVj 1 et (ante seiamus) BRHSP, ut V, codd. Cypriani,\\'Vulg.\\', ι̉να ϒvω̃μεv codd. LXX excepto tamen cod. Sinait. m. 1 xaX ει̉δωμεv, sed et Epitome quoque habet et probemus patientiam illius om. Bl (add. B*, sed eius pro illius) P1, add. P1 2 condemus B 3 eum] illum B 4 excaecauit RHSV, ** (ėt er.) excaecauit B, k (exp. m. 2) excauit P, etiam Cypriani cod. L et excaecauit exhibet, unde et fort. recipiendum, quamquam om. etiam Epit., sed fort. casu uel ex \\'Vulg.\\'; ἀπετύϕλωσε yip LXX stultitia BRSPV, malitia H, sed ex \\'Vulg.\\', idem Cypriani codd. et Augustin. de civit. dei XVIIc.20 (IIp.248,5), % xaxfa autdiv LXX ipsorum BRSPV cum Cypriani coda. et Augustin. ibid., illorum H, eorum Epit. ex\\'Vulg.\\' 5 sacramenta BRSPV, Epit., codd. Cypriani, \\' Vulg.\\\\ mysteria H, μυστήρια Oeou (u. 22) LXX ad loco Sapientiae cf. Roenschium pag. 604 discripsit P illum B\\' (illut B3, illud alia man. recentiss.) H 6 initium V uideretur R, uideba*tur (n er.) H, om. Y 7 aquin V salomone HS2P2, in utroque a ex o corr. haec add. R1 quod P1, d del. P3 8 ac] et H anni] an S fingimus H, affi\\'n\\'gimus 82 10 herodes V ac] et B 11 et ante habent] haec et H, om. P uocem H uoce praedictam cottidianis om. V 12 praedicta (~ m. 2) H, praedictam et Pl, et del. Ps cor suum, quae pars est et ipsa damnationis, admittunt. increpiti ergo a Christo saepe Iudaei exprobrante illis peccata et iniustitiam et a populo paene deserti concitati sunt ad eum necandum: cuius rei audaciam dedit illis humilitas eius. nam cum legerent cum quanta uirtute et claritate filius dei uenturus esset e caelo, Iesum autem cernerent humilem sordidum informem, non credebant filium dei esse ignorantes duos eius aduentus a prophetis esse praedictos, primum in humilitate carnis obscurum, secundum in fortitudine maiestatis manifestum. de primo Dauid in psalmo LXXI sic ait: descendet sicut pluuia in uellus, et orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec extollatur luna. sicut enim pluuia si descendat in uellus, animaduerti non potest, quia strepitum non facit, ita Christum in terram sine cuiusquam suspicione uenturum esse dixit, ut iustitiam doceat et pacem. Esaias quoque ita tradidit: domine, quis credidit auditui nostro et bracchium dei cui reuelatum est? adnuntiauimus coram ipso sicut pueri et sicut radix in terra EPITOME 1-4] c. 40, 4. AUCTORES 4 (humilitas). 6 (humilem) cf. c. 22 ss.] cf. Cyprian. pag. 77, 12. 10] Ps. 71, 6 s. 16] Is. 53, 1-6; cf. Cyprian. pag. 77, 13. BR(-4)HSPV] 1 increpati S, increpiti V; cf. c. 11, 3; 14, 17 2 sepe a christo V et iniustitiam — deserti om. R 3 iniustitiam ( tia S) BSP Epit. c. 40, 4, iniustitia H, iniustitias V edd. paene (a in ras. ex eodem a m. 3) B 4 a cuius rei statim in eadem pagina ad moyses per quem (p. 344, 8) transilit R 6 de caelo H, ęcelo S inter humilem et sordidum add. quietum P 7 dei om. V 8 in om. HlV 9 in om. V manifesta V 10 de primo aduentu dauid in psalmo LXXII sic ait in inf. mg. add. H2 dauit B descendit BV1 11 inter uellus et et orietur ap. Lact. omissa sunt quae graece sunt haec ϰαὶ ώσεὶ σταγόvες στάζουσαι ἐπὶ tav ϒὴ̃v et om. H eius om. S 12 ad loco Psalmi cf. Boenschium pag. 591 13 nsi1 V2 descendit V1 aniauerti S 14 ritlV P3 Christum om. B in terra BH cuiusquam] ulla V 15 suspitione S doceret H 16 eseias B tradit B, tradidit (exp. m. 2 ?) P dne (e ex s) S 17 bracchium B, brachium cett. dei PV cum codd. Cypriani paene omn., dubitanter recepi, domini BHS cum Cypr. cod. L et Vulg., sed xupfou LXX 18 et C, suspectum, nam idem in Vulg., sed om. codd. Cypriani omnes, ώς ῥἱζα (deest xat) LXX sic**ut (ante radixj, i eras. ut B radeiQi (in ras. ex 4 Zitt., quarum prima i ?) B* sitienti. non est figura eius neque claritas: et uidimus illum, et non habuit figuram neque decorem, sed figura eius sine honore et deficiens praeter ceteros homines. homo in plaga positus et sciens ferre inbecillitatem, quia auersus est et non est conputatus. hic peccata nostra portat et pro nobis dolet, et nos putauimus ipsum esse in dolore et in plaga et in uexatione: ipse autem uulneratus est propter facinora nostra et infirmatus est propter peccata nostra. doctrina pacis nostrae super illum, liuore eius nos sanati sumus. omnes sicut oues errauimus, et deus tradidit illum pro peccatis nostris. et Sibylla eodem modo: οἰκτρὸς ἄτιμος ἄμορφος, ἐν οἰκτροῖς ἐλπίδα δώσει. AUCTORES 13] VHl 257. EXPILATOBES 13] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246). BHSPY] 1 sitieuti non est figura om. H neque claritas — habuit figuram om. B 2 decorem] speciem codd. Cypriani, sed omnino hoc loco uaXde uariant testes Italae (ef. Sabattrium II 606) 3 ceteros SP cum codd. Cypriani, om. BHV; rtapa πάvτας ὰvθρώπους (u. 3) LXX cod. Alex., παρὰ τοῡς utou; xtov ἀvθρώπωv edt. 4 11 beccillitatem B 5 quia auersusconputatus] quia auersa est facies eius, inhonoratus est et non est conputatus Cyprianw secundum LXX qui V aduersus HV 6 nos] non Hl, in ras. corr. H7 7 ipsum] illum codd. Cypriani, idem uel eum alii testes Italae, eum Vvlg. et (ante in plagaj om. B uex*atione (s er.) Y 8 facinora — est propter om. V 10 super P3 libore B Uos1 P 11 erramus H inter errauimus et et deus hoc homo uia sua errauit Cypruinus secundum LXX deus C cum Cypriani cod. A, an dominus cum LMB Vulg. scribendum? ϰύριος LXX 12 ad loco Is. cf.Boenschiump.557 et Sibylla — δώσει om. H sybille S modo] modo dicit (dicit add. m.3) B, modo locutus (sic) est V 13 AMOPclJOC ATCIMOC B INA B, €N (sed cf. interpretat. lat.) S, εIN (z m. 2) V; V codd. Sibyll. HQV, iv M, uerba Tv* - δώσει om. rell. AMOP(I>OCIN Sedulius OIKTPOC B, OIKTOOfC S, OKTPOIC V, //////OKTPOIC Sedulius; οι̎ϰτοις codd. Sibyll. HMV, οι̎ϰτος Q ЄΑΠΙΔΑΝ B οἰϰτρὸς — ἐλπίδα] OIKTPOC ΑΜΟΡΦΟC ΑΜΟΡΦΙ CINCAni AA P, sed cf. interpretat. lat. AQCCI BSP, AQCI V; δώσει, quod etiam in codicibus Sibyll., qui quidem haec uerba habent, scriptum est, quamquam non paucis locis Oraculorum Sibyll. coniunctionem iva secundum legitimam constructionem aut coniunctiuus aut (perraro) optotiuus sequitur, propter hanc humilitatem deum suum non adgnoscentes inierunt consilium detestandum, ut priuarent eum uita qui ut eos uiuificaret aduenerat. Sed irae atque inuidiae suae, quam in cordibus suis gerebant intus inclusam, alias causas praeferebant: quod legem dei per Moysen datam solueret, id est quod sabbatis non uacaret operans in salutem hominum, quod circumcisionem uacuefaceret, quod abstinentiam suillae carnis auferret: in quibus rebus Iudaicae religionis sacramenta consistunt. ob haec itaque cetera pars populi, quae nondum ad Christum secesserat, a sacerdotibus incitabatur ut inpium iudicaret eum, quod legem dei solueret, cum hoc ille non suo iudicio, sed ex dei uoluntate et secundum praedicta faceret prophetarum. Micheas enim nouam legem datuiri denuntiauit hoc modo: lex de Sion EPITOME ls.]c.40,6harum—legebant. 2s.]c.41,9. 5-13]c.40,7. . AUCTORES 5s. 14 (nouam legem)] Cyprian. pag.46,3.9. 14] Mich. 4, 2 s.; cf. Cyprian. pag. 46, 10. tamen, cum loco VIII 409 Tva — δώσω optimis codd. HMQV (in detcrioribus δώσει uel δώση) defendatur (nam uersum 1161 τετραπόδωv πτηvω̄v TE XTX., post Castalionem Volkmannus, specim. nouae Sibyll. oracul. editionis, 1854, pag. 10 et 21 e codd. PrAB emendauit), hoc quoque loco retinui; pariter Lactantium infra c. 18, 17 in uersu Sibyll. VIII 293 Tva ϕθιμέvοισι λαλήσει scribere potuisse concedendum est interpretatio lat. eadem in SP haec miserabilis inhonestus informis ut miseris spem praebeat (pre- P), ap. Sedulium haec uilis ignominiosus informis uilibus spem dabit ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 76 BHSPV] 1 pro haiic humilitatem (exp. m. 3) B 2 de*testandum (s er.) H ut priuaret eos uita qui iudeos uiuificare aduenerat V 4 irae atque inuidie suae (exp. et corr. m. 3) P 5 inclusa HS, inclausam P alias] malitia S praeferebawt V 6 per moysen] moyse BI, moysi B7 datam] traditam BV recte ? ad datam cf. pag. 344, 4. 8; pag. 345, 9; 347, 7; Cyprian. pag. 46, 3 quod lex prior, quae per Moysen data est, cessatura esset quod] ut H uacaret (pr. a ex o m. 3) P 7 salute 8 circumcisione (~ m. 2) S uacu(e)faceret B 9 iudaeicarae sic H, iudaeicae (exp. m. 1 ?) P, iudeae V constituunt H haec itaque] hanc itaque causam V 10 ad] a HlV christo V accesserat B 11 *ut (a er.) B 1̃ | pium B iudicarent (n 8. I. B3) BH 12 hoc om. V 13 et om. BH miceas B 14 datuiri PV, datumiri (m exp. m.2) B, daturum H, dari S; cf. ad pag.23,4 enuntiauit H, denuntiabit V homo S1, hoWmo S1 lex] quoniam lex Cyprianus secundum LXX syon S, item pag. 344, 3 proficiscetur et sermo domini ab Hierusalem. et iudi cabit inter plurimos populos et reuincet et detege ualidas nationes. illa enim prior lex quae per Moyseqj data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est quam Sibylla fore ut a filio dei solueretur ostendit: † ἀλλ᾽ ὅτε δὴ ταῦτα πάντα τελειωθῇ ἅπερ εἶπον, εἰς αὐτὸν τότε πᾶς λύεται νόμος. sed et ipse Moyses, per quem sibi datam legem dum pertinaciter tuentur, exciderunt a deo et deum non adgnouerunt, praedixerat fore ut propheta maximus mitteretur a deo, qui sit AUOTORES 6 s.] VIII 299 s. 8-345, 1] cf. Cvprian. 51, 5- 7. EXPILATORES 6 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BR(ab 8) HSPV] 1 domini HSPV cum codd. Cypriani et Vulg., *uplou LXX, dei B ab HS cum codd. Cypriani, ex BPV, Augustin. de ciu. dei XVIII30 (IIp. 296,26), de Vulg. 2 populos om. S reuincet et deteget ex codd. Cypriani recepi, reuincet et (et s. I. B7) deliget (dil- H) BHS, reuincet P, reuincet et religet V; xai ὲξεέλέξει (ὲλέϒξει cod. Alex.) ἒΟvη ὶσχυρά LXX; alterum membrum et deteget uel quae aliae eius formae sunt, quod praeter Cypr. et Lact. nullus testis Italae exhibet, cum Buenemanno glossema uidetur Roenschio pag. 580; locus Michatae isdem fere uerbis legitur ap. Isaiam 2, 2 ss., ubi graeca (u. 4) xat ὲξελέϒξει (ὲλέϒξει) λαὸv πολύv Cyprianus Test. II 18 (pag. 84, 25) interpretatione hac et redarguet populum multum exhibet 4 coreb B, cbore H 5 quam Sibylla — vόμος (7) om. H solueret S 6 t ὰλλ\\' — navra] uerba corrupta certe, fort. sic ut dedi (cf. SPY) iam Lactantium scripsisse ex hoc apparet, quod etiam in codd. Sibyll. ὰλλ\\' ore xauia (uel ταυ̃τά ye, sic etiam edd.) nivxa exhibentibus turbata sunt; ΑΜΑΤΕΤΑϒΤΑΑΠΑΝΤΑ B, AAA\\' 6Te All TAlTAflANTA S, AMOr€ ANTAVTAIIANTA P, AAAOTC ΑΤΧϒΤΑΑΠΑΝΤΑ V, AAA\\' (sed in ras. ex AMA) TOTe åe TAITA IIANTA Sedulius; ὰλλ\\' ore Sr) Tao1 ἄταvτα Struuius, opusc. I 78, ὰλλ\\' OTE ταυ̃τα ἄπαvυα temptaueram (secutus cod. B), sed cum hiatu non legitimo; uerum ostendisse uidetur mihiRtachius, Sibyllistum ὰλλ\\' όπόταv δὴ ταυ̃τα scripsisse ex Sibyll. IX (XI) 172; X (XII) 201 probans cf. interpretat. lat. in SP hanc sed cum haec omnia fuerint perfecta TЄΛЄΙΩθΠ(-θS)BS, TЄΛЄΙΩΟΙΙ P, TЄΑΙΟθЄ Sedulius τελεωθῃ̃ ΙΩθΙΙΑ\\' & £ p] TЄAIIЄP V AUCP P 7 in S recte omnia; elCATAON TOICmeAe- TCNOMOC B, ЄIC ΑϒΤΟΝΤΟΤЄΠΑ CΑϒCЄTAINOMOC P, ICΑϒΤΟΝΤϒ AIIAC- ΑϒЄTAINOMOC V, IC ArrON TITIACA . ϒЄTAI///NOMOC Sedulius interpretatio lat. eadem in S et P, alia ap. Sedulium 8 a moyses denuo incipit R, cf. pag. 341, 4 moses S legem datam H rdum B3 pertinacilter (alt. i aut addidit aut renouautt m. 3) B 9 w H7 cognouerunt S 10 mitteretur HP, mittatur BRSV, uix recte, cf. c. 14,1.15; 15,29; 17, 4; 18, 3. 21; 26, 4. 6. 7. 21; VII18 5 supra legem, qui uoluntatem dei ad homines perferat. in Deuteronomio ita scriptum reliquit: et dixit dominus ad me: prophetam excitabo eis de fratribus eorum sicut te et dabo uerbum meum in os eius, et loquetur ad eos ea quae praecepero ei. et quisque non audierit ea quae loquetur propheta ille in nomine meo, ego uindicabo in eum. denuntiauit scilicet deus per ipsum legiferum quod filium suum id est uiuam praesentemque legem missurus esset et illam ueterem per mortalem datam soluturus, ut denuo per eum qui esset aeternus, legem sanciret aeternam. item de circumcisione soluenda Esaias ita prophetauit: haec dicit dominus uiris Iuda et qui inhabitant in Hierusalem: renouate inter uos nouitatem et ne seminaueritis in AUCTORES 1] Deuteron. 18, 17-19; cf. Cyprian. pag. 51, 8. 8 -10] cf. ad pag. 343, 5 s. 14. § 8-18] cf. Cyprian. pag. 45, 7 circumcisio prima carnalis ... et secunda spiritalis .. 11 Esaias] scil. Ieremias 4, 3 s.; ef. Cyprian. pag. 45, 9. BRHSPVj 1 hominem Bx, corr. B3 perfe**rat (ce er.) V deuteronomium H, deuteronomiu Sl, -mio (~ del.) S7 2 inter ad me et prophetam Lact. quae graece sunt opOw; πάvτα ο̐σα ὲλάλησαv πρὸς ai cum Cypriano omittit 4 os C, nisi quod ore corr. B3, recte ? ore etiam codd. Cypriani et Vulg., tv τῳ̃ στόματι (u. 18) LXX 5 cepero R quisque (quisq: HP, quisq; V) BRHPV cum codd. Cypriani (excepto M7), quisquis S edd. ea om. codd. Cypriani 6 loquitur B 7 in eum om. codd. Cypriani, ὲϒὼ ἐϰο̄ιϰήσω ie auiou (u. 19) LXX ad loco Deuteron. cf. Roenschium pag. 534 denuntiat V scilicet] igitur B, autem scilicet R deus scilicet H 8 uiuum Bx, corr. B3 presentemqui Pl, -que curro P3 9 per mortalem RSV, per moysen BP, mortalem per moysen H soluturu Cx m. 2) B rut\\' B3, et IIP 10 aeternum (ante legem) V aeternum (ante item) H item de circumcisione tollenda aeseias ita profetauit in mg. add. B3 11 circumcisione* soluenda* (utroque loco m er.) V eseias Rl (alt. e in a corr. R1) P; fort. Hieremias ex Cypriano corrigendum ita om. H, item P prophauit R 12 uiris HSP cum codd. Cypriani, τοι̃ς ὰvδράσιv LXX, uiri BRV, fort. ex uersu 4 Ierem. uiri Iuda Vulg. et qui BH cum codd. Cypriani, xai τοι̃ς ϰατοιϰου̃σιv LXX, qui RSPV inhabitant BRllIP cum codd. Cypriani, inhabitatis corr. B2, inhabitabant S, habitant V in hierusalem BRP cum Cypriani cod. L ante ras. (in eras.), hierusalem HSV cum cett. Cypriani et Vulg., \\'Ιερουσαλήμ LXX, uerba desunt hoc in uersu 3 Ieremiae in cod. Alex., sed in uersu 4 h \\'Ιερουσαλήμ exhibet 13 nouitatem] nol Rl, nolualia R2 (secundum. nouale Vulg.) ne] non P spinis. circumcidite uos deo uestro et circumcidite praeputium cordis uestri, ne exeat ira mea sicut ignis et non sit qui extinguat item Moyses ipse: in nouissimis diebus circumcidet deus cor tuum ad dominum deum tuum amandum. item Iesus Naue successor eius: et dixit dominus ad Iesum: fac tibi cultellos petrinos nimis acutos et sede et circumcide secundo filios Israhel. secundam circumcisionem futuram esse dixit non carnis, sicut fuit prima, qua etiamnunc Iudaei utuntur, sed cordis ac spiritus, quam tradidit Christus, qui uerus Iesus fuit. non enim propheta sic ait \\'et dixit dominus ad me\\\\ sed \\'ad Iesum\\', ut ostenderet quod non de se loqueretur, sed de Christo, ad quem tum deus loquebatur. Christi enim AUCTORES 3] Deuteron. 30,6; cf. Cyprian. pag. 45,14. 5] los. 5,2; cf. Cyprian. pag. 45, 16. BRHSPVJ 1 deo] domino (fort. additum ex Vulg. contra Cyprianum et LXX) deo H 2 inter uestri et ne exeat Lact. quae graece sunt ᾰvδρες \\'Ιούο̃α ϰαὶ ot ϰατοιϰου̃vτες (1v cod. Alex.) \\'Ιερουσαλήμ cum Cypriano omisit sicuti R sicutigis P sicut ignis ira mea codd. Cypriani, w; Ttup o Ουμός μου LXX post ignis s. I. et exurat add. B3, quod fort. casu in archetypo intercidit, exhibent codd. Cypriani, xal έϰϰαυθήσεται LXX 3 ad loco Ierem. cf. Roenschium pag. 565 moasesi) H1, moses S ipse om. HP, sed cf. ad c. 12, 8 Esaias ipse in nouissimis diebus Lact. cum Cypriano et aliis testibus Italae (cf. Sabaterium 1382), nihil simile hoc loco neque in textu hebraico neque in LXX neque in Vulg., cf. Roenschium pay. 535, adiciendum tamen uidetur simili in sententia Is. 2, 2 esse eadem illa uerba ev ται̃ς ὲσχάταις ἡμέραις LXX, in nouissimis diebus Yulg., pariter Act. Apost. 2, 17, similia Deuter. 4, 30 Èx\\' ἐσχάτῳ twv ἡμερω̃v LXX, in uouissimo tempore Vulg. 4 tuum om. SPV contra codd. Cypriani LXX Vulg. inter cor tuum et ad dominum ap. Cyprian. secundum LXX et cor seminis tui, quae uerba, cum etiam tuum post cor in SPV desit, haud scio an cum illo tuum (in BRH fort. ex Vulg. restitutum) in archetypo codicum nostrorum interciderint 5 tuum om. codd. Cypriani contra LXX et Vulg. amandatum V ad loco Deuteron. cf. Roenschium pag. 535 ///Iesus V nauue (u exp. et del. m. 1) B successor (s in ras. ex n) V 7 sede et] sedens H secundom ex secundum P3 8 istrahel B, israel S, isrt PV ad loco Iosuae cf. Roenschium pag. 536 9 qua] qug Sl, quą S2 10 quam] que V i tradidit] t (i. e. tibij S ue***rus (ntu er.) H fuit ilis V 11 siS (~ er.) S et om. S 12 iesun R de se non R de] ad H 13 de om. H tum B, tunc cett. deus om. R loquebatur] sio loquebatur B figuram gerebat ille Iesus. qui cum primum Auses uocaretur, Moyses futura praesentiens iussit eum Iesum uocari, ut quoniam dux militiae delectus esset aduersus Amalech, qui obpugnabat filios Israhel, et aduersarium debellaret per nominis figuram et populum in terram promissionis induceret. et idcirco etiam Moysi successit, ut ostenderetur nouam legem per Christum Iesum datam ueteri legi successuram, quae data per Moysen fuit. nam illa carnis circumcisio caret utique ratione, quia si deus id uellet, sic a principio formasset hominem, ut praeputium non haberet: sed huius secundae circumcisionis figura erat significans nudandum esse pectus, id est aperto et simplici corde oportere nos uiuere, quoniam pars illa corporis quae circumciditur habet quandam similitudinem cordis et est pudenda. ob hanc causam deus nudari eam iussit, ut hoc argumento nos admoneret, ne inuolutum pectus habeamus, id est ne quod pudendum facinus intra conscientiae secreta uelemus. haec est cordis circumcisio, de qua prophetae loquuntur: quam deus a carne mortali ad animam transtulit, quae sola mansura est. uolens enim uitae ac saluti nostrae pro aeterna sua pietate consulere, paenitentiam nobis in illa circumcisione proposuit, ut si cor nudauerimus, id est si peccata nostra confessi AUCTORES 1 Auses] Num. 13, 9.17 (LXX). BBHSPVJ 1 figura B ille P2\\' primo BH aususes (su exp. et dtl. m. 1) B 2 moysei H, moses S futura praesentiens] fuerat praesens H iesun R ut] et B quoniam om. P 3 dux in mg. H* d(electu)s B amalec RH 4 istrahel B, israel S, isrf PV et om. R debe(lla)re(tpern)ominis B debellarit et per Rx 5 et (ante populum) del. 82 et (ante idcirco) om. H aiã P11 6 mosi S, moyseo sic P 7 iesum (m ex n m. 2) R legis ParV datS Cx er.) H mosen S 8 catnnis P, sanguinis cett. post circumcisio 8. l. non H1 ratione* (m er.) H quia si] quasi RlH 9 a om. H 10 figura erat] figuraret H 11 aperto ex operato S* simplm1 H2 12 plans Fa 13 *et P pudenda ex pudentia V 14 ab hac causa H eam B3 15 haberemus SP 16 quot B facinus] facinus admittimus H conscientia H 17 (circu)mcisio B prof(etael)oquntur sic B 18 tra<n)stulit B, om. V <ma>nsu(ra) B 19 salutis HV 20 consulere suae (exp. m. 2?) P nobis om. B illam H circumcisione proposuit ex circumcisionem posuit H2 circisione R 21 si (ante peccataj 8. I. H2P satis deo fecerimus, ueniam consequamur, quae contumacibus et admissa sua celantibus denegatur ab eo qui non faciem sicut homo, sed intima et arcana pectoris intuetur. eodem spectat etiam carnis suillae interdictio. qua cum eos abstinere deus iussit, id potissimum uoluit intellegi, ut se peccatis atque inmunditiis abstinerent. est enim lutulentum hoc animal et inmundum nec umquam caelum aspicit, sed in terram toto et corpore et ore proiectum uentri semper et pabulo seruit, nec ullum alium cum uiuit praestare usum potest sicut ceterae animantes, quae uel sedendi uehiculum praebent uel in cultibus agrorum iuuant uel plaustra collo trahunt uel onera tergo gestant uel indumentum exuuiis suis exhibent uel copia lactis exuberant uel custodiendis domibus inuigilant. mterdixit ergo ne porcina carne uterentur, id est ne uitam porcorum imitarentur, qui ad solam mortem nutriuntur, ne uentri ac uoluptatibus seruientes ad faciendam iustitiam inutiles essent ac morte adficerentur; item ne se foedis libidinibus inmergerent sicut sus, qui se ingurgitat caeno, uel ne terrenis seruiant simulacris ac se luto inquinent. luto enim se oblinunt qui deos id est lutum terramque uenerantur. sic uniuersa praecepta Iudaicae legis ad exhibendam iustitiam spectant, quoniam per ambagem data sunt, ut per carnalium figuram spiritalia noscerentur. BRHSPVJ 1 consequemur H 2 denegatur] denegantur et H 3 intima] in intima H 4 quae H, wqua P3 eo Spl, corr. P3 5 deos Rac iusserit H a peccatis RHP 6 ab inmunditiis H, munditiis S abstineret V est in ras. ex sit ? B3 7 inmundum (alt. n s. I. et d in ras. m. 2?) P terra H et om. HP 8 ret ore\\' PJ profectum R et] ac R 9 ullam P1, corr. P3 dum edd. uiuit 82 et caetere H, cetera P 10 uegiculum S, ue*hicullum (l er., 1 exp. m. 3) P 11 iuuant] alunt H onerata R, honera HarP, honera/// V tergo] Ergo H post tergo haec ne porcina carne uterentur exuuiis RI, del. et s. I. add. hoc quaeque necessaria uehunt uel calciamenta R1 12 gestent V adhibent H 13 exuberant in mg. H* custodiendos V 14 portina H 15 qui ad — nutriuntur om. P uoluptates s. I. ex uoluptatib: P3 16 ac (c ras. ex d) faciendam H 18 sus (n 8. I. er., quod add. m. 2) B, esus S, suus Pl, alt. u del. P3 qui se] quis Rl ingurgitet V 19 alt. se om. R obliniunt B 20 sicut SP iudaeicae BH, iuda*icae (e er.) R 21 hibendam B, exigendam (a ex u m. 3) P expectant H 22 spiritaliam nosceretur H Cum igitur ea quae deus fieri uoluit quaeque per prophetas suos multis saeculis ante praedixit, Christus inpleret, ob ea incitati et diuinas litteras nescientes coierunt, ut deum suum condemnarent. quod cum sciret futurum ac subinde diceret oportere se pati atque interfici pro salute multorum, secessit tamen cum discipulis suis, non ut uitaret quod necesse erat perpeti ac sustinere, sed ut ostenderet quod ita fieri oporteat in omni persecutione, ne sua quis culpa incidisse uideatur; ac denuntiauit fore ut ab uno eorum proderetur. itaque ludas praemio inlectus tradidit eum Iudaeis. at illi conprehensum ac Pontio Pilato, qui tum legatus Syriam regebat, oblatum cruci adfigi postulauerunt obicientes ei nihil aliut nisi quod diceret se filium dei esse, regem Iudaeorum; item quia dixerat: si solueritis hoc templum, quod aedificatum est annis XLVI, ego illut in triduo sine manibus resuscitabo, significans futuram breui passionem suam et se a Iudaeis interfectum tertio die resurrecturum. ipse enim fuerat uerum dei templum. has uoces eius tamquam infaustas et inpias EPITOME 3 diuinas — nescieutes] c. 40, 6. 10 (conprehensum)] c. 40, 6. 11 (Pilato)] c. 40, 8. 12 s.] c. 40, 7. 18-350, 18] c. 40, 8 s. AUCTORES § 2. 4 s.] cf. Tertull. Apolog. c. 21 (I pag. 201 s.); Cyprian., Quod idola dii non sint c. 13 s. (pag. 30, 2-7); cf. omniuo eos locos ad c. 18-20. 13] locus ex Io. 2 u. 19 et 20 et Marc. 14, 58 (\\'siue manibus\\': ἀχειροποίητοv sc. vaov) conflatus. 17 ipse — templum] Cyprian. pag. 49, 5. BRHSPVf 1 deus otn. S 3 ob ea — coierunt] uix Iudaei intercidit, cf. Epit. 40, 6. caecati ex eaincitati B3 ea] eam H coieceruut R 7 ac sustinere om. R quorw R2 ita om. P oporteret BPV 8 ue om. HPl (s. I. P3) V 10 proemio R iniectus H eum om. R, filium P1, 8. I. dei add. P3 11 tunc HV ablatum H 12 adfici R obicientes ei] obicientesque P 13 ita S 14 hoc] hunc huc V quod] que S quod — XLVI om. P ante (te del.) sic S 15 XLVI HV, quadraginta B, XL R, XL 7 (i. e. et) VI S; τεσσεράϰοvτα xCtl 15 Io. resuscitabo RSPV, suscitabo BH, uariant etiam testes Italae, cf. Sabaterium III 394; ὲϒερω̃ Io., excitabo Vulg. ad loco Io. cf. Roenschium pag. 615 16 breui futuram H futuro V et se] oe (i. e. esse) V 17 surrecturum B erat P, recte? uerum om. 8 18 has H3 faustas S insectabantur. quae cum Pilatus audisset et ille in defensionem sui nihil diceret, pronuntiauit nihil in eo damnatione dignum uideri. at illi iniustissimi accusatores cum populo, quem incitauerant, subclamare coeperunt et crucem eius uiolentis uocibus flagitare. tum Pontius et illorum clamoribus et Herodis tetrarchae instigatione metuentis, ne regno pelleretur; uictus est, nec tamen ipse sententiam protulit, sed tradidit eum Iudaeis, ut ipsi de illo secundum legem suam iudicarent. duxerunt igitur eum flagellis uerberatum et priusquam cruci adfigerent, inluserunt: indutum enim coloris punicei ueste ac spinis coronatum quasi regem salutarunt et dederunt ei cibum fellis et miscuerunt ei aceti potionem. post haec conspuerunt faciem eius et palmis ceciderunt. cumque ipsi carnifices de uestimentis eius contenderent, sortiti sunt inter se de tunica et pallio. et cum haec omnia fierent, nullam uocem ex ore suo, tamquam si mutus esset, emisit. tum suspenderunt eum inter duos noxios medium, qui ob latrocinia damnati erant, crucique fixerunt. quid ego hic in tanto facinore deplorem aut quibus uerbis tantum nefas conquerar? non enim Gauianam crucem describimus, quam Marcus Tullius uniuersis eloquentiae suae neruis ac uiribus uelut effusis totius ingenii fontibus prosecutus est, facinus indignum esse proclamans ciuem Romanum AUCTORES 20] Verr. V 61, 158 ss. 22 s.] cf. ibid. § 170. BRBSPV] 1 ille P2 defensione H 2 diceret- nihil om. pJ, dicit 8. I. add. m. reccntiss. dicere V demnatione V 3 uideret (et ex i) P3 iustissimi RISY, /iustissimi (2 hastae er.) H \\'cum\\' P3 5 helrodis ex heldis JB2 tethrarcae B, pro tetrarchae hoc tempore ac H 6 instigationê S metuentis] inet uentis S, metuentis (exp. m. 3) P pellere*tur (n er.) B 7 eum] illum H 8 ipse H 9 uerberantes V adfigerent eum H 10 punice uestem H 11 salutauerunt B 12 ei orn. P aceti potionem] acceptionem S consputauerunt B in faciem HV 13 palmas II ceciderunt eum cumque H 15 palleo V cum (c ras. ex e) P rhaecl B3 suo fs in ras. ex 1 uel 2 litt., fort. n, et o in ras. m. 2) B 16 tunc HV 17 ob latrocinio V fuerant H 18 ergo HV hinc V 19 gabianam BHP, gauinianam Rl, gab- corr. R2, grauianam SVar crucem] crux trucem S 20 uniuersiw S7 21 neruis] uerbis P uel R frontibus Y prosequutus V 22 proclamans (s del., sic corr. m. 3) P contra omnes leges in crucem esse sublatum. qui quamuis innocens fuerit et illo supplicio indignus, mortalis tamen et ab homine scelesto qui iustitiam ignoraret adfectus. quid de huius crucis indignitate dicemus, in qua deus a cultonbus dei suspensus est atque subfixus? quis tam facundus et tanta rerum uerborumque copia instructus existet, quae oratio tantae affluentiae ubertate decurrens, ut illam crucem merito deploret, quam mundus ipse et tota mundi elementa luxerunt? haec autem sic futura esse et prophetarum uocibus et Sibyllinis carminibus denuntiatum est. aput Esaiam ita scriptum inuenitur: non sum contumax neque contradico: dorsum meum posui ad flagella et maxillas meas ad palmas, faciem autem meam non auerti a foeditate sputorum. similiter Dauid in psalmo XXXIIII: congregata sunt in me flagella et ignorauerunt, dissoluti sunt nec conpuncti sunt: temptauerunt me et deriserunt derisum, EPITOME 9-13] c. 41, 1. 14-352, 1] c. 41, 2. AUCTORES 11] Is. 50,5s.; cf. Cyprian. pag. 78,3. 14] Ps. 34,15s. B(G)RHSPV] 1 omnes (e ex i m. 2) R cruce H 2 nocens R indignus, sed in del. m. 1 ? R 3 et om. V, pro et coni. est Heumannus adfectus est SP 4 quid de] inquit Y 5 suffixus V 6 copia S existeret S 7 tantae affluentiae SP, tanta afluentiae B, tantae afluentiae R (recte?), tanta fluentiae H, tanta ea fluentia V 8 mundi tota B relemental P2 duxerunt SV 9 esse scripsi, fuisse BRHSP, fuisset V; cf. Epit. 41, 1 quae omnia prophetae sic futura esse praedixerunt et locos ad pag. 307, 14 (futurum), 344,10 (mitteretur) adlatos et Sibyllinis carminibus om. H 10 pronuntiatum H est add. S2 eseiam BRX (alt. e in a corr. R1) P scriptum om. H 12 pono V contra Epit. et codd. Cypriani, ἓδωϰα LXX et om. H ad locum Isaiae cf. Roenschium pag. 556 13 ftutem1 H2 mea S 14 dauid similiter H /\\' XXXIIII B, XXXIII R hinc fere incepit codicis G pag. 83 (164) ter scripta, in qua nihil legi poterat in ex Epitome recepi, idem ap. alios testes Italae (cf. Sabaterium II69), super C, sed ex Vulg., ut uid.; ὲπ\\' ὲμέ LXX 15 me1 H7 ignorauerunt BRHSP1V2 Epit., ignoraui P3V1 cum Vulg., oux fyvwv LXX 16 me eras. H deriserunt derisum P1, dubitanter recepi, derisum P3, deriserunt derisu S, fort. recte, derisemnt me BRHV, uerba om. Epit.; an deriserunt me derisum scribendum? aut hoc aut ut Pl aut ut S (hoc pltrique) testes Italae, cf. Sabater. ibid.; ὲξεμυϰτήρισάv jxe μυϰτερισμόv LXX, subsanoauerunt me subsannatione Vulg. striderunt super me dentibus suis. Sibylla quoque eadem futura monstrauit: εἰς ἀνόμους χεῖρας καὶ ἀπίστων ὕστερον ἥξει, δώσουσι δὲ θεῷ ῥαπίσματα χερσὶν ἀνάγνοις, καὶ στόμασιν μιαροῖσι ἐμπτύσματα φαρμακόεντα· δώσει δ᾽ εἰς μάστιγας ἁπλῶς ἁγνὸν τότε νῶτον. AUCTORES 3 ss.] Vm 287 ss. EXPLLATORES 1] Augustin. de ciu. dei XVIII 23 (IIpag.287,16. 288, 1): inserit etiam Lactantius operi suo quaedam de Christo uaticinia Sibyllae, quamuis non exprimat cuius. sed quae ipse singillatim posuit, ego arbitratus sum coniuncta esse ponenda, tamquam unum sit prolixum, quae ille plura commemorauit et breuia ... ista Lactantius carptim per interualla disputationis suae, sicut ea poscere uidebantur quae probare intenderat, adhibuit testimonia Sibyllina, quae nos nihil interponentes, sed in unam seriem conexa ponentes solis capitibus, si tamen scriptores deinceps ea seruare non neglegant, distinguenda curauimus. 3 ss.] Augustin. ibid. pag. 287, 20: in manus iniquas, inquit, infidelium postea ueniet; dabunt autem deo alapas manibus incestis et inpurato ore exspuent uenenatos sputus; dabit uero ad uerbera simpliciter sanctum dorsum. — Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246). BGRHSPVJ 1 ante striderunt hoc et BRHV (sed in isdem codd. deriserunt derisum mutatum est) Epit. (sed hoc et atite deriserunt derisum, quae uerba in Epit. casu intercidisse uidentur, fuisse potest), om. SP cum testibus Italae (cf. Sabater. ibid.) et Vulg.; non est ϰαί in LXX striderunt HSP Epit., striduerunt BRV super RHSPV Epit., sed fort. ex Vulg., in B rort. recte (ef. ad in pag. 351,14) cum duobus testibus Italae ap. Sabater.; eV ὲμέ LXX rsuisl V2 ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 588 Sibylla — monstrauit et uersus graecos om. H quoque om. S 3 ANOMOIC S, ANOMOV P; ὰvοόμωv codd. Sibyll., sed cf. in manus iniquas infidelium Augustin. AHCICTQN B, PICTQN P fCTfPON P, ICTCPON Sedulius, ua-atov codd. deterior. Sibyll. nZfl Sedulius 4 AQCOVCI B, AQOCOVCIX R, AQCOVCN P, ΔÔCΟϒCIN (A man. recent.) Seduiius δώσουσι ôÈ codd. Sibyll. HMQV, ϰαὶ (uel om.) Swaouot rell. θЄΩ BV Sedulius, θΩЄΩ R, 0Q SP ῤαπίσματα] ЄMIITVĆΜΑΤΑ S XCPCI S, XIIPCIN Sedulius ANArNOrC Sedulius 5 CTOIMACIN B, CTOMACI V MЄAPOIC R, MIAPOICIN Sedulius; στόμασι μιαροι̃ς (uel μιεροι̃ς codd. Sibyll. HMQV, om. rell. ЄΝΙΙΤϒCMATA BRP, ЄΜΙΙΙϒCMATA V, ΙΙΤΟϒCMATA Sedulius; ὲμπτύσματα plerique codd. Sibyll., ἒϰπτυσματα rell., inter quos HMQV ΦΑΡΜΑΚЄNTA R, ΦΑΡΜΑΚΟЄMTA S, ΦΑΡΜΑΚΟЄMTA P hunc uersum et eum qui sequitur in eodem quo Lactantius loco habent codd. Sibyll. HMQV, reliqui post uers. 274 libri VIII Sibyll. 6 AQCQ B, ΑΩCЄI V δ\\' εἰς] item de silentio eius, quod usque ad mortem pertinaciter tenuit, Esaias iterum sic locutus est: sicut ouis ad immolandum adductus est et sicut agnus coram tondentibus sine uoce, sic non aperuit os suum. et Sibylla supra dicta: καὶ κολαφιζόμενος σιγήσει, μή τις ἐπιγνῶ τίς λόγος ἢ πόθεν ἦλθεν, ἵνα φθιμένοισι λαλήσει, EPITOME 1-4] c. 41,1. AUCTORES 2] Is. 53,7; cf. Qyprian. pag. 80, 8. 5 ss.] VIII 292ss. EXPILATORES 5 ss.] Augustin. ibid. II pag. 287, 24: et colaphos accipiens tacebit, ne quis agnoscat quod uerbum uel unde uenit, ut inferis loquatur et corona spinea coronetur. — Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). ΔЄЄIC S, ΔЄ • IC Sedulius; δ\\'εἰς cum Lact. codd. Sibyll. HMQV, rell. τ\\'εἰς uel x\\'e?« MACTGirAC B, MACIlirAC P ἁπλω̃ς - vω̃τοv] AnCOC OTNONТOIЄNCΩΤΟΝ B, ACA IIAQCArNON TDTCNOrON P, ἀvαπλώσας τότε vwtov codd. Sibyll. HMQV, ἁπλώσει 0\\' ayvov vwtov rell. AriAQC V ayvov] AION B NOTON V, NÓTON t\\'m. recent.) Sedulius interpretatio Jat. Augustini in SP, alia ap. Sedulium non neglegendum uidetur, cum in codd. Sibyll. HMQV hunc uersum statim sequatur is qui ap. Lact. quoque sequitur § 17 ϰαὶ ϰολαϕιζόμεvος xtX., reliquos codices Sibyll. inter hos duos insertum habere hunc αύτὸς yap ϰόσμῳ παραδώσει παθέvov ἁγvόv. ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 78 BBHSPVJ 1 silentia H quo H 2 eseias BRP loquutus H immolandum Ci I molandum B) CEpit. cum testibus quibusd. Italae (cf. Sabaterium II610), uictimam cum aliis codices Cypriani, occisionem Vtdg. 3 adductus BRS Epit. cum plerisque codd. Cypriani et testibus quibusd. Italae, abductus H, ductus P cum Cypriani codd. MB et plerisque testibus Italae, sic adductus V; ἢχθη LXX et Act. Apost. 8, 32, ducetur Vulg.; cf. etiam ad pag. 356,10 et 357,9 tondentibus (tund- P) BHPV Epit:; an in his inter -bus et sine intercidit se ? tondentibus se RS, cf. ὲvαvτίοv του̃ ϰείραvτος αὐτόv (sic cod. Alex., xelpovto;, om. auTov celt.) LXX et Act. Apost. ibid. (nisi quod uel xtfpavTo; uel ϰείροvτος codd.); coram tondente se (sic etiam Vtdg.) uel om. se codd. Cypriani; ceterum inter permultos illos quos Sabaterius producit testes unus Lactantius plurali numero utitur 4 uoce** (ce tr.) V non B7 ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 560 et Sibylla supra dicta et uersus graecos om. H 5 ϰολαϕιζό- μεvος] ΚΟΛΑΦΙZOAAЄIIOC S, ΚΟΑΛΦΙZOMЄNOC V CЄΙΓΙΙCЄI BSP, cerHcei B, CITHCCI V ^] M€ BS, MN V nc S ЄΙΙΙΓΝΩ BRSP Sedulius, CIIITNQ V 6 λόγος] AOCOC S, AOTOC P, AOrOC Vi pro Àóyo; hoc τίvος codd. Sibyll., sed cf. Augustin. quod uerbum ] ЄS, XVIIII. Lact. i. 23 καὶ στέφανον φορέσει τὴν ἀκάνθινον. de cibo uero et potu, quem antequam figerent ei obtulerunt, Dauid in psalmo LXVIII sic ait: et dederunt in escam meam fel et in siti mea potum mihi dederunt acetum. idem hoc futurum etiam Sibylla contionata est: εἰς δὲ τὸ βρῶμα χολὴν καὶ εἰς δίψαν ὄξος ἔδωκαν, τῆς ἀφιλοξενίης ταύτην δείξουσι τράπεζαν. Et alia Sibylla Iudaeam terram his increpat increpat: et alia Sibylla Iudaeam terram his increpat uersibus: EPITOME 2-4] c. 41, 2. A UCTOBES 3] Ps. 68, 22. 6 s.] VIII 303 s. EXPILATORES 6 s.] Auguatin. ibid. II p. 287, 26: ad cibum autem fel et ad sitim acetum dederunt; inhospitalitatis hano monstrabunt mensam. — Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). 8 ss.] Augustin. ibid. pag. 287, 28: ipsa enim insipiens tuum deum non intellexisti ludentem mortalium mentibus, sed et spinis coronasti et horridum fel miscuisti. — Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). H V7, ê (A m. recent.) Seduiius;ἠ cum Lact. codd. Sibyll. HMQV, rell. &V uel 8; ΝΟθЄN 8 ΗΑθЄN S, ЄΛθЄN V Sedulius ϕθιμέvοισι λαλήact] ΦθΙΜЄΝΟΙΛΑΛΗCЄI B, ΦθΙΜЄNOICANCЄI R, ΦЄIMЄNOICΑΛΛΝCЄI S, ΦθΙΜЄNONC AMHC€I P, ΦθΙΜЄNOICΙΛΑΑΝCЄI V, ΦΟϒΜЄNOICIN AAA€IC€I Sedulius λαλήσαι cum Lact. cod. Sibyll. recentior L, cett. λαλήσῃ, sed cf. quae ad c. 16, 17 (V — δώσι) exposita sunt B(G)RHSPV] 1 CTЄΦΔΝΟΝ V ϕορήσει cum Lact. cod. Sibyll: B, cett. ϕορέσῃ interpretatio lat. Augustvni in S ad loco Sibyll. cf. Strnuium 1 79 2 quem om. H, qua S figerent] eum figerent H ei] illi R, illo H 3 XVII R, • LXVI. Ht, LIIII V *escam (t ? er.) B fel om. H 4 potum - acetum] potauerunt me aceto H cum Vulg., sed cf. Epit. acetum (exp. m. 3) P ad loco Psalmi cf. Roemchium pag. 590 item B idem hoc — ὲϰέρασσας (355, 3) om. H 6 χολὴv om. S (cf. ad 7), XOA€N V Sedulius KЄICΔΙΨΑΝ B, KAI ЄICΔΙΑΝ R, ¥AN S (cf. ad 7), KCICAIYAN P, KAIЄICΔΙΨΑΝ V Sedulius; ϰαὶ πιει̃v codd. Sibyll; cf. Addenda €AQKA S, ЄΔΩ̃ΚΑ̃ P, ὲπέδωϰαv codd. quidam Sibyll. 7 τη̃ς ἀϕιλοξεvίης] TKCAOIAO- H !eNIHC R, THC ΑΦΙΛΟΞЄNIЄC P, THCΑΙΦΑΟΞЄNIAC (lAC in ras. ex N m. 2) V, ΑΦΙΛΟΞЄΝῙSedulius; ἀϕιλοξείης cum Lact. codd. Sibyll. HMQV, όè (uel om.) ϕιλοξvίης rell. ΤΑϒΓΗΝ V2, ταύηv edidit Montefalconius in Sedulio addens cuoae dubia\\', sed ap. Sedul. DTAN. HN est; ταύτης codd. Sibyll. ΔЄΙΞΩCI B, ΔЄΙΞΟΙCI P, AIEOICI V, AIEOICI Sedulius; τίουσσι (τίξ-) codd. Sibyll., sed cf. Augustm. monstrabunt post τράπεζαv hoc ΧΟΛЄNKЄICΔΙ ex uersu 6 8 interpretatio lat. Augustini in SP, alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium 179 8 hiis B uerbis B hinc f re incepit codicis G pag. 84 (163) ter scripta, in qua nihil legi poterat αὐτὴ γὰρ δύσφρων, τὸν σὸν θεὸν οὐκ ἐνόησας παίζοντα θνητοῖσι νοήμασιν, ἀλλὰ ἀπ\\' ἀκάνθης ἔστεψας στεφάνῳ φοβερὴν τε χολὴν ἐκέρασσας. fore autem ut Iudaei manus inferrent deo suo eumque interficerent, testimonia prophetarum haec antecesserunt. aput Hesdram ita scriptum est: et dixit Hesdras ad populum: hoc pascha saluator noster est et refugium nostrum. cogitate et ascendat in cor uestrum, quoniam EPITOME 6-356, 2] c. 43, 2. AUCTORES 1 ss.] VI 22 ss. 6] locus non inuenitur in libro Esdrae; cf. Iustin. dial. c. Tryph. 297 D: aao μἐv ouv twv ἐξηγήσεωv,wv ἐξηγήσατο Εσδρας εἰς tov vόμοv rov περὶ του̃ πάσχα, τὴv ὲξήγητιv ταύηv ἀϕεί- λοvτο \" xai eTnev \"EaSpa; tw Xato \\' του̃το to πάσχα o awrrjp ἡμω̃v xai ἡ ϰαταϕυγὴ ἡμω̃v \\' xai ÈcXv διαvοηθη̃τε ϰαὶ ἀvαβῃ̃ ὐμω̃v ἐπὶ Trjv ϰαρδίαv, oti μέλλομεv αὐτὸv ταπειvου̃v ἐv σημείῳ, xai μετὰ ταυ̃τα ἐλπίσωμεv ek1 αὐτόv, ou μὴ ἐρημωθῃ̃ o τόπος οτος εἰς τὸv ẳπαvτα χρόvov, λέγει o θεὸς twv δυvάμεωv °ἐὰv si μὴ πιστεύσητε auTtu μηδὲ εἰσαϰούσητε tou ϰηρύγματος outou, ἒσεσθε ὲπιχαρμα tois fOveat. Patet ista uerba ab aliquo Christiano (I Cor. 5, 7: xai yap to πάσχα ἡμω̃v ὲτύθη XptaTÓ; — cf. c. 111) conficta esse ... minime ab Iudaeis deleta: Otto ad 1., cuius cf. pleniorem adnotationem, praeterea expositionem Koensckii pag. 612. BEHSPVJ 1 ΑϒΤ1H1 V Matppwv] \\'A\\'ΦΡΩΝ S, ATCOPQN P, crlll- ΦΡΩΝ V, CIN$PON Sedulius fov om. SP, T///N V, TQN Sedulius τὸv σὸv codd. Sibyll. PrFL, rrfaaov HMV θεὸv] 6N S, θΟÑ P; Oeov codd. Sibyll. HMV, vόμοv rell., sed cf.Augustin. tuum deum 6NONCAC P; ὲvόησας cum Lad. codd. Sibyll. PrABFL, ὲvόησεv HMQV 2 nGZONTA SP, IICEONTA V Sedulius, πταίοvτα (παί- L) coda,. Sibyll. PrABFL, ὲλθόvτα HMV θvη- ToTat (uel -σιv) codd. Sibyll.; 0NNTOIC V, 0NHTOIO BRSP, QNIITOrC Sedulius; cf. Augustin. ludentem mortalium mentibus; παίζοvτ\\' iv θvητοι̃ο cum edd. Struuius, opusc. 181 vοὴμασιv cum Lact. codd. Sibyll. PrABFL, iv ŏμμασιv HMQV, sed cf.Augustin. ἀλλ\\' cm\\' ἀϰάvθης] AAAAAKANeAIC B, ΑΛΛΑΑΙΙΑΚΑΝθΗC R, AAAA ΑΚΑΝθЄC S, AMAnAKANOHC P, AAAM . AKAN- 0NC V, AAAA ΑΚΑΝθΗC Sedulius 3 ЄCTЄΨΑЄ B, ЄCTЄЄCΨΑC S CTЄΦΑΝΩ BBPV Sedulius, om. S ΦΟΒЄPHK S, ΦΟΒЄPEN V Sedulius te] TH V; hi coda,. Sibyll. XOAHN V €K€PACAC BP, €PACAC S interpretatio lat. Augustini in SP, alia ap. Sedulium 4 ut om. HS deo suo om. S suo om. P deumque S, ciique F1 interfecerunt P1, B ▼ pari. ras. corr. Ps 5 anteceasarunt Bl, corr. B2, antecessuerunt (corr. m. 3) P 6 hesdram RP, hesdran B, esdram H, hesdra S, hesdra V hesdras] esdra H, hesdras (alt. s postea add. m. 1) P 7 pasca S 23* habemus humiliare eum in signo: et post haec sperabimus in eum, ne deseratur hic locus in aeternum tempus, dicit dominus deus uirtutum. si non credideritis ei neque exaudieritis adnuntia tionem eius, eritis derisio in gentibus. unde apparet Iudaeos nullam aliam spem habere nisi se abluerint a sanguine ac sperauerint in eum ipsum quem necauerunt. Esaias quoque facinus eorum designat et dicit: in humilitate iudicium eius sublatam est. natiuitatem eius quis enarrabit? quoniam auferetur a terra uita eius, a facinoribus populi mei abductus est ad mortem. et dabo malos pro sepultura eius et diuites pro morte eius, quia facinus non fecit neque insidias ore suo locutus est. propterea ipse EPITOME 5-7] c. 43, 1. AUCTORES 5 s. unde — sanguine] Cyprian. pag. 59, 1-3. 8] Is. 53, 8. 9. 12; cf. Cyprian. pag. 80, 9. BRHSPVJ 1 eum om. V sperauimns Bl (rorr. IP) R V, sperabis Hy ελϰισωμεν Iustin.; cf. Epit. 2 desAratur P 3 dicit dicit dicit B ei om. H, et V 5 inde V 6 se nisi V se om. H a om. P sperauerint (1 ras. ex u) H 7 necauerunt B, negauerunt edt., cf. ad pag. 310, 11 eseias BRP 8 iudicium (um in ras. ex 3 uel 4 lilt., quarum extremae lu ? m. 2) B 9 post natiuitatem hoc autem codd. Cypriani cxccpto B contra LXX d Vulgatam enarrabit R2 HP cum plcrisquc codd. Cypriani d Vulg., δηϒήσται LXX, ennarauit BR\\'SV, cum Cypriani codd. MB 10 atterra S uita. H a (exp. m. 3) P abductus H, recepi propter adsEnsum codicum Cypriani L (cf. ad pag. 298, 2) Apc (corr. m. 1) M, dubitantcr tamen, adductus BRSPV cum Cypriani codd. AocB, η̌χθη LXX, plane alitcr Vulg.j cf. etiam ad pag. 353, 3 12 diuites] ipsos diuites Cyprianus unus inter omnes testes Italae a Sabatcrio II 611 adhibitos; TOUJ xXouafou; LXX, diuitem Vulg. 13 neque insidias ore suo locutus est (ex ore R, est om. II) BRHSP, neque insidias ore suo codd. Cypriani omnes excepto M, in quo dolus fuit in ore eius secundum Vulg., cf. LXX, quorum rodd. plerique totum locum sic praebent ort άνομιαν oux έποίησεν ούόἐ δόλον iv tto στόματι αύτου̃ . illud recepi, non tamen sine omni dubitatione, quae eo maxime mouebatur, quod pro uerbis neque insidias ore suo locutus est (quam formam loci fort. Lact. ipse, eiecto illo in minus grato, ex interpretatione Cypriani d alia antiqua conposuit illa quae est ap. Faustita. de trinit. 3, 4, uol. 13 p. 66 C Migne neque dolum in ore suo locutus est) in codice V haec neque inuentus est dolus in ore eius sunt, quae non solum ab aliis auctoribus (uelut \\'Tertutt.\\' adu. Iud. c. 10, II p. 730, consequetur multos et fortium diuidet spolia, propterea quod traditus est ad mortem et inter facinerosos deputatus est: et ipse peccata multorum pertulit et propter facinora illorum traditus est. Dauid quoque in psalmo XCIII: captabunt in animam iusti et sanguinem innocentem condemnabunt, et factus est mihi dominus in refugium. item Hieremias: domine, significa mihi, et cognoscam. tunc uidi meditationes eorum: ego sicut agnus sine malitia perductus sum ad AUCTORES 5] Ps. 93, 21 s. 7] Ier. 11, 18 s.; cf. Cyprian. pag. 80, 18; 87, 17. nec dolus in ore eius inuentus est) confirmantur, sed etiam reddunt graeca, qualia in cod. Alex. (cf. ad pag. 311,17) et m. 2 in Sinait. sunt haec οὺδἐ εύρέθη δόλος ev tw στόματι αύτου̃: uerum haec existimauerim errore proclivi uel librarios in codices, atque sic etiam in codicem V intulisse uel scriptores ipsos sumpsisse ex loco 1 Petro 2, 22 ouόÈ εύρέθη δόλος Èv τψ̃ στόματι αύτου̃, nec inuentus est dolus in ore eius Vulg. BBHSPVJ 1 consequetur BBHSP, recepi propter adsensum omnium codicum Cypriani, hereditabit V, quod tamen non solum graecum xXr,povo- μήσειLXX accuratius exprimit, sed etiam ab aliis testibus Italae (uelut Augustin. de ciuit. dei XVIII29, II p. 295, 26, propterea ipse hereditabit plures) defenditw; alia in hereditatem (hereditati, hereditate, hereditatem) habebit uel possidebit, Vulg. hoc ideo dispertiam ei plurimos; inter omnes qui inueniuntur antiquae interpretationis testes apud Sabaterium II611 nullus consequetur praebet nisi Cyprianus et Lactomtius moltos Bac 2 traditus est (est om. H) ad mortem unus Lactantius inter testes Sabaterii, ceteri, inter quos Cyprianus, hoc tradita est ad (uel in) mortem anima eius secundum LXX avO1 uv παεδόθη εὶ̕ς Oavaiov ήψυχὴ αὺτου̃ faci- O nerosos BHP cum codd. Cypriani, facinerosos V, facinerosos (i. e. e ex o m. 1) B, facinorosos S 3 peccata BV cum codd. Cypriani et Vulg., άμαρτιας LXX, peccatum BHSP, recte an fort. ex Io. 1, 29 qui tollit peccatum mundi (Vulg.) ductum? ad loco Isaiae cf. Boenschium pag. 560 ei ex et P 4 quoque] etiam B 5 in animam HSPV Vulg., recepi propter LXX θηρεύσουσιν έπὶ ψυχήν διϰαɭου, animam BR, uix recte; in habent testes quidam Sdbaterii II 188, pauci omittunt 7 ad loco Psalmi cf. Boenschium pag. 592 ieremias RSP 8 tunc BHSPV cum codd. Cypriani etVulg., tum B, recte? 9 ego BHSPV cum codd. Cypriani, ego autem B, quod tamen nullus habet ex testibus Sabaterii II666, cf. iyw 81 LXX, sed os om. cod. Alex. et Friderico-Augustanus (pariter tuus unus B contra codd. Alex. Vat. Sin. addidit pag. 315,1) et sicut Vulg. sine malitia BHSPV uictimam: in me cogitauerunt cogitationem dicentes: uenite, mittamus lignum in panem eius et eradamus a terra uitam eius et nomen eius non erit in memoria amplius. lignum autem crucem significat et panem corpus eius, quia ipse est cibus ac uita omnium qui credunt in carnem quam portauit et in crucem qua pependit. de qua tamen apertius ipse Moyses in Deuteronomio ita praedicauit: et erit pendens uita tua ante oculos tuos, et timebis die ac nocte et non credes uitae tuae, idem rursus in Numeris: non quasi homo dominus suspenditur neque quasi filius hominis minas patitur. Zacharias etiam sic tradidit: et intuebuntur in me, quem transfixerunt. item Dauid in EPITOME 7—12] c. 41, 4 s. 12-359, 4] c. 41, 3. AUCTORES 7] Deuteron. 28, 66; cf. Cyprian. pag. 87, 19. 9] Num. 23, 19; cf. Cyprian. pag. 88, 15. 11] Zach. 12, 10; cf. Cyprian. pag. 88, 12. cum codd. Cypriani, sine macula R, quam lectionem, cuius nullum testem habet Sabaterius, inductam esse existimo ex loco I Petr. 1, 19 (ws «jj-voS ap.c5p.ou xat aj7i(Xou Xpiaiou, agni immaculati Christi et incontaminati Vulg.); «pvtov axaxov LXX, agnus mansuetus Vulg. perductus BRHSP cum codd. Cypriani, adductus V cum duobus testibus Sabaterii, quod ex Is. 53, 7 (cf. pag. 353, 3) imepsisse existimo; ayopevo; LXX, qui portatur Vulg. BRHSPV] 1 cogitationem f-ne H) C cum uno teste Sabaterii, cogitatum codd. Cypriani 2 in pane S cum quibusdam Cypriani utroque loco codd., ei; tov aprov LXX post eradamus 10 fere litt. eras. H a terra BRPV cum codd. Cypriani utroque loco paene omnibus, etera H, de terra S cum cod. Cypriani M, sed ex Vulg. 3 ad loc. Iere/miae cf. Roenschium pag. 569 4 panem C, panis cum Heumanno edd., sed significat scii. Hieremias; cf. domum — significat p. 366,8 tei’j P3 5 est] ut H credunt om. S carne P 6 et om. B in om. H cruce SP qua (ante pependit) HP, quam Bm dei. Bz, in qua R, fort. recte, qua ex que S, quii (~ er.) V qua ante tamen] quo R, sed cf. Epit. 11, 3 item de cruce Christi 7 moses S pendens] pendens uidens H 8 ac C, et Epit. 41,1 cum codd. Cypriani, sed fort. ex Vulg. nocte et die 9 uits tuaj (duo ae ea; a m. 3) P ad loc. Deuteron. cf. Roenschium pag, 535 item HP Epit. c. 41, 4, recte? non] quod Oieque1 (s. I. m. 2) B 10 dns C Epit., deus codd. Cypriani Vulg., o 9eo; LXX 11 ad loc. Num. cf. Roenschium pag. 533 zaccharias R tradit B 12 intuebantur H, sed cf. Epit. 41, 5, ijufsWitovTai LXX quem BRSPV Epit., uix ex psalmo XXI: effoderunt manus meas et pedes meos, di-numerauerunt omnia ossa mea: ipsi autem contemplati sunt et uiderunt me et diuiserunt uestimenta mea sibi et super uestem meam sortem miserunt. quae utique propheta non de se locutus est. fuit enim rex et numquam illa perpessus est, sed spiritus dei per eum loquebatur, qui fuerat illa passurus post annos mille et quinquaginta, tot enim colliguntur anni a regno Dauid usque ad crucem Christi. sed et Solomon filius eius, qui Hierosolymam condidit, eam ipsam perituram esse in ultionem sanctae crucis prophetauit: quodsi auertimini a me, dicit dominus, et non custodieritis ueritatem meam, reiciam Israhel a terra quam dedi illis, et domum hanc quam aedificaui illis in nomine EPITOME 9 s. 300, 1—8 ) c. 41, 8. AUCTORES 1J Ps. 21, 17—19; cf. Cyprian. pag. 87, 21. 10] III (I) Eeg. 9, 6-9. Vulg. quem confixerunt, inlatum, in quem II cum omn. codd. Cypriani, sed fort. ex Io. 19, 37 uidebunt in quem transfixerunt Vulg.; «tiflXaovcat r.pbi p.1 avG’ wv /.arwp/fjaav-o LXX ad loc. Zachar. cf. Roenschium pag. 585 dauid om. H BRHSPV] 1 *XXI (X ? er.) II pedes meos BRIISP Epit, 41, 3 cum Cypriani codd. LW et Vulg.; pedes V cum rell. Cypriani; wpuijav jj-o-j xai jioSaj LXX, sed ~6oxa |xoj cod. Alex. 2 ossua Bcorr. B2 contemplati1 P2 3 me om. B et RUSPV cum Cypriani cod. M, om. B (sed cum antecedente me) Epit. codd. Cypriani paene omnes, sine dubio secundum Vulg.; SiE[i.ep(aavTo (sine xa\\\\) LXX uestimenta mea sibi BIIUV Epit. cum Cypriani codd. LWM; Vx luatta uloj hoTois LXX, sibi uestimenta mea SP cum rell. Cypriani et Vulg. 4 sortem miserunt 11 SP Epit. cum Cypriani codd. L W, miserunt sortem BHV cum rell. Cypriani et Vulg.; eflaXov xlfjpov LXX ad loc. Psalmi cf. Roenschium pag. 587 5 de se non S *et**numquam (a et er er.) P 6 perpessus est illa S quae H 7 ill(a) B, illa fa ex e) P mille et quinquaginta] • XL ■ H 8 colligunt P\\\\ ur add. Pz a regnis (sic) dauid anni H radT B2 9 salomou IISP fa ex o Plf) eam om. S 10 ulti*onem fm er.) B trucis1 P2 11 a me] up.ett xai tx zl/.va ujadiv «f sp-ou LXX custodieritis] ostenderitis V, sed pu).a?T)Xc LXX, custodientes Vulg. 12 ueritatem meam] multo plenior locus in LXX et Vulg. istrahel B, israel S 13 domum hanc — ex omnibus] uerba nonnihil discrepant a LXX et Vulg. meo, proiciam illam es omnibus, et erit Israhel in perditionem et in inproperium populo, et domus haec erit deserta, et omnis qui transiet per illam admirabitur et dicet: propter quam rem deus fecit terrae huic et huic domui haec mala? et dicent: quia reliquerunt dominum deum suum et persecuti sunt regem suum dilectissimum deo et cruciauerunt illum in humilitate magna: propter hoc inportauit illis deus mala haec. Quid amplius iam de facinore Iudaeorum dici potest quam excaecatos tum fuisse atque insanabili furore correptos, io qui haec cottidie legentes neque intellexerunt neque quin facerent cauere potuerunt? suspensus igitur et adfixus exclamauit ad deum uoce magna et ultro spiritum posuit. et eadem hora terrae motus factus est et uelum templi quod separabat duo tabernacula scissum est in duas partes et sol repente subductus est et ab hora sexta usque in nonam tenebrae fuerunt. qua de re Amos propheta testatur: et erit in illo die, dicit EPITOME 13-16] c. 40, 10. 17—361, 3] c. 41, 5. AUCTORES § 2] cf. Tertull. Apolog. c. 21 (I p. 202) et tamen -subducta est. 16 s. tenebrae] Cyprian. pag. 91,1. 17] Am. 8, 9 s.; cf. Cyprian. pag. 91, 3. BRHSPV] 1 hominibus ex omnibus R2 istrahel B, israel S 2 in inproperium Epit., i|properium B, improperium SP, in obproprium HV populo C Epit., ei? rtdvra; tob; Xaoti; LXX 3 per eam mirabitur H, sed ad hanc et omnino eas quae sequuntur lectiones discrepantes cf. Epit. . admirabitur] ixcrofcerai xai aupiE? LXX 4 dicet C (nisi quod dicent, exp. m. 3 P, cf. xai ipouaiv LXX) Epit. O propter V fecit deus R 5 et huic om.P1, et s.l.add.P3 domui huic V derelinquerunt (sic) Epit., sed ex Vulg. ut uid. 6 deum om. B et persecuti — suum om. S uerba et persecuti — humilitate magna cum plane alia sint in textu hebraico LXX Vulg., ex apocrypho aliquo libro inducta esse existimat Roenschius pag. 541; cf. locum \\'Esdrae pag. 355,6 7 illum] eum V 9 q(u)id B iam om. H facinoribus H 10 tunc SP atq:1 P2 insatiabili V 11 quin] qui uon B facerent — potuerunt] facere canere uoluerunt V 12 et om. H 13 dominum P et (ante eadem) om. P 14 ret uelum templi1 P2 et] ut V 15 duo (o in ras. ex a m. 2) S 16 in] ad horam V 17 amos] moyses B1, corr. B3 et erit om. Epit. c. 41, 5 in om. H die illo S, sed cf. Epit. rdic P2 dominus, occidet sol meridie et obtenebrabitur dies lucis: et conuertam dies festos uestros in luctum et cantica uestra in lamentationem. item Hieremias: exterrita est quae parit et taeduit anima, et subiuit sol ei, cum adhuc medius dies esset, contusa est et maledicta: reliquos eorum in gladium dabo in conspectu inimicorum eorum. et Sibylla: ναοῦ δὲ σχισθῆ τὸ πέτασμα, καὶ ἤματι μέσσῳ νὺξ ἔσται σκοτόεσσα πελώριος ἐν τρίσιν ὤραις. EPITOME 3—0] c. 41, 0. AUCTORES 3] Ier. 15, 9; cf. Cyprian. p. 91, 6. 8 s.] VIII 305 ss. EXPILATORES 8 s.] Augustin. (cf. supra ad pag. 352, 1) ibid. II pag. 287, 30: templi uero uelum scindetur et medio die nox erit tenebrosa nimis in tribus horis. — Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BRHSPV] 1 occidit. R1, occidet (t in ras. ex s m. 2 ?) S sol meridie et] solet medio H obtenebratur R1, obtenebrabuntur s. I. corr. IP, ob-tenebrieabitur R, tenebrabitur PV, sed cf. Epit. 2 festos om. S 3 ad locum Amos cf. Roenschium pag. 578 ieremias BSPV exterritata V 4 twediauit (\\'a1 m. 3) sic B anima RIISPV cum codd. Cypriani excepto M\\' (animae), anima B subibit BH, occidit V cum Vulg.; cf. Epit. 41, 6 5 ei] et B, om. HV contusa RHV, quod cum in Epit. quoque sit, non errore ortum uidetur (adde quod is error neque hoc loco in codd. Cypriani neque supra p. 317,13 in uoce confundentur aut Lactantii aut Cypriani in codd. inumitur), confusa BSP cum codd. Cypriani, sed fort. ex Vulg. confusa est; ««nja/jjvOij LXX est om. V et s. I. B, om. H 6 gladio V 7 eorum RV cum Cypriani codd. LB et Vulg., meorum BH, *eorum (in utroque cod. m er.) SP, evavdov twv «ixcov LXX ad loc. Ier. cf. Roenschium pag. 571 et Sibylla et uersus A€ • CXIC0H Sedulius; a/iaQrj cum Lact. codd. Sibyll. HMQV (\\'sy.n)fi uel ay.aQjj te rell.) edd. Sibyll. (alii Se a/iaOrja inprobat Struuius, opusc. 182 S’6u-/ (a0r| cotnniendans, coniunctiuum aoristi pro futuro positum defendunt Alexander in curis poster, ad Sibyll. VIII 305 et Volkmannus, de orae. Sibyll. dissert. pag. 21 ad I 186 to] TOICATA S, TO in unam uocem cum CX1C0H coniunctum habet Sedulius IIGTACWA1 B, ta jiETaapaia, om. xai codd. Sibyll. meliores, to y.aT*-aroccr;j.a xat deteriores xai] GN B HMGPA S, NMATI V M6CC1 BRPV, MGCH S, MGCCO Sedulius 9 N1S P EdT«i axoTOeaaa] A6CTCT|*KOT£16CCA (ante K exters. C) B, GCTAlhGKOTOC S, GCTA1 ■ CKOTOGCA Sedulius r.eXdtpioi] IIA1AQPIOC B, C0AP£1C S, IIGAQPIOC V PICIN P interpretatio lat. Augustini in SP, simillima ap. Sedulium v graecos om. H 8 NAO S, iNAV P A6CX1C0II BRSP, A6CXI CGN V, cum haec facta essent, ne prodigiis quidem caelestibus facinus suum intellegere quiuerunt, sed quoniam praedixerat se tertio die ab inferis resurrecturum, metuentes ne a discipulis subrepto et amoto corpore uniuersi resurrexisse eum crederent et fieret multo maior in plebe confusio, detraxerunt eum cruci et conclusum in monumento firmiter militari custodia circumdederunt. uerum tertio die ante lUcem terrae motu repente facto patefactum est sepulcrum et custodibus quos adtonitos obstupefecerat pauor nihil uidentibus integer e sepulcro ac uiuas egressus in Galilaeam profectus est, ut discipulos suos quaereret, in sepulcro uero nihil repertum est nisi exuuiae, quibus conuolutum corpus incluserant. illum autem aput inferos non remansurum, sed die tertio resurrecturum prophetae cecinerant. David in psalmo XV: non derelinques animam meam ad inferos neque dabis sanctum tuum uidere interitum. EPITOME 5-12] c. 42, 1. 12-363, 8] c. 43, 2. AUCTORES § 6 s.] Tertull. Apolog. c. 21 (I pag. 202 s.): tunc iactitauerunt. 13 remansurum, die tertio] Cyprian. I pag. 91, 11; 92, 5. 14] Ps. 15, 10; cf. Cyprian. pag. 91,13. BRHSPV] 1 nerc P* prodigiis] prodigiis eorum H 2 nequiuerunt H tertia SP 3 ad (sic) discipulis suis H 4 et amoto om. RH1 alt. rev P* 5 im plebe multo maior V 6 concluso B firmiter in monumento V 7 moto H 8 facto om. V sepulcrum V, sepulchrum B (qui tamen 9 et 11 sepulcro habet) cum rell. 9 obstupefacerent R, obstupefaceret V integelre Bl, integerl.e B*, intellegere V ac] et S uiuruls B1 10 galilea S 11 receptum Hx 12 inuolutum P autem om. 8 13 tertia S propheta P cecinerunt (cae- B) BH, cecinerat S1 f-at S1) P 14 dauit B XV BP Epit., quinto decimo S, XIIII RH (quod cum etiam unus Cypriani cod. L (cf. ad pag. 298,2) praebeat, haud scio an Lact. quoque scripserit), XXIIII V derelinques RSHP Epit. codd. Cypriani plerique Vulg., έϒϰαταλειψεις LXX, relinquens BV, mirum quod etiam in Cypriani cod. L derelinquens est meam om. B 15 ad RHV Epit. codd. Cypriani excepto A (In infernum secundum Vulg. in inferno), aput B, apud SP neque BRHV cum codd. Cypriani paene omn., nec SPV Epit. cod. Cypriani A, sed cum Vulg., quae idem nec etiam Act. Apost. 2, 27 habet interitum RHSP (sed in ras. Pl) V, Cypriani cod. L, corruptionem B Epit. cett. codd. Cypriani, sed cum Vulg., quae idem Act. Âpost. 2, 27.31; 13, 35 habet; interitum confirmatur etiam loco Paciani de bapt. 4, uol. 13 pag. 1092 B Migne ad loc. Psalmi cf. Roenschium pag. 587 item in tertio: ego dormiui et somnum cepi, et surrexi, quoniam dominus auxiliatus est mihi. Osee quoque primus duodecim prophetarum de resurrectione eius testificatus est: hic filius meus sapiens, propter quod nunc non resistet in contribulatione filiorum suorum: et de manu inferorum eruam eum.. ubi est iudicium tuum, mors, aut ubi est aculeus tuus? idem alio loco: uiuificabit nos post biduum die tertio. et ideo Sibylla inpositurum esse morti terminum dixit post tridui somnum: καὶ θανάτου μοῖραν τελέσει τρίτον ἧμαρ ὑπνώσας· καὶ τότ᾽ ἀπὸ φθιμένων ἀναλύσας εἰς φάος ἥξει πρῶτος ἀναστάσεως κλητοῖς ἀρχὴν ὑποδείξας. AUCTOBES 1] Ps. 8, 6; cf. Cyprian. pag. 91, 16. 4] Os. 13,13s.; pars uersus 14 redit c. 29, 11. 7] Os. 6, 3; cf. Cyprian. pag. 92, 6. 10 ss.] VITI 312 ss. EXPILATOBES 10 ss.] Augustin. ibid. II pag. 287, 31: et morte morietur tribus diebus somno suscepto: et tunc ab inferis regressus ad lucem ueniet primus resurrectionis principio reuocatis ostenso. — Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BRHSPV] 1 tertio] tertio psalmo et R, secundo HV somnum S cum Cypriani codd. plerisque, somnium BV, somn*um (i er.) BHP coepi H, accepi V surreii PH, quod cum Cypriani cod. L habeat, recepi, exsurreii BRV, exurreii S, sed cum Vulg. 2 quoniam] qum̃ V3 est om. B ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 586 osew P1 3 post primus s. I. de B3 surrectione P eius om. H 4 non om. B 5 resistet H7, resistet et V tribulatione P, sed cf. Epit. 7 aut C; cum Epitome eiciendum an fort. in hac ipsa secundum I Cor. 15, 55 (Vulg. et graec.) omissum? xoú LXX ad loco Osee cf. Roenschium pag. 577 item BHl (t in d corr. H2) V, sed cf. Epit. uiuificabit S, uiuificaljrt B7, uiuificauit RHpl (u in b corr. P3) V Epit.; uYtaaet LXX 8 nos] me R, sed cf. Epit. tertia S ad loco Osee cf. Boenschium pag. 576 uerba et ideo - somnum et uersus graecos om. H 9 dixit (d ex f) B post tridui somnum om. B triduis omnium V somn*um (i er.) P 10 Oavatou] CNATOC V, 9ANATOC Sedulius M6PAN (sine accentu P) SP, MrPAN V, MOrPAN Sedulius TCACCGI (sine spiritu V) SV, TCACCC P TPITQN B, TPirON P liMA P IIINQCAC Sedulius 11 ϰαὶ τóτ\\'] KA- TOT P, KAI. TOTC Sedulius άπὸ] AriCI V Sedulius ΦЄIMЄΝΩΝ SV, ΦΘΙΜЄΝῩ (A m. recent.) Sedulius ANAAVCAC V, ANAAICAC Sedulius; ava- λύσας cum Lact. codd. Sibyll. recentioris recensionis, άνατήσας (uel άνάστασις) HMQV EU] CN B ΦΑΟΟC V, nAOOC Sedulius ЄΞЄIP 12 IIPOTOC V uitam enim nobis adquisiuit morte superata nulla igitur spes alia consequendae immortalitatis homini datur. nisi crediderit in eum et Clim crac-tm portandam patiendamque susceperit. Profectus ergo in Galilaeam — noluit enim se Iudaeis ostendere, ne adduceret eos in paenitentiam atque inpios resanaret —, discipulis iterum congregatis scripturae sanctae litteras id e-t prophetarum arcana patefecit. quae antequam pateretur perspici nullo modo poterant. quia ipsum passionemque eius adnuntiabant. idcirco Moyses et idem ipsi prophetae legem quae Iudaeis data est testamentum uocant, quia nisi testator mortuus fuerit, nec confirmari testamentum potest nec sciri quid in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est. itaque nisi Christus mortem suscepisset, aperiri testamentum id est reuelari et intellegi mysterium dei non potuisset uerum scriptura omnis in duo testamenta diuisa est illut quod aduentum passionemque Christi antecessit, id est lex et prophetae, uetus dicitur, ea uero quae post resurrectionem eius scripta EPITOME 4—6] c. 42, 3. AUCTORES § 1] cf. Tertull. ApoL c. 21 (I pag. 203): nam nec — docerent. 10] \\'testamentum* interpretatio Itala, διαθήϰη LXX (\\'pactum\\' uel \\'foedus* Vulg.) Exod. 19, 5; Deuter. 5, 2s. et saepissime; cf. loco Ieremiae § 6. ANACTACfO B KAHTOIC jR, rAHTOIC SP, KANTOIC V, 0NHTOIC B, KAHTOfC Scdulius άρχὴν] XHY SP ϰλητοι̃ς άρχὴν cum Lad. idem illi codd. Sibyll., ipxh θνητοι̃ς alteri, sed ad ϰλητοι̃ς et θνητοι̃ς (quod in B est) cf. Augustin. reuocatis mOACISAC R, VnOACIEAT B, ΠΟΔЄΙΞΑC SP, ΥΠΟΔΙΞΑC V Sedulius; ύποδείξας cum Lact. idem illi SibyU. codd., ὲπι- δεɭξας alteri interpretatio lat. Augustini in SP, dissimilis ap. Sedulium. ad loc. SibyU. cf. Struuium, opusc. I 82 B(G)RHSPV] 1 uita (~ m. 3) B adquaesiuit Bl, in ras. corr. B3 2 aliae H ni R cretirderit P3 3 in eum om. P et om. 81 (7 add. S7) Pl, add. P* portanda H 4 profectus est R iudaeis se P 5 in] ad V sanaret V 6 iterum] igitur H litteras (r et s in ras. m. 2) B, litteris H 7 patefacit R 8 respici B1, corr. B* 9 adnuntiabat H, indicabant V moses S et] ut V ipsi om. V 10 quae] g in ras. 82 est] erat B testator (o ex u) H, testatus V 13 nis i P1 Christus] scriptus H 15 om̃ is, S2 dua H quod om. H 17 hinc fere incepit codicis G pag. 85 (158) ter scripta, in qua nihil legi poterat sunt, nouum testamentum nominatur. Iudaei uetere utuntur, nos nouo: sed tamen diuersa non sunt, quia nouum ueteris adinpletio est et in utroque idem testator est Christus, qui pro nobis morte suscepta nos heredes regni aeterni facit abdicato et exheredato populo Iudaeorum, sicut Hieremias propheta testatur, cum loquitur talia: ecce dies ueniunt, dicit dominus, et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum quod disposui patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educerem illos de terra Aegypti, quia ipsi non perseuerauerunt in testamento meo, et ego neclexi eos, dicit dominus. idem alio loco similiter ait: dereliqui domum meam, dimisi hereditatem meam in manus inimicorum eius. facta est hereditas mea mihi sicut leo in silua, dedit ipsa super me uocem suam, idcirco odiui eam. cum sit hereditas eius caeleste regnum, non utique ipsam hereditatem se dicit odisse, sed heredes, qui aduersus eum ingrati et inpii extiterunt. facta est inquit EPITOME 12-16] c. 43, 4. AUCTORES 1 ss. nouum testamentum] Cyprian. pag. 46, 17. 6] Ier. 31 (38 LXX), 31 s.; cf. Cyprian. pag. 46,19; 134,17. 12] Ier. 12,7 s. BRHSPV] 1 nominatur (~ m. 2) S ueteri f-re B1) B* 2 diuersa non] uniuersa unum B 3 est] *e S testatus V 4 morte. (m er.) B fecit edd. 5 sicuti H ieremias S propheta om. H 7 domum H istrahel B, israel S domum H iudae B 8 nouum non secundum testamentum om. V 9 quo H 10 ut] et P1, corr. PJ *educerem (a er.) B qui H 11 in BRHSP codd. Cypriani p. 135,1 (haec pars uersus om. p. 46,23), hoc V; testamento meo Vcodd. Cyprianip. 135,1, testamento (testamentu S) cett.; ev τη̣̃ διαθήϰη μου LXX et om. B ego om. H neglexit (g ex c R2) RHSPV 12 dixit R ad loco Ierem. cf. Roenschium pag. 575 idem B, item cett. 13 meam1 Ps ritf H1 manus RHSP Epit., manu BV, sed cum Vulg.; εἰς χει̃ρας LXX 15 supra P, sed cf. Epit., ut omnino ad proximas uarias lectiones suam] meam ut uid. V1, ita ras. corr. V1 16 idcirco Epit., ideo C, quod quin ex Vuigata potius inlatum sit quam a Lact. ex alia antiqua interpretatione scriptum, quamquam alii huius loci testes, qui quidem ad hanc quaestionem expediendam aliquid ualeant, non extant (cf. Sabaterium II 667), uix dubium uidetur odi P 17 ipsa (- m. 2) S heredas** (rθ m.2) S 18 reuml S1 hereditas mea mihi sicut leo, id est praeda et deuoratio factus sum heredibus meis, qui me immolauerunt sicut pecus. dedit super me uocem suam, id est sententias aduersus me mortis crucisque dixerunt. nam quod superius ait consummaturum se domui Iuda testamentum nouum, ostendit uetus illut testamentum quod per Moysen datum est non fuisse perfectum, id autem quod per Christum dari haberet consummatum fore. domum autem Iuda et Israhel non utique Iudaeos significat, quos abdicauit, sed nos, qui ab eo conuocati ex gentibus in illorum locum adoptione successimus et appellamur filii Iudaeorum: quod declarat Sibylla, cum dicit: Ἰουδαίων μακάρων θεῖον γένος οὐρανιώνων. quod autem futurum esset id genus, Esaias docet, apud quem pater summus ad filium loquitur dicens: ego dominus deus uocaui te in iustitiam, et tenebo manum tuam et confirmabo te, et dedi te in testamentum generis mei, in EPITOME 8-11] c. 43, 3. 13-367, 3] c. 43, 7. AUGTOBES 7 dari haberet] Cyprian. pag.46, 17: quod-testamentum nouum dari haberet. 12] V 249. 14] Is. 42, 6 s.; cf. Cyprian. pag. 72, 3. EXPILATOBES 12] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246). B(G)RHBPV] 1 mihi hereditas mea HS 2 post meis 7 fere litt. eras.H 3 sententiam H, sententia (~ m. 3) P 4 mortis om. H crucisq;*** S 5 se domui — nouum om. H a [Se dom]ui incipit codicis G pag. 86 (157) ter scripta, cuius in uerss. 1. 2 perpauca legi poterant 6 uetus bis, sed pr. eras. V 7 perpetuum H 8 domum BHSV, domus BP edd., sed significauit scil. deus; cf. ad pag. 358, 4 panem iudae H, iudam P et om. H istrahel B, isrf PV 9 abdicauit (b m. 1, ui m. 3) B congregati H 10 adoptionemque P 11 quod] quae H sibylla declarat V Sibylla cum dicit et uersum graecum om. H 12 IOVAQN P MAKA- PIQN B, MAKAPION SPV fI s. I. V1) ΘЄΙΩΝ B, om. S ϒένος] μένος codd. Sibyll. ΟΥΡΑΝΙΟΝΤЄ B, OVPANIQN BS, OVPANIQNQM V TQNlàAIO- ΜΑΚΑΡΙΩΝΘΕΙΩΝΓЄΝΟC OIPANIONQN Sedulius interpretatio lat. eadem in S et P, similis ap. Sedulium ad loc. Sibyll. cf. Struuium, opusc. 183 13 esset] fuissef H1 doceA H1 eseias BR apud] per in ras. ex 2 litt. B 15 in] ad P, sed cf. Epit. iustitiam BBHSP Epit., iv διϰαιοouvrj LXX, iustil/itia (1 uel 2 litt. er.) H, iustitia codd. Cypriani, sed fort. ex Vulg. i nonwuUa tamen hoc loco ap. Cyprianum diuersa interpretatione exhibentur 16 et om. Epit. contra codd. Cypriani LXX Vulg. lucem gentium, aperire oculos caecorum, producere ex uinculis alligatos et de domo carceris sedentes in tenebris. cum igitur nos antea tamquam caeci et tamquam carcere stultitiae inclusi sederemus in tenebris ignorantes deum et ueritatem, inluminati ab eo sumus, qui nos testamento suo adoptauit et liberatos malis uinculis atque in lucem sapientiae productos in hereditatem regni caelestis adsciuit. Ordinata uero discipulis suis euangelii ac nominis sui praedicatione circumfudit se repente nubes eumque in caelum sustulit, quadragesimo post passionem die, sicut Daniel fore ostenderat dicens: et ecce in nubibus caeli ut filius hominis ueniens (et) usque ad uetustum dierum peruenit. discipuli uero per prouincias dispersi fundamenta ecclesiae ubique posuerunt facientes et ipsi in nomine magistri dei magna et paene incredibilia miracula, quia discedens instruxerat eos uirtute ac potestate, quo posset nouae adnuntiationis ratio fundari et confirmari. sed et futura illis aperuit omnia: quae Petrus et Paulus Romae praedicauerunt et ea praedicatio in memoriam scripta permansit. in qua cum multa alia mira tum etiam hoc futurum esse dixerunt, ut post breue EPITOME 8—17] c. 42, 3 s. 19-368, 13] c. 41, 7. AUCTOBES 8 ss.] cf. Tertull. Apolog. c.21 (I pag. 203): dehinc ordinatis eqs. (Cyprian. pag. 30, 14 ss.) 10] Dan. 7, 13; cf. Cyprian. pag. 92, 17. 17-368, 11] Nouum Testament. extra canonem receptum coll. Hilgenfeld, ed. 2, fascic. IV, \\'Petri et Pauli praedicatio\\', pag. 58,7; 64. BBHSPV] 1 et producere S 2 uinclis H sedentes (tert. e ex i m. 2) R 8 ad loc. Isaiae cf. Roenschium pag. 551 4 carcere* (s er.) B in tenebris sederemus R post tenebris repetit inclusi V 6 mali Volkmatmm, obsertl. misc. 1872 pag. 14 uinclis H in luce sapientia S, insipientiae, om. in luce P 7 hereditate H 8 Ordinato H, Post ordinata P suis om. HlV; cf. ad pag. 332, 13 euangelii R, euangelia BPV, euangelica S, euangelio H 9 circumdedit V nube V cumque] seque V 10 quinquagesimo R, quadragern\\'simo V 11 et om. S ut om. HV 12 et addidi ex Epit. et pag. 312, 11 uetustum] cf. ad pag. 312, 11; 313, 16 14 facientes om. H ipsi in] ipsius H, ipsi S nomen H 15 et] ac H pAene B3 miracula] miracula fecerunt H qua V descendens BHtS 16 qua BSPV ratio] traditio B 17 aperuit illis B 18 romam H im P 19 memoria HV 20 breue tempus] magisterium P tempus inmitteret deus regem, qui expugnaret Iudaeos et ciuitates eorum solo adaequaret, ipsos autem fame sitique confectos obsideret. tum fore ut corporibus suorum uescerentur et consumerent inuicem, postremo ut capti uenirent in manus hostium et in conspectu suo uexari acerbissime coniuges suas cernerent, uiolari ac prostitui uirgines, diripi pueros, allidi paruulos, omnia denique igni ferroque uastari, captiuos in perpetuum terris suis exterminari, eo quod exultauerint super amantissimum et probatissimum dei filium. itaque post illorum obitum, cum eos Nero interemisset, Iudaeorum nomen et gentem Vespasianus extinxit fecitque omnia quae illi futura praedixerant. Confirmata sunt ut opinor quae falsa et incredibilia putantur ab iis quos uera caelestium litterarum doctrina non inbuit. sed tamen ut refellantur a nobis etiam illi qui nimium non sine malo suo sapiunt rebusque diuinis fidem detrahunt, argumentis quoque illorum coarguamus errorem, ut tandem aliquando peruideant ita fieri oportuisse, sicut nos ostendimus factum. et quamquam aput bonos iudices satis habeant firmitatis uel testimonia sine argumentis uel argumenta sine testimoniis, nos tamen non contenti alterutro sumus, cum subpetat EPITOME c. 22-25] c. 45. 22-369, 5] c. 45,1. BBHSPV] 1 mitteret P 3 sitimque HV confectos obsideret] con- v sederet V dum H foret V 4 consumerent (v ». e. ur add. m. 2) R se (add. s. I. B3) inuicem BSP 5 manibus B 6 aceruissime Bx (corr. B1) PV, acseruissimae H 7 paruulos om. V 8 ferro ignique R, igniq: ferroque H 9 suis om. P 10 amatissimum Hilgenfeldius ed. I pag. 66, amantissimum uulgarem formam superlatiut nominis amandus interpretatwr Roenschius, Itala u. Vulg. pag. 456 ret probatissimum1 P1 probantissimum H 11 post cum 2 uel 3 litt. eras. H n**ero (um er.) B interemississet H 12 uespessianus Rt, uespassianus H extincxit H 13 praedixerunt V 14 ut om. B1 (s. I. B3) PV 15 iis B, his cett. quod H quos uera om. V 16 refellaWtur B1, repellantur S illi] ii B 17 non sine om. R fidem] eidem V detrahant V 18 errore S 19 pernideant] pueri* (i uel s er.) uideant H, perruMeant P5, credant V sicut — factum om. H 20 iudices bonos V habeant (nt in ras. ex m ?) B 21 argumenlmenta sines H 22 alterutro ∗sumus ex alterutpossumus S sum (\\' i. e. us m. 2) S suppetant H nobis utrumque, ne cui peruerse ingenioso aut non intellegendi aut contra disserendi locum relinquamus. negant fieri potuisse ut naturae inmortali quicquam decederet, negant denique deo dignum ut homo fieri uellet seque infirmitate carnis oneraret, ut passionibus, ut dolori, ut morti se ipse subiceret — quasi non facile illi esset ut citra corporis inbecillitatem se hominibus ostenderet eosque iustitiam doceret, siquidem id uolebat, maiore auctoritate ut professi dei —: tunc enim cunctos fuisse praeceptis caelestibus parituros, si ad ea uirtus ac potestas dei praecipientis accederet. \\'cur igitur aiunt \\'ad docendos homines non ut deus uenit? cur se tam humilem inbecillumque constituit, ut ab hominibus et contemni et poena adfici posset? cur uim ab inbecillis et mortalibus passus est? cur non manus hominum aut uirtute reppulit aut diuinitate uitauit? cur non maiestatem suam sub ipsa saltem morte patefecit, sed ut inualidus in iudicium ductus est, ut nocens damnatus, ut mortalis occisus? \\' refutabo haec diligenter nec quemquam patiar errare. illa enim magna et mirabili ratione sunt facta: quam quicumque perceperit, non tantum mirari desinet deum ab hominibus esse cruciatum, uerum etiam facile peruidebit ne deum quidem potuisse credi, si ea ipsa quae arguit facta non essent. Quicumque praecepta dat hominibus ad uitam moresque fingit aliorum, quaero debeatne ipse facere quae praecipit an EPITOME 23-371, 4] c. 45, 1 s. BBUSPV] 1 peruerse] per:se B non om. S intellegenti H 2 posse H 4 seque uellet V honeraret R, *onerare (Ti er.) H, onerare Y 5 doloris H subi+ceret (a er.) S 6 corfporis1 S1 8 ualebat (uol- m. 1) Buolebant S maiore. (m er.) P professi] praeceptis B, professio H deum H 9 eas P 10 fcccederet1 P1 11 uhumilem (in er.) V 12 inbecillemque R constituit] constauit S* omnibus S 13 posset? B1 14 manibus Y 15 uitauit (iuL in ras. ex mu ? m. 2) B, ditauit, sed d minus cert., Y quur R ipsa V saltim HV morte. (m tr.) H 16 sed ut] sicut R, sed V dictus Y 17 haec] haec omnia R 18 nec quemquam] nequam S paciarer rera RI patirfwr 82 magna om. S 19 ratione* (m er.) B quae R, que ex qua S2 21 nec H potuisse] potuisse se Y 23 quicumq.1 B* hominis V ad] ac 8 24 debewtne B3, debeat H facere ipse H facere. (t er.) S praecepit (pre- H) HV XVIIII. Lsct. 1. 24 non debeat. si non fecerit, soluta praecepta sunt. si enim bona sunt quae praecipiuntur, si uitam hominum in optimo statu collocant, non se debet ipse praeceptor a numero coetuque hominum segregare inter quos agit, et ipsi eodem modo uiuendum est quo docet esse uiuendum, ne si aliter uixerit, ipse praeceptis suis fidem detrahat leuioremque doctrinam suam faciat, si re ipsa resoluat quod uerbis nitatur adstringere. unus quisque enim cum audit praecipientem, non uult inponi sibi necessitatem parendi, tamquam sibi ius libertatis adimatur. respondet itaque doctori hoc modo: \\'non possum facere quae iubes, quoniam sunt inpossibilia. uetas me irasci, uetas cupere, uetas libidine commoueri, uetas dolorem, uetas mortem timere, sed hoc adeo contra naturam est, ut his adfectibus animalia uniuersa subiecta sint: uel si adeo putas repugnari posse naturae, tu ipse qui praecipis fac, ut sciam fieri posse. cum autem ipse non facias, quae insolentia est ut homini libero inponere uelis leges quibus ipse non pareas? prius disce qui doces et antequam mores aliorum corrigas, tuos corrige.\\' quis neget iustam esse hanc responsionem? quin etiam in contemtum ueniet huiusmodi doctor et deludetur uicissim, quia uidebitur et ipse deludere. quid ergo faciet ille praeceptor, si haec ei fuerint obposita? quomodo adimet excusationem EPITOME 22 s. contumacibus, praesentibus factis] c. 45, 3. BBHSPVJ 2 si om. V uita H 3 collocawt B1 [se] H* a numerum V quaetuque H, coeptuque P1, p del. P3 4 inter (in initio uersus add. m. 2) P, s. I. H1 agit] habit sic V et] sed Volkmannus, obsav. miscell. 1872, pag. 14 ipsi] ipse et ipsi V 5 est quo — uiuendum om. P esse] ipse V ne si] nisi HPl (corr. P3) V 7 faciat om. V nititur (alt. i ras. ex a S) HS 8 enim] autem B 9 tam H ius sibi V libertJatis S7 adimitatur R* 10 respondit B1, corr. B*; an respondebit scribendum? 11 iubiesi P3 uetas (ante cupere), sed a in ras. ex e? m. 3 B 12 libidine V doLere S* dolorem uetas om. P uetas] uel V 13 adeo om. V natura (~ m. 2) S ut] et V his (h in ras. ex i) P 14 sunt (s S) HS, sunt V si om. H adieoj P1 putas] potes V 15 tu] et tu R, et (e part. ras. ex u m. 2) P quae (e ex s ?) P edd. aut V 17 qui] quae H 18 mor*es (i er.) B colligas H negat BHP 19 iustum H quis HV 20 ueniet et P ductor V et deludetur] et ludetur H, re\\'ludetur P2 qui audebitur V 21 faciat H praecepi R\\' si] quia si R contumacibus, nisi ut praesentibus factis doceat possibilia se docere? inde euenit ut philosophorum praeceptis nullus obtemperet. homines enim malunt exempla quam uerba, quia loqui facile est, praestare difficile: utinamque tam multi bene facerent quam multi locuntur bene! sed qui praecipiunt nec faciunt, abest ab iis fides: et si homines fuerint, contemnentur ut leues, si deus, opponetur ei excusatio fragilitatis humanae. superest ut factis uerba firmentur: quod philosophi facere nequeunt. itaque cum ipsi praeceptores uincantur adfectibus quos uinci praedicant oportere, neminem possunt ad uirtutem quam falso praedicant erudire ob eamque causam putant neminem adhuc perfectum extitisse sapientem, id est in quo summae doctrinae ac scientiae summa uirtus et perfecta iustitia consenserit; quod quidem uerum fuit. nemo enim post mundum conditum talis extitit nisi Christus, qui et uerbo sapientiam tradidit et doctrinam praesenti uirtute firmauit. Age nunc consideremus an doctor e caelo missus possit non esse perfectus. nondum de hoc loquor quem uenisse a deo negant. fingamus aliquem de caelo esse mittendum, qui uitam hominum rudimentis uirtutis instituat et ad iustitiam formet. nemini dubium potest esse quin is doctor qui caelitus mittitur tam scientia sit rerum omnium quam uirtute perfectus, ne nihil inter caelestem terrenumque differat. nam in homine interna et propria doctrina esse nullo pacto potest: EPITOME 3—8] c. 45, 3. 14-372, 8] c. 45, 4. BRHSPVJ 1 praeeuntibus B 2 unde P 4 difficile est BH utinamque] utinam quidem P, utinaquae H; suspectum Hartelio 5 loquuntur SP quaeJJ praecipiant ut uid. B1, in ras. corr. B2 6 iis R, his BHP, is S, eis V 7 oppenetur B fragitatis H 8 ut om. H 9 uincuntur H affectibus ex adfectibus B7 10 praedicant (nt ex m m. 3) P oportere — falso praedicant om. V ad uirtute H quod H 12 perfectum om. R id est om. S in om. P 15 et uerbo et H tradidit sapientiam B et doctrinam] et uerba doctrinae H doctrina (~ m. 3) B 16 praesente Bx, corr. B1 17 e] de H, § S, *e (a er.) P 18 [hoc] JEf1 20 uitam (ui add. m. 2) P 21 formet.. (et er.) B qui in his H, quin*is (h er.) S, qui nisi V 22 tam om. H sapientia S omnium om. B 23 caeleste V terrerumque H disserat V 24 interna et] interna H, in terra P nullo pacto esse H potest] est P 24* nec enim mens terrenis uisceribus inclusa et tabe corporis inpedita aut conprehendere per se potest aut capere ueritatem, nisi aliunde doceatur. et si maxime possit, summam tamen uirtutem capere nequeat et omnibus uitiis resistere, quorum materia in uisceribus continetur. eo fit ut terrenus doctor perfectus esse non possit. at uero caelestis, cui scientiam diainitas, uirtutem inmortalitas tribuit, in docendo quoque sicut in ceteris perfectus et consummatus sit necesse est. at id omnino fieri non potest, nisi mortale sibi corpus adsumat. cur autem fieri non possit, ratio clara est. nam si ueniat ad homines ut deus, ut omittam quod mortales oculi claritatem maiestatis eius conspicere ac sustinere non possunt, ipse certe deus uirtutem docere non poterit, quia expers corporis non faciet quae docebit ac per hoc doctrina eius perfecta non erit. alioquin si summa uirtus est dolorem patienter pro iustitia officioque perferre, si uirtus est mortem ipsam et intentatam non metuere et inlatam fortiter sustinere, debet ergo doctor ille perfectus et docere ista praecipiendo et confirmare faciendo, quia qui dat praecepta uiuendi amputare debet omnium excusationum uias, ut inponat hominibus parendi necessitatem non ui aliqua sed pudore, et tamen libertatem relinquat, ut et praemium sit constitutum parentibus, quia poterant non parere si uellent, et non parentibus poena, quia poterant parere si uellent. EPITOME 8-374, 23] c. 45, 4 s. BRHSPV] 1 tabes V Ii pedita B 3 tamen summam BH 4 uirtutem om. V persistere V 5 *idoctorj* P 6 at — scientiam] at si uero cui scientiam caelestis V cuius H diuinitas om. H 7 uirtutein1 B3 immortalitatis Sx tribuet B 8 ceteros V omuino] dno R 9 fieri om. H adimat HV 10 non possit fieri B posset H, potuit V clara] clausa B1, corr. B5 ab homines V ut] sicut H 11 ut] et V 12 certe] 0 quoque V 14 non om. V alioquin] aliudqq;oS1 15 uirtute P dolore V 16 et om. HP intantatam Bt, corr. B2, intenvtatam R7, intentam f-tiv, - add. m.2 S) SP non metuere — inlatam om. P uon1 H1 17 et] ut V ergo om. H ille doctor H 18 ita H firmare H quit I ad Bl, qui* I dat B1 19 excusationem V 20 ut] et V 21 tamen\\' B1 libertate HV et om. H 22 non s. I. B m. 1 uel 2 uellent] nollent H 23 et non parentibus — si uellent om. PV poena* (m er.) B, paena H quomodo igitur poterit amputari excusatio, nisi ut qui docet, faciat quae docet et sit quasi praeuius et manum porrigat secuturo? quemadmodum autem potest facere quae docet, si non sit similis ei quem docet? nam si nulli subiectus sit passioni, potest ei docenti homo sic respondere: \\'uolo equidem non peccare, sed uincor: indutus sum enim carne fragili et inbecilla, haec est quae concupiscit, quae irascitur, quae dolere, quae mori timet. itaque ducor inuitus et pecco, non quia uolo, sed quia cogor. sentio me et ipse peccare, sed necessitas fragilitatis inpellit, cui repugnare non possum. \\' quid ad haec respondebit praeceptor ille iustitiae? quomodo confutabit ac redarguet hominem qui delictis suis excusationem carnis obtendet, nisi et ipse carne fuerit indutus, ut ostendat etiam carnem posse capere uirtutem? contumacia enim redargui non potest nisi exemplo. nam si habere non possunt quae doceas tirmitatem, nisi ea prior feceris, quia natura hominum procliuis in uitia uideri uult non modo cum uenia, sed etiam cum ratione peccare, oportet magistrum doctoremque uirtutis homini simillimum fieri, ut uincendo peccatum doceat hominem uinci ab eo posse peccatum. sin uero sit inmortalis, exemplum proponere homini nullo modo potest. exsistet enim constans aliquis ac dicet: EPITOME 14 s. contumacia, exemplo, firmitatem] c. 45, 3. B(G)RHSPV] 1 excusationis ut RV 2 quae] quod P sirt\\' P3 3 autem] semper R si non — docet s. I. B2 4 pr. ei] ***ei (ill er.) V alt. ei] et V 5 quidem H 6 uimcor Bl, corr. B2 enim om. P 7 quae concupiscit om. P concupiscitu (ad ? er.) B a Citur quae t - dolere incipit codicis G pag. 87 (23) paene tota lecta dolet H, dolere (corr. m. 3) P 8 ita H et om. V 9 sentio — inpellit om. V et om. V 10 hoc V respondibit B 11 cõl futauit G, confortauit V hac pI, h del. P3 redarguit Bae, corr. m. 1 uel 2 12 qui delictis suis] quicdit quid et artis V optenda (corr. m. 2) B, ostendet HV, ostendit P 13 carne HS 15 nam si BGRSV, recte? nam HP, uix recte, ut ab oportet nouum enuntiatum incipiat; malim iam si cum Thilone haberi H firmitate (xm.3) P ea] ex ea G 16 ferceris B1 17 cum uenia] conuenio V cu ratione V oportet] (o)portet uero G 18 hominum SP, hominis V 19 peccato H homine S ab eo om. S 20 sin RH, si BGSP, sim V 21 modo] pacto R, cf. pag. 376,19 constans] contumax iiir doctus, miscellan. obseruat. uol. IV (1734) pag. 422, conl. § 10 contumacia et Epit. 45,3 contumax ac] aut V \\'tu quidem non peccas, quia liber es ab hoc corpore, non concupiscis, quia immortali nihil est necessarium: mihi uero multis rebus opus est ut tuear hanc uitam. mortem non times, quia ualere in te non potest, dolorem contemnis, quia nullam uim pati potes: at ego mortalis utrumque timeo, quia cruciatus mihi grauissimos inferunt, quos tolerare carnis infirmitas non potest.\\' doctor itaque uirtutis etiam hanc excusationem debuit hominibus auferrre, ne quis quod peccat necessitati potius adscribat quam culpae suae. ergo ut perfectus esse possit, nihil ei debet opponi ab eo qui docendus est, ut si forte dixerit \\'inpossibilia praecipis\\', respondeat \\'ecce ipse facio.\\' (at ego carne indutus sum, cuius est peccare proprium.\\' \\'et ego eandem car- nem gero et tamen peccatum in me non dominatur.\\' mihi opes contemnere difficile est, quia uiui aliter non potest in hoc corpore: \\'ecce et mihi corpus est et tamen pugno contra omnem cupiditatem.\\' \\'non possum pro iustitia nec dolorem ferre nec mortem, quia fragilis sum.\\' \\'ecce et in me dolor ac mors habet potestatem et (tamen) ea ipsa quae times uinco, ut uictorem te faciam doloris ac mortis. prior uado per ea quae sustineri non posse praetendis: si praecipientem sequi non potes, sequere antecedentem.\\' sublata omnis hoc modo excusatio est et fateri hominem necesse est sua culpa iniustum esse qui doctorem uirtutis et eundem ducem non sequatur. uides ergo quanto perfectior sit mortalis doctor, quia dux esse EPITOME 13-21] c. 45, 4 quae docebat — contemnere. B(G)RHSPV] 2 inmortali (n ex m m. 3) B, [ι̃]mortali S* 3 utuear H O 4 in te ualere Y 5 potest H e*go (r er.) H, ego g (i. e. ergo) sic S quia om. P 7 in doctor itaqu(e) desinit codicis G pag. 87 (23), sequitur pag. 88 (24), cuius in uerss. 1-7 pleraque legebantur 10 doctus P 11 possibilia V at] et H carne* (m er.) H 13 iu me peccatum H 14 quia] quo V 15 et om. B1 (s. I. B\\') P est om. P inpugno V 16 iustitia* (m er.) H 17 fragilissimti S™, fragilissumll corr. m. 1 ? et om. B (s. I. B2) H 18 tamen addidi, cf. 13. 15 19 ut] et H1 uictorem te] uictoremiej H prior bis Pl, pr. del. P3 20 susteri P1, corr. PJ rnonl B2 possit V praetendis si] praetendisti Bl, corr. B1 praecipientis R* 21 potes B\\', potis B\\', potes restituit B3 sublato P hoc modo omnis HSP 23 et om. H 24 mortali V qui V mortali potest, quam inmortalis, quia patientiam docere non potest qui subiectus passionibus non est. nec hoc tamen eo pertinet ut hominem deo praeferam, sed ut ostendam neque hominem perfecta doctrina esse posse, nisi sit idem deus, ut auctoritate caelesti necessitatem parendi hominibus inponat, neque deum, nisi mortali corpore induatur, ut praecepta sua factis adinplendo ceteros parendi necessitate constringat. liquido igitur apparet eum qui uitae dux et iustitiae sit magister corporalem esse oportere nec aliter fieri posse ut sit illius plena et perfecta doctrina habeatque radicem ac fundamentum stabilisque aput homines ac fixa permaneat, ipsum autem subire carnis et corporis inbecillitatem uirtutemque in se recipere cuius doctor est, ut eam simul et uerbis doceat et factis; item, subiectum esse morti et passionibus cunctis, quoniam et in passione toleranda et in morte subeunda uirtutis officia uersantur. quae omnia ut dixi consummatus doctor perferre debet, ut doceat posse perferri. Discant igitur homines et intellegant quare deus summus cum legatum ac nuntium suum mitteret ad erudiendam praeceptis iustitiae mortalitatem, uoluerit eum carne indui et cruciatu adfici et morte multari. nam cum iustitia nulla esset in terra, doctorem misit quasi uiuam legem, ut nomen ac EPITOME 18-21] c. 45, 5. B(G)RHSPVJ 1 mortali[s] R2, mortali non V quam inmortalis iY non potest om. R 4 [Per] hominem 82 perfecta (sic corr. m. 2) R perfecta doctrina (duo - m. 2) S posse om. P aut (exp. m. 3) P 5 auctoritati H hinc fere incepit codicis G pag. 89 (124), cuius in uerss. 1-9 pauca legi poterant; uersuum 1-4 maior pars cum margine super. abscissa est 6 deum om. SI, per deum s. I. S2 10 et] ac H habeatque] habeat B, nisi habeat P 11 ac] et H 12 uirtutem R 13 doctor est] doctoris P doceat et uerbis H 14 et (post quoniam) om. V 15 uersatur H 16 debet — perferri] debeat ut doceat ipse perferri posse H 17 real posse S1 19 ac om. R, 8. I. id ẽ. R2 erudienda* (m er.) B, erudiendum R, eruendam (pr. e ex c) V 20 praecepttaj (a in ras. ex is) B1 iustitiae suae H mortalitatem Bl (rat inlmortalitatis B7) RS, inmortalitatem (imm- V) HV, om. P uoluerit] mortali uoluerit BP 21 mortem (exp. m. 3) P iniustitia R3 nulla] multa R 22 terrA C er.) B ut] et Bt, in ras. corr. B2, templum nouum conderet, ut uerum ac pium cultum per omnem terram et uerbis et exemplo seminaret. sed tamen ut certum esset a deo missum, non ita illum nasci oportuit, sicut homo nascitur ex mortali utroque concretus, sed ut appareret etiam in homine illum esse caelestem, creatus est sine opera genitoris. habebat enim spiritalem patrem deum et sicut pater spiritus eius deus sine matre, ita mater corporis eius uirgo sine patre. fuit igitur et deus et homo, inter deum atque hominem medius constitutus, unde illum Graeci μεσίτην uocant, ut hominem perducere ad deum posset id est ad inmortalitatem: quia si deus tantum fuisset, ut supra dictum est, exempla uirtutis homini praebere non posset, si homo tantum, non posset homines ad iustitiam cogere, nisi auctoritas ac uirtus homine maior accederet. etenim cum constet homo ex carne ac spiritu et oporteat spiritum iustitiae operibus emereri ut fiat aeternus, caro quoniam terrena est ideoque mortalis, copulatum sibi spiritum trahit secum et ab inmortalitate inducit ad mortem. ergo spiritus carnis expers dux esse homini ad inmortalitatem nullo pacto poterat, quoniam caro inpedit spiritum 11 supra] c. 24, 11 ss. EPITOME 2-8] c. 38,9. AUCTORES 2-10] cf. Cyprian. pag. 74,15 s. EXPILATOBES 6-8] cf. Isidor. orig. VII 2, 12. 8-10] ibid. § 29. B(G)BHSPV] 1 con*deret S ut uerum] uterum H 2 et om. BP uerbo B et om. P seminare H sed om. H 3 esset] est et HP0* missus V 4 ut*roque (e er.) B cowcretus H2 illum etiam in homine P 5 in homine] hominem BH hinc fere incepit codicis G pag. 90 (123) paene tota lecta; uersuum 1-4 maior pars cum super. margine abscissa est opere R 6 spiritale (~ m. 2) S et om. H \\'pater1 S* 7 sps (exp. m. 2) S spiritus eius F et - er.) B matre] mater Bl corpori H 8 igitur et] miscetur H irnlter H1 9 constitutus] constituitur xps H μεσίτην edd., mesiten BGRSPV, mestine H 11 quia si] quasi HVac ta(nt)um B dictuqi (exp. m. 3) P 12 possit G tantummodo H 13 co*gere** (n et re er.) B ac] aut S, et V 14 antecederet P enim H rcum\\' S2 ac] et P spiritum V 15 et oporteat spiritum om. HV <m)[e]reri G, emendari P, et mereri V *ut S 16 aeternis V 17 spiritum] ipm H ducit BP 18 [s]p̃s (isj m. 2) eI- 0 pers carnis V 19 paterit (a del. et corr. m. 3) sic P quoniam] quia V quominus deum sequatur. est enim fragilis et subiecta peccato, peccatum autem pabulum mortis est. itaque idcirco mediator aduenit id est deus in carne, ut caro eum sequi posset, et eriperet hominem morti cuius est dominatio in carnem. ideo carne se induit, ut desideriis carnis edomitis doceret non necessitatis esse peccare, sed propositi ac uoluntatis. una enim nobis et magna et praecipua cum carne luctatio est, cuius infinitae cupiditates premunt animam nec dominium retinere patiuntur, sed eam uoluptatibus et inlecebris suauibus mancipatam morte adficiunt sempiterna. quibus ut repugnare possemus, deus nobis uiam superandae carnis et aperuit et ostendit. quae uirtus perfecta et omnibus numeris absoluta coronam uincentibus et mercedem inmortalitatis inpertit. Dixi de humilitate et fragilitate et passione, cur haec deus subire maluerit: nunc ipsius crucis ratio reddenda est et uis enarranda. quid summus pater a principio disposuerit et quemadmodum cuncta quae gesta sunt ordinarit, non tantum diuinatio prophetarum, quae in Christum uera praecessit, sed etiam ratio ipsius passionis docet. quaecumque enim passus est, non fuerunt inania, sed habuerunt figuram et significantiam magnam sicut etiam diuina illa opera quae fecit: quorum uis et potentia ualebat quidem in praesens, sed declarabat aliquid in futurum. aperuit caecorum lumina. caelestis uirtus, EPITOME 15 s.] c. 46, 1. AUCTORES 15 s.] cf. Cyprian. pag. 89,1. B(G)RHSPV] 2 mortalis H1, in ras. corr. H1 est om. G 3 id est] idem S in om. H 4 in carnem RV, in carne BGHS, om. P ideo om. P 5 carne] in carne B1 (et carne B2) G, carne V induit se V 6 in uoluntati[su]n(a) desinit codicis G pag. 90 (123) enim] igitur H 7 alt. ref P3 est om. H infinitate V 8 dñm SV 9 uoluntatibus B1, corr. B3 et om. V mancipata V 10 morte adficiunt sempiterna H possimus V 12 caronam H 13 T\\'mortalitatis B 15 cruci H uis ex bis B 16 quid] quae V sumus Cx m. 2) S 17 ordinarit (alt. i ex e m. 2) H 18 in om. R processit BHV 19 miratio V passionis ipsius R 20 et significantiam magnam in inf. mg. add. B* 21 opera illa H uis et om. H 23 lumina (1 ex e m. 2) H post uirtus hoc et RSP (idem edd. distinctionem post lumina non pomntes), sed cf. reddidit sed (et) HSP pag. 378,1 lucem non uidentibus reddidisse: sed hoc facto significabat fore ut conuersus ad gentes quae deum nesciebant insipientium pectora inluminaret luce sapientiae et ad ueritatem contemplandam oculos cordis aperiret. uere enim caeci sunt qui caelestia non uidentes et tenebris ignorantiae circumfusi terrena et fragilia uenerantur. patefecit aures surdorum. non utique hactenus uis illa caelestis operata est: sed declarabat breui fore ut qui erant ueritatis expertes, et audirent et intellegerent diuinas dei uoces. uere enim surdos dixeris qui caelestia et uera et facienda non audiunt. mutorum linguas in eloquium soluit. admirabilis, etiam cum (hoc tantum) fieret, potentia: sed inerat huic uirtuti alia significatio, quae ostenderet mox futurum ut rerum caelestium nuper ignari percepta sapientiae disciplina de deo et ueritate dissererent. nam qui rationem diuinitatis ignorat, is uere elinguis et mutus est, licet sit omnium disertissimus. lingua enim cum uerum loqui coeperit id est uirtutem maiestatemque dei singularis interpretari, tum demum officio naturae suae fungitur, quamdiu autem falsa loquitur, in usu suo non est: et ideo infans sit necesse est qui diuina proloqui non potest. pedes quoque claudorum ad officium gradiendi reformauit. laudabilis diuini operis fortitudo: sed figura id continebat, quod cohibitis erroribus uitae saecularis ac deuiae iter ueritatis aperiretur, per quod graderentur homines ad dei gratiam consequendam. is enim uere claudus existimandus est qui caligine ac tenebris insipientiae inplicatus et quo tendat BRHSPV] 1 lucem] uicem V reddidisse sed BRV, reddidit sed H, reddidit et SP edd. significauit P 3 inluminari BI, inlumiuar[e]t corr. B2, luminaret V 4 cordis oculos H uere (in utroque cod. alt. e ex i) B2R1, uere̜ (add. m.3) P, ueri BIRIHSV 5 pro et om. H 6 sordorum S 7 uis om. H 8 ueritates V 9 dixerim (-ri ex -ris B2) BR, dixerit V qui caelestia (om. et) uera et facienda non audiunt in mg. H 10 audiunt in ras. ex 1 uel 2 litt. add. B2 mu*torum (1 er.) V 11 hoc e tantum addidi; an hoc sufficit ? 12 qua H 13 praecepta V 15 uerolinguis (corr. m. 2) B uero BlH sitt B1, om. S dissertissimus HP 16 uirtute* (iF ex i) V 17 do V tunc R (sed tuc ex tu S7) S 18 fungetur H falso HV loquetur H 19 et om. H praeloqui B1, corr. B3 20 gradi S1 21 id] haec H 22 diuinae Bx, deuii (sic) B3 23 graderent ur ex gradera∗c P3 25 et] est H, om. P quo* (d er.) H ignarus offensibilibus et caducis gressibus per uiam mortis incedit. item labes et maculas inquinatorum corporum repurgauit. non exigua immortalis potentiae opera: uerum id portendebat haec uis, quod peccatorum labibus ac uitiorum maculis inquinatos doctrina eius purificatura esset eruditione iustitiae. leprosi enim uere atque elephantiaci debent haberi quos uel infinitae cupiditates ad scelera uel insatiabiles uoluptates ad flagitia conpellunt et dedecorum maculis inustos labe adficiunt sempiterna. iacentia mortuorum corpora erexit eosque nominibus suis inclamatos a morte reuocauit. quid congruentius deo? quid miraculo dignius omnium saeculorum quam decursam uitam resignasse, conpletis hominum temporibus adiecisse, arcana mortis reuelasse? sed haec inenarrabilis potestas imago uirtutis maioris fuit, quae demonstrabat tantam uim habituram esse doctrinam suam, ut gentes in orbe toto, quae alienae a deo subiectae morti fuerunt, cognitione ueri luminis animatae ad inmortalitatis praemia peruenirent. eos enim recte mortuos aestimaueris, qui datorem uitae deum nescientes atque animas suas a caelo in terram deprimentes in laqueos aeternae mortis incurrunt. quae igitur tum faciebat in praesens, imagines erant futurorum, quae in laesis adfectisque corporibus exhibebat, ea spiritalium figuram gerebant, ut et in BBHSPYj 1 offensilibus R per uia. V 2 repugnauit H 3 exigua Y inmortalis (n ex m m. 3) immo B, inmortalitatis H, mortalis Y 4 quod] cui H lauibus V 5 eruditione] caelestis eruditione H 6 uere om. P debant sic Y habere BV 7 cupiditatis B ad] ac H scelera uoluptates ad om. V insanabiles S 8 dedecora H, dedoriun ut uid. Sl, deeorum in ras. corr. S2, decorem V maculis] oculis V in*ustos (1 er.) B, inuitos Y 9 erexerit V eos V in omnibus S 10 inclamatos in mg. H7 a* S 11 dignrilus B1\\' 12 conpletis - adiecisse] completisque omnum (sic) temporibus tempora adiecisse perpetua P post temporibus s. I. uitam add. B1 abiecisse H 13 archana H in1enarrabilis P3 15 post gentes add. quae S2 orbo Rx toto orbe V qui H 16 alieno V cognotione H 18 mortuos recte H existimaueris edd. 19 suas om. P a] e R, de H terra H reprimentes V laqueum H 20 tunc BV praesenti V 21 in laesis] laesis V, i+lesis bite (1 er.) S 22 exhibeba*t (n er.) B, eihibebat ea (sic corr. m. 2) R, exigebat V et, V1 praesenti uirtutis non terrenae opera monstraret et in futurum potestatem caelestis suae maiestatis ostenderet. ergo sicut opera eius significantiam quoque maioris potestatis habuerunt, ita etiam passio non simplex nec superuacua nec fortuita praecessit. sed ut illa quae fecit magnam uirtutem ac potestatem doctrinae eius significabant, sic ea quae passus est odio futuram esse sapientiam nuntiabant. aceti enim potus ac fellis cibus acerbitates et amaritudines in hac uita sectatoribus ueritatis pollicebatur. et quamquam passio ipsa per se acerba et amara specimen nobis futurorum tormentorum dabat, quae morantibus in hoc saeculo uirtus ipsa proponit, tamen illiusmodi potus et cibus in os doctoris nostri ueniens pressurarum nobis et laborum et miseriarum praebebat exemplum. quae omnia tolerare ac perpeti necesse est eos qui ueritatem secuntur, quoniam ueritas acerba est et inuisa omnibus qui uirtutis expertes uitam suam mortiferis uoluptatibus dedunt nam corona spinea capiti eius inposita id declarabat, fore ut diuinam sibi plebem de nocentibus congregaret. corona enim dicitur circumstans in orbem populus. nos autem, qui ante cognitionem dei fuimus iniusti, spinae id est mali ac nocentes eramus, ignorantes quid esset bonum, et a iustitiae notione atque operibus alieni omnia scelere ac libidine polluebamus. electi AUCTOBES 16 ss.] cf. Orac. Sibyll. VIII 294 s. B(G)RHSPV] 1 uirtutis] B3, uirtutes (e ex i) B2 uirtutis non] nobis H terrena RHSP operam manifestaret B 2 potestatem] operae V sircutl B2 3 potestates H 4 etiam] enim V 5 magna P 6 doctrinae (e add. m. 2) R futura V 7 sapientia (~ m. 2) S acet V pectus V 8 aceruitates Bl (corr. B3) V, acerbitates f-es ex -is m. 3 ?) P acerua Bl (corr. B3) V 10 specie R, speciemen H 11 proponat Bl, corr. B3 13 et ante laborum] ac SP alt. et] ac H praebebat] nobis prebebat H 14 tolerari Bl, corr. B* eos om. V sequntur B, sequuntur SP 15 acerua V uirtutes P 16 uolumptatibus V 18 corona* (m er.) R 19 orbe H autem] enim P cognationem V 20 iniusti (i fin. ex e m. 3) P ac] et P 21 a Rantes quid esset incipit codicis G pag. 91 (106) paene tota lecta quid esset — notione om. R esset] est H et a] etiam G, et V notitione G, notione H post atque add. a dei R1 22 omni GH polluebamur H electis P ergo ex dumis et sentibus sanctum dei caput cingimus, quia conuocati ab ipso et circumfusi undique ad eum magistro ac doctori deo adsistimus regemque illum mundi et omnium uiuentium dominum coronamus. quod uero ad crucem spectat, magna in ea uis ac ratio est: quam nunc conabor ostendere. deus namque, sicut superius exposui, cum statuisset hojninem liberare, magistrum uirtutis legauit in terram, qui et praeceptis salutaribus formaret homines ad innocentiam et operibus factisque praesentibus iustitiae uiam panderet, qua gradiens homo et doctorem suum sequens ad uitam aeternam perueniret. is igitur corporatus est et ueste carnis indutus, ut homini, ad quem docendum uenerat, uirtutis exempla et incitamenta praeberet. sed cum in omnibus uitae officiis iustitiae specimen praebuisset, ut doloris quoque patientiam mortisque contemptum, quibus perfecta et consummata fit uirtus, traderet homini, uenit in manus inpiae nationis, cum et uitare potuisset scientia futuri quam gerebat et repellere eadem uirtute qua mirabilia faciebat. sustinuit ergo cruciatus et uerbera et spinas. postremo etiam mortem suscipere non recusauit, ut homo illo duce subactam et catenatam mortem cum suis terroribus triumpharet. cur autem summus pater id potissimum genus mortis 6 superius] c. 23-25. EPITOME 6-15] c. 45. 21—382, 9] c. 46, 1-3 (imitandi). B(G)RHSPVJ 1 et] ac B, ex V sentibus] gentibus V sci Hl, sanctum H1 2 ad dum H, adeo P ac GRHP, et BS 3 doctore PV 4 expectat H 5 conabor ex conamur P 6 superius sicut V constituisset V 7 legauit (e ex i m. 3) P terra H 8 formaet H, formwret ex formet P factisque praesentibus om. P 9 presenti H penderet Bl, corr. Bs quae V gradiens] rediens V 10 aeternam uitam B perueniret aeternam H is BPS, his G, om. BHV 11 et] ut H ut om. H 12 exempla] et exempla P, sed cf. Addenda ad pag. 171, 8 et astu incitamenta] ucita H 13 sed om. HV speciem G 14 ut] et ut H [d]ol(or)[i]- (b)us G, doloris (1 ex e m. 3) P mortis P, mortique V 15 cui (quibus Hl) H2 sit RH pr (f ras. ex f) S, fuit V 16 scientift\\' (~ er.) S futura BI, corr. B3 17 qua] quam P1 (m del. P3) V 18 et ante uerbera] ac P in postremo etia desinit codicis G pag. 91 (106), sequitur pag. 92 (105), cuius in uerss. 1—3.27—31 nonnulla legi poterant 19 mortem (exp. m. 3) P recusabit G 20 triumpharet (~ er.) 8 21 mortis om. V elegerit quo adfici eum sineret, haec ratio est dicat enim fortasse aliquis: \\'cur si deus fuit et mori uoluit, non saltem honesto aliquo mortis genere adfectus est? cur potissimum cruce? cur infami genere supplicii, quod etiam homine libero quamuis nocente uideatur indignum?\\' primum, quod is qui humilis aduenerat, ut humilibus et infimis opem ferret et omnibus spem salutis ostenderet, eo genere adficiendus fuit quo humiles et infimi solent, ne quis esset omnino qui eum non posset imitari. deinde, ut integrum corpus eius consernaretnr, quem die tertio resurgere ab inferis oportebat. nec hoc enim cuiquam ignorandum est, quod ipse ante de sua passione praedicans etiam id notum fecerit habere se potestatem cum uellet deponendi spiritum et resumendi. subfixus itaque quia spiritum deposuerat, necessarium carnifices non putauerunt ossa eius suffringere, sicut mos eorum ferebat, sed tantummodo latus eius perforauerunt. sic integrum corpus patibulo detractum est et sepulchro diligenter inclusum. quae omnia idcirco facta sunt, ne laesum ac deminutum corpus ad resurgendum inhabile redderetur. illa quoque praecipua fuit causa cur deus crucem maluerit, quod illa exaltari eum fuit necesse EPITOME 9-19] c. 46, 3 s. 19-383, 12] c. 46, 4 s. AUCTORES 5-7] cf. Orac. Sibyll. VIII 257; cf. supra c. 16,17. 12 s.] Io. 10, 18. B(G)RHSPV] 1 quod P1, d del. P3 2 saltim HV 3 **honesto (in ? tr.) S aliquid V adfectus est — genere om. V 4 suplicii B homini HV 5 nocenti V is om. P, his V 6 ut] et B humili[bu]s V1 infirmis Bl (r exp. BI) V ferat ex ferret JBl omnibus spem] in omnibus ferret et in omnibus spem P 7 ostendebat ex ostenderet B* afficiendus (ff in ras. et us ex u m. 2) S quod pi, d del. P3 8 humiles (e ex i m. 3) P infirmi H, infirmis (exp. m. 3) P esse*t (n er.) V 9 posset (e ex i m. 3) P obseruaretur H 10 quod H ab inferis resurgere B surgere HS ne H 11 praedicens RSV 12 se om. Bt (8.1. B3) H tum1 B3 13 *deponendi (i er.) B; an et deponendi ? spiritus B fiius B quia] cum HV, iquiai S1, in mg. P 14 deposuerat] sponte deposuerat H non om. H potuerunt V ossua V 15 mos eorum] monstrorum V ferebant V 16 perfoderunt P sicut BH 17 ef P3 18 ac] ad P1, corr. PS diminutum B 19 praecipue BP, pr[aecip]uae G in causa cur ds desinit codicis G pag. 92 (105), sequitur pag. 93 (33), cuius in uerss. 1—4 perpauca agnoscebantur 20 ex[al]tari R1 omnibusque gentibus passionem dei notescere. nam quoniam is qui patibulo suspenditur, et conspicuus est omnibus et ceteris altior, crux potius electa est, quae significaret illum tam conspicuum tamque sublimem futurum, ut ad eum cognoscendum pariter et colendum cunctae nationes ei omni orbe concurrerent. denique nulla gens tam inhnmana est, nulla regio tam remota, cui aut passio eius aut sumas maiestatis ignota. sit. extendit ergo in passione manus suas orbemque dimensus est, ut iam tunc ostenderet ab ortu solis usque ad occasum magnum populum ex omnibus linguis et tribubus congregatum sub alas suas esse uenturum signumque illut maximum atque sublime frontibus suis suscepturum. cuius rei figuram Iudaei etiamnunc exhibent, cum limina sua de cruore agni notant. deus enim percussurus Aegyptios, ut ab ea plaga inmunes faceret Hebraeos, praeceperat his ut agnum candidum sine macula immolarent ac signum liminibus suis de sanguine eius inponerent. itaque cum Aegyptiorum primogenita una nocte interissent, Hebraei soli signo sanguinis tuti fuerunt, non quia cruor pecudis tantam in se uim gerebat, ut hominibus saluti esset, sed Imago fuerat rerum futurarum. agnus enim candidus sine macula Christus fuit, id est innocens et iustus et sanctus, qui ab isdem Iudaeis immolatus saluti est omnibus, qui signum AUCTORES 7 s.] cf. Orac. Sibyll. VIII 302. 20 agnus] cf. Cyprian. pag. 80, 6. 22 ss.] cf. Cyprian. pag. 89, 1; 90, 4. B(G)RHSPV] 1 his RSar, pro his V 3 potior Bt, corr. B* conspicuum (cons add. m. 2) V 4 tamquam RXV, tamtq;i S1 *eum (d er.) B 5 ex] et ex H omni om. P urbe S 6 religio BarSP 7 tmjaiestatis F2 8 passionem B 9 iam] etiam H ortus H 10 tribus B1S1 (corr.B1S2) H, tribu[bus] R, urbibus P, tribubu V 11 signumque] ref (s. I. m. 3) signum P sublime (~ er., quod add. m. 2) B 13 sua om. H 14 hebraeos faceret immunes B 15 iis RP3 (in ras. ex his), is H 17 uni una P 18 fuerant H cruor* (e er.) R, cru*or H 19 pecucudis P, item pag.384, 4 in se uim] uim in pum R gerebat ut] gerebatur ab V 20 futurarum (a in ras. ex o ? m. 2) B, in mg. H* 21 rchristusl H2 ab I[n]no- [ce]ns incipit codicis G pag. 94 (34) paene tota lecta et (ante iustus) om. G 22 qui] et qui P hisdem (Ti 8. I. B1) BGHS immaculatus V saluti est] est saluti est P sanguinis, id est crucis qua sanguinem fudit, in sua fronte con-i scripserint. frons enim summum limen est hominis et lignum sanguine delibutum crucis significatio est. denique immolatio pecudis ab iis ipsis qui faciunt pascha nominatur ἀπὸ τοῦ πάσχειν, quia passionis figura est, quam deus praescius futurorum tradidit per Moysen populo suo celebrandam. sed tum figura ualuit in praesenti ad depellendum periculum, ut appareret quantum ueritas ipsa ualitura sit ad plebem dei protegendam in extrema totius orbis necessitate. quomodo autem uel in qua plaga tuti omnes sint futuri qui signum hoc ueri et diuini sanguinis in summo corporis sui notauerint, in nouissimo libro docebo. Nunc satis est huius signi potentiam quantum ualeat exponere. quanto terrori sit daemonibus hoc signum, sciet qui uiderit quatenus adiurati per Christum de corporibus quae obsederint fugiant. nam sicut ipse cum inter homines ageret, uniuersos daemonas uerbo fugabat hominumque mentes emotas et malis incursibus furiatas in sensus pristinos reponebat, ita nunc sectatores eius eosdem spiritus inquinatos de hominibus 11 \\'in nouissimo libro. is locus non inuenitur, cf. tamen adVTI 16,12 s. EPITOME 13-385, 1] c. 46, 6 s. AUCTORES 10 s.] cf. Cyprian. pag. 90, 4. c. 27] cf. Tertull. Apolog. c. 23. B(G)BHSPVJ 1 qua] quia V sanguine Bl f add. B1) G fu[dit B7 suo S concripserint B 2 enim] Sutem (~ er., e ex u uel a) Y limiejD 82 pro est littera erasa in S hominis (hom in ras. ex 4 uel 5 litt., quarum prima s ?, extrema r, m. 2) B2 signum V 3 dilibutum BGR1 est et Pl, et del. P3 4 iis R, his BHSP, om. V pasca BH, pascfoa V ar.o TOU πάσχειν. om. BG, apotupaschin H 5 praestius R 6 tunc H, cum V 7 ualuit om. V debellandum V appareat P 8 ripsal H1 v s 9 in om. B autem — plaga] ergo tuti omnis uel in qua plaga V 10 in om. BG tu*ti (1 er.) B, toti Pae orm\\'nes Bl, omines P futurae Bl, corr. B1 et qui B, [e]t qui G, \\'quil Pl 11 et] ac R notauerunt HP, non notauerint V 13 potentia P 14 terroris SPac, terrore V sciet signum V qui uiderit] quid erit S 16 fugiant SP, fugiunt BGRV quod Lact. fort. scripserat, flgiunt H 17 daemonas RHPV1 Epit. 46,7, daemones (dem- S) BGSV3 emotas et] emutasset V 18 pristinos] sps V 19 eosdemque P inquanatos V et nomine magistri sui et signo passionis excludunt. cuius rei non difficilis est probatio. nam cum diis suis immolant, si adsistat aliquis signatam frontem gerens, sacra nullo modo litant nec responsa potest consultus reddere uates. et haec saepe causa praecipua iustitiam persequendi malis regibus fuit. cum enim quidam ministrorum nostri sacrificantibus dominis adsisterent, inposito frontibus signo deos illorum fugauerunt, ne possent in uisceribus hostiarum futura depingere. quod cum intellegerent haruspices, instigantibus isdem daemonibus quibus prosecant conquerentes profanos homines sacris interesse egerunt principes suos in furorem, ut expugnarent dei templum seque uero sacrilegio contaminarent, quod grauissimis persequentium poenis expiaretur. nec tamen ex hoc ipso caeci homines intellegere possunt aut hanc esse ueram religionem cui ad uincendum tanta uis inest aut illam falsam quae subsistere aut congredi non potest. sed aiunt hoc deos non metu, uerum odio facere: quasi quisquam possit odisse EPITOME 13-387, 18] c. 46, 8. AUCTORES 4] Yerg. Georg. IH 491. B(G)RHSPV] 1 passionis] passionis eius H cui S 2 in diis sui[s] desinit codicis G pag. 94 (34) si adsistat] talis existat H 4 consuttus P1, consultus V uatis (1 ex e) B2, uoces V1 5 saepe] semper H praecipia V ad iustitiam persequendam R persequendi* (s er.) B 6 enim BSP, om. RHV, dubitanter admisi ut coniectura ri fortasse inlatum quidam om. S ministro* (corr. m. 2) S nostri] e cultoribus dei R quidam — nostri] uaria coniecerunt edd., sed cf. de mort. persec. 10, 2 tum quidam ministrorum scientes dominum (cf. nostri), cum adsisterent immolanti, imposuerunt frontibus suis immortale signum 7 dominis] demoniis S frontibus] frontibus suis RH 8 future II 9 aruspices S isdem] his B, hisdem S, iisdem (pr. i add. m. 3) P l eon 10 prosecant H, prosecrant BSP, prosecrant (corr. m. 2) R, prosequant V, prosecabant codd. recent., uix recte; cf. ad pag. 247,18 consequentes S, consequerentes P1, se del. P3 11 egerunt] coegerunt H, adegemnt Y suos] ipsos V furore[m] B3 expurgarent S 12 se*qu*e (d et a er.) B contaminarcnt1 B2 grauissimi[s] S7 15 ullam V falsam] suam P 16 *eos (d er.) B 17 metu uerum odio] metuere uerum etiam V metu*** H quasi quisquam om. R quasi] quia si H post possit add. uero B* XVIIII. Lact. 1. 96 nisi eum qui aut noceat aut possit nocere. immo uero congruens maiestati fuit ut eos quos oderant, praesentibus poenis adficerent potius quam fugerent. sed quoniam neque accedere ad eos possunt in quibus caelestem notam uiderint nec iis nocere quos signum immortale munierit tamquam inexpugnabilis murus, lacessunt eos per homines et manibus persecuntur alienis. quos profecto si esse conStentur, uicimus. necesse est enim ueram esse hanc religionem, quae et rationem daemonum nouit et astutiam intellegit et uim retundit et eos spiritalibus armis domitos ac subactos cedere sibi cogit. si negant, testimoniis poetarum ac philosophorum refellentur. quodsi esse et malos esse infitias non eunt, quid superest nisi ut alios esse dicant deos, alios daemonas? exponant igitur nobis differentiam generis utriusque, ut sciamus quid colendum, quid exsecrandum sit, habeantne inter se aliquod consortium an uero inimici sint. si sunt aliqua necessitudine copulati, quatenus eos discernemus aut quomodo utriusque generis honorem cultumque (non) miscebimus? si autem sunt inimici, cur aut daemones deos non timent aut dii daemonas fugare non possunt? ecce aliquis instinctu daemonis percitus dementit effertur insanit: ducamus hunc in Iouis Optimi Maximi templum uel, quia sanare EPITOME 21 s.] cf. c. 2, 7 non Iuppiter — Asclepius. BRHSPV] 1 noceat aut om. P *ut (a er.) B 2 oderam P 3 adficerit S fugarent R 5 iis R, in ras. P3, his BHSPlV immortale (e ex ii m. 1?) emunierit B inexpugnabiles muros H 6 fper1 H2 et om. H persequuntur HSP 7 profecto si] profectos HV si (i in ras. ex o uel a m. 2) B uicibus H, uiwcimus Pl 8 enim om. V hanc ueram esse H 10 ac subactos om. P caedere (c add. m. 2) H, cadere S cogit] nouit V 11 refelluntur B1 (corr. B3) V 12 quos si RV et malos esse1 2P non eunt del. Ps quod H 13 ut om. V esse om. S deos alios in mg. H7 daemones BHV* exponunt S 14 differentias S 15 excreandum (e s. I. m. 2) sic S 16 sint om. H necessitate S, necessita H supra quatenus add. * quomodo R2 17 decerneremus Rl, re del. Rdiscerneremus V 18 cultusque B non add. Volkmannus, obseru. misc. 1872 pag. 14 19 daemones — timent aut om. P e di H daemones B, daemones** H, daemonas V 20 aliqui P instinctu] insignum V et fertur SV 21 sanare om. R homines Iuppiter nescit, in Aesculapi uel Apollinis fanum. iubeat utriuslibet sacerdos dei sui nomine ut nocens ille spiritus excedat ex homine: nullo id pacto fieri potest. quae igitur uis deorum est, si subiectos sibi daemonas non habent? at uero idem daemones adiurati per nomen dei ueri protinus. fugiunt. quae ratio est ut Christum timeant, Iouem non timeant, nisi quod idem sunt daemones quos uulgus deos esse opinatur? denique si constituantur in medio et is quem constat incursum daemonis perpeti et Delphici Apollinis uates, eodem modo dei nomen horrebunt et tam celeriter excedet de uate suo Apollo quam ex homine spiritus ille daemonicus et adiurato fugatoque deo suo uates in perpetuum conticescet. ergo idem sunt daemones quos fatentur execrandos esse, idem dii, quibus supplicant. si nobis credendum esse non putant, credant Homero, qui summum illum Iouem daemonibus adgregauit, sed et aliis poetis ac philosophis, qui eosdem modo daemonas, modo deos nuncupant, quorum alterum uerum, alterum falsum est. illi enim nequissimi spiritus ubi adiurantur, ibi se daemonas confitentur, ubi coluntur, ibi se deos mentiuntur, ut errores hominibus immittant et auocent a ueri dei notione, per quam solam potest mors aeterna uitari. idem sunt qui deiciendi hominis causa; uarios sibi cultus EPITOME 15—17] c. 46, 8 quos — negant. AUCTOBES 15 Homero] II. A 222. BBHSPVJ 1 aesculapi (esc- V) B1Hp1V, aesculapil1 BSP3, aesculapii (esc- S) RS fanum] templum V 2 utriusquelibet BarHV ut nocens - homine in info mg. P1 4 eonun V si om. V subiectus V daemones BP, daemon*as (i er.) H, daemonas V 6 Iouem] iouem autem V [demones] P1 quod H uulgo R 8 opinantur R denique om. R si* (c er. in B, lilt. incerta er. in V) BV, si1 H7 quae P1, corr. P\\' 9 incessum P delfiti V 10 nomen dei V tamen RH 11 excedent V daemoniacns B 12 perpetuo V 13 contiticiscet sic R, contitescit (e ex i m. 3) P, uatescit V fatetur R 17 modo om. S daemones V quorum alterum uerum om. R quorum — falsum] quarum (sic) alterutrum falsum V alteri Px, corr. Ps 18 ibi ras. ex ubi B 19 daemones H, \\' daemonas (corr. m. 2?) V 20 ut errores] terrores S, errores ras. ex erroribus B ad P1, d del. P3 21 dei ueri PF 22 homines (sic) deiciendi P. 26* per diuersa regionum condiderunt, mentitis tamen adsumptisque nominibus ut fallerent. nam quia diuinitatem per se ipsos adfectare non poterant, adsciuerunt sibi nomina potentium regum, sub quorum titulis honores sibi deorum uindicarent. qui error discuti potest et in lucem ueritas protrahi. nam si quis studet altius inquirere, congreget eos quibus peritia est ciere ab inferis animas. euocent Iouem Neptunum Volcanum Mercurium Apollinem patremque omnium Saturnum: respondebunt ab inferis omnes et interrogati loquentur et de se ac deo fatebuntur. post haec euocent Christum: non aderit, non adparebit, quia non amplius quam biduo aput inferos fuit. quid hac probatione certius proferri potest? ego uero non dubito quin ad ueritatem Trismegistus hac aliqua ratione peruenerit, qui de deo patre omnia, de filio locutus est multa quae diuinis continentur arcanis. Quae cum ita se habeant ut ostendimus, apparet nullam aliam spem uitae homini esse propositam, nisi abiectis uanitatibus et errore miserabili deum cognoscat et deo seruiat, nisi huic temporali renuntiet uitae ac se rudimentis iustitiae ad cultum uerae religionis instituat. hac enim condicione gignimur, ut generanti nos deo iusta et debita obsequia EPITOME 16-389, 1] c. 44, 1; 47, 1. 20-389, 2] c. 64, 4 s. BRHSPVJ 1 per diuersa regionum RSP, per diuersa religionum B, per diuersam regionem H, peruersa regionum V considerent (corr. m. 2) sic V absumptisque hominibus H 2 nam quia] namq. (i. e. -que) S 3 adfectari Bcorr. B* nomina ex omnia ut uid. P3 4 titulos R 5 potest] non potest B et om. P ueritas RP, ueritatis BHSY; cf. Epit. praef. §4 6 studeat H ciere] uere S 7 uolcanum Bl, uulcanum B3 cum cett., nisi quod ca in ras. P 8 patrem V respondebunt \\'bis V 9 ab om. V et de se — fatebuntur in mg. H deo] de deo R, deos V 10 euocet B, uocent HV adparebit] apparebit illis H 11 quid hac] qui hgc S 12 inferri V 18 quin] qua V barnlc B3, om. R, hoc H 14 de deo — de om. P omnia de] omnium ac B multar b que HS 15 acarnis (r et h add. m. 2) sic S 16 rutl Pif 17 hominT R\\', hominis H propositum S nisi] nisi (ex nesi S1) ut SP 19 iustitiae/ii (1 uel 2 litt. eras.) B 20 ad cultum] et ex cum ut uid. B3 ha*c (e er.) R 21 gignuntur H generati B et om. H praebeamus, hunc solum nouerimus, hunc sequamur. hoc uinculo pietatis obstricti deo et religati sumus: unde ipsa religio nomen accepit, non ut Cicero interpretatus est a relegendo, qui libro de natura deorum secundo ita dixit: non enim philosophi solum, uerum etiam maiores nostri superstitionem a religione separauerunt. nam qui totos dies precabantur et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati, qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent, retractarent et tamquam relegerent, ii sunt dicti religiosi ex relegendo, tamquam ex eligendo elegantes, ei diligendo diligentes, ei intellegendo intellegentes. his enim uerbis omnibus inest uis legendi eadem quae in religioso. ita factum est in superstitioso et religioso alterum uitii nomen, alterum laudis. haec interpretatio quam inepta sit, ei re ipsa licet noscere. nam si in isdem diis colendis et superstitio et religio uersatur, exigua uel potius nulla distantia est. AUCTORES 4] II 28, 71 s. EXPILATORES § 8-13] cf. Augustin. de uera relig. c. 113, uol. I 788 B Maur.: religet ergo nos religio uni omnipotenti deo (cf. tamen retract. I 13, 9; de ciuit. dei X 3; IV 30); Isidor. orig. VIII 2, 2; de differ. uerb. 486 (uinculo seruiendi, cf. Lact. § 3; 12 uinculo - seruire). BRHSPVJ 1 noueris S 2 et] 2 litt. eras. B, om. P obligati B 3 est om. H relegando H quo V 4 de om. V 5 solum om. B etiam] etam (exp. m. 3) P nostris (exp. m. 3) P 6 seperauerunt V dies ex deos JB3 7 immolant H sibi sui BRSP cum codd. Cic., sui sibi HV superstites∗∗∗ 82 superstites essent om. H 8 superstitio[si] B3 appellatij appellati, quod nomen patuit postea latius Cic. 9 pertinent H retractarent om. P; diligenter retractarent Cic. 10 ii R, hi BSHV, hii P; om. codd. Cic. religiosi* B relegendo HSV, legendo B, religendo R, relegendo (exp. m. 3) P 11 tamquam ex eligendo om. P eligendo BS, religando R, elegendo HV eligantes (i s. I. P) SP ex] et ex S, et F diligendo BHPV, elegendo R, deligendo S tamquam — diligentes] alia Mone Cic. codd. et edd. 12 ex om. RS ex intellegendo intellegentes om. V intellegendo ex intellegentes S uerbis] in uerbis Cic. 13 legendi] relegendi H eademque (-q\\' S, -q; V) SV 14 est] est ut H, esse V alterutrum V 16 nam [s]inhisdem (s s. I. m. 1, inh s. I. m. 3) B in om. HP1, 8. I. PzV dis SP1, corr. P1 17 religioso V uel] et P quid enim mihi adferet causae cur precari pro salute filiorum semel religiosi et idem decies facere superstitiosi esse hominis arbitretur? si enim semel facere optimum est, quanto magis saepius? si hora prima, ergo et toto die, si una hostia placabilis, placabiliores utique hostiae plures, quia multiplicata obsequia demerentur potius quam offendunt. non enim nobis odiosi uidentur ii famuli qui adsidui et frequentes ad obsequium fuerint, sed magis cari. cur igitur sit in culpa et nomen reprehensibile suscipiat qui aut filios suos magis diligit aut deos magis honorat, laudetur autem qui minus? quod argumentam etiam ex contrario ualet. si enim totos dies precari et immolare criminis est, ergo et semel; si superstites filios subinde optare uitiosum est, superstitiosus igitur et ille qui etiam raro id optauerit. aut cur uitii nomen sit ex eo tractum quo nihil honestius, nihil iustius optari potest? nam quod ait religiosos a relegendo appellatos qui retractent ea diligenter quae ad cultum deorum pertineant, cur ergo illi qui hoc saepe in die faciant religiosorum nomen amittant, cum multo utique diligentius ex adsiduitate ipsa relegant ea quibus dii coluntur? quid ergo est? nimirum religio ueri cultus est, superstitio falsi. et omnino quid colas interest, non quemadmodum colas aut quid precere. sed quia deorum cultores BRHSPVj 1 enim om. B 3 arbitrentur P 4 ora BH ergo om. B tota BSPV ostia H (pariter 5) Vac 5 plurimae V qui H multis placata1 H2 obsequii V 6 dcfrmerentur R* offendant H 7 ii R, hi BHSV, hii (exp. m. 3) P famuli in ras. ex 2 uel 3 litt. B* 8 sit] si P in culpa et] culpae V omen P 9 accipiat H diligat B *eos (d er.) B 10 magis] satis P; satius Volkmatmus, obseru. misc. 1872 pag. 14; an saepius? 11 si om. V totus (sic) enim V praelllcari (1 uel 2 litt. eras.) H immolari V 12 est om. B superstitiosi H, supersticiorsii filios subinde ** (uf ? er.) optare uitiosum in inf. mg. add. P3 13 est om. P et om. B, est H, est et P 14 uitii (pr. i ex a m. 3, i final. erasum restituit m. 3) B tractetum (exp. m. 3) P quod V 15 nihil iustius om. R religioso[s] Hi 16 relegendo (0 in ras. ex a ? m. 2) B 17 pertinent H ergo om. P illi] et illi BRHV, fort. ex 13 18 qui om. V faciunt (un in ras. ex a et litt. incerta B3) BH amitttant H2, admittant V 19 itaque B 20 colantur B est ergo H est1 P3 mirum H, mimirum V 21 est] est et H quod V 22 praeceure (de er.) B, preceris H, praecare V religiosos se putant, cum sint superstitiosi, nec religionem possunt a superstitione discernere nec significantiam nominum exprimere. diximus nomen religionis a uinculo pietatis esse deductum, quod hominem sibi deus religauerit et pietate constrinxerit, quia seruire nos ei ut domino et obsequi ut patri necesse est. eo melius ergo id nomen Lucretius interpretatus est, qui ait religionum se nodos soluere. superstitiosi autem uocantur non qui filios superstites optant — omnes enim optamus —, sed aut ii qui superstitem memoriam defunctorum colunt aut qui parentibus suis superstites colebant imagines eorum domi tamquam deos penates. nam qui nonos sibi ritus adsumebant, ut deorum uice mortuos honorarent quos ex hominibus in caelum receptos putabant, hos superstitiosos uocabant, eos uero qui publicos et antiquos deos colerent, religiosos nominabant. unde Vergilius: uana superstitio ueterumque ignara deorum. sed cum ueteres quoque deos inueniamus eodem modo consecratos esse post obitum, superstitiosi ergo qui multos ac falsos deos colunt, nos autem religiosi qui uni et uero deo supplicamus. Fortasse quaerat aliquis quomodo, cum deum nos unum colere dicamus, duos tamen esse adseueremus, deum patrem et deum filium. quae adseueratio plerosque in maximum EPITOME c. 29] c. 44, 2-5. 21-392, 11] c. 44, 4. AUCTOBES 7] I 932. 16] Aeu. VIII 187. BRHSPV( -21)] 1 superstitiosi nec] superstites in haec V 2 a* (b er.) H, ad V significantia hominum V 3 auinculo ras. ex auuncnlo P, ab incola V 4 relegauerit V 5 qurhi B3 seruirrel B2 nos ser(uire] Fl 6 est om. H Lucretius om. P, pro Lucretius hoc necesse est V 7 est om. BH dissoluere R; eisoluere Lucr. autem] tamen li 8 filios] filios suos P 9 ii R, hi BSHV, hii P 10 superstitibus P 11 post penates repetit colebant H 12 adsumebat V ut in deorum uicem P uice̋ (~ er.) H 13 raptos B 14 et] ut V 15 uirgilius SV 16 ueterunrq:1 P3 18 superstitiosos S ac] et H 19 ueri V 21 fortasse quaerat — sine patre generari (p. 392, 7) om. V qu*prat (1 er., - add. m. 3) P [dm̃] R1 22 duos] deos Bv, corr. B3 esse om. P 23 inpegit (lmp- P) BP inpingit errorem. quibus cum probabilia uideantur esse quae dicimus, in hoc uno labare nos arbitrantur, quod et alterum et mortalem deum fateamur. de mortalitate iam diximus: nunc de unitate doceamus. cum dicimus deum patrem et deum filium, non diuersum dicimus nec utrumque secernimus, quia nec pater a filio potest nec filius a patre secerni, siquidem nec pater sine filio nuncupari nec filius potest sine patre generari. cum igitur et pater filium faciat et filius patrem, una utrique mens, unus spiritus, una substantia est: sed ille quasi exuberans fons est, hic tamquam defluens ex eo riuus, ille tamquam sol, hic quasi radius ex sole porrectus. qui quoniam summo patri et fidelis et carus est, non separatur, sicut nec riuus a fonte nec radius a sole, quia et aqua fontis in riuo est et solis lumen in radio; aeque nec uox ab ore seiungi nec uirtus aut manus a corpore diuelli potest. cum igitur a prophetis idem manus dei et uirtus et sermo dicatur, utique nulla discretio est, quia et lingua, sermonis ministra, et manus, in qua est uirtus, indiuiduae sunt corporis portiones. propiore uti exemplo libet. cum quis habet filium quem unice diligat, qui tamen sit in domo et in manu patris, licet ei nomen domini potestatemque concedat, ciuili tamen iure et domus una et AUCTORES 8-14] cf. Tertull. Apolog. 21 (I pag. 198 s.): hunc ex deo — sed extenditur. 16 manus] cf. Cyprian. pag. 65,12. BRHSPV(ab 8)] 2 laborare Bl, labere corr. B1, labore HS, labere P1, corr. P3 uos om. H et] hec P1, huuc s. I. corr. P3 3 et om. H 4 docemus B 5 non] nec H 6 pater a filio] pater esse sine filio P a patre secerni — nec filius om. P 8 a cum igitur denuo incipit cod. V (cf. pag. 301, 21) et (ante pater) om. B V patrem] fiat V 9 utri B, utrimque H, utrisque V uerba sed ille quasi exuberans — corporis portioues (18) om. B\\', in inf. mg. add. B3 10 hic] et hic B (i. e. B3) 11 sol — radius ex om. P quasi] tamquam V ex RH, a B (i. e. B3) SV, om. P; cf. Tertull. cum radius ex sole porrigitur porrecUuSi S2 12 separat V post separatur tort. ab eo excidit sicut P, om. cett. 13 quia] qui et H 15 W (ante corpore) P3 a (ante prophetis) om. V 16 manus dei idem V dicitur H 17 ministra] ministra est SV 18 uirtus est V diuiduae P propriore BHP 19 ut V 20 ei] et V 21 ciuili tamen] ciuilitaten V iure] iudae H domo V unus dominus nominatur. sic hic mundus una dei domus est et filius ac pater, qui unanimes incolunt mundum, deus unus, quia et unus est tamquam duo et duo tamquam unus. neque id mirum, cum et filius sit in patre, quia pater diligit filium, et pater in filio, quia uoluntati patris fideliter paret, nec umquam faciat aut fecerit nisi quod pater aut uoluit aut iussit. denique unum deum esse tam patrem quam filium Esaias in illo exemplo quod superius posuimus ostendit, cum diceret: adorabunt te et in te precabuntur: quoniam in te deus est, et non est deus alius praeter te. sed et alio loco similiter ait: sic dicit deus rex Israhel et qui eruit eum deus aeternus: ego primus et ego nouissimus et praeter me non est deus. cum duas personas proposuisset, dei regis, id est Christi, et dei patris, qui eum post passionem ab inferis excitauit, sicut ostendisse diximus Osee prophetam qui ait: et de manu inferorum eruam eum, tamen ad utramque personam referens intulit: et praeter me non est deus, cum posset dicere \\'praeter nos\\': sed fas non erat plurali numero separationem tantae necessitudinis fieri. unus est enim, solus, liber, deus summus, carens origine, quia EPITOME 2-6] c. 44, 4. 7-19] cf. c. 44, 3 prophetas. 20-394, 5] c. 44, 4. AUCTOBES 1 s.] Minuc. Fel. 33, 1 (pag. 47,11). 9] Is. 45, 14; superius: pag. 317, 10. 11] Is. 44, 6. 16] Os. 13, 14; diximus: pag.363,5. BRHSPV] 1 hic om. H mundus] domus V 2 retl B3, aut V ac] aut V. unianimes B V unus] unus est* S 3 quiw P et om. H est om. S 4 in patre] pater H, in patrem V dicit B1, corr. B2, diliget F 5 pater in filio] pater (patrem s. 1. corr. m. 2) diligit filium, (filius s. I. corr. m. 2) S 6 fercelrit K1 aut (ante uoluit) om. P 7 eseias BBI, alt. e in a corr. R2 8 possuimus R 9 et in te precabuntur om. V depraecabuntur B 10 deus alius SP, alius deus BRHV; cf. pag. 317,11 11 simpliciter V ait om. RP dns rdsl B3 rex om. BR istrahel B, isrf HV, israel S 12 *eum (d er.) B et (ante ego) om. RP et (ante praeter) om. P 14 post dei s. 1. & R2 15 Osee] et P 16 propheta S manu] domo V 17 utraque V 18 est om. R nos] nos non est deus R 19 plurali (li in ras. ex chin uel odin «». 2) B 20 post enim distinctionem posui; solus liber delet Heumanum, quod probabile uidetur Buenemanno origi*nem (o er.) B, origine (~ er.) H, origine V ipse est origo rerum et in eo simul et filius et omnia continentur. quapropter cum mens et uoluntas alterius in altero sit uel potius una in utroque, merito unus deus uterque appellatur, quia quidquid est in patre, ad filium transfluit et quidquid est m filio, a patre descendit. non potest igitur summus ille ac singularis deus nisi per filium coli. qui solum patrem se colere putat, sicut filium non colit ita ne patrem quidem. qui autem filium suscipit et nomen eius gerit, is uero cum filio simul et patrem colit, quoniam legatus et nuntius et sacerdos summi patris est filius. hic templi maximi ianua est, hic lucis uia, hic dux salutis, hic ostium uitae. Sed quoniam multae haereses extiterunt et instinctibus daemonum populus dei scissus est, determinanda est nobis ueritas breuiter et in suo proprio domicilio conlocanda, ut si quis aquam uitae cupiet haurire, non ad detritos lacus deferatur qui non habent uenam, sed uberrimum dei nouerit fontem quo inrigatus perenni luce potiatur. ante omnia scire nos conuenit et ipsum et legatos eius praedixisse quod plurimae sectae haberent exsistere quae concordiam sancti corporis rumperent, ac monuisse ut summa prudentia caueremus, ne quando in laqueos et fraudes illius aduersarii nostri cum quo nos EPITOME 5-10] c. 44, 5. AUCTORES 14 ss. ut si - potiatur] Ier. 2,18, cf. Io. 4,13 s. BBHSPVJ 2 cum] non B1 uolun*tas (p er.) B alterius in altero sit] alterius (ius in ras. ex um ? m. 3) in, tum filio sit erasum et post finem uersus filius.jatre erasum, quod add. m. 2; sequitur altero um(~ s. I. er., o in ras. m. 3) sit (~~ er.) B 3 merito — uterque om. P 5 est otn. HP 6 ille om. S coli qui — sicut filium om. P 7 colere se R nec H • quidem] quidem colit V 9 et ante sacerdos] ac P 10 est] & (s m. 3) P post maximi erasit item B 12 quoniam] tamen quia R, tamen quoniam H multi B\\', corr. B1 haereses (tert. e ex i m. 2) B instinaibus c(corr. m. 2) P 13 dei scissus] discissum P; an dei discissus scribendum? 14 breuiter om. H collocanda* (m er.) S 15 cupit aurire H 16 habent (n ex a m. 2) S ueniam (exp. m. 3) P 17 inrigatur V nos non (exp. m. 3) P 18 quo B 19 sectae] secte et hereses H haberent om. V concordia V tcorpjoris B3 20 ac monuisse om. H prouidentia BarP 21 aduersari V quo* fs er.) P deus luctari S, dl luctari V luctari deus uoluit incideremus; tum dedisse certa mandata, quae in perpetuum custodire debemus: quorum plerique immemores deserto itinere caelesti uias sibi deuias per anfractus et praecipitia condiderunt, per quas partem plebis incautam et simplicem ad tenebras mortemque deducerent. quod quatenus acciderit exponam. fuerunt quidam nostrorum uel minus stabilita fide uel minus docti uel minus cauti, qui discidium facerent unitatis et ecclesiam dissiparent. sed ii quorum fides fuit lubrica, cum deum nosse se et colere simularent, augendis opibus et honori studentes adfectabant maximum sacerdotium. et a potioribus uicti secedere cum suffragatoribus suis maluerunt quam eos ferre praepositos quibus concupierant ipsi ante praeponi. quidam uero non satis caelestibus litteris eruditi cum ueritatis accusatoribus respondere non possent, obicientibus uel inpossibile uel incongruens esse ut deus in uterum se mulieris includeret nec caelestem illam maiestatem ad tantam infirmitatem potuisse deduci, ut hominibus contemtui derisui contumeliae ludibrio esset, postremo etiam cruciamenta perferret atque exsecrabili patibulo figeretur, quae omnia cum neque ingenio neque doctrina defendere ac refutare possent — nec enim uim rationemque penitus peruidebant —, deprauati sunt ab itinere recto et caelestes litteras corruperunt, ut nouam sibi doctrinam sine ulla. radice ac stabilitate conponerent. nonnulli autem falsorum prophetarum uaticinio inlecti, de quibus BRHSPV] 1 incideremus (alt. e ex i m. 2) R tunc H 2 quae] (i. e. quod) S debe remus (re add. m. 2) B 11 memores B 3 itenere V diuias H amfractus B\\' (corr. B7), part. ras. ex enufractus P3 4 qua HS t, • part. ras. corr. S*, quam (corr. m. 3) P plebem H 7 fidem (exp. m. 3) P uel minus cauti uel minus docti H docte (e ex i) B1 uel minus om. B 8 et om. BV ecclesias P ii R, hi BSHV, hij (exp. m. 3) P 9 se om. V similarent V augendis] aufldis S 12 quam] nam B1, nec B1 praepositos (ae ex o ? m. 2) B concupierunt H 14 cur V 15 mulieris se B se om. P mulieris (alt. i ex e m. 3) P 16 incluserit R, includerefur1 P3 ad tantam infirmitatem om. R ad] ac H 17 posse H contemtui (i in ras. ex e ? m. 2) B 18 contumelio S, om. P efludibrio (e add. m. 2, t m. 3) P esse V 20 rdefen\\'dere B1 reluctare H 21 nim1 B3 rationemtquej B3 22 caeleatis P et ueri prophetae et ipse praedixerat, exciderunt a doctrina dei et traditionem ueram reliquerunt. sed illi omnes daemonicis fraudibus inretiti, quas prospicere et cauere debuerant, diuinum nomen et cultum per inprudentiam perdiderunt. cum enim Phryges aut Nouatiani aut Valentiniani aut Marcionitae aut Anthropiani seu quilibet alii nominantur, Christiani esse desierunt, qui Christi nomine amisso humana et externa uocabula induerunt. sola igitur catholica ecclesia est quae uerum cultum retinet. hic est fons ueritatis, hoc domicilium fidei, hoc templum dei: quo si quis non intrauerit uel a quo si quis exierit, a spe uitae ac salutis alienus est. neminem sibi oportet pertinaci concertatione blandiri. agitur enim de uita et salute: cui nisi caute ac diligenter consulatur, amissa et extincta erit. sed tamen quia singuli quique coetus haereticorum se potissimum Christianos et suam esse catholicam ecclesiam putant, sciendum est illam esse ueram in qua est confessio et paenitentia, quae peccata et uulnera quibus subiecta est inbecillitas carnis salubriter curat. haec interim paucis admonendi gratia rettuli, ne quis errorem fugere cupiens maiore inplicetur errore, dum penetrale ueritatis ignorat: postea plenius et uberius contra omnes mendaciorum sectas proprio separatoque opere pugnabimus. BRHSPV] 1 et (ante ueri,) om. H ipsi (alt. i in e corr. S2) SV, ipse (e ex a m. 3) P; 0x Christus uel Christus ipse scribendum ? praedixerant V ua 2 daemonum B, daemones (es del. et corr. m. 1?) S 3 inpetiti sic Y 5 phryges R, fruges B, friges HSP, fryges V donaitiani P3, nouati Y ualeutinijani B3, ualentiani HV martionitae S, marcianitae P anthropiani R, antropiani BSPV, antropiaui aut arriani H 6 aliqui H desiuerunt Y 7 qui] hi qui H nomen V humano Bl, humanu B7, om. V externu uocabulu (duo u tn ras. ex o ? m. 2) B 8 catolica B 9 tfons1 PJ 10 quod BS tdd. non] uel Y 11 ab spe H salutis] salutis aeternae V nemin(e)m B oportet sibi H 12 et] ac V 13 cautae H consolatur Y admissa H 14 erit] est R quia] quoniam R quoque V 15 cristianos B chatolicam R aeclesiam catholicam B 17 quibus] hoc\\' qui V 20 maiore H, maiori S inplicetur] ////cupetur sic V errore H penetralem S 21 uberius RH, uerius BSPV edd.; ad exempla locv- tionis plenius et uberius a Buenemanno conlata adde Cyprian. epist. L Y 30 (pag. 646,1), quem Lact. hic imitatur: haec interim, frater carissime, Sequitur ut quoniam satis de religione uera et sapientia locuti sumus, in proximo libro de iustitia disseramus. pauca de multis quantum potui breuiter decucurri ... si autem tibi ueniendi ad nos opportunitas et facultas fuerit, ... uberius ac plenius quae in salutarem concordiam faciant tractare poterimus; epist. LXIII 8 (pag. 707,12) plenius et uberius; Arnob. VI 11 (pag. 223,3) quae prima in parte paulo plenius dicta sunt et scripto uberiore prolata; cf. etiam Lact. I 1, 22 doctrinae uberrimum ac plenissimum fontem 22 pugnauimus V BBHSPV] 1 satirsl R2 L • CAELI FIRMIANI LACTANTI DE VERA SAPIENTIA ET RELIGIONE LIBER - IllI - EXP INC DE IVSTITIA LIBER V - LEGENTI VITA IN CRISTO (sic) IESVM DNM NOSTRVM B; CAELI FIRMIANI INSTITVTIONVM DIVINARVM LIB IIII EXPL V • N . II • DCCC. (cf. subscriptionem libri III) INCPT • LIB. V • DE IVSTITIA Bi FIRMIANI LACTANTI DE RELIGIONE (RELEGIONE M) VERA ET VERA SAPIENTIA LIBER UII • EXPLT - INCPT - LIB V - DE IVSTITIA - FELICITER - HM, nisi quod alia quaedam conpendia scripturae in M; DE VERA SAPIENTIA ET RELIGIONE LIBER QVAR- TVS EXPLICIT . INCIP LIB QVINTVS DE IVSTITIA (DE IVSTITIA LIB Y) PVS, sed alia quaedam conpendia in VS et omnia litteris minusculis scripta in S LIBER V DE IVSTITIA. Non est aput me dubium quin hoc opus nostrum, quo singularis ille rerum conditor et huius inmensi rector adseritur, si quis attigerit ex istis inepte religiosis, ut sunt nimia superstitione inpatientes, insectetur etiam maledictis et uix lecto fortasse principio adfligat proiciat exsecretur seque inexpiabili scelere contaminari atque adstringi putet, si haec aut legat patienter aut audiat. ab hoc tamen si fieri potest humanitatis iure postulamus, ut non prius damnet quam uniuersa cognouerit. nam si sacrilegis et proditoribus et ueneficis potestas defendendi sui datur nec praedamnari quemquam incognita causa licet, non iniuste petere uidemur, ut si quis erit ille qui inciderit in haec, si leget, perlegat, si audiet, sententiam differat in extremum. sed noui hominum pertinaciam: num-quam inpetrabimus. timent enim ne a nobis reuicti manus dare aliquando clamante ipsa ueritate cogantur. obstrepunt igitur et intercedunt, ne audiant, et oculos suos opprimunt, ne EPITOME 3—9. 12-899, 15] c. 47, 2-4. AUCTOBES § 2-6] Tertull. Apolog. c. 1 (I pag. 118 s.); unum gestit — cessant et odisse; cf. Minuc. Fel. c. 27, 8. EXPILATORES § 1. 3 s.] cf. Saluian. de gub. dei V § 20. BRHSPVj 3 post dubium hoc constantine imp. RS, constantine imperator maxime V; cf. Prolegomena quiin H 4 ille bis V inmensi] mentis H 5 attigerit (at in ras. ex ob? m. 3) B, attingerit H ex istis] existit S intepte1 B\\', ineptis R ineptae religionis HS ut] et Bt, corr. B3 su*nt ex sus ut uid. (nt in ras. m. 3) B, sint Vile 6 inrpatientes R1 insectetur (~ m. 3) B, insectatur H ut (et BI) B3 7 adfligat V inexplebili Bl, corr. B2, inexpiaubili (a in ras. m. 1 ?) S, inexpiabilis P 9 ob P 11 si] etsi H benefic*is (i er.) B, ueneflciis P 12 defenadendi suL B2 d*atur (e er.) B incognita causa licet non om. P 13 iuste V fuerit B 14 legset P et perlegat H audiat H, auditet (p ex a) V 17 dare (a ex e m. 3) P 18 intercidunt H lumen uideant quod offerimus: quo plane ipsi diffidentiam suae perditae rationis ostendunt, cum neque cognoscere neque congredi audent, quia sciunt se facile superari. et idcirco disceptatione sublata pellitur e medio sapientia, ui geritur res, ut ait Ennius. et quia student damnare tamquam nocentes quos utique sciunt innocentes, constare de ipsa innocentia nolunt: quasi uero maior iniquitas sit probatam innocentiam damnasse quam inauditam. sed ut dixi uerentur, ne si audierint, damnare non possint, et ideo cultores dei summi hoc est iustos homines torquent interficiunt exterminant. nec causas odiorum reddere ipsi possunt qui tam uehementer oderunt: quia ipsi errant, lrascuntur iis qui ueram uiam secuntur, et cum corrigere se possint, errores suos insuper crudelibus factis coaceruant, innocentium cruore maculantur et dicatas deo mentes euisceratis corporibus extorquent. cum talibus nunc congredi et disputare contendimus, hos ad ueritatem ab inepta persuasione traducere, qui sanguinem facilius hauserint quam uerba iustorum. quid igitur? operamne perdemus? minime. nam si lucrari hos a morte, ad quam concitatissime AUCTORES 5] Enn. ann. 272. EXPILATORES 10-16] Lucifer Calar., Moriendum esse pro dei filio c. 2 (pag. 286, 21-26): dicatos deo homines torques interficis exterminas — mentes euisceratis corporibus extorquens. BRHSPVJ 1 offerimus] offendunt BI, in ras. corr. B3 quod BHSY diffidentia BH sui H 3 audeant BH et om. H 5 sapientiae P ui] cui B res om. H 7 cumstare V ipsorum Heumannus 8 uero] uestra jB1, uestro B3 9 ne si] nisi H 10 possint] audeant possint R, possunt Y 11 hoc est] aut H 12 CralUsas H7 13 quia] quam B Wrant V3 iis R, his BHSV, his P uiam ueram P sequuntur HSP 14 se ipsi R, se (exp. m. S) V; cum ... corrigere te possis Lucifer possent (e ex i) R1 15 cognitagerunt Bx, co#***acerbant B3, coacerbant H 16 \\'cuisceratis B7, deuisceratis Y 17 nunc congredi et] non comcredunt, H* hos] nec H uerirtałtem R2 18 in*epta (c er.) B transducere II post traducere s. I. cupimus R1 sansuinem H, sanguine P auserint P 19 perdamus Bl, corr. B*, perderemus V 20 si] nec Heumarmus tendunt, non potuerimus, si ab illo itinere deuio ad uitam lucemque reuocare, quoniam ipsi saluti suae repugnant, nostros tamen confirmabimus, quorum non est stabilis ac solidis radicibus fundata et fixa sententia. nutant enim plurimi ac maxime qui litterarum aliquid attigerunt. nam et in hoc philosophi et oratores et poetae perniciosi sunt, quod incautos animos facile inretire possunt suauitate sermonis et carminum dulci modulatione currentium. ob eamque causam uolui sapientiam cum religione coniungere, ne quid studiosis inanis illa doctrina possit officere, ut iam scientia litterarum non modo nihil noceat religioni atque iustitiae, sed etiam prosit quam plurimum, si is qui eas didicerit, sit in uirtutibus instructior, in ueritate sapientior. praeterea etiamsi nulli alii, nobis certe proderit: delectabit se conscientia, gaudebitque mens in ueritatis se luce uersari, quod est animae pabulum incredibili quadam iucunditate perfusum. uerum non est desperandum, fortasse non canimus surdis. nec enim tam in malo statu res est, ut desint sanae mentes, quibus et ueritas placeat et monstratum AUCTORES 16] Verg. Buc. X 8. BRHSPV] 1 uitam] uitam dirigere B 2 iucemque B3 inuocare Bt, in ras. corr. B3, reuocari H post reuocare s. I. non ualemus R1 saluti* (s er.) H saluti suae repugnant] salutis uere pugnant V 3 confortabimus B, sed uox frequens illa aetate (cf. locos Vtdgatae ap. Roenschium, Itala u. Vulg. pag. 185) ab interpolatore inducta uidetur non om. P 4 fida H mutant -- attigerunt om. P 5 adierunt B, attigerlunt H7, atti*gerunt (n er.) S, adtingerunt V in hoc et Heumannus in om. V 7 uanitate Y moderatione B\\', in ras. corr. B5 8 currentium] curuantur Bl, in ras. corr. B3, currentium mella sunt haec uenena (uenenum S) tegentia (agelltia S) RS; malim decurrentium conl. VI21, 4; IV18,12 9 coniungere] fungere V 10 efficere B1 (corr.Bs)S scientia H non om. S 11 religioni (i fin. ex e m. 2) R 12 uerba si is — sapientior eicit Heumannus in om. edd. instructior] strictior P in] et in edd. 13 sapientior] stientior sic H etiamsi] quamsi B prodeerit B 14 se i om. P conscientia H gaudebit P ueritates PY se om. V O 15 rest Sl* iocunditate H, iuconditate (0 ex u m.2?) P, iuconditate (corr. m. 2) V 16 iiie+rum (iuj m. 3) B nuncanimus HV 17 post statu 1 uel 2 litt. eras. H est] est aut plus inpuris (imp- S) spiritibus quam sancto licet RS 18 et (ante ueritas) om. B sibi rectum iter et uideant et sequantur. circumlinatur modo poculum caelesti melle sapientiae, ut possint ab inprudentibus amara remedia sine offensione potari, dum inliciens prima dulcedo acerbitatem saporis asperi sub praetexto suauitatis occultat. nam haec in primis causa est cur aput sapientes et doctos et principes huius saeculi scriptura sancta fide careat, quod prophetae communi ac simplici sermone ut ad populum sunt locuti. contemnuntur itaque ab iis qui nihil audire uel legere nisi expolitum ac disertum uolunt nec quicquam haerere animis eorum potest nisi quod aures blandiore sono mulcet, illa uero quae sordida uidentur, anilia. inepta uulgaria existimantur. adeo nihil uerum putant nisi quod auditu suaue est, nihil credibile nisi quod potest incutere uoluptatem: nemo rem ueritate ponderat, sed ornatu. non credunt ergo diuinis, quia fuco carent, sed ne illis quidem qui ea interpretantur, quia sunt et ipsi aut omnino rudes aut certe parum docti. nam ut plane sint eloquentes, perraro contingit: cuius rei causa in aperto est. eloquentia enim saeculo seruit, populo se iactare et in rebus malis placere gestit, siquidem ueritatem saepius expugnare conatur, ut uim suam monstret: opes expetit, honores concupiscit, summum denique gradum dignitatis exposcit. AUCTORES 1-4] cf. Lucr. I 936 ss. BRHSPVJ 1 rectum] regnum R\\' hter (u er.) B, iter del. R1 iter et] iret H circumliuiatur B, circumlinrilatur S1 2 pabulum B caeleste B, caelestis H, caelestirsl 82 sapientiae melle caelesti P 3 amara remedia] amare media P otfeusione] ulla offensione R potari] amputari B 4 aceruitatem BI V I, corr. B2 V\\'l, aceruitate H asperi] aspensa H, om. P surblpraetexrtol (b et to m. 2) P pra*textu (u ex o m. 2 ?) S suauitatis C-is ex -es m. 2) R occultae Bl, corr. B3 6 principis P 7 ut om. BP 8 coutempnentur V itaque] neque R iis edd., his C 9 eicultum B dissertum Bar (pr. s er.) P, disrglertum V2, desertum H inhaerere C-her- RH) RHV in animis H 10 blandiori RH mulget R\\', mulcent P 11 uideantur H inhia, in mg. anilia m. 1 ?, V 12 ideo P ueri H auditus uane V credibile] credibile est B 13 rem] se S ueritate ( m. 2?) P 15 fuco (f in ras. ex s ? nI. 3) B ea, B3, eam RP 16 et] aut R aut ante omnino] et R docti nam] doctrinam Rt, s. I. eonsecuti add. R1 17 contigit RP 18 est eloquentia. eloquentia S 2n conatur] uideatur H 21 denique] eque B gradum] gaudium P XVIIII. Lact. 1. 26 ergo haec quasi humilia despicit, arcana tamquam contraria sibi fugit, quippe quae publico gaudeat et multitudinem celebritatemque desideret: eo fit ut sapientia et ueritas idoneis praeconibus indigeat. et si qui forte litteratorum se ad eam contulerunt, defensioni eius non suffecerunt. ex iis qui mihi noti sunt Minucius Felix non ignobilis inter causidicos loci fuit. huius liber, cui Octauio titulus est, declarat quam idoneus ueritatis adsertor esse potuisset, si se totum ad id studium contulisset. Septimius quoque Tertullianus fuit omni genere litterarum peritus, sed in eloquendo parum facilis et minus comptus et multum obscurus fuit. ergo ne hic quidem satis celebritatis inuenit. unus igitur praecipuus et clarus extitit Cyprianus, quoniam et magnam sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat et admodum multa conscripsit in suo genere miranda. erat enim ingenio facili copioso suaui et, quae sermonis maxima est uirtus, aperto, ut discernere non queas, utrumne ornatior in eloquendo an felicior in explicando an potentior in persuadendo fuerit. hic tamen placere ultra uerba sacramentum ignorantibus non potest, quoniam mystica sunt quae locutus est et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur: denique a doctis huius saeculi, quibus forte scripta BRHSPVJ 1 haec quasi] doctrina si H quasi om. R 2 fugit quippe quae] fugitque P caelebritatem P 3 ifiit B2 4 forte om. R litteratorum B ad eam se S 5 eius om. B sufficerint (pr. i ex e m. 2) H, sufferunt P iis R, his cett. 6 noti sunt] notist ft add. i i m. 2) S ignorabilis Pl, ra del. m. reccntiss. 7 octauus Bl, octauo* B3 8 se] uere P id om. BRH 9 septimtfus H2, septim (i. e. -mus) S, Et septimus V tertulianus RH omni (i ex e tn. 2) H 10 peritus] repletus ut uid. Bl, in ras. corr. B3 sed] et H parum ont. H 11 minus] nimium H et multum et H obscurum P1, corr. p2, obscurrws V2 fuit delet Heumanmis ergo ne hic quidem] Ne quidem per tot. sed apud doctos non H nchta B3 12 celebritatis (-is ex -es m. 2) R \"Unus1 PJ 13 et magnam] maximam H 14 quaesiebat V et om. B, s. I. qui mira add. B3 multa] mata sic Y 15 enim] cum H copiosus H, cupioso vse suaui et quae sermonis] suauitate sermonis quae H cf. Addenda 16 ser- Mi moni R, sermones P non queas] nequeas P 17 facilior SYfJC ff*li*»or, e et ci er.) edd., sed propter antecedens ingenio facili reiciendum est 18 an] aut S suadendo B tam (~ m. 2) R 19 sacramenti H eius innotuerunt, derideri solet. audiui ego quendam hominem sane disertum, qui eum inmutata una littera Coprianum uocaret, quasi quod elegans ingenium et melioribus rebus aptum ad aniles fabulas contulisset. quodsi accidit hoc ei cuius eloquentia non insuauis est, quid tandem putemus accidere eis quorum sermo ieiunus est et ingratus? qui neque uim persuadendi neque subtilitatem argumentandi neque ullam prorsus acerbitatem ad reuincendum habere potuerunt. Ergo quia defuerunt aput nos idonei peritique doctores, qui uehementer, qui acriter errores publicos redarguerent, qui causam omnem ueritatis ornate copioseque defenderent, prouocauit quosdam haec ipsa penuria, ut auderent scribere contra ignotam sibi ueritatem. omitto eos qui prioribus eam temporibus nequicquam lacessierunt. ego cum in Bithynia oratorias litteras accitus docerem contigissetque ut eodem tempore dei templum euerteretur, duo extiterunt ibidem qui iacenti atque abiectae ueritati nescio utrum superbius an inportunius insultarent. quorum alter AUCTORES 17 alter] ignoto nomine ut uid.; Porphyrium significari a Lactantio putauit Baronius, Annal. eccles. II 853 ed. a. 1738 ss., quam sententiam refutat Holstenius, De uita et scriptisPorphyrii, 1630, p. 89. BRHSPV] 1 innotuerunt (o ex u tn. 2) S deridederi Sl, tert. de del. S* solent H ergo P 2 disertum] sacrilegum B, desertum H, dissertum S eum] cum S mutata R, inmutata1 P2 una om. H o cyprianum (corr. 11\". 2) P 3 quod om. B; qui codd. recent. et edd. eligans S ingenium] in ingenio H 4 contulisset] contulisset unde apparet disertissimo et doctissimo uiro quantum ad sacrilegos adtinet refellendos non facultatem dicendi sed consilium defuisse in eo praecipue quo (stc B, quod edd.) demetrianum ueritatis expertem non ratione prudentiae mundanwe (a m. 2) qua uti in principio debuit sed auctoritate caelestium praeceptorum quorum ille se hostem fatebatur adstrinxit B, quae ad exemplum loci c. 4, 3 ss. conficta sunt hoc accidit H 5 tandem ex tamen V eis om. HPV, ante accidere habet S 6 ieiunus] et ieiunus R in**gratus (te er.) B 7 subtilitatem] per subtilitatem R nec R illam P 8 aceruitatem B* (corr. B7) HV, adceruitatem P poterant HI, poterunt H2 11 ornare H copiosoque P ignoratam P 13 mitto V eam prioribus B eam om. H nequi*quam (c er.) B, nequiquam PF lacesserunt Y 14 Et ego H bythynia BY, bythyania H adcitus R, acciditus V 15 contigissetq;** ex contigissetque S2 ut om. II uerteretur V 17 infortunius H 26* antistitem se philosophiae profitebatur, uerum ita uitiosus, ut continentiae magister non minus auaritia quam libidinibus arderet, in uictu tam sumptuosus, ut in schola uirtutis adsertor, parsimoniae paupertatisque laudator, in palatio peius cenaret quam domi. tamen uitia sua capillis et pallio et, quod maximum est uelamentum, diuitiis praetegebat: quas ut augeret, ad amicitias iudicum miro ambitu penetrabat eosque sibi repente auctoritate falsi nominis obligabat, non modo ut eorum sententias uenderet, uerum etiam ut confines suos, quos sedibus agrisque pellebat, a suo repetendo hac potentia retardaret. hic uero qui suas disputationes moribus destruehat uel mores suos disputationibus arguebat ipse aduersum se grauis censor et accusator acerrimus, eodem ipso tempore quo iustus populus nefarie lacerabatur tres libros euomuit contra religionem liomenque Christianum, professus ante omnia philosophi officium esse erroribus hominum subuenire atque illos ad ueram uiam reuocare id est ad cultus deorum, quorum numine ac maiestate mundus gubernetur, nec pati, homines inperitos quorundam fraudibus inlici, ne simplicitas eorum praedae ac pabulo sit hominibus astutis: itaque se suscepisse hoc munus philosophia dignum, ut praeferret non uidentibus lumen sapientiae, non modo ut susceptis deorum cultibus resanescant, sed etiam ut pertinaci obstinatione deposita corporis cruciamenta deuitent neu saeuas membrorum lacerationes frustra perpeti uelint. ut autem appareret cuius rei gratia opus illut elaborasset, effusus est BRHSPYj 1 alltt\\'stitem UV proficebatur V 3 jarderet (a ex alia litt., fort-. u) P in*uictu (i er.) S sumptuosus] et sumptuosus B scola HSP r 1 parsimoniae - laudator om. P laudatur V 6 quasi R 7 ageret yr amicitia R iudic*um (i er.) R miro] isto B 9 sententia H ut] in R 10 a oin. R hac] ac RH 11 retardet P disputationes f-es ex -is tIł. 2) R 12 aduersum se om. P aduersus edd. lJi graues P 15 christianonim BR 16 terroribus H hominibus V 17 cultum B 18 nomine Bl (corr. B3) HV maiestatem P post maiestatem hoc ut ille dicebat H 20 patibulo V 21 hoc se söScepisso B 21 obtinationo H 25 cru|ciamenta (ria add. m. 2?) B ne BV, nec // 2f. uellcnt. BSP in principum laudes, quorum pietas et prouidentia, ut quidem ipse dicebat, cum in ceteris rebus tum praecipue in defendendis deorum religionibus claruisset: consultum esse tandem rebus humanis, ut cohibita inpia et anili superstitione uniuersi homines legitimis sacris uacarent ac propitios sibi deos experirentur. ubi autem religionis eius contra quam perorabat infirmare uoluit rationem, ineptus uanus ridiculus apparuit, quia grauis ille consultor utilitatis alienae non modo quid obpugnaret, sed etiam quid loqueretur nesciebat. nam si qui nostrorum adfuerunt, quamuis temporis gratia coniuerent, animo tamen derisere utpote cum uiderent hominem profitentem se inluminaturum alios, cum ipse caecus esset, reducturum alios ab errore\\', cum ipse ignoraret ubi pedes suos poneret, eruditurum alios ad ueritatem, cuius ille ne scintillam quidem unam uidisset aliquando, quippe cum sapientiae professor profligare sapientiam niteretur. omnes tamen id arguebant, quod illo potissimum tempore id operis esset adgressus quo furebat odiosa crudelitas. o philosophum adulatorem ac tempori seruientem! uerum hic pro sua inanitate contemptus est, qui et gratiam quam sperauit non adeptus est et gloria quam captauit in culpam reprehensionemque conuersa est. alius eandem materiam AUCTORES 22 alius] sc. Hierocles; cf. de tnort. persecut. 1(3.4. BRHSPVj 1 princip#um (i er.) RH laudis (i ex e) JP, -es restituit B3 2 quidem] que* (m er.) H in om. P tura om. H 3 defendendis (alt. d ex t m. 2) S 4 tamen H ut orn. H, et P inpiw H2 5 et] ac BI, hac B3 superstitione f-ne ex -ni m. 1 ?) P uniuerse P\\\\ corr. P2 6 propitiorSl S2 7 quem P orabat B 9 *****utilitatis fsubtr er.) R oppugnare P 10 nam] quam B qui* (s er.) R, quis (exp. m. 1 ?) P adfuisset B 11 temporibus R grati P coniuereut R, eoniberent HS, conuenirent V, non congrueret B, congrueret P derideret B, tenere R 12 uideret B 18 rejducturuni (re add. m. 2) B alios om. P ra ab errore cum ipse ignoraret ubi pedes suos poneret et eruditurum in inf. mg. add. P2 14 alios om. P erudivtumjiij (v supra t est un ex erudituq. e ut uid. S2 15 ille orn. V nec V 16 quippaum (corr. ?Ił. 2 ?) V 17 ille potentissimo B 18 opus B 19 o om. B filosoforuin V ad- \\',latorein PV temporis PV rueruml B3 20 uanitate R 21 et et est I(imt conuersa) eicit Heumannus gloriam HSV mordacius scripsit, qui erat tum e numero iudicum et qui auctor in primis faciendae persecutionis fuit: quo scelere non contentus etiam scriptis eos quos adflixerat insecutus est. conposuit enim libellos duos, non contra Christianos, ne inimice insectari uideretur, sed ad Christianos, ut humane ac benigne consulere putaretur: in quibus ita falsitatem scripturae sacrae arguere conatus est, tamquam sibi esset tota contraria. nam quaedam capita quae repugnare sibi uidebantur exposuit adeo multa, adeo intima enumerans, ut aliquando ex eadem disciplina fuisse uideatur. quod si fuit, quis eum Demosthenes poterit ab inpietate defendere, qui religionis cui fuerat accensus et fidei cuius nomen induerat et sacramenti quod acceperat proditor factus est? nisi forte casu in manus eius diuinae litterae inciderunt. quae igitur temeritas erat id audere dissoluere quod illi nemo interpretatus est? bene, quod aut nihil didicit aut nihil intellexit. tantum enim abest a diuinis litteris repugnantia, quantum ille afuit a fide et ueritate. praecipue tamen Paulum Petrumque lacerauit ceterosque discipulos tamquam fallaciae seminatores, quos eosdem tamen rudes et indoctos fuisse testatus est: nam quosdam eorum piscatorio artificio fecisse quaestum; quasi aegre ferret quod illam re(ligione)m non Aristophanes aliquis aut Aristarchus commentatus sit. Afuit ergo ab his fingendi uoluntas et astutia, quoniam rudes fuerunt. aut quis possit indoctus apta inter se et BRHSPVJ 1 tum] tunc UllUS R quia uictor B 3 quosj quod H 4 libros B christiauos B2 iusfctator H 5 sed om. P ad] ut H ut om. H human+e (a er.) B, humanae RSP, humanf sic V 6 ita add. B3 scripturae (e add. m. 2) H sanctae BH acuere V 7 sibi] ut sibi H 8 uideantur H n post. adeo 5 litt. enLSae, quarum extremae at, B intime H \\'euiumerans B3 \\'fuisse1 (add. nt. 2) ei eadem disciplina B 10 supra quis hoc f; (i. e. sed) m. recentiss. P 11 qui] quae V 13 ni B \\'eius1 B3 diuinae (o ras. ex m) H litterae om. V 14 \\'t.elmeritas PJ audire SV 15 aut] aut quod R dicit B 16 a om.RV 17 afuit] fuit B 18 ceteros P 19 sectatores B, proseminatores R tamen om. H 20 est (t add. m. 2) R 21 fecisse] fuisse H 22 religionem scripsi, rem C; cf. religionem istain pag. 407, 7 non om. R aristharcus B, aristarcus HP I 21 is II fringendi.P uoluptas R 25 quis] quauis V cohaerentia fingere, cum philosophorum doctissimi, Plato et Aristoteles et Epicurus et Zenon, ipsi sibi repugnantia et contraria dixerint ? haec est enim mendaciorum natura, ut cohaerere non possint. illorum autem traditio quia uera est, quadrat undique ac sibi tota consentit et ideo persuadet, quia constanti ratione subfulta est. non igitur quaestus et commodi gratia religionem istam conmenti sunt, quippe qui et praeceptis et re ipsa eam uitam secuti sint, quae et uoluptatibus caret et omnia quae habentur in bonis spernit, et qui non tantum pro fide mortem subierint, sed etiam morituros esse se et scierint et praedixerint et postea uniuersos qui eorum disciplinam secuti essent acerba et nefanda passuros. ipsum autem Christum adfirmauit a Iudaeis fugatum collecta nongentorum hominum manu latrocinia fecisse. quis tantae auctoritati audeat repugnare? credamus hoc plane, nam fortasse illi hoc in somnis Apollo aliquis nuntiauit. tot semper latrones perierunt et cottidie pereunt, utique multos et ipse damnasti: quis eorum post crucem suam non dicam deus, sed homo appellatus est? uerum tu forsitan ex eo credidisti, quia uos homicidam . Martem consecrastis ut deum: quod tamen non fecissetis, si illum Ariopagitae in crucem sustulissent. idem cum facta eius mirabilia destrueret nec tamen negaret, uoluit ostendere Apollonium uel paria uel etiam maiora fecisse. mirum quod Apuleium praetermisit, cuius solent et multa et mira B(G)BHSPV] 2 zeno R 3 dixerunt II est om. R 4 possi*t (n er.) B est enim (exp. m. 3) B quadratertl (e ex a ? corr. et t add. Mt. 2) B 5 ac om. B tota] uniuersa R 6 es**t B igitur] enim BP 7 conmen*+ti (ta er.) B, commeutati H quippo. V 8 sunt RHPV quae (e ras. ex m) H 9 spernis V 10 sibierint S morituros (-os ex -us 111.2) R tsej B3 \\'et sciuerint et-1 B3 11 postea] postea qui H disciplinaaiij B1 12 acerua HV 13 refutatum H nuugentorum BIV (u in o eorr. Rr) HPV 14 qui H 15 audeat] ualeat H, audacte sic V credaut H hoc illi SP 16 somniis S; ad in somnis Heumannus confert Verg. Aen. III 151, Buenemannus ibid. IV 353 17 et om. P 19 est om. H tu] tum H a (Credi)[d]isti incipit codicis G pag. 95 (68), cuitts in uerss. 1 et 25-31 nonnulla legi poterant qua H 20 matre V I\\'ut deuml B3 21 ariopagitae C idem] deinde H 22 eius] sint H destrueret (pr. e ex i m.2) R negarertl R2 23 patria V **mirum I fni er.) H 24 apulegium S, apuleium (1 ras. ex d) P mirth B memorari. cur igitur, o delirum caput, nemo Apollonium pro deo colit? nisi forte tu solus, illo scilicet deo dignus, cum quo te in sempiternum uerus deus puniet. si magus Christus, quia mirabilia fecit, peritior utique Apollonius, qui ut describis cum Domitianus eum punire uellet, repente in iudicio non conparuit. quam ille qui et conprehensus est et cruci adfixus. at enim ex hoc ipso fortasse insolentiam Christi uoluit arguere, quod deum se constituerit, ut ille uerecundior fuisse uideatur, qui cum maiora faceret, ut hic putat, tamen id sibi non adrogauerit. omitto nunc ipsa opera conparare, quia in secundo et in superiore libro de fraude ac praestigiis artis magicae dixi. nego esse quemquam qui non optet in primis id sibi post mortem contingere quod etiam reges maximi concupiscunt. cur enim sibi homines sepulchra magnifica, cur statuas, cur imagines conparant? cur aliquibus claris factis aut etiam pro ciuibus morte suscepta student opiniones hominum promereri? cur denique ipse ingenii tui monumentum hoc detestabile stultitia tamquam caeno aedificatum constituere uoluisti, nisi quod inmortalitatem de memoria nominis speras? stultum igitur est id putare Apollonium noluisse quod optaret utique, si posset, quia nemo est qui inmortalitatem recuset, maxime cum eum dicas et adoratum esse a quibusdam 11 in secundo] c. 16. in superiore libro] c. 13, 16; 27. B(G)RHSPVJ 1 dilirum P, delibrura V 2 forte om. H illo post \\' scilicet 8. I. B3 3 sempiternum] perpetuo B ruenlsl B3 puniat li, punifet V 4 discribis P; tu scribis Heumannus 5 iudicium B 6 copar*uit (a tr.) S, conpavuit Y est om. IVP 7 cruciflxus B at] ait S ipso om. P solentiam V 8 uoluerit R deum] dns sic S constitueret H ut ille uerocundior] uere conditor S 9 id om. H, 8.1. P 10 adsiguauerit H quia] quia et H 11 alt. in om. S ac de praesti- giis P cf. cum omnibus tuis praestigiis ac fraudibus Lucifer pag. 291, 13 12 oportet V 13 reges (alt. e ex i m. 2 uel 3) P 14 magnificant H 15 cõlparant B, con(p)[a]ra[nt«s] G aliquis B 16 pro ex prae Btf in opiniones desinit codicis G pag. 05 (68), sequitur pag. 96 (67) paene\\' totn lecta 17 monumento H, monimentum P detestabilS (s. I. a er.) B,\\' detestabili H 18 stultitiae B tamquam] quo*d (a er.) B aedificatur B, aedificatam Ii 21 utique si] uel quasi BI, in ras. corr. B3, uel(q)[ua]- <si) G possit P 22 et maxime H eulli cum (corr. m. 3) B dicat (t ex s) B3 post esse eras. eum P sicut deum et simulacrum eius sub Herculis Alexicaci nomine constitutum ab Ephesiis etiam nunc honorari. non potuit ergo post mortem deus credi, quia et hominem et magum fuisse constabat, et ideo alieni nominis titulo adfectauit diuinitatem, quia suo nec poterat nec audebat. noster uero et potuit deus credi, quia magus non fuit, et creditus est, quia uere fuit. non in quit hoc dico, idcirco Apollonium non haberi deum, quia noluerit, sed ut appareat nos sapientiores esse, qui mirabilibus factis non statim fidem diuinitatis adiunximus, quam uos, qui ob exigua portenta deum credidistis. non est mirum si tu, qui a dei sapientia longe remotus es, nihil prorsus intellegis eorum quae legisti, cum Iudaei, qui a principio prophetas lectitauerant quibusque sacramentum dei fuerat adsignatum, tamen quid legerent ignorauerint. disce igitur, si quid tibi cordis est, non idcirco a nobis deum creditum, quia mirabilia fecit, sed quia uidimus in eo facta esse omnia quae nobis adnuntiata sunt uaticinio prophetarum. tecit mirabilia: magum putassemus, ut et uos nunc putatis et Iudaei tunc B(G)RHSPVJ 1 et] ac BG simulacrum] si mulier BI, corr. B3 aleiitaci H, alexiaci P 2 ephesis H rhlOnorari B3P 3 ergo om. S mortem — quia et om. G post mortem 8. I. ne ds (ne add. m. 2 nunc extersum, ds add. m. 1) B qui Bl, que B2 4 mag*um (n er.) H constStbatetideo part. in ras. ex constatbretinas (alt. a incert.) corr. B3 constat G 5 diuinitatem] id nisi temeraria Bl, corr. B3 pr. nec] non B aud*ebat (i er.) B 6 mag*us (n er.) V et om. H 7 est] est deus H fuit] fuit deus BGH 8 n*oluerit (t er.) B 10 adiun[g]imus G 11 qui ob exigua] quibus exitus B1, corr. B3, s. I. cum eorum add. B2 portenta] pareant Bx, corr. B3, portentw PJ 12 remotus es in mg. P2 prosus P 13 intellegas H iudaei in ras. ex iudices (c minus cert.) corr. B3, iudeiles G 14 lectitauerunt HP. consign(at)[u] ni) G 15 legerent HV, legirent Bl, corr. B3, legerint GRSP dirslce B si quid] qui[t] G 16 restl R1 non] non solum BG in creditum desinit codicis G pag.96 (67) creditum] creditum xpm ll; edd. quoque Christum addunt, sed cf. 6 deus credi, pag. 410, 2 deum credimus, IV 22, 6 ne deum quidem potuisse credi; pariter xpm add. H pag. 410, 2 et xps pag. 376, 9; cf. etiam infra c. 7,10 ad quia; YII 1, 6; 3, 4 esse fabricatum sc. mundum 17 fecit c om. V sed] uerum etiam B uidemus B 18 uaticinio sic R propheta (n i. e. rum add. m. 2) S 19 magnum BHGTY putassem P nunc putatis] nuncupatis B1 (corr. B2) PY, nun*cupatis (c er.) H et] ut H putauerunt, si non illa ipsa facturum prophetae omnes uno spiritu praedixissent. itaque deum credimus non magis ex factis operibusque mirandis quam ex illa ipsa cruce, quam uos sicut canes lambitis, quoniam simul et illa praedicta est. non îgitur suo testimonio — cui enim de se dicenti potest credi? —, sed prophetarum testimonio, qui omnia quae fecit ac passus est multo ante cecinerunt, fidem diuinitatis accepit, quod neque Apollonio neque Apuleio neque cuiquam magorum potuit aut potest aliquando contingere. cum igitur talia ignorantiae suae deliramenta fudisset, cum ueritatem penitus excindere conisus esset, ausus est libros suos nefarios ac dei hostes φιλαληθεῖς; adnotare. o caecum pectus, o mentem Cimmeriis ut aiunt tenebris atrorem! discipulus hic fortasse Anaxagorae fuerit, cui niues atramentum fuerunt. atquin eadem caecitas est et uero falsitatis et mendacio ueritatis nomen inponere. uidelicet homo subdolus uoluit lupum sub ouis pelle celare, ut fallaci titulo posset in retire lectorem. uerum esto, inscitia hoc, non malitia feceris: quam tandem nobis adtulisti ueritatem, nisi quod adsertor deorum eos ipsos ad ultimum prodidisti? prosecutus enim summi dei laudes, quem regem, quem maximum, quem opificem rerum, quem fontem BRHSPVj 1 facturum] facturum ypm H profetae (etae tn. 2 in ras. ex 3 uel 4 litt., quarum prima 1) B omnes om. S 2 praedixissent V, praedicassent BRSP, praedicarent H; cf. praedicta 4 non magis] tam B ex factis] exactis S 3 quam] que V illa1 B3 ipsa om. H 4 lambitis C. (fort. conferendum III Reg. 21, 19?), latratis Volkmannus, epist. gratul. pag. 6 praedicta RIIS, praedata Bl, praerdilcata B3, praedicata pile (alt. a expunct.) V 5 de add. B3 6 sed om. H 7 multi H finem R 8 apulleio P maiorum H 9 alia P 10 suae] seu P excidere RHPV 11 nisus B, conixius V ausus] aut sus P «PIAAAIIftKIC P, φΙΛΛΗθ∈IC B, φΙΑΑΗ∈IC R, 0AAAIIINII0CII) (sic) add. H1, 4»IAAAI0€IC S, cJ>IAAAN. 961C V 12 cimmeriis linea del.R 13 atriorem ex scriptura m. primae, de qua haec agnoscuntur satu .... m, corr. tn. 3 B, atriore (sed del. m. 1) atriorem R, tetriorem H, atriosem S, laitriorein V discipuF** (i. e. -lus) ex discipulis S2 14 niuis P atramentum (pr. t ex c m. 2) H 15 pr. et] ea H 16 c*elare (a er.) B ut (II ex a ? m. 3) B 17 possit HP lectorum B1, corr. B2 inscia P1 (corr. P2f) V hoc] uerum hoc H non malitia hoc R 18 tandem] de B\\', s. 1. corr. B2 20 summi om. HV, recte? 21 opificum V bonorum quem] bonorumq; R- bonorum, quem parentem omnium, quem factorem altoremque uiuentium confessus es, ademisti Ioui tuo regnum eumque summa potestate depulsum in ministrorum numerum redegisti. epilogus itaque te tuus arguit stultitiae uanitatis erroris. adfirmas enim deos esse et illos tamen subicis et mancipas ei deo cuius religionem conaris euertere. Hi ergo de quibus dixi cum praesente me ac dolente sacrilegas suas litteras explicassent, et illorum superba inpietate stimulatus et ueritatis ipsius conscientia et, ut ego arbitror, deo, suscepi hoc munus, ut omnibus ingenii mei uiribus accusatores iustitiae refutarem, non ut contra hos scriberem qui paucis uerbis obteri poterant, sed ut omnes qui ubique idem operis efficiunt aut effecerunt, uno semel inpetu profligarem. non dubito enim quin et alii plurimi et multis in locis et non modo Graecis, sed etiam Latinis litteris monumentum iniustitiae suae struxerint. quibus singulis quoniam respondere non poteram, sic agendam mihi hanc causam putaui, ut et priores cum suis omnibus scriptis peruerterem et futuris omnem facultatem scribendi aut respondendi amputarem. praebeant modo aures : efficiam profecto ut quicumque ista cognouerit, aut suscipiat quod ante damnauit aut, quod est proximum, deridere aliquando desistat. quamquam Tertullianus eandem causam plene perorauerit in eo libro cui Apologeticum nomen est, tamen quoniam EXPILATORES 23—412, 2] Isidor. orig. VI 8, G (5). BRHSPVj 1 patrem S alitoremque B, alitorem H, auctoremque S, altioremque V 2 adimisti B 3 redigisti H 4 arguat B 5 deos] et illos deos B mancipias V cf. deo mancipatos Lucifer pag. 300,18 ei om. H 6 deo om. P cui P 7 hic P praesentc me] praesentes B ac (h s. I. er.) B, et H dolente] delentcs B I, dclcgcntes B2 8 suas om. P 9 conscientia ex conscientio 82 10 deo] ideo B; post dco fort. duce (an ducibus ? cf. II19, 5) uel instruente (cf. VI1, 1, adde Cyprian. pag. 842, 7 s.) uel inspimntc (cf. fi 7, adde Cyprian. pag. 702, 3; 7!)J\\', 1) uel simile aliquid excidisse putant Cellarius et Btienemanum; <II> deo Hartelius ingeniis P 12 subteri B, obtinere H, obtineri V 13 opruis B\\', oper∗is B2 efficerunt B simul H edd., sed cf. 11126,10 14 et (ante nou) om. P 15 monumenta B iustitiae P 16 instmxerint B, struxerunt RH, strinxerint V quifo:\\' P2 responderrel P2 17 ut om. P r(\\'t1 P 19 amputare P 20 suspiciat B 22 quamrquam\\' B2, quam quoniam H tertulianus H paene Bl, corr. B3 23 cui om. P apologeticfi B, apologetico (apoll- p) RSPY, apollogeticus H aliut est accusantibus respondere, quod in defensione aut negatione sola positum est, aliut instituere, quod nos facimus, in quo necesse est doctrinae totius substantiam contineri, non defugi hunc laborem, ut inplerem materiam, quam Cyprianus non est exsecutus in ea oratione, qua Demetrianum sicut ipse ait oblatrantem atque obstrepentem ueritati redarguere conatur. qua materia non est usus ut debuit: non enim scripturae testimoniis, quam ille utique uanam fictam commenticiam putabat, sed argumentis et ratione fuerat refellendus. nam cum ageret contra hominem ueritatis ignarum, dilatis paulisper diuinis lectionibus formare hunc a principio tamquam rudem debuit eique paulatim lucis principia monstrare, ne toto lumine obiecto caligaret. nam sicut infans solidi ac fortis cibi capere uim non potest ob stomachi teneritudinem, sed liquore lactis ac mollitudine alitur, donec firmatis uiribus uesci fortioribus possit, ita et huic oportebat, quia nondum poterat capere diuina, prius humana testimonia offerri id est philosophorum et historicorum, ut suis potissimum refutaretur auctoribus. quod quia ille non fecit raptus eximia eruditione diuinarum litterarum, ut iis solis contentus esset quibus fides constat, accessi deo inspirante, ut ego facerem et simul ut uiam ceteris ad imitandum pararem. ac si hortatu nostro docti AUCTORES 6] ad Demetr. c. 1. BliHSPV] 1 quod] quod aut BH, quod est R in om. H uegatione] in negatione H 2 est om. R fecimus SP 3 quo fq in ras. ex s ? m. 3) B rcolltilleril B3 defugi* (i er.) B, defugio H 4 iuplere B, inpleam H 5 in ea] ne P post qua (~ ut uid. er.) s. I. ad B2 deiuetrium V 7 quS inateria (duo - ut uid. er.) B 8 uanam] unam P commenticiamque B, commentaticiam H, commeutitialU V lOcumJ eUlll et S 11 lectitionibus H a om. P 12 deberet H demonstrare B, monstarent sic H 13 calig**aret (in er.) B 14 stomaci B 15 liquo- v rem Bsar alit (i. e. -tur) ex alit (i. e. -tt\\'l\\') 82 decet B\\', donec et B2 »*uesci (ut er.) B uesci tirmatis uiribus P 10 et om. H quia] quoniam H, qui P nondum] adhuc nondum B 17 offerres B, adferri H, offerre P idest (st ex m nł. 2) S 18 et historicorum om. V istoicorum BarRar (in utroque cod. pr. i cr.), stoicorum H, istoricorum P ut] et V auctoritatibus Heumannus 20 iis edd., his C (nioli quod \\'h\\'is R) 21 et] ut R, ac H ut] et R 22 parare P hortatu] hoc stata S, ortatu V homines ac diserti huc se conferre coeperint et ingenia sua uimque dicendi in hoc ueritatis campo iactare maluerint, euanituras breui religiones falsas et occasuram esse omnem philosophiam nemo dubitauerit, si fuerit omnibus persuasum cum hanc solam religionem, tum etiam solam ueram esse sapientiam. sed euagatus sum longius quam uolebam. Nunc reddenda est de iustitia proposita disputatio. quae aut ipsa est summa uirtus aut fons est ipse uirtutis: quam non modo philosophi quaesierunt, sed poetae quoque, qui priores multo fuerunt et ante natum philosophiae nomen pro sapientibus habebantur. hi plane intellexerunt abesse hane a rebus humanis eamque finxerunt offensam uitiis hominum cessisse terra in caelumque migrasse. atque ut doceant quid sit iuste uiuere — solent enim praecepta per ambages dare —, a Saturni temporibus, quae illi uocant aurea, repetunt exempla iustitiae narrantque in quo statu fuerit humana uita, dum illa in terra moraretur.. quod quidem non pro poetica nctione, sed pro uero habendum est. Saturno enim regnante, nondum deorum cultibus institutis nec adhuc illa gente ad diuinitatis opinionem consecrata, deus EPITOME 14-414,1] cf. c. 20, 1. B(G)RRSPV} 1 hominis P diserrtil R*, deserti H coeperunt JIVae (u ras. in i corr.) 2 maluer (i. e. -runt) S 3 religione H falsam H occasuram (h er.) V 5 solam] et solam P et ueram edd. 6 uagatus (g e.r c nt. 2) P 8 r (i. e. estj post fons s. I. P2 ipse cum Walchio Heumannus, cf. etiam Butnenwnnum, ipsa C 9 quUesaierunt B2 quoque om. P rqui1 B1, qui et S\\' 10 philosophiae (ae ex a m.2?) V post nomen s. I. a B2 pro sapieutibus] prospicientibus B\\', corr. Bs 11 ii R 12 humanibus (exp. m. 2) V terram BH, e terra P edd. 13 eaelumquae R edoceant B 14 a Soleant enim incipit codicis G pag. 97 (54) paene tota lecta soleant G am bage rS1 82 a] et ra\\' P saturnis G temporis P 15 illi uocantJ inuocant P et exempla S iustitia R narrant quae BarP, narrentque H 16 quos (exp. m. 2) H 17 quod] quae Bl, corr. B2 pro poetica — habendum] dum R pro om. G \\'poaetica 82 fictio P 18 regnante] regna tenenti BG cultoribus B, culto[ribus] G 19 ad illa gente — consecrata cf. c. 6, 13 omni eius progenie ponsecratn illo (o e:r aj Bz gens R a H ad diuinitatis ad opiniolipui G opinione H consita B deus] adeo R\\', corr. B3 utique colebatur. et ideo non erant neque dissensiones nequp inimicitiae neque bella, nondum uesanos rabies nudauerat enses, ut Germanicus Caesar in Arateo loquitur carmine, nec consanguineis fuerat discordia nota, immo ne alienigenis quidem, sed neque ulli omnino gladii qui nudarentur fuerunt. quis enim praesente ac uigente iustitia aut de tutela sui, cum nemo insidiaretur, aut de pernicie alterius cogitaret, cum nemo quicquam concupisceret? malebant tenui contenti uiuere cultu, ut Cicero in suo narrat: quod est proprium nostrae religionis. ne signare quidem aut partiri limite campum fas erat: in medium quaerebant, quippe cum deus communem omnibus terram dedisset, ut communem degerent uitam, non ut rabida et furens auaritia sibi omnia uindicaret, nec ulli deesset quod omnibus nasceretur. quod poetae dictum sic accipi oportet, non ut existimemus nihil AUCTORES 3] Germanic. Arat. 112. 5] ibid. 113. 10] Cic. Arat. frgm. 21. 12 s.] Verg. Georg. I 120 s. B(G)RHSPV] 1 coloba∗tur (n er.) B ct om. B erarnJt B2 3 uaesanos PV ensus R 4 caeSlarJ* (ar m. 2) S arateo V, arato BH, arat[o] G, arate R, aratisteo S, arati P carrmilne B2 5 non sanguine Bl, rnec1 consanguincis1 B* fuerit Y nata H 6 rne1 B3, nec H omnino ulli P 7 wudarentur V3 praesente] in presente V ac] aut P 8 tfe1 P3 turtells Fl insidianter H 9 cum — concupisceret in inf. mg. add. P2 concupesceret R 10 mallebant (ll in ras. ex x? m. 3) B 11 ut cicero RSP, ut maro B, [utm]aro ut G, ut uergilius H, ut cicero, sed in ras. ex maro ut uideri potest, V 12 partire S limite. (m er.) H 13 medio P 14 communem bis, sed prius mintis certum, G, commune S 15 toou1 B3 [rauida] G, rabida (b ex p m. 2) Y furente BG auari- **tia (ti er.) V 16 uindicarent B ulli] ubi Bl, corr. B3, [ubi] G deesset] datum est B, esset G 17 si G in nihil omnino d-esinit codicis G pag. 98 (53), sequitur pag. 98 (53), cuius in uerss. 1-3 perpauca legi poterant omnino tum fuisse priuati, sed more poetico figuratum, ut intellegamus tam liberales fuisse homines, ut natas sibi fruges non includerent nec soli absconditis incubarent, sed pauperes ad communionem proprii laboris admitterent. flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant. nec mirum, cum promptuaria iustorum benigne paterent omnibus nec auaritia intercipiens beneficia diuina famem sitimque uulgo faceret, sed omnes aequaliter abundarent, cum habentes non habentibus large copioseque donarent. sed postquam Saturnus a filio pulsus in Latiumque delatus est arma Iouis fugiens et regnis exul ademptis, cum iam populus uel noui regis metu uel sua sponte deprauatus deum colere desisset regemque pro deo habere coepisset, cum ipse propemodum parricida exemplo ceteris esset ad uiolandam pietatem, deseruit propere terras iustissima uirgo, sed non, ut ait Cicero, et Iouis in regno caelique in parte resedit. quomodo enim poterat in eius regno residere aut commorari EPITOME 12-16] c. 54, 6. AUCTORES 5] Quid. Metam. I 111. 11] Verg. Aen. VIII 320. 16] Germanic. Arat. 137. 18] Arat. frgm. 23. li(G)RHSPV] 1 tunc BH, (t)un[e] G priuatum B, priuati S priuati — liberales fuisse in inf. mg. P2 2 natos sibi fructus R 3 non] nec H 4 commuuem Y 6 nec mirum bis, alt. eras. V propria BI, promtuTia sic B3, promptaria R (sed m s. I. Rx) P benigne om. R, benign*e (a er.) H, benigna S, benignae V 7 interficiens BI, CQrr. B3 famemque S 8 facerent B abundarewt (n tn. 1?) P 9 copiosoque H donare S I, donaret 82 10 a om. BPi, s. I. P1 filio* (s er.) S 11 regni P 13 desiisset S 14 cum ipse — ceteris esset in inf. mg. B3 paricida P 16 deserit ut B propere cOrrector codicis S Germanici, propriae f-rie S) BHSV codd. quidam Germanici, proprie RP alii codd. Germ. terra Bx (corr. B3), terrae H 17 non om. P cicero in maro corr. B3 19 regnum H qui patrem regno expulit, bello persecutus est, exulem toto orbe iactauit? ille malum uirus serpentibus addidit atris praedarique lupos iussit, id est odium et inuidiam et dolum hominibus inseuit, ut tam essent quam serpentes uenenati, tam rapaces quam lupi. quod quidem uere faciunt ii qui iustos ac fideles deo persecuntur dantque iudicibus saeuiendi aduersus innoxios potestatem. fortasse aliquid eiusmodi Iuppiter fecerit ad expugnandam tollendamque iustitiam et idcirco efferasse serpentes ac lupos acuisse tradatur. tum belli rabies et amor successit habendi. neque inmerito. sublata enim dei religione boni quoque ac mali scientiam perdiderunt. sic hominibus intercidit communitas uitae et diremptum est foedus societatis humanae. tum inter se manus conserere coeperunt et insidiari et gloriam sibi ex humano sanguine conparare. Quorum omnium malorum fons cupiditas erat, quae scilicet ex contemptu uerae maiestatis erupit. non tantum enim non participabant alios quibus aliquid afluebat, sed aliena quo- » EPITOME 13-17] c. 54, 6 (cf. c. 20, 3). c. 6] cf. c. 20, 3. AUCTORES 3 s.] Verg. Georg. I 129 s. 12] Verg. Aeu. VIII 327. BRHSPVj 1 belloque B et H exulet H 2 iactatus H, iactabit V1; an agitauit ? 3 ille\\'/7 (~ s. I. er.) Y adrdi\\'dit B2 4 praedari*que (t er.) H 5 inseuit RSlPV, ins+euit (a er.) B, inseruit HS2 (r s. I.) 6 essent om. H 7 uera R ii R, hi BHSY, hii P dei H persequuntur HSP, persequentur (corr. m. 2) V 9 Iuppiter — iustitiam] ad expugnandam delendamque iustitiam iuppiter fecerit R iu*ppiter (b? er.) B fecerat B 10 etferasse B, et feras et R acuisse] seuisse H 11 traditur RH 12 cum H; et Vergil. rabies] ratio H ret1 B3 13 religione dei B 14 intercedit S 15 diremtum BR, direptus S, direptum HPY est BS, e coniectura ut uid., fort. recta, om. cett.; an est post humanae .ponendum ? foedus — tum om. P 16 conserere] inferre H 17 ex] de R humana V compare P 18 malo R 19 contemptum B\\', corr. B\\' 20 non om. H alios] hi H; aliis edd. afMuebat V7; uix recte; cf. Dombartium, annal. phil. 1877 pag. 341 que rapiebant in priuatum lucrum trahentes omnia, et quae antea in usus omnium etiam singuli laborabant, in paucorum domos conferebantur. ut enim seruitio ceteros subiugarent, in primis necessaria uitae subducere et colligere coeperunt eaque firmiter conclusa seruare, ut beneficia caelestia facerent sua, non propter humanitatem, quae nulla in eis erat, sed ut omnia cupiditatis et auaritiae instrumenta conraderent. leges etiam sibi iustitiae nomine iniquissimas iniustissimasque sanxerunt, quibus rapinas et auaritiam suam contra uim multitudinis tuerentur. tantum igitur auctoritate, quantum uiribus aut opibus aut malitia praeualebant. et quoniam nullum in iis uestigium iustitiae fuit, cuius officia sunt humanitas aequitas misericordia, iam superba et tumida inaequalitate gaudebant altioresque se ceteris hominibus satellitum comitatu et ferro et insigni ueste faciebant. hinc honores sibi et purpuras et fasces inuenerunt, ut securium gladiorumque terrore subnixi quasi iure dominorum perculsis ac pauentibus imperarent. in hac condicione humanam uitam rex ille constituit, qui debellato ac fugato parente non regnum, sed impiam tyrannidem ui et hominibus armatis occupauit et aureum illud iustumque saeculum sustulit coegitque homines malos et inpios fieri uel ex hoc ipso, quod eos auertit a deo ad se adorandum: quod terror insolentissimae 18 rex ille] cf. I 10,10 ss. EPITOME 17-22] cf. c. 20,12. BRHSPY] 1 ad (sic pro in) priuatum - laborabant in inf. mg. P2 2 omnium edd., hominum C 4 et colligere in mg. Slf eoque P 6 eis R, his cett. Ilut V 7 itfstrumenta Bs con*raderent (t er.) H 8 sibi] sub B, recte? nomin*e (a er.) B; post nomine add. munitas H iustissimasque H sancserunt Bl, corr. B7, sawxerunt V2 9 rapinam P 10 raut opibus1 B3 11 malitia] auaritia H iis R, his cett. iustitiae uestigium H 12 officio H 13 tam P se om. V 14 et ferro] ferro H, efferro P et (ante insigni) om. B 15 faciebant] fulgebant, om. se (13), edd. hinc] hic B1, in sic corr. B1 honore H et (ante fasces) s. I. B* 16 ut] et Bt, corr. B3 securu St, securili t est us) S2 terrore* (s er.) H 17 inperabant H 19 impiam] imperium B tyrannidem ui et] tyrannidemque B uim H, ui f er.) S ornatis H 20 illum B1 (corr. B3) PV coegit S 21 ex del. Heumannus; cf. ad p. 464,18 22 auertit - adorandum] a ueritate et a deo ad se adorandum traduxit R auertis V rad se1 P1 XVIUl. Lad. 1. 27 potestatis expresserat. quis enim non metueret eum quem arma cingebant, quem ferri et gladiorum fulgor insuetus circumdabat? aut cui parceret alieno qui ne patri quidem suo pepercerat? quem uero metueret qui Titanum robustam et excellentem uiribus gentem bello uicerat, occisione deleuerat? quid mirum si omnis multitudo insolito metu pressa in unius adulationem concesserat? hunc uenerabantur, huic honorem maximum deferebant. et quoniam mores ac uitia regis imitari genus obsequii iudicatur, abiecerunt omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus uiderentur, si pie uiuerent. sic adsidua imitatione corrupti diuinum fas reliquerunt et paulatim male uiuendi consuetudo mos factus est. nec iam quicquam ex antecedentis saeculi pio atque optimo statu mansit, sed explosa iustitia et ueritatem secum trahens reliquit hominibus errorem ignorantiam caecitatem. inprudenter igitur poetae, qui eam confugisse cecinerunt ad Iouis regnum. si enim saeculo quod uocant aureum iustitia in terra fuit, a Ioue utique pulsa est, qui aureum saeculum commutauit. saeculi autem commutatio et expulsio iustitiae nihil aliut ut dixi quam desertio diuinae religionis putanda est, quae sola efficit ut homo hominem carum habeat eumque sibi fraternitatis uinculo sciat esse 19 ut dixi] c. 5, 2 s. 9 ss. EPITOME 13-16] c. 54, 6. 16-419, 1] cf. c. 20,2 (commutatio saeculi). 3. 18—419,1] c. 54, 5 s. AUCTORES 15 poetae] cf. c. 5, 9. EXPILATORES 4 s.] cf. Isidor. Orig. IX 2, 134. BRHSPVJ 2 cingebat R et] et quem B insuetus (e ex c m. 2) P 3 suo quidem B 4 \\'qui\\' B2 titanam BR et om. P 5 uirtutibus BP occidione BP 6 unius] humus S 7 adulatione HS concesserat (cou in ras. ex 2 litt. m. 2) B uerSbantur sic V 8 imitaturi H 9 obsequi V iudicabatur RH abierunt H 10 exprobvare B1 regis B 11 reli*querunt (n er.) fas B relinquerunt H 12 uiuendo P1, corr. P* 13 stutu S explosa] expulsa (sed uls in ras. ex los ut uideri potest, m.2) S codd. recent. Buenemannus conl. 17 pulsa, 19 expulsio 14 et] ac B ueritate BH hominifb.\\' B3 15 poe**te ex poclute ? Y eam (a in ras. ex u) B 16 confugisse] ad caelum confugisse H saeculum B 17 uocat B iustitiae H malim expulsa 19 pulsio P iustitiae] iouis iustitiae B ut udd. B2 deser**tio (ui er.) V 21 eumque] quemque B\\\\ corr.B3 constrictum, siquidem pater idem omnibus deus est, ut dei patrisque communis beneficia cum iis qui non habent partiatur, nulli noceat, nullum premat, non forem claudat hospiti, non aurem precanti, sed sit largus beneficus liberalis: quas regias esse laudes Tullius existimauit. haec est profecto iustitia et hoc aureum saeculum, quod Ioue primum regnante corruptum, mox et ipso et omni eius progenie consecrata deorumque multorum suscepto cultu fuerat omne sublatum. Sed deus ut parens indulgentissimus adpropinquante ultimo tempore nuntium misit, qui uetus illut saeculum fugatamque iustitiam reduceret, ne humanum genus maximis et perpetuis agitaretur erroribus. rediit ergo species illius aurei temporis et reddita quidem terrae, sed paucis adsignata iustitia est, quae nihil aliut est quam dei unici pia et religiosa cultura. sed moueat aliquem fortasse, cur si haec sit iustitia, non omni humano generi sit data nec in eam multitudo uniuersa consenserit. magnae hoc disputationis est, cur a deo, cum iustitiam terrae daret, sit retenta diuersitas: quod et alio loco declaraui et ubicumque opportune inciderit explicabitur. nunc designare id breuissime satis est, uirtutem aut cerni non posse, nisi habeat uitia contraria, aut non esse perfectam, nisi exerceatur aduersis. hanc enim deus bonorum ac malorum uoluit esse distantiam, ut qualitatem boni ex malo sciamus, item mali ex 18 alio loco] II 17, 1; III 29, 13-16. EPITOME 9-14] c. 55, 1. AUCTORES 1] Lucr. II 992. 4] p. Deiot. 9, 26. BRHSPV] 1 pater idem pater H ut] et R 2 communia H, cijmunis V iis JR, his cett. partiantur BHS 3 noceant H praemjat (exp. m. 2?) P fores BSP, fore H claudit F1 4 aurem] auarus B, aurem (e ex u nł. 2) P sit] si P liberalibilis P 5 laude R est om. H 8 multorum — fuerat in inf. mg. B3 cultu susceptu sic V ablatum H 10 post nuntium s. I. suum B* uerus S 11 redduceret H 12 rediit ex reduc Y tempore V 13 terrae] terra est H 14 \\'Pial B3 religiosa et pia H 15 omnino S 16 datam ex datum P ea HS 17 iustitia R 18 retenta] repperta H declarauit R 19 oportune RSPV 20 nisi - non esse in inf. mg. V 21 e Sl, eS S7 22 aduersus B haec B 23 distantiam] naturam R *ut fa er.) B boni — mali ex in itaf. mg. B3 sciant H idem B (i. e. B3) 27* bono: nec alterius ratio intellegi sublato altero potest. deus ergo non exclusit malum, ut ratio uirtutis constare posset. quomodo enim patientia uim suam nomenque retineret, si nihil esset quod pati cogeremur? quomodo laudem mereretur deuota deo suo fides, nisi esset aliquis qui a deo uellet auertere? nam ideo potentiores esse iniustos permisit, ut cogere ad malum possent, ideo plures, ut uirtus esset pretiosa, quod rara est. quod quidem ipsum Quintilianus egregie ac breuiter ostendit in Capite obuoluto. nam quae inquit uirtus esset innocentia, nisi laudem raritas dedisset? uerum quia natura sic conparatum est, ut odium cupiditas ira in id quod incubuerunt agant caecos, supra hominem uidetur culpa uacare. alioquin si natura pares omnibus adfectus dedisset, pietas nihil erat. hoc quam uerum sit, docet necessitas ipsa rationis. si enim uirtus est malis ac uitiis fortiter repugnare, apparet sine malo ac uitio nullam esse uirtutem. quam deus ut absolutam perfectamque redderet, retinuit id quod erat ei contrarium, cum quo depugnare posset: agitata enim malis quatientibus stabilitatem capit et quanto frequenter inpellitur, tanto firmiter roboratur. haec nimirum causa efficit ut quamuis sit hominibus AUCTORES 9] cf. Quintiliani declamat. rec. Ritter pag. III adn. EXPILATORES 19-21] Lucifer pag. 287, 26-28. BRHSPYj 2 ergo] ergo iustitiam reducturus RS exclusit (s in ras. ex d) P possit BI, corr. B* 3 retinerrelt B2 si* (c er.) B 4 esset om. S quod del. et omnino s. I. corr. S1 pati* S 5 ni H aliquid P 6 ideo BP, et ideo RSHY, ex 7 ? potiores Y iniustos pennisitj uoluit iniustos R cogi P an et ideo ? cf. ad 6 et pag. 421, 25 8 ipsurml J31 quintillianus P 9 obruolluto B3 nam que inquid s. I. B3 namque SlP inquit] id quid H 10 innocentiae (sed se ex a B3) BH 12 id om. R an (in) quod? id delet Harlelius; cf. Epit. 22, 1 incubuerunt f-er SP) C, incubuerint edd., fort. recte caecos] eos S 13 a culpa B natura om. H 14 pares] similisesi BIIC, simil**em corr. m. 1 adfectu (~~ postea add. m. 1) B, adfectibus RY 16 ac uitiis] ait his Bl, corr. B\\' 17 ac uitio] auitio H nullam] nihil B ut s. I. m. 1 uel 2 B 18 ei contrarium] etiam contra aut ut uid. Bl, corr. B3 quod repugnare Bar (pr. r er.) S1, quo corr. S1 21 nirnirum] enim mirum P hominibus] in hominibus H missa iustitia, tamen aureum saeculum non esse dicatur, quia malum non sustulit, ut retineret diuersitatem, quae sacramentum diuinae religionis continet sola. Qui ergo putant iustum esse neminem, ante oculos habent iustitiam, sed eam nolunt cernere. quid est enim cur illam uel in carminibus uel in omni sermone describant conquerentes eius absentiam, cum sit facillimum bonos esse, si uelint? quid nobis inanem iustitiam depingitis et optatis cadere de caelo tamquam in aliquo simulacro figuratam? ecce in conspectu uestro est: suscipite si potestis eamque in domicilio uestri pectoris conlocate, nec difficile aut alienum a temporibus existimetis. estote aequi ac boni, et sequetur uos sua sponte iustitia quam quaeritis. deponite omnem malam cogitationem de cordibus uestris, et statim uobis tempus illut aureum reuertetur: quod aliter consequi non potestis, quam si deum uerum colere coeperitis. uos autem manente cultu deorum iustitiam desideratis m terra, quod fieri nullo pacto potest. sed ne tum quidem potuit, cum putatis, quia nondum natis diis istis quos inpie colitis necesse est unius dei cultum fuisse per terram, eius scilicet qui execratur malitiam exigitque bonitatem, cuius templum est non lapides aut lutum, sed homo ipse, qui figuram dei gestat: quod templum non auri et gemmarum donis corruptibilibus, sed aeternis uirtutum muneribus ornatur. discite igitur, si quid uobis reliquae mentis est, homines ideo malos et iniustos esse, quia dii coluntur, et ideo mala omnia rebus humanis cottidie ingrauescere, quia deus mundi huius effector et BBHSPYj 1 quam B\\', quas B2, quia B3 uix post quia excidit deus, cf. § 5 et ad pag. 409, 16 (creditum) 2 rnonl B* quam B\\' (corr. B\\') H sacramenta Bl, corr. B3 3 continent B\\' (corr. B3) V 5 est om. H illa B 7 esse] se P rsil Ps 11 pectoris ex corporis P difficilera H 12 aequi ac boni] ecboni R uos — quaeritis] sibi quem quaeritis (alt. i ex e) R 14 et om. R statim] confestim B, recte? 15 non om. R 16 manete P culto H deorum] dei iam H 17 nec B tunc H 18 cum putatis] computastis P qui B diis istis] deseritis B 19 unius] in eius B1, corr. JB3 per B3 20 ieiusi JB3 exigit P 21 lapis H lutum] aurum Bl, corr. B2 22 templum] templum der. B corruptilibus RV, corrubtilibus P 23 uirtutis B disce Sl 24 reliquum Heumannus, sedcf. Buenemannum malos—et ideo otn.R 26 huius mundi S gubernator derelictus est, quia susceptae sunt contra quam fas est inpiae religiones, postremo quia ne coli quidem uel a paucis deum sinitis. quodsi solus deus coleretur, non essent dissensiones et bella, cum scirent homines unius se dei filios esse ideoque diuinae necessitudinis sacro et inuiolabili uinculo copulatos, nullae fierent insidiae, cum scirent cuiusmodi poenas deus animarum interfectoribus praepararet, qui clandestina scelera et ipsas etiam cogitationes peruidet, non essent fraudes et rapinae, si deo praecipiente didicissent et suo et paruo esse contenti, ut fragilibus et caducis solida et aeterna praeferrent, non essent adulteria et stupra et mulierum prostitutiones, si esset omnibus notum damnari a deo quidquid adpetitur ultra generandi cupiditatem, nec feminam necessitas cogeret pudorem suum profanare, ut uictum sibi obscenissimum quaerat, cum et mares libidinem continerent et habentium pia et religiosa conlatio non habentibus subueniret: non essent igitur, ut dixi, haec omnia in terris mala, si ab omnibus in legem dei coniuraretur, si ab uniuersis fierent quae unus noster populus operatur. quam beatus esset quamque aureus humanarum rerum status, si per totum orbem mansuetudo et pietas et pax et innocentia et aequitas et temperantia et fides moraretur! demque ad regendos homines non opus esset tam multis et tam uariis legibus, cum ad perfectam innocentiam dei lex una AUCTORES 9 s.] Cic. de off. I 21, 70: si contenti sint et suo et paruo. BRHSPl7 J sint H, sunt om. S quam fas est] fas H 2 a om. R 3 initis V solum Bl, corr. B3 deus om. S 4 eit P3 dei filios se B, dei se filios R 5 ininuiolabili P 6 copulatis (0 ex u) R \\'insidie cum scirent\\' P2 7 dei H praepararit R Heumannus, praepararent H clamdestina Bl, corr. B3, clandestinata S, andestina P 8 praeuidet V 9 et] nec H rapina H et (ante suo) eras. S et (ante paruo) om. RS et paruo om. H essent BRH 10 utj et ut P et (ante aeterna) om. S praeferrentur H 12 si* (c er.) S 13 feminas H 14 quaerant H 15 cum om. H 16 non habentibus om. H alt. non] nec B non essent om. H igitur] mutua B 17 *oin*nibus (h et i er.) V lege HS 18 coniurarent Bl, corr. B3 19 humarum P 21 et (ante aequitas) otn. B moraretur] dominaretur Heumannus 22 esset om. Bl, est add. B-, esset 8. 1. corr. B3, essent R 23 tam uariis] tantis H sufficeret, neque carceribus neque gladiis praesidum neque terrore poenarum, cum praeceptorum caelestium salubritas humanis pectoribus infusa ultro ad iustitiae opera homines erudiret. nunc autem mali sunt ignoratione recti ac boni. quod quidem Cicero uidit. disputans enim de legibus sicut una inquit eademque natura mundus omnibus partibus inter se congruentibus cohaeret ac nititur, sic omnes homines inter se natura confusi prauitate dissentiunt neque se intellegunt esse consanguineos et subiectos omnes sub unam eandemque tutelam: quod si teneretur, deorum profecto uitam homines uiuerent. uniuersa igitur mala, quibus humanum genus se ipsum inuicem conficit, iniustus atque inpius deorum cultus induxit. nec enim poterant retinere pietatem qui communem omnium patrem +deum tamquam perfidi ac rebelles liberi abnegassent. AUCTORES 5] de legg. frgm. 1. BRHSPVJ 1 praesidum neque] praesidumque B praesidium P 2 terrores H fcum\\' B praeeeptarum R, praeceptorem pac: 3 ad om. B opera f m. 2) B erueret V 5 quo P disputans enim] ualide disputans H 6 eaque B, eadem S, eaedemque V 7 coherere H ac om. H 8 homines om. R se natura] sanatura V 10 omuis V una* (m er.) B, una HP, una, sed ~ del. m. 2 S ea*demquo (n er.) B, eademque RH, eandemque (exp. m. 2) S tutela* (m er.) B, tutela HP, tutela, sed - del. m. 2 S sit feneretur R 11 deorum] wdeo B2 uitam] uitam beatam B, uita HSP 12 ipsum se H 13 conficit (c ras. ex d) V iniustos atque inpios (imp- H) BH indixit S 14 poterat HV commane P 15 perfidi ac rebelles scripsi; prodigiajcrebelles B1, prodigi*) acrebelles B2, prodigia rebelles R, prodigi ac rebelles HSPV: sed cf. I 10, 3 rex perfidus — didicit abnegare; V 9, 11 s. perfidia — abnegauerint (IV 2, 5. 11, 7. 12, 11) et maxime Cyprian., (apud quem ut apud alios Patres saepissime perfidus, nusquam prodigus in ea sententia inueni) epist. LXXII 2 (pag. 776,16) perfidi ac rebelles; de lapsis c. 35 (pag. 262,20) deum ... quem uerbis perfidis abnuisti; inlatum esse prodigi e memoria parabolae de filio prodigo (Lue. 15) uidetur, quod nomen iam aetate Tertulliani (de pudic. c. 9 bis, de patient. c. 12, de paenit. c. 8) in usu ecclesiae erat; an fort. perditi pro prodigi scribendum est (cf. c. 18, 14 si filius .. perditus atque iupius existimatur qui patrem suum dereliquity ? quod placet Hartelio; ad rebelles cf. II17,12, de prodigo VI17,18 s. libere ,(alt. e ex i) B1 Nonnumquam tamen sentiunt se malos esse et ueterum saeculorum statum laudant et de suis moribus meritisque coniectant abesse iustitiam: quam obuersantem oculis suis non tantum non suscipiunt nec adgnoscunt, uerum etiam uiolenter oderunt et persecuntur et exterminare contendunt. fingamus hanc interim non esse iustitiam quam nos sequimur: quomodo si illa uenerit quam ueram putant, eam recipient? qui laniant et occidunt eos quos et ipsi fatentur imitatores esse iustorum, quia bona operentur et iusta, cum si tantummodo malos occiderent, digni essent ad quos iustitia non ueniret: cui nulla fuit alia causa linquendi terram quam humani cruoris effusio. quanto magis, cum pios interficiant et ipsos iustitiae sectatores pro hostibus ducant, immo uero plus quam pro hostibus? quibus utique, cum animas eorum et opes et liberos ferro et igni adpetant, tamen parcitur uictis et est locus inter arma clementiae, aut si adeo saeuiri placuit, nihil plus in eos fit quam ut occidantur uel in seruitutem abducantur. hoc uero inenarrabile est quod fit aduersus eos qui malefacere nesciunt, et nulli nocentiores habentur quam qui sunt ex omnibus innocentes. audent igitur homines inprobissimi iustitiae facere mentionem, qui feras inmanitate uincunt, qui placidissimum dei gregem uastant EPITOME 8—425, 23] c. 47, 3-5. EXPILATORES 15-19] Lucifer pag. 288, 25-28. BRHSPVJ 2 saeculorum in saecularW corr. B2 et om. P moribus] oneribus B1, honoribus B2 3 obesse S, tabesse P obseruantem vae: 4 non ante suscipiunt] niOj B2 suspiciunt B 5 persequuntur HSP, persequentur Vac dignamus ut uid. Bl, corr. B2 6 interim hanc H non om. H 7 eam om. P *recipient (p er.) V 9 operarentur V cum si] curiisi Bl, cuhii si B2 tantum B, tanto modo R 10 occiderint V 11 relinquendi R, liquendi HSl, ll- S2 humana R 13 hostiis R pro om. Y 14 qui*** (bus er.) B, quibus om. RH cum] et B 15 et (ante igni) om. R inter] et inter P 16 clementia H i seueri Bx, seuiri B2, saeu?ri H in eos] in deo Bcorr. B3, in eo H 17 uel in seruitutem abducantur om. P 18 quia (exp. m. 3) B male.facere (q er., fa ex u ? an it ?) P 21 facere] ferrae P ferras V inmanitate* (rn er.) B lupi ceu raptores atra in nebula, quos inproba uentris exegit caecos rabies. uerum hos non uentris, sed cordis rabies efferauit nec atra in nebula, sed aperta praedatione grassantur nec eos umquam conscientia scelerum reuocat, ne sanctum ac pium nomen iustitiae ore illo uiolent quod cruore innocentium tamquam rictus bestiarum madet. huius tanti et tam pertinacis odii quam potissimum causam esse dicamus? utrumne ueritas odium parit, ut ait poeta quasi diuino spiritu instinctus, an erubescunt coram iustis et bonis esse nequam, an potius utrumque? nam et ueritas ideo semper inuisa est, quod is qui peccat uult habere liberum peccandi locum nec aliter se putat malefactorum uoluptate securius perfrui posse, quam si nemo sit cui delicta non placeant. ergo tamquam scelerum et malitiae suae testes extirpare funditus nituntur et tollere grauesque sibi putant, tamquam uita eorum coarguatur. cur enim sint aliqui intempestiue boni, qui corruptis moribus publicis conuicium bene uiuendo faciant? cur non omnes sint aeque mali rapaces inpudici adulteri periuri cupidi fraudulenti? quin potius auferantur quibus coram male uiuere pudet, qui peccantium frontem etsi non uerbis, quia tacent, tamen ipso uitae genere dissimili feriunt et uerberant. castigare enim uidetur quicumque dissentit. nec est magnopere mirandum, si aduersus homines ista hunt, cum aduersus ipsum deum propter eandem causam insurrexerit AUCTORES 1 ss.] Verg. Aen. II 355 ss. 9] Terent. Andr. I 1,41. BRHSPYj 2 raptorrels PJ quas P1, corr. P2 3 exiget Bl, corr. B2 coecos V 4 rapies, part. ras. corr. V 5 predicatione V 6 iustitia R 7 uiolento H ritus BP, rictu H 8 inadewt B1 et] ac R peritinacis P 9 causam om. H 10 an] sane R 11 nequa (~ m. 2) S utrumque (t ex i) P 12 et om. R semper ideo H ideo] odio S his S qui**peccat (in er.) V 14 sit] esse possit H 15 placeat R tamquam] quasi H 16 extyrpare R nitundur V graues quos B, graues qui H 17 uitam P intempestiue boni qui om. R 18 quo Vac uitium B, conuictum H, conuitium P 20 fradulenti S aut ferantur H 22 quiw B1 tacewt B7 generi B\\', corr. B1 25 insurrexerit (it ras. ex untj B etiam populus in spe constitutus nec dei nescius, sequiturque iustos eadem necessitas quae ipsum iustitiae uiolauit auctorem. uexant ergo et exquisitis poenarum generibus excruciant parumque habent interficere quos oderunt, nisi etiam crudelitas corporibus inludat. si qui autem doloris uel mortis metu uel suapte perfidia caeleste sacramentum deseruerint et ad funesta sacrificia consenserint, eos laudant et honoribus mact.ant, ut eorum exemplo ceteros inliciant. qui autem magni aestimauerint fidem cultoresque se dei non abnegauerint, in eos uero totis carnificinae suae uiribus, ueluti sanguinem sitiant, incumbunt et desperatos uocant, quia corpori suo minime parcunt: quasi quicquam desperatius esse possit quam torquere ac dilaniare eum quem scias esse innocentem. adeo nec pudor ullus aput eos superest a quibus abest omnis humanitas et retorquent in homines iustos conuicia sibi congruentia. inpios enim uocant, ipsi scilicet pii et ab humano sanguine abhorrentes, cum si et actus suos considerent et illorum quos tamquam inpios damnant, iam intellegant quam mendaces sint et iis omnibus quae aduersus bonos aut dicunt aut faciunt digniores. non EPITOME 3 ss.] c. 49, 6. 8-10] c. 49, 5. 11-19] c. 49, 6 s. 19-427, 15] c. 54, 7. EXPILATOBES 3-11] Lucifer pag. 290, 11-16. B(G)RHSPV] 1 etiam om. B in om. B constitutus] consecutus ut uid. B\\', in ras. corr. B\\' 3 uexanter P rpoenaruml JB3 4 habentew B* corporitotfs P 5 quis R a Mortis incipit codicis G pag. 99 (91) paene tota lecta metum P 6 sua BGB, suapte sic P perfidiae H ad om. B\\' (s. I. Bt) G 7 conserint H laudent R 8 inliceant B\\' (corr. B2) GPpe (e ex i Pi) magnam G aestimauerunt G 9 cultoresee ee que se] cultor eS (s. I. corr. m. rec.) S se dei non] eorum B an se (esse) scribendum ? cf. Lucifer. pag. 290,14 cultoresque dei nos esse non abnegemus abnegauerint (i ras. ex u) B, abnegauerunt V uero ex- punxit m. 1 ? S, om. P 10 totos R carnificiffae B, carnificae V sanguine R siti[n]t sic G 11 et om. R disperatos B qua P parcant R 12 quidquam (d ex c) B7, quiquam G 13 eum quem] eumq. V esse om. P adeS B, adõ. V 14 omnis humanitas abest H 15 conuitia RSP 16 ipsi] ii si H \\'impii B3 17 suos om. P 18 damnajtiam Bl, damnant\\'*iam B1 intellegent (ex -ant) B1, intellegunt H et] ex H iis R, his cett., nisi quod [hi]s G 19 quae om. R aut dicunt] audent B1, corr. B3 <di)[cent] G enim de nostro, sed ex illorum numero semper existunt qui uias obsideant armati, maria praedentur, uel si palam grassari non licuit, uenena clam temperent, qui uxores necent, ut dotes earum lucrentur, aut maritos, ut adulteris nubant, qui natos ex se pueros aut strangulent aut, si nimium pii fuerint, exponant, qui libidines incestas nec a filia nec sorore nec: matre nec sacerdote contineant, qui aduersus ciues suos patriamque coniurent, qui nec culleum metuant, qui denique sacrilegia committant et deorum quos colunt templa despolient, et, ut quae levia sunt atque usitata dicamus, qui hereditates captent, testamenta supponant, iustos heredes uel auferant uel excludant, qui corpora sua libidinibus prostituant, qui demque inmemores quid nati sint, cum feminis patientia certent, qui sanctissimam quoque corporis sui partem contra fas omne polluant ac profanent, qui uirilia sua ferro metant et, quod est sceleratius, ut sint religionis antistites, qui ne uitae quidem suae parcant, sed extinguendas publice animas suas uendant, qui si iudices sedeant, aut inmeritos perdant mercede corrupti aut noxios inpune dimittant, qui caelum quoque ipsum ueneficiis adpetant, tamquam illorum malitiam terra non capiat: EPITOME 18 s.] c. 54, 9. B(G)RHSPV] 1 (nos)tros G 2 praedantur R, prae***dentur H crassari S 3 uenenum H temperant R negent P dotibus P 4 ut] aut RSar 5 strigulent Bl, stra- corr. B7, strang[ullj(ent) G, stranguilent R si* (i er.) B uimium] minus S 6 a (ante filial RSP, om. BGHV nec a sorore nec a matre nec a sacerdote P in inatre(nec)[sa] desinit codicis G pag. 99 (91), sequitur pag. 100 (92), cuius in uerss. 1-10 pleraque legi poterant 8 patriaque H nec I ulleum P Wculleum B3, ecnleum R, ullum H, curNeum V qui denique] quid enim P 9 et] ac H templa quos colunt H dispolient BGH 10 ut et G ut quae] u u. utque P laeuia BG atque orn. S ex usitata hoc lisitata B2, u*sitata (i er.) H, usitartal V2 [ha](er)[editates] G, hereditatis P 11 capiant B1, corr. B3 et testamenta H subponant HV 13 nati sunt, V patientiae R certant S 14 fas] has P omniu Bl, corr. B3 15 polluwnt (a s. I. add. m. 2, renouauit m. 3) B profanant Bl (corr. B3) P qui] De eunucis qui H metunt Bl, corr. B3 16 antestites V nec B uitae suae quidem B 17 publicae ВrR suas om. Y 20 malitia C m. 2) S haec, inquam, et his plura scelera utique ab iis fiunt qui deos colunt. quis inter haec tot et tanta iustitiae locus est? et ego de multis pauca collegi, non ut arguerem, sed ut ostenderem. qui uolet scire omnia, Senecae libros in manum sumat, qui morum uitiorumque publicorum et descriptor uerissimus et insectator acerrimus fuit. sed et Lucilius tenebrosam istam uitam circumscripte breuiterque depinxit his uersibus: nunc uero a mani ad noctem, festo atque profesto, totus item pariterque die populusque patresque iactare indu foro se omnes, decedere nusquam, uni se atque eidem studio omnes dedere et arti, uerba dare ut caute possint, pugnare dolose; blanditia certare, bonum simulare uirum se; insidias facere, ut si hostes sint omnibus omnes. AUCTORES 8 ss.] ex libr. incert. frg. IV. B(G)RHSPV] 1 plurima BH iis R, his cett. 2 et] ac S malim tanta (uitia), Hartelius (portenta) coni. est om. H et] ut eras. B 3 ergo B 4 sinecę V sumat in manum B 5 sumant V morum] mirum B\\', corr. B3, manu H 6 insectator recepi ex accusator et insectator R, accusator cett., quod glossema esse et memoria codicis R prodit et locus Quintiliani inst. X1,129 (Seneca) egregius tamen uitiorum insectator a Buenemanno indicatus; cf. Addenda ad pag. 58, 3 s.; 402, 15 lucillius P 7 circumscribit H breuiterrq.1B, et breuiterque H uerbis BSP a [S](ibus)[nune] incipit codicis G pag. 101 (97), cuius in uerss. 1-5 perpauca agnoscebantur 8 a mani V Baehrensius (frg. 9), a mane BRS, amant H, amem P, in G (a)[m](ane), nihil certi festo] fert n\\', corr. B3, [fj .. [t]l, post f 2 litt. plane euanuerunt fort. er, ut fuerit fert, sed cum post t in fine uersus minutum o fuisse possit, fort. etiam festo scriptum fuit, G adque P atque profesto om. H profesto — populusque om. Bs, adque (hoc, quamquam atque iam m. 1 scripserat, in inf mg. repetiit m. 3) profesto totos item pariterque die populosque in inf. mg. add. B3 profesto totus] profestotus P 9 totus item] toto itidem Janus Dousa pariterque die] pariter quidem R dies HV populosque H patresqu*e (a er.) B pariter populus, plebesque patresque Baehrensius 10 iacturae Bl, corr. B3, (ia)[ctu] ..., post ctu 3, uix 4 litt. euanuerunt, G indi (alt. i ex u) B2, indo P foro se R, forum se B, foros H, fori se S, forus se P, forus sa V omne P onusquam R 11 adque B, [at](que) G idem HSP, eidem Y omnersl P2, r i dedere - caute] dedareet[i]rlqueauadereutcautae B\\', dedaretaterjqueeuadereutcaut*e B2, dedaret in dederet corr. B3 de*dere H 12 dolos:a Bl, dolos*,* B1, dolo H 13 blandiri S 14 si in ras. ex eodem si aut ei B3 nostro autem populo quid horum potest obici, cuius omnis religio est sine scelere ac sine macula uiuere? cum igitur uideant se ac suos ea quae diximus gerere, nostros autem nihil aliut operari nisi aecum et bonum, poterant, si quid saperent, ex hoc intellegere et illos qui bonum faciunt pios esse et se inpios qui nefanda committunt. neque enim fieri potest ut : qui in omnibus uitae suae actibus non errant, in ipsa summa errent, hoc est in religione, quae rerum omnium caput est: inpietas enim suscepta in eo quod est summum per cetera uniuersa sequeretur. aeque fieri non potest ut ipsi qui errant in omni uita, non et in religione fallantur, quoniam pietas in summo regulam tenens tenorem suum seruaret in ceteris. ita fit ut in utraque parte de condicione rerum quae geruntur qualis sit summa ipsa noscatur. Operae pretium est cognoscere illorum pietatem, ut ex ns quae clementer ac pie faciunt possit intellegi, qualia sint quae ab iis contra iura pietatis geruntur. ac ne quem uidear inclementer incessere, aliquam mihi personam poeticam sumam, quae sit uel maximum pietatis exemplum. aput Maronem rex ille, quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis, quae nobis documenta iustitiae protulit? AUGTORES 20 ss.] Aen. I 544 s. B(G)RHSPV] 3 se B, et se cett. ac] et H; an recte et se et suos H? genere S 4 aequum HSPV quit B 5 reslse B* et se om. P 8 errent] errant B1, corr. B2 10 sequeretur] quaereretur B, se sequitur P aeque] atquin B, eaque H, eoque P ut ipsi qui errant in om. P qui errant ut ipsi Y 11 religione Y 12 seruat P; seruat et Heusingcrus 13 fuit H utrasque partos H gerunt V 14 nascatur Hac 15 operwe B*, opere RHPV illarum B pietate H 16 iis R, his cett. a Possit incipit codicis G pag. 102 (98) paene tota lecta sunt H 17 iis R, his cett. iure P ne quem] neq; S quem (e ex a) B uideam Bx, corr. B1, uider sic R 18 inclementer om. R post inclementer s. I. arguere et B3 lacessere (la ex in) BiG, arguere V, incessere atq: a re H summam P uinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias, caeso sparsurus sanguine flammas. quid potest hac pietate ... clementius, quam mortuis humanas uictimas immolare et ignem cruore hominum tamquam oleo pascere? sed fortasse hoc non ipsius uitium fuerit, sed : poetae, qui insignem pietate uirum insigni scelere foedauerit. ubi est igitur, o poeta, pietas illa quam saepissime laudas? ecce pius Aeneas Sulmone creatos quattuor hic iuuenes, totidem quos educat Ufens, uiuentis rapit, inferias quos immolet umbris captiuoque rogi perfundat sanguine flammas. cur ergo dicebat eodem ipso tempore quo uinctos homines ad immolationem mittebat: equidem et uiuis concedere uellem, cum uiuos quos habebat in potestate uice pecudum iuberet AUCTORES 1 s.] ibid. XI 81 s. 6] ibid. I 10. 9 ss.] ibid. X 516 ss. 15] ibid. XI 111. B(G)RHSPVJ 1 uinxerant H posterga GHV cum codd. Vergili yc ap. Ribbeckium quas B1 (corr. B7) G 2 caesos BGP sparsuros BG cum codd. Yerg. bc flammam codd. Verg. Ry 3 potest] potest esse P, sine dubio e coniectura, fort. recta frac S21 post pietate hoc iustius (cf. pag. 429, 23) esse (uel omittendum, cf. P), quid uideri excidisse significaui secutus Oolumbum, not. in libr. de mortibus persecut. c. 31, 5 conicientem quid potest esse hac pietate inclementius, quid dementius quam mortuis; an clementius ((esse), quid iustius)? in quo inclementius et iniustius Thilo; quid potest esse hac pietate clementius quam retinet Buenemannus in hac pietate interpretaim, quam delet Heumannus; cf.Addenda mortuus H humanas om. R 4 [igne] G cruore H homine V 5 pascere] spargere P uitio B1, uitiu corr. B3, (uiti)[o] G 6 insignem] illum insignem RS insigna sic H 7 0 RS fort. e coniectura (cf. pag. 69, 5), om. rell. quem G laudas] uindicasti H, laudes pac, corr. m.1 ? 8 ecce ut uid. BI, cum corr. B7, tum B3 9 subnone S, sulmone (1 ras. ex b) V 10 totidem om. P educat — uiuentis] educatu fensui uentis V ufens (f ex t m. 2 ?) P 11 uiuentes P cod. Verg. b rapiat H 12 captiuosque BarG 13 homines om. H 14 mittebat ex mitteret P 15 e*quidem (t er.) B, eo quidem P let Slf uiuis (alt. i ras. ex u) V 16 habebant G pecudum uice P pecodum V occidi? sed haec, ut dixi, culpa non illius fuit, qui litteras fortasse non didicerat, sed tua: qui cum esses eruditus, ignorasti tamen quid esset pietas, et illut ipsum quod nefarie, quod detestabiliter fecit, pietatis esse officium credidisti; uidelicet ob hoc unum pius uocatur, quod patrem dilexit. quid quod bonus Aeneas haut aspernanda precantis trucidauit? adiuratus enim per eundem patrem et spes surgentis Iuli, nequaquam pepercit furiis accensus et ira. quisquamne igitur hunc putet aliquid in se uirtutis habuisse, qui et furore tamquam stipula exarserit et manium patris per quem rogabatur oblitus iram frenare non quiuerit? nullo igitur modo pius, qui non tantum non repugnantes, sed etiam precantes interemit. dicet hic aliquis: quae ergo aut ubi aut qualis est pietas?* nimirum aput eos qui bella nesciunt, qui concordiam cum omnibus seruant, qui amici sunt etiam inimicis, qui omnes homines pro fratribus diligunt, qui cohibere iram sciunt omnemque animi furorem tranquilla moderatione lenire. quanta igitur caligo, quanta tenebrarum et errorum nubes hominum pectora obduxit, qui cum se maxime pios putant, tum maxime fiunt inpii? quanto enim religiosius terrenis istis simulacris inseruiunt, tanto magis scelerati aduersus nomen uerae diuinitatis exsistunt. itaque pro merito inpietatis suae grauioribus AUCTORES 6] ibid. XI 106. 7] ibid. X 523. 8] ibid. XII 946.\\' B(G)RHSPV] 1 ipsius B, illius (pr. i ras. ex u) H 2 dirdilcerat P1 eum*** (que er.) B essis (i ex e) sic B1 3 in pietas et 4 litteras incertas desinit codicis G pag. 102 (98) et om. B nefariae BarSP 5 unam (m ex s ? m. 3) B pr. quod] quia B 6 bonus] non bonus H aut R, haud HSP codd. Verg. bc spernenda R precantis RV, praecantis BHS, praecantes P, precantes codd. Verg. MRy2c trucidauit] trucidaui Ita V 7 spes] per spes (corr. m. 2) R sperslsurgentis B*, i spagentis H urgentis P, surgentes V luli\\' B2 8 necquaquain BarH pepercit — quisquam om. R furtis V ira H 9 se uirtutis] soruitutis R furor et in ras. ex furore H 10 manu H, manfium V uocabatur R 11 ira H modo om. R 12 non (ante repugnantes) om. RHS repugnantis B\\', corr. B2 precantis (prae- B) BXV f-es corr. B1) 13 decet V 15 omnibus] omni ui V qui om. V amici. (s er.) S 18 errorem PF 20 fiant F1, sunt Heumannus ellim] ergo B religiosis V 21 uerae om. V 22 existunt HSPY malis saepe negantur: quorum causam quia nesciunt, fortunae culpa omnis adscribitur, et locum inuenit Epicuri philosophia nihil ad deos pertinere censentis nec gratia eos tangi nec ira moueri, quia et contemptores eorum saepe uideant beatos et cultores saepe miseros. quod eo nt quia cum religiosi uideantur et natura boni, nihil tale creduntur mereri quale saepe patiuntur. consolantur se tamen accusatione fortunae nec sentiunt quod si esset ulla, cultoribus suis numquam noceret. merito igitur huiusmodi pietatem poena consequitur et offensa diuinitas scelere hominum praue religiosorum graui eos infortunio mactat: qui licet sanctis moribus uiuant in summa fide atque innocentia, tamen quia deos colunt, quorum ritus inpios ac profanos deus uerus odio habet, a iustitia et a nomine uerae pietatis alieni sunt. nec est difficile docere cur deorum cultores boni et iusti esse non possint. quomodo enim sanguine abstinebunt qui colunt cruentos deos Martem atque Bellonam? quomodo aut parentibus parcent qui expulsorem patris sui Iouem aut natis ex se infantibus qui Saturnum? quomodo pudicitiam tuebuntur qui colunt deam nudam et adulteram et quasi aput deos prostitutam? quomodo se rapinis et fraudibus abstinebunt qui Mercuri furta nouerunt docentis non fraudis esse decipere, sed astutiae? quomodo libidines cohercebunt qui Iouem Herculem Liberum Apollinem ceterosque uenerantur, quorum AUCTORES 3-5] Epicuri sentent. select. I, p. 71.394 ap. Usenerum. BRHSPVJ 1 sepae H causa B1 (corr. B3) H fortunae] fortunae causa H 2 omnes Bt, corr. B3 aduenit P1, in ras. corr. P* 3 ard\\'n deos R* contestantis B, censenti si H, censentes P, censais V ira* noueri (m er.) sic R 4 condemptores V uidebant S beatiores RP et cultores om. J21, cultores add. R1 5 eo* (s er.) V 6 bona Vae 7 accusatione] occasione H nec in ras. ex haec (etiam supra h littera erasa) B3 8 ultoribus H numquam om. S 9 hoc modo H poena* (s er.) B 10 diuinitatis H eos (e ex c »1. 3) B 11 scanctis H 12 quia bis, pr. eras. H 13 pr. a in ras. ex 3 litt. H1 animi et Bl, retl a nomine B* nomine (e ex a m. 2) R 14 sint H ICUrl Bs 15 quod boni (exp. m. 3) B 16 bellonem pi, corr. Ps 17 autem S parent HS 18 aut] ut P 19 d*eam (a er.) B 20 deos] eos deos Rt, eosde deos R1, eos S a rapinis R 21 mercurii RSP 22 adstutiae R libidines om. R cohercebunt B, coercebunt cett. adulteria et stupra in mares et feminas non tantum doctis nota sunt, sed exprimuntur etiam in theatris atque cantantur, ut sint omnibus notiora? possuntne inter haec iusti esse hommes, qui etiamsi natura sint boni, ab ipsis tamen diis erudiantur ad iniustitiam? ad placandum enim deum quem colas iis rebus opus est, quibus illum gaudere ac delectari scias. sic fit ut uitam colentium deus pro qualitate numinis sui formet, quoniam religiosissimus est cultus imitari. iis igitur hominibus qui deorum suorum moribus congruunt. quia grauis est et acerba iustitia, eandem inpietatem suam qua in ceteris rebus utuntur, aduersus iustos uiolenter exercent, nec inmerito a prophetis bestiae nominantur. praeclare itaque M. Tullius: etenim si nemo est inquit quin emori malit quam conuerti in aliquam figuram bestiae, quamuis hominis mentem sit habiturus, quanto est miserius in hominis figura animo esse efferato? mihi quidem tanto uidetur, quanto praestabilior est animus corpore. aspernantur itaque corpora beluarum, quibus sunt ipsi saeuiores, sibique adeo placent, quod homines nati sint, quorum nihil nisi lineamenta et summam figuram gerunt. AUCTORES 12 bestiaej Ezech. 34, 25. 28. 13J ex libr. iuc. frg. 66; cf. de rep. IV 1, 1. EXPILATORES 12 (bestiae). 20 (quorum - gemut); 434, 1 s. (inmanes — bestias)] Lucifer pag. 295, 9 s. 12-15. BBHSPV] 1 et in feminasq. (q. add. m.3) B, et iu feminas H dictis B 2 cantatur B* (corr. B2) S, cantur H, incantantur (exp. m. 2) P 3 possunt P 4 etiam H diis (s add. m. 2) P 5 iustitiam SP 6 iis Rl, his B2 cum cett. opus est quibus om. P delectari J letari P 7 sic (c part. ras. ex t m. 2) P uit*a (i er.) B colentium (1 ex a m. 1 ?) B; nolui (se) colentium, cf. c. 19, 26. 30; 20, 4; Lucifer. pag. 309,22 numinis .B, nominis cett. 9 lis R, his BHSV, hic P homines P 10 grauis — iustitiaj grauem habent acerbamque iustitiam P acerua Bx (corr. B2) Y iustitiae Y eademq: H inpietate* sua* (duo m er.) B 11 qu*a (i er.) B exercewnt R2 12 ne P a prophetis] pro factis B 13 M. om. B, m/arcus1 R2, meminit H mori P 16 essefferato B fuisse H, ressei P2 effrentato H 17 animi /\\')1, allimursl S2 18 corpore S, corpori cett. utique R 19 sequiores S sibi R ado S 20 nisi om. S lineamenta B, liniamenta cett., cf. Lucifer. 295,13 et 14 et] cf. Lucifer. 295, 13 liniamenta ac summam figuram, item 14 summam del. et s. I. solum corr. R2 XYIIII. Lict. 1. 28 nam quis Caucasus, quae India, quae Hyrcania tam inmanes, tam sanguinarias umquam bestias aluit? quoniam ferarum omnium rabies usque ad uentris satietatem furit fameque sedata protinus conquiescit. ilia, illa est uera bestia, cuius una iussione funditur ater ubique cruor: crudelis ubique luctus, ubique pauor et plurima mortis imago. nemo huius tantae beluae inmanitatem potest pro merito describere, quae uno loco recubans tamen per totum orbem ferreis dentibus saeuit et non tantum artus hominum dissipat, sed et ossa ipsa comminuit et in cineres furit, ne quis extet sepulturae locus: quasi uero id adfectent qui deum confitentur; ut ad eorum sepulchra ueniatur, ac non ut ipsi ad deum ueniant. quaenam illa feritas, quae rabies, quae insania est lucem uiuis, terram mortuis denegasse? dico igitur nihil esse miserius iis hominibus quos ministros furoris alieni, quos satellites inpiae iussionis necessitas aut inuenit aut fecit. non enim honor ille aut prouectio dignitatis fuit, sed hominis damnatio ad carnificinam, dei uero ad poenam sempiternam. quae autem per totum orbem singuli gesserint, enarrare inpossibile est. quis enim uoluminum numerus capiet tam infinita, tam uaria genera crudelitatis V accepta enim potestate AUCTORES 1 s.] cf. Verg. Aell. IV 366 s. 6. 7] ibid. XI 646 ( - cruor) et II 368 s.. BRHSPV] l \\'quae india\\' B3 2 alui H 3 fu+rit (e er.) R 4 illa, illa] illa illa F, I\\',\\', illa (5 apices eras.) R, illa BHSP 6 ater] at S 7 pauor] pauorq: H, pauorque etiam schol. Veron. Vergil. 8 tantae beluaeJ tandem bestiae H; cf. Lucifer. 290, 28 contra tuam, belua, inmanitatem 9 recubat B\\', corr. BJ per totum orbem] toto orbe *** (per er.) B 10 actus S dissupat B 11 ossa] exosa H cõ; minuit B fudit H i neques Be, corr. m. 1, ne qui HP, neque V 13 perueniant V uenianta que nam H 14 feritas quae] ferit . acq: H 15 terra R denegare B Hett-manuus, designasse S dicet H 16 iis R, um. B, his HSPV 17 iussiones Bt, in ras. corr. B2 18 dignatis H hominis] hominis prouecti R 19 carni*ficinam (s er.) V dehinc R, d*ei V dei uero] diuero H 20 aut\\'enr B- cesserint V 21 rcapieV B3 capiet tam] capita H inlini\\'to B\\'l pro suis moribus quisque saeuiuit. alii prae nimia timiditate plus ausi sunt quam iubebantur, alii suo proprio aduersus iustos odio, quidam naturali mentis feritate, nonnulli, ut placerent et hoc officio uiam sibi ad altiora munirent; aliqui ad occidendum praecipites extiterunt, sicut unus in Phrygia, qui uniuersum populum cum ipso pariter conuenticulo concremauit. sed hic quanto saeuior, tanto clementior inuenitur: illut uero pessimum genus est cui clementiae species falsa blanditur, ille grauior, ille saeuior est carnifex qui neminem statuit occidere. itaque dici non potest huiusmodi iudices quanta et quam grauia tormentorum genera excogitauerint, ut ad effectum propositi sui peruenirent. haec autem non tantum ideo faciunt, ut gloriari possint nullum se innocentium peremisse — nam et ipse audiui aliquos gloriantes quod administratio sua in hac parte fuerit incruenta —, sed et inuidiae causa, ne aut ipsi uincantur aut illi uirtutis suae gloriam consequantur. itaque in elcogitandis poenarum generibus nihil aliut quam uictoriam cogitant: sciunt enim certamen esse illud et pugnam. uidi ego in Bithynia praesidem gaudio mirabiliter elatum tamquam barbarorum gentem aliquam subegisset, quod unus qui per biennium magna uirtute restiterat, postremo cedere uisus esset. contendunt igitur ut uincant et exquisitos dolores corporibus inmittunt et nihil aliut deuitant quam ut ne torti moriantur: EPITOME 7-436, 7] c. 4H, 4—7. EXPILATORES § 11] Lucifer pag. 297, 27 ss. (hiuc nobis quanto saeuis eqs.). BRHSPVJ 1 moribus] pioribus (pr. i ras. ex t ?) sic V saeuiuit RV, saeu*it (i er.) B, siuiuit H, seuiuit SP prae nimia] praemia V pro H 2 iubebantur V, iubebatur BRHP, iubeatur S \\'pro\\'prio B1 aduersum V 3 natura alimentis R feritatem H 4 hoc om. H uiam] uiam iam H alii qui H; aliqui delet Heumannus nonnulli - extiterunt coniungens, recte ? 6 conuerticolo H 8 species in mg. inf. P2 9 grauior] grauior est P 10 hulusimodi B2 quantii huiusiuodi iudiees R tani IIP 11 excogitauerunt V 13 gla (i. e, gloria) S nam] tamen H 15 et om. H 17 poenarum om. H uictoria,mj cogtitJaluJt (m, it, n m. 3) B 18 illum B illud esset H et] in R, om. H e*go (r er.) H 19 bythinia R, bytbinia H, bithinia S, bythynia V praeside H 21 gedere H, cedere S esset] est B, est et R 22 et um. R exquisitas P 23 uitant R, euitant HV 28* quasi uero mors tantummodo beatos faciat ac non etiam tormenta quanto fuerint grauiora, tanto maiorem uirtutis gloriam pariant. illi autem pertinaci stultitia iubent curam tortis diligenter adhiberi, ut ad alios cruciatus membra renouentur et reparetur nouus sanguis ad poenam. quid tam pium, tam beneficum, tam humanum fieri potest? non curassent tam sollicite quos amarent. haec est deorum disciplina, ad haec opera cultores suos erudiunt, haec sacra desiderant. quin etiam sceleratissimi homicidae contra pios iura inpia condiderunt: nam et constitutiones sacrilegae et disputationes iuris peritorum leguntur iniustae. Domitius de officio proconsulis libro septimo rescripta principum nefaria collegit, ut doceret quibus poenis adfici oporteret eos qui se cultores dei confiterentur. Quid iis facias qui ius uocant carnificinas ueterum tyrannorum aduersus innocentes rabide saeuientium? et cum sint iniustitiae crudelitatisque doctores, iustos se tamen ac prudentes uideri uolunt, caeci et hebetes et rerum et ueritatis ignari. adeone uobis, o perditae mentes, inuisa iustitia est, ut eam summis sceleribus adaequetis? adeone. aput uos perit innocentia, ut ne morte quidem simplici dignam iudicetis, sed supra omnia facinora habeatur nullum facinus admittere pectusque AUCTORES 11J cf. Rudorffium, Ueber den liber de officid proconsulis (sc. Ulpiani), Act. Academ. Berol. anni 1865 (ed. a. 1866) pag. 259 ss. B(G)RHSPV] 1 hac R 2 quanto] quae (s. l. add. B2) quanto BH maioris BH 3 pariunt H 4 adhibere H cruciatos B1, corr. B3 menbra HV 5 ireparetur sic R, paretur V 7 post quos s. I. non B* ad] Si ad H 8 erudiuit S desiderent R quia B\\', corr. B3 9 homii cid*e (i er.) V contra pios] contrarios Y iuriampia (corr. m. 2) P .- - ,. 10 iuries (exp. m.2) P 11 domitiu H pro CONS. LIB VII. P Vll - (te m. 1?) S 12 scripta R diceret B1, corr. B5 affici ex effici uel offici corr. B3, ad**fici (of er.) H 13 confiterent P 14 quid iis facias] quoduis faciant H his BSV rcarnificinasl B3 et ueterum S 15 rabidae BarRSPV saeuienum HI, seuiunt in mg. H2 sunt H 16 crudelitatisq; (q; postea add.) V iustos in mg. V se] se esse P 17 et ante ueritatis] ac H, fort. recte 18 perditam H 19 aput — ut ne] quo uos per innocentiam ne H 20 iudicatis H a (S)[ed] supra omnia incipit codicis G pag. 103 (37), cuius in uerss. 1-11 nonnulla legi poterant 21 omne Y. parum ab omni sceleris contagione praestare? et quoniam communiter cum deorum cultoribus loquimur, liceat per uos bene facere uobiscum: haec est enim lex nostra, hoc opus, haec religio. si uobis sapientes uidemur, imitamini, si stulti, contemnite aut etiam ridete, si libet: nobis enim stultitia nostra prodest. quid laceratis? quid adfligitis? non inuidemus sapientiae uestrae: hanc stultitiam malumus, hanc amplectimur, hoc nobis credimus expedire, ut uos diligamus et in uos ipsos qui odistis omnia conferamus. est apud Ciceronem non abhorrens a uero locus in ea disputatione quae habetur a Furio contra iustitiam. quaero inquit, si duo sint, quorum alter. optimus uir, aequissimus, summa iustitia, singulari fide, alter insigni scelere et audacia, et si in eo sit errore ciuitas, ut bonum illum uirum sceleratum facinerosum nefarium putet, contra autem (eum) qui sit inprobis simus, elxistimet esse summa probitate ac fide, proque hac opinione omnium ciuium bonus ille uir uexetur rapiatur, manus ei denique auferantur, effodiantur oculi, damnetur uinciatur uratur exterminetur egeat, postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse uideatur, contra autem ille inprobus laudetur colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia EPITOME 4-7] c. 48, 10 (errori). 11. AUCTORES 11] de re publ. III 17, 27. B(G)RHSPV] 1 cogitatione S 2 licet H 3 uobis Heumannus est om. R 4 uobis bis Px, alt. expwnx. P2 5 [a]u[tem] G nobis P tdd. 6 prodeest B 9 qui odistis] quod istis S et B abhorrendus B, abhorrens ut uid. S1, oberrans in ras. corr. S1 10 quam H habeatur B a Furio om. P 11 sunt H 12 post uir s. I. alter B3 13 insigui* fs er.) H, insignis edd. pr. et om. S eos H 14 ut om. H facinorosum HS 15 eum ante qui add. Baiterus, ante existimet Moserus, ante esse cod. Monac. Lact. 16 aestimet H; existimetur Heumannus **probitate (in er.) B ac] et H 17 pro qua H, proque S opinionem P propterque hanc opinionem Kayserus rapiatur nexetur pag. 459, 20 18 rapietur H ei denique] eidem quoque B auferatur S effodiantur (pr. fit. ras. ex c ? m. 2) P 19 uratur om. H 20 miserrimus omnibus B 21 improbus in mg. V - a Colatur incipit codicis G pag. 104 (38). paene tota lecta laudetur colatur] uidetur P 22 diligatur om. H imperia, omnes opes, omnes undique copiae conferantur, uir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna iudicetur: quis tandem erit tam demens qui dubitet utrum se esse malit? profecto quasi diuinaret quae nobis mala et quo modo euentura essent propter iustitiam, hoc posuit exemplum. haec enim populus noster patitur omnia errantium prauitate. ecce in eo est errore ciuitas uel potius orbis ipse totus, ut bonos et iustos uiros tamquam malos et impios persequatur excruciet damnet occidat. nam quod ait neminem esse tam dementem qui dubitet utrum se esse malit, ille quidem ut is qui contra iustitiam disserebat, hoc sensit, malle sapientem malum esse cum bona existimatione quam bonum cum mala. a nobis autem absit haec amentia, ut falsum uero anteponamus. an boni nostri qualitas ex populi pendebit erroribus quam ex conscientia nostra et iudicio dei? aut aliqua nos felicitas inliciet umquam, ut non potius ueram bonitatem cum omni malo quam falsam cum omni prosperitate malimus? sua sibi habeant regna reges, suas diuitias diuites, ut loquitur Plautus, suam uero prudentiam prudentes: relinquant nobis stultitiam nostram, quam uel ex hoc apparet esse sapientiam quod eam nobis inuident. quis enim stulto inuideat nisi qui ipse sit stultissimus? illi autem non sunt adeo EPITOME 14-23] c. 48, 10 s. AUCTORES 19] Curcul. I 3, 22. EXPILATORES 13 s.] Lucifer pag. 299,12 s. 16] idem 299,13s. 20 s.] idem 299, 17. 21. B(G)RHSPV] 1 undique cod. Cic., denique C copiae — denique om.P 2 uir om. G dignissimus et H 3 fortuna] fortuna optima cod. Cic., uix rede 4 quid j ubiputet qui# j dubiputet B2 6 proposuit H 7 omniu H ecce] atque H 9 malos et om. V et crutiet H 10 tande dementem H, tamdelllimelltem (3 uel 4 litt. erasae, quarum prima fuerat r) Y 11 dubitat P rille] 82 quidem ut is om. H [his] G, his S 12 mallift S2 16 illiciet umquam felicitas 8 inliceat R 19 sirbil V sibi sua codd. Plauti regna habeant B habeat V suas] sibi codd. Plauti 20 loquimur Bl, corr. B2 21 appareret H in apparet esse sa desinit codicis G pag. 104(38) 22 quod] qu\\'i\\'a* (i m. 2) V inuidiat V 23 sit ipse H stulti ut stultis inuideant, sed ex eo quod accurate, quod sollicite persecuntur, stultos non esse concedunt. cur enim tam crudeliter saeuiant nisi quia metuunt, ne in dies inualescente iustitia cum diis suis cariosis relinquantur? si ergo cultores deorum sapientes sunt et nos stulti, quid metuant ne sapientes inliciantur a stultis? Cum autem noster numerus semper de deorum cultoribus augeatur, numquam uero, ne in ipsa quidem persecutione minuatur — quoniam peccare homines et inquinari sacrificio possunt, auerti autem non possunt a deo: ualet enim ui sua ueritas — quis est tandem tam excors tamque caecus quin uideat in utra sit parte sapientia? sed illi malitia et furore caecantur, ne uideant, stultosque esse arbitrantur qui cum habeant in potestate supplicia uitare, cruciari tamen et emori malunt, cum possint ex eo ipso peruidere non esse stultitiam in quam tanta hominum milia per orbem totum una et pari mente consentiant. si enim feminae sexus innrmitate labuntur - nam interdum isti muliebrem aut anilem superstitionem uocant — uiri certe sapiunt. si pueri, si adulescentes inprouidi sunt per aetatem, maturi certe ac senes habent stabile iudicium. si una ciuitas desipit, ceterae utique innumerabiles stultae esse non possunt. si una prouincia, una natio BRHSPVj 1 accurateJ accusar**e (at. er.) B 2 persequuntur HSPY non] nosn S; aut ante accurate aut ante persecuntur aut ante uel post stultos inserendum nos uidetur 3 saeuiunt edd.: cf. metuant .5 meltuunt ftuunt add. m. 2) S deo Bl, dtfes B3 dies] dies si non H invalescat fat in ras. ex ente? m.2)S 4 cariosis RS, nariosis B1 (rglna.riosis Br) H, om. P, nanosos appellauit quod doloribus (sic) turis colantur nariosis V 5 sunt et] sed S metuunt RH; cf. saeuiant, 3 6 inlicianter H 7 noster om. R de om. B 8 in om. B1 (s. I. By) R percutione V 11 tandem] tam demens B, tamem V quin] qui non BP, quin S 12 malitia et] malitiae* (t er.) B 13 stultosquorsl ex stultosque B7, stultos quos R, stultos • quae H; stultosque (nostros) .. quod Thilo esse om. R arbitratur P qui edd., quod C* 14 crutiari tamen uniuersi et mori malunt cum qui possit ex eo ipso prouideri H mori Rll, sed cf. 442, 4; VII9, 17 10 quam tanta) quanta V 18 stimuliebrt-m H ftut] et, B, aut*** II 19 adolescent P 21 desipiro sic 8 utiquej utique in S, quoque P 22 motio S prouidentia Bx (corr. B3) P prudentia caret, ceteras omnes habere intellegentiam recti necesse est. cum uero ab ortu solis usque ad occasum lei diuina suscepta sit et omnis sexus, omnis aetas et gens et regio unis ac paribus animis deo seruiat, eadem sit ubique patientia, idem contemtus mortis, intellegere debuerant aliquid in ea re esse rationis quod non sine causa usque ad mortem defendatur, aliquid fundamenti ac soliditatis quod eam religionem non tantum iniuriis et uexatione non soluat, sed augeat semper et faciat firmiorem. nam et in hoc quoque illorum malitia conuincitur, quod euertisse se funditus religionem dei opinantur, si homines inquinauerint, cum et deo satisfacere liceat et nullus sit tam malus dei cultor quin data facultate ad placandum deum reuertatur et quidem deuotione maiore. peccati enim conscientia et metus poenae religiosiorem facit et semper multo firmior est fides quam reponit paenitentia. si ergo ipsi cum deos sibi arbitrantur iratos, tamen donis et sacrificiis et odoribus placari eos credunt, quid est tandem cur deum nostrum tam inmitem, tam inplacabilem putent, ut uideatur is iam Christianus esse non posse qui diis eorum coactus inuitusque libarit? nisi forte contaminatos semel putant animum translaturos, ut sua sponte iam facere incipiant quod per tormenta fecerunt. quis id officium libens obeat quod ab iniuria coepit? quis cum uideat laterum suorum cicatrices, non EPITOME 9—441, 4] c. 49, 3 s., BRHSPV] 1 ceret V caeterp H omnis V 2 ortus R 3 omnis seius om. R omnis (ante aetas) om. B aetarsl B7 et (ante gens) om. B regi S unitis S 4 paribus] similibus B deWseruiat B3, seruiant edd. sit, sed t del. m. 2 V patrilentia B3, sapientia H 5 re] lege R 6 non sine] sic R non\\' Su 7 aliquid] id quod H religione P 8 ara (in) iniuriis ? 9 et om. H malitia illorum SP 10 quod scribendum esse (aut qui delendum) coni. Buenemannus, qui BRSPV, quae H opinatur H 12 quam H qui BS 13 reuertaturj non reuertatur BS 14 conscientiam H religiosorem H semper] saepe H 15 penitentia (~ er.) S ipsij sibi 8 16 deos] deos suos P tamen] cum H 17 eos creduut] putant P quird! 82 18 tamen (ante inmitem) R putant Bx, corr. B3, credant P his PV 20 liberauerit B, libauerit P putant animum] putant animos B, animos ita putant P putent H 21 translaturos] posse transferri P quod per — obeat om. V 22 rid! B3 T obeat (sir: COlT. m. 2) P iuria V 23 nommagis H magis oderit deos, propter quos aeterna poenarum insignia et inpressas uisceribus suis notas gestet? ita fit ut data diuinitus pace et qui fugerunt uniuersi redeant et alius propter miraculum uirtutis nouus populus accedat. nam cum uideat uulgus dilacerari homines uariis tormentorum generibus et inter fatigatos carnifices inuictam tenere patientiam, existimant, id quod res est, nec consensum tam multorum nec perseuerantiam morientium uanam esse nec ipsam patientiam sine deo cruciatus tantos posse superare. latrones et robusti corporis uiri eiusmodi lacerationes perferre non queunt, exclamant et gemitus edunt, uincuntur enim dolore, quia deest illis inspirata patientia: nostri autem, ut de uiris taceam, pueri et mulierculae tortores suos taciti uincunt et exprimere illis gemitum nec ignis potest. eant Romani et Mucio glorientur aut Regulo, quorum alter necandum se hostibus tradidit, quod captiuum puduit uiuere, alter ab hostibus deprehensus cum uideret mortem se uitare non posse, manum foco iniecit, ut pro facinore suo satisfaceret hosti quem uoluit occidere, eaque poena ueniam quam non meruerat accepit: ecce sexus infirmus et fragilis aetas dilacerari se toto corpore urique perpetitur non necessitate, quia licet uitare si uelint, sed uoluntate, quia confidunt deo. haec est uera uirtus, quam philosophi quoque AUCTORES § 12-14] cf. Minuc. Fel. c. 37, 3-5. § 13 s.] cf. Addenda. EXPILATORES 20 (dilacerari-perpetitur). 22-442,4 (- emori)] Lucifer pag. 300, 14-18. BRHSPYj 2 inpraessa R suis om. P notas om. R 3 et om. V fuerunt B1 (fuaerunt B2) RHP, fuerint S, fuerint V aliis Bl, corr. B3 5 dilacerati 81, dilaeeratorsl S2 6 exismant H, existimat P 7 tam om. H 8 morientium om. V unam P 9 cruciatos Bl, corr. B3 posse] sponte sua B, possertl V 10 uiri om. R 11 inspirita R, inspiratio H 12 patientiae H pueri ut de uiris taceam H 13 et] quibus P illis om. P 14 ignirgl (s m. 1 ttel 2) B potes V 15 reigulo H et quod H 17 se mortem H manu H 18 safaeeret, V hosti quem] hostemque B 19 accipit V, acciperet, Heumannus infirmum Bx, corr. B3, infirmis II, infimus S, femineiis V 20 reppetitur V rnonl S2 21 qu*a (i er.) B, qua H sij se P uellint (exp. m. 2) P, uellent edd. 22 (t (i. e. de s. I. m. 2) deo S, in deo P gloriabundi non re, sed uerbis inanibus iactant disserentes nihil esse tam congruens uiri sapientis grauitati atque constantiae quam nullis terroribus de sententia et proposito posse depelli, sed tanti esse cruciari et emori, ne fidem prodat, ne ab officio discedat, ne metu mortis aut dolore acerbo subactus aliquid faciat iniustum: nisi forte delirare illis uidetur Flaccus in lyricis, cum dicit: iustum et tenacem propositi uirum non ciuium ardor praua iubentium, uon uultus instantis tyranni mente quatit solida. quo nihil uerius dici potest, si hoc ad eos referatur qui nullos, cruciatus, nullam mortem recusant, ne a fide iustitiaque declinent, qui non tyrannicas iussiones, non praesidum gladios tremunt, quominus ueram et solidam libertatem constanti mente defendant, quae in hoc solo tuenda sapienti est. quis enim tam insolens, tam elatus est qui me uetet oculos in caelum tollere, qui inponat mihi necessitatem uel colendi quod nolim uel quod uelim non colendi? quid iam nobis ulterius AUCTORES 8] carni. III a, 1. 10-191 <f. Tertull. Apolog. 0. 24 (I pag. 218): uidete enim eqs. EXPILAl ORES 12-15 Ilullos — tremunt] Lucifer pag. 301, ss.: liullos — tremere possumus. B(G)RHSPV] 1 gloriabaut\\'.\\' H re V 2 grauitate H constantia H 3 proposito et sententia H, sententiae (ae ex a m. 2) proposito S edd., sed cf. Lucifer. pag. 300, 17 de sententia et proposito depelli 4 tanto H mori HPV, sed cf. 4.3.9, 14 et Lucifer. pag. 300, 18 cruciari et emori prodant Bar, corr. m.1 uel 2 5 metum H dolorem H aceruo B\\' (corr. By) V, acerbe S subacturs\\' S2 6 deliberare H 8 uirum\\' C est distinctio) B 9 non ciuiumj nuncium P iubentium\\' B, iuuentium HSl (alt. u in b corr. S1) V 10 infandi B, stantis H tyrannorum) (\\' m. 3) B 11 mentem f-te S) BRS solidam f-dit S) BRS 12 quo] qua. (m er.) H 13 iustitiae quae H 16 a Dant quae in hoc incipit codicis G pag. 105 (83) paene tota lecta quae] quae inilii1 (e.r me ut uid. m. 1 uel 2) B sola S sapienti R, sapientia cett.; quao — sapientia (sie) est eicit Heumannus, sed cf. VIii, 2d haec uera constantia — solo 17 iusolens tam] insolensestam sic G me uetet] metuet H, inetet (ID mintts cert.) 81, iiietet S uetat BK corr. IP 18 tollere? quis edtl. quod noliin — colendi om. P relinquatur, si etiam hoc quod uoluntate fieri oportet libido extorqueat aliena? nemo istut efficiet, si quid nobis ad contemnendam mortem doloremque uirtutis est. quam constantiam si tenemus, cur stulti iudicamur facientes ea quae philosophi laudant? recte igitur Seneca incongruentiam hominibus obiectans ait: summa uirtus illis uidetur magnus animus, et idem eum qui contemnit mortem pro furioso habent: quod est utique summae peruersitatis. sed hi uanarum religionum cultores eadem stultitia id obiciunt qua uerum deum non intellegunt: quos Sibylla Erythraea xuxpoy? et avoTQVOj; uocat, surdos scilicet et excordes, qui nec audiant diuina nec sentiant, sed terram digitis suis imaginatam metuant et adorent. Quae uero causa sit ut eos qui sapientes sunt stultos putent, magna ratio est — nec enim frustra falluntur —: quae nobis diligenter est explicanda, ut errores suos tandem si fieri possit adgnoscant. iustitia suapte natura speciem quandam stultitiae habet, quod ego et diuinis et humanis testimoniis EPITOME 17 s.j c. 52, 1. AUCTORES 6] frg. 29; cf. Addenda. 101 Orac. Sibyll. VIII 397. B(G)RHSPVJ 1 relinquatur HPac, relinquetur BGRSPpc (relinquaetur) V hoc om. BG quo P uoluntati G. uoluntatem H, uolunt P 2 extorqueat R, extorquet cett. istut BGR, istud HSPV efficiat H quit G contempnendum B1, -am corr. B3 4 tenemus] exhibemus tenemus R iudicemur B, (iu)d(ij[c]emur G fa*ntes (c er.) P 6 obiectantib: H illius H 7 idem] ideo BG contemnet BG fuurioso (tu er.) B, ifiurioso P 8 prauitatis B, [p]r[au]itatis G illi G, hii RP, mihi H, ii edd. 9 religionumj [reru]m G colitores J31, corr. B3 id obiciunt om. S quia H 10 quos om. B1(;, quod B3 (in mg. add.) HV sibylla in mg. add. B3 graeca spatio relicto om. G ΚΙΟΙφΟϒC B, corum H 11 et} xcx;. cum codd. Sibyll. edd. ANOHTore S, A\\\\Uh- TOVC V, anoetus H, ANOHTOIC P, ANCC0HTOVC B, ANOCIOVC R ϰωϕοὶ xαὶ à́vαὸοι codd. Sibyll. uocant (exp. m. 2) P et om. HS audiunt B\\' (corr. IP) S 12 imaginatam (pr. i ex alia litt., fort. e, m. 2) B, imaginata GH metuunt H 13 adorant H 14 u[er]a G sapientis B\\', corr. B* 15 qua H 17 potest H, pos v et in mg. \\'sit V iustitias[ue]teneaturet J31, iustitiasuaqfu\\'en*atura* B3 sua R quadam H 18 et ante diuinis] ex H [im]anis uel [in]anis G confirmare possum. sed nihil fortasse aput istos agamus, nisi eos de suis doceamus auctoribus non posse quemquam iustum esse, quod est coniunctum cum uera sapientia, nisi idem stultus esse uideatur. Carneades Academicae sectae philosophus, cuius in disserendo quae uis fuerit, quae eloquentia, quod acumen, qui nescit ipsum, ex praedicatione Ciceronis intelleget aut Lucilii, aput quem disserens Neptunus de re difficillima ostendit non posse id explicari, non Carneaden si ipsum Orcus remittat, cum legatus ab Atheniensibus Romam missus esset, dispu- 10 tauit de iustitia copiose audiente Galba et Catone Censorio maximis tunc oratoribus. sed idem disputationem suam postridie contraria disputatione subuertit et iustitiam quam pridie laudauerat sustulit, non quidem philosophi grauitate, cuius firma et stabilis debet esse sententia, sed quasi oratorio exercitii genere in utramque partem disserendi. quod ille facere solebat, ut alios quidlibet adserentes posset refutare. eam disputationem, qua iustitia euertitur, aput Ciceronem Lucius Furius recordatur, credo quoniam de re publica disserebat, ut defensionem laudationemque eius induceret, sine qua putabat regi non posse rem publicam. Carneades autem ut Aristotelen EPITOME 4-445, 5] c. 5d, 8. AUCTORES § 3-5] Cic. de rep. (Ill 6, 9). 9] lib. I frg. X. B(G)BHSPVJ 1 in [fortas](se) desinit codicis G pag. 105 (83), sequitur pag. 106 (84), cuius in uerss. 1-9 pauca legi poterant 2 de] ex H, sed cf. pag. 13, 4 suis] 5 uel 6 litt. euanuerunt in G quemquam] quem P 3 cum om. P 4 Carneades Academicae] cameademicae R, carneacademice P academncjae B3, academiae H . rsertael B3 5 \\'in\\' B3 6 intellegit Bl, corr. B3; intellegat Hettmannus 7 lucillii R, lucili P 8 explicare Bl, corr. B3 9 non carneaden (carneadem H) si RHV, nec si carneaden (-de S) BSP; cf. Lachmannum ad Lucr. pag. 313 dimittat B 10 is om. R disputabit Bt, corr. B3 11 de* (i er.) B censorib: H, censori*o F 12 posttridie V 14 quidem] tamen SP cuius firma et stabilis] cuius prudentiae stabilis II 15 esse debet S exercitio H 16 generi H 17 quilibet R, quodlibet HS, quidquidlibet P adferentes (aff- S) BRSP eam] eadem BP, et in H 18 luci**us (li er.) B 21 ut om. P1 (s. I. P1) V aristortellem H1, aristotele S refelleret ac Platonem iustitiae patronos, prima illa disputatione collegit ea omnia quae pro iustitia dicebantur, ut posset illam, sicut fecit, euertere. erat enim facillimum iustitiam radices non habentem labefactare, quia tum nulla in terra fuit, ut quid esset aut qualis a philosophis cerneretur. atque utinam tot ac tales uiri quantum eloquentiae, quantum animi, tantum etiam scientiae ad inplendam defensionem summae uirtutis habuissent, cuius origo in religione, ratio in aequitate est! sed ii qui primam illam partem nescierunt, ne secundam quidem tenere potuerunt. uolo autem prius circumscnpte ac breuiter quid sit ostendere, ut intellegatur philosophos ignorasse iustitiam nec id quod minime nouerant potuisse defendere. iustitia quamuis omnes simul uirtutes amplectatur, tamen duae sunt omnium principales quae ab ea diuelli separarique non possunt, pietas et aequitas. nam fides temperantia probitas innocentia integritas et cetera eiusmodi uel natura uel institutis parentum possunt esse in iis hominibus qui iustitiam nesciunt, sicuti semper fuerunt: nam Romani ueteres, qui iustitia gloriari solebant, iis utique uirtutibus gloriabantur quae, ut dixi, proficisci a iustitia possunt et ab ipso fonte secerni. EPITOME 1] c. 50, 5. 6-446, 13. 16-18; 447, 12-19] c. 50,5 (aequitatem). 7; cf. c. 29, 4 (haec .. iustitia) — 6. B(G)RHSPV] 1 ac] et B patrouos] platonos R 2 colligit R a Nia quae pro incipit codicis G pag. 107 (69), cuius in uerss. 1-13 pleraque legi poterant 3 illam scripsi com. § 5 iustitia euertitur (§ 4 iustitiam ... sustulit), c. 16,12 iustitiam ... utramque subuertit; illa BGRSPV, ille H 4 habentem] habentem labentem B labefactare] labefactare ut diceret an habentem laborare H, labefactari P tum om. S 5 ut om. Pl, 8.1.1\\'2 certaretur Hartelius qualis a] quod nonll 6 quantum] quamauam sic H quantum eloquentiae om. P *eloquentiae (a er.) B quantumq. (q. add. ne. 2?) B 7 scientiae om. P summa II 8 habuisset H origo (g ex c wi. 2) H 9 sed] prae • efct H ii R, hi BllSV, [hii] G, hii P primum H partem illam P ne] nec et BG secundam (a ex u m. 2) P 10 poterunt H uolioj S2 prius (riu in ras. ex rae ? m. 3) B 12 iustitia H nec om. H 13 iustitiam (exp. m. 2) P simul omnes SP omnis B amplectatur (m in ras. ex n ? m. 3) B 14 amen V 17 possent (e ex i ?) B iis R, his BHSP, hisdem V 18 fuerunt] nescierunt P nam Romani] romani autem P 19 iustitia S gloriaturi P iis edd., his RRllSP iis utique] Iustiutique V 20 fonte* (s er.) H pietas uero et aequitas quasi uenae sunt eius, his enim duobus fontibus constat tota iustitia: sed caput eius et origo in illo primo est, in secundo uis omnis ac ratio. pietas autem nihil aliut est quam dei notio, sicut Trismegistus uerissime definiuit, ut alio loco diximus. si ergo pietas est cognoscere deum, cuius cognitionis haec summa est ut colas, ignorat utique iustitiam qui religionem dei non tenet. quomodo enim potest eam ipsam nosse qui unde oriatur ignorat ? Plato quidem multa de uno deo locutus est, a quo ait constitutum esse mundum, sed nihil de religione: somniauerat enim deum, non cognouerat. quodsi iustitiae defensionem uel ipse uel quilibet alius implere uoluisset, in primis deorum religiones euertere debuit, quia contrariae sunt pietati. quod quidem Socrates quia facere temptauit, in carcerem coniectus est, ut iam tunc appareret quid esset futurum iis hominibus qui iustitiam ueram defendere deoque singulari seruire coepissent. altera est iustitiae pars aequitas: aequitatem dico non utique bene iudicandi, quod et ipsum laudabile est in homine iusto, sed se cum ceteris coaequandi, quam Cicero aequabilitatem uocat. deus enim, qui homines et generat et inspirat, omnes aequos id est pares esse uoluit, eandem condicionem uiuendi omnibus posuit, omnes ad sapientiam genuit, omnibus inmortalitatem spopondit: nemo a beneficiis eius caelestibus segregatur. nam sicut omnibus unicum suum lumen aequaliter diuidit, emittit omnibus fontes, EPITOME 5-10] c. 51, 1 (a nescierunt). 19-447, 15] c. 50, 6. AUCTORES 4 s. (Trismegistus) alio loco] cf. II 15, 6. 19 aequabilitatem] Lactantium locum Uic. de rep. I 27, 43 spectare existimat Maius; cf. tamen de off. I 25, 88; de or. I 42,188; II 52, 209. § 16 s.] cf. Cyprian. de op. et eleem. c. 25 (pag. 393, 23). B(G)EHSPVJ 1 hus V enimj eius V 2 a e caput incipit codicis G pag. 108 (70) paene tota lecta illo om. G prima S1 3 in] et in R ac eras. S 4 definiuit stutim ex definit B 7 ipsam om. S 8 multa om. S 9 est om. V 10 de religiones B quodsi] quia si BG 11 defensione H 12 regiones H 13 tenptauit B, temltauit G 14 carcere H est ut] utu (et er.) H 15 iis R, om. B, his GHSPY 16 seruire om. S pars iustitiae H pras V 19 aequalitatem G Y 20 et (ante generat) om. PV spirat H 23 in beneficiis eius desinit codicis G pag. 108 (70) segregetur B1, corr. B3 24 suum om. R numen JB\\', corr. B3 diuidi H et emittit B fontibus (exp. m. 2) P uictum sum ministrat, quietem somni dulcissimam tribuit, sic omnibus aequitatem uirtutemque largitur. nemo aput eum seruus est, nemo dominus: si enim cunctis idem pater est, aequo iure omnes liberi sumus. nemo deo pauper est nisi qui iustitia indiget, nemo diues nisi qui uirtutibus plenus est, nemo denique egregius nisi qui bonus et innocens fuerit, nemo clarissimus nisi qui opera misericordiae largiter fecerit, nemo perfectissimus nisi qui omnes gradus uirtutis inpleuerit. quare neque Romani neque Graeci iustitiam tenere potuerunt, quia dispares multis gradibus homines habuerunt, a pauperibus ad diuites, ab humilibus ad potentes, a priuatis denique usque ad regum sublimissimas potestates. ubi enim non sunt uniuersi pares, aequitas non est, et excludit inaequalitas ipsa iustitiam, cuius uis omnis in eo est, ut pares faciat eos qui ad huius uitae condicionem pari sorte uenerunt. Duobus igitur illis iustitiae fontibus immutatis omnis uil-tus et omnis ueritas tollitur et ipsa iustitia remigrat in caelum. ideo non est uerum illut bonum a philosophis repertum, quia ignorabant uel unde oreretur uel quid efficeret: quod nullis aliis praeterquam nostro populo reuelatum est. meet aliquis: \\'nonne sunt aput uos alii pauperes, alii diuites, alii serui, alii domini? nonne aliquid inter singulos interest?\\' nihil, nec alia causa est cur nobis inuicem fratrum nomen inpertiamus, nisi quia pares esse nos credimus. nam cum omnia humana non corpore, sed spiritu metiamur, tametsi corporum EPITOME 18—22] c. 50, 7. AUCTORES 3 cUllctis-estj cf. Lucr. 11 092. B(G)RHSPVJ 1 subininistrat HS somnii (alt. i add.) P* 2 lagi- tur H illuin R 3 si enim om. P 5 iustitiam BR 6 rqui\\' B3 iuuocus sic B 7 ojxirain Bli 8 pcrfectissimus est S 9 neque Romani om. R putuerunt H 10 ad diuites ab humilibus om. R 12 regnu 81, regni ras. corr. S2, rerum V non om. H sint V1 13 et om. BHP ipsam R 14 faciet P 15 pare R 1t) duo\\'b;\\' (b; 1Il. recent.) P 17 et (ante ornnis) om. B et (ante ipsa) om. R 18 illvi V1 post bonum 8. l qfl V filiosopis H, tilosofiis V 19 ignorabat By (corr. B2) H oriretur (i ex e B*Rl) BRS effertret R 20 nullus V preter V dicit B 2lpr.alliiif 23 ne S aliquaK inpertiamur R, inperitiamus dι̃ (corr. m. 2) P 25me#timurfaer.,)2r tanien si P corporum] seruorum Hcuniatmiis, recte? sit diuersa condicio, nobis tamen serui non sunt, sed eos et habemus et dicimus spiritu fratres, religione conseruos. diuitiae quoque non faciunt insignes, nisi quod possunt bonis operibus facere clariores. diuites sunt enim non quia diuitias habent, sed quia utuntur illis ad opera iustitiae, et qui pauperes uidentur, eo tamen diuites sunt, quia et non egent et nihil concupiscunt. cum igitur et liberi seruis et diuites pauperibus humilitate animi pares simus, aput deum tamen uirtute discernimur: tanto quisque sublimior est quanto iustior. si enim iustitia est parem se etiam minoribus facere, quamquam hoc ipso praecellit, quod se inferioribus coaequauit, tamen si non tantum quasi parem, sed etiam quasi minorem se gesserit, utique multo altiorem dignitatis gradum deo iudice consequetur. nam profecto in hac uita saeculari quoniam breuia et caduca sunt omnia, et praeferunt se alteris homines et de dignitate contendunt, quo nihil foedius, nihil adrogantius, nihil a sapientiae ratione submotius: rebus enim caelestibus contraria sunt ista uniuersa terrena. sicut enim sapientia hominum summa stultitia est aput deum, stultitia, ut docui, summa sapientia est, sic deo humilis et abiectus est qui fuerit conspicuus et sublimis in terra. nam ut taceam quod haec praesentia terrae bona, quibus magnus honos tribuitur, uirtuti contraria sunt 19 ut docui] c. 12, 3 ss. 14, 1 ss. AUCTORES 18] I Cor. 3, 19. BRHSPVJ 1 et om. P 2 spiritu\\' B* 3 nisi (isi in ras. ex u ? m. 3) B quos Bt, s. I. corr. B3 5 qui] quia IF (a del.) HVar n . 0 non] I, V 7 serui H 8 sumus HV tamen] autem B 9 et tanto RS iustior est (up. m. 3) B 10 patrem V etiam et B facere] facere debet R quam P 11 praecelleat S, praecellat P 12 paremquasi om. V 13 dignitatis P5 14 quouiam] quamquam Heumararms, in qua tamen Buenenmnnus 15 omnia OfH. B alteris] a litteris B hominis P 16 est foedius P a om. R, s. I. P sapientiiUi S7, sapienti P, sapientis V edd. 17 summotius RPV, semotius edd., remotius Walchius ista] omnia uel H 18 sicuti H 19 stultitia est apud deum om. RP stultia (ante ut) H summa om. B 20 est om. P si R et om. V 21 temwWna B\\' terra V 22 honor RPV uirtutis BPaf (s expunx. PU) et uigorem mentis eneruant, quae tandem potest firma esse nobilitas, quae opes, quae potentia, cum possit deus reges quoque ipsos inferiores etiam infimis facere? et ideo consulens nobis deus inter diuina praecepta illut praecipue posuit: qui se extollit, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur. cuius praecepti salubritas docet quod qui se aput homines planum fecerit humilemque praebuerit, hic aput deum praecellens et insignis habeatur. neque enim falsa est illa sententia quae aput Euripidem fertur in hunc modum: quae hic mala putantur, haec sunt in caelo bona. Exposui causam cur philosophi nec inuenire iustitiam nec defendere potuerunt: nunc redeo ad id quod intenderam. tarneades ergo, quoniam erant mfirma quae a philosophis adserebantur, sumpsit audaciam refellendi, quia refelli posse intellexit. eius disputationis summa haec fuit: iura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet uaria pro moribus, et aput eosdem pro temporibus saepe mutata, ius autem naturale esse nullum; omnes et homines et alias animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; proinde aut nullam esse iustitiam aut, si sit aliqua, summam esse stultitiam, quoniam sibi noceret alienis commodis consulens. et inferebat haec argumenta: omnibus populis qui florerent inperio et EPITOME c. 16] c. 50, 8; 51, 2. 15—450, 3] c. 51, 2 s. AUCTORES 4] Matth. 23, 12. 9] frg. 1100 inter dubia et spuria ap. Nauckium. § 2-4] Cic. de rep. (III 12, 21). BRHSPY] 1 eneruat S firma potest R firma] summa H 2 deus om. S 3 infirmis S 5 humilabitur R 6 cuius] quibus R 7 hominem H 8 elcellernls B3 9 euripidem IIH, euripydem BP, euripide S, euripiden V in om. P 10 que V 12 potuerint Hcumannus none pI, corr. P2 13 ero* (g er.) sic H adserebantur codd. recent. et edd., adferebantur (aff- RS) C; cf. pag. 453, 4 14 posse* B 15 dispositionis H fuit om. R 16 sancsisse B, sancxisse P pro] cP eras. H 17 et apud — temporibus s. I. P2 18 naturale esse nullum omnino, sed homines coni. Halmius (in ed. Cic.) cod. Monacensem Lact. (qui nullum omittit) secutus omnis Y omnes et] omne sed H 20 ferri (f ex t m. 2) P 23 flos erant B, florent V XVIIII. Laoi. 1. 29 Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si iusti uelint esse, hoc est si aliena restituant, ad casas esse redeundum et in egestate ac miseriis iacendum. tum omissis communibus ad propria ueniebat. bonus uir inquit si habeat seruum fugitiuum uel domum insalubrem ac pestilentem, quae uitia solus sciat, et ideo proscribat ut uendat, utrumne profitebitur fugitiuum se seruum uel pestilentem domum uendere an celabit emptorem? si profitebitur, bonus quidem, quia non fallet, sed tamen stultus iudicabitur, quia uel paruo uendet uel omnino non uendet; si celabit, erit quidem sapiens, quia rei consulet, sed idem malus, quia fallet. rursus si reperiat aliquem qui orichalcum se putet uendere, cum sit illut aurum, aut plumbum, cum sit argentum, tacebitne, ut id paruo emat, an indicabit, ut magno? stultum plane uidetur malle magno. unde intellegi uolebat et eum qui sit iustus ac bonus stultum esse et eum qui sapiens, malum, et tamen sine pernicie fieri posse ut sint homines paupertate contenti. transcendebat ergo ad maiora, m EPITOME 12-19] c. 51,4. 19-451, 16] c. 51, 5. • AUCTOBES § 5—13] Cic. de rep. (III 19, 29 ss.). B(G)BHSPVJ 1 poterentur RIHpI, corr. BiPi 2 hoc est om. P, hoc est hoc e V 3 et in egestate — iacendum om. P in egestate] necessitate V, sed cf. Epit. 51,3 ad casas et egestatem reuertentur cum BPY tum omissis] commissis H 4 ueniebant BH 5 habeAt (a in ras. ex 2 litt. m. 2) B fugitiurulm B 6 so*lus (1 ? er.) B perscribat (pro- Bl) B1 7 fugitium H se seruum codd. recent. et edd., cf. 5 et pag. 457, 21; se BBHV, se SI, ser uũ S1, om. P 9 profitebitur] profitebitur emptorem fugitiuum esse P fallit BH 10 uendit BI, corr. B3 11 celauit В-C, corr. m. 1 uel 2 celabit erit] celauerit P 12 rei] sibi in ras. ex rei ut uid. B1 fallit H rursum B 13 repperiat BBHP oricalchum H, auricalcum S, orichalchum P, oricalcum V 14 illu Sl, illud S* 15 ut] aut P emat (t add. m. 2) S an om. P 16 stultum — magno in inf. mg. Pl uideatur H a M[a]gn[o] unde incipit codicis G pag. lfXJ (51), cuius in uerss. 1-11 pleraque legi poterant 17 et] ut R, om. S uerba et eum — stultum esse bis, altera expunxit V 18 tamen sine pernicie om. P et tamen-contenti eicit Heumannus, sed cf. Epit. 51, 5 sed facile de damno est posse] potest B, [po ]teS(t) G 19 transcendreblat B* quibus nemo posset sine periculo uitae iustus esse. dicebat enim: nempe iustitia est hominem non occidere, alienum prorsus non attingere. quid ergo iustus faciet, si forte naufragium fecerit et aliquis inbecillior uiribus tabu lam ceperit? nonne illum tabula deturbabit, ut ipse conscendat eaque nixus euadat, maxime cum sit nullus medio mari testis? si sapiens est, faciet: ipsi enim pereundum est, nisi fecerit; si autem mori maluerit quam manus inferre alteri, iam iustus ille, sed (idem) stultus est, qui uitae suae non parcat, dum parcit alienae. item si acie suorum fusa hostes insequi coeperint, et iustus ille nanctus fuerit aliquem saucium equo insidentem, eine parcet, ut ipse occidatur, an deiciet ex equo, ut ipse hostem possit effugere? quod si fecerit, sapiens, sed idem malus, si non fecerit, iustus, sed idem stultus sit necesse est. ita ergo iustitiam cum in duas partes diuisisset, alteram ciuilem esse dicens, alteram naturalem, utramque subuertit, quod illa ciuilis sapientia sit quidem, sed iustitia non sit, naturalis autem illa iustitia sit quidem, sed non sit sapientia. arguta haec plane ac uenenata sunt et quae Marcus Tullius non potuerit refellere. nam cum faciat Laelium Furio respondentem pro EPITOME 20] c. 52, 1 acuta ista sane. B(G)RHSPV] 1 posset1 P1 iustus — nempe om. R dice(bat) B 2 nempe (p in ras. ex r ? m. 3) B iustitia. (m er.) B, iusti H 3 adtingere HY ergo ex enim PJ 4 naufrag+u (u ? post g er., u in ras. tx a? m. 2) B fecerit ex faceret P2 aliqui P inbeccillior B 5 tabula] tabulam R deturbauit R 7 (in) medio Otto faciet — pereundum est om.R 8 per eundem V 9 manus] malus Bx, corr. B1 iam iustus S, iam non est iustus B, iam non iustus RHPV; iam uero iustus edd. 10 idem addidi conl. 16; 456, 18; Epit. 51, 4. 5 est om. R parcet P 11 fuisa (exp. m. 2) P hostis (1 in ras. ex e m. 2) B, ostes H 12 ceperint (1 ras. ex e) S nacius R, naTcltus 2 fuerint P 14 deiciat V ostem H 17 alteram — alteram] unam ciuilem et alteram R 20 arguta] acuta Epit. 52,1 ab [Hajec plane incipit codicis G pag. 110 (52), cuttu in uerss. 1-8 pauca legi poterant 21 plane (e ex a) B; sane Epit. 52, 1 benenata G, uenetata H 29* iustitiaque dicentem, inrefutata haec tamquam foueam praetergressus est, ut uideatur idem Laelius non naturalem, quae in crimen stultitiae uenerat, sed illam ciuilem defendisse iustitiam, quam Furius sapientiam quidem esse concesserat, sed iniustam. Quod ad praesentem disputationem pertinebat ostendi quomodo iustitia similitudinem stultitiae gerat, ut adpareat non sine causa decipi eos qui putant nostrae religionis homines stultos esse, qui talia facere uideantur qualia ille proposuit. nunc maius a me exigi sentio, ut ostendam quare iustitiam deus stultitiae specie conuolutam ei oculis hominum uoluerit auferre, si prius Furio respondero, quia parum plene respondit Laelius. qui profecto licet sapiens fuerit, ut uocabatur, patrocinari tamen uerae iustitiae nullo modo poterat, quia caput ipsum fontemque iustitiae non tenebat. nobis autem facilior est ista defensio, quibus caelesti beneficio familiaris est ac penitus nota iustitia quique illam non nomine, sed re nouimus. nam Plato et Aristoteles honesta quidem uoluntate iustitiam defendere cupierunt effecissentque aliquid, si conatus eorum bonos, si eloquentiam, si uirtutem ingenii diuinarum quoque rerum doctrina iuuisset. itaque opus illorum inane atque inutile iacuit nec cuiquam hominum persuadere potuerunt ut eorum praescripto uiueret, quia fundamentum a caelo EPITOME c. 17] c. 52, 1-5. <5] c. 52, 1. 9-453, 9] c. 52, 1 sed - possumus. 17-45.\\'3, 1] c. 50,5. AUCTORES § 4] cf. Cic. de rep. III 8. BRHSPVJ 1 inrefutata haec tamquam ( et - m. 1 uel 2, sed nunc erasa) foueam1 (s. I. m. 3) B in,rejfutata S2 2 in crimen] incrementum BI, incrimentum B3 3 stultitiaC (e s. /. ex alia littera am.2 scripta corr. m. 3) B 4 quam] quam quidem (quidem post sap. non dee-st) H quidem esse sapientiam R consenserat H iniustitiam V 6 iustititia (~ er.) V stultitiae similitudinem II generat R adpareat B, appareat cett. 8 qmalia (i er.) H 10 deum B1, corr. B* tt speciem B conuoMam (a er., u mId. m. 2) V 11 plane Bl, corr. B* 12 fuerat BI, corr. Bs 13 quia V, qui cett. H fontem qui V 16 quique] que B1, qui corr. B3 17 hOlleshe fa er.) H uoluntatem P 18 cupiuerunt lIS, cupiwerunt P2 ef\\'fecissentque B3 si om. H 19 post uirtutem s. I. animi et B3 20 iuuisset (alt. u in ras. ex ss ? tn. 2) B 22 an <ex) eorum ? perscripto f-bto R) RP uiuerent BH a] e B disciplina illa non habuit. nostrum opus certius sit necesse est, quos deus docuit. illi enim depingebant uerbis et imaginabantur iustitiam quae in conspectu non erat, nec praesentibus exemplis confirmare poterant quae adserebant. responderi enim posset ab audientibus non posse ita uiui, sicut illi sua disputatione praescriberent, adeo ut nulli adhuc extiterint qui id genus uitae sequerentur. nos autem non uerbis modo, sed etiam exemplis ex uero petitis uera esse quae a nobis dicuntur ostendimus. sensit igitur Carneades quae sit natura iustitiae, nisi quod parum alte perspexit stultitiam [non] ... esse: quamquam intellegere mihi uideor qua mente id fecerit. non enim uere existimauit eum stultum esse qui iustus est, sed cum sciret non esse et rationem tamen cur ita uideretur non conprehenderet, uoluit ostendere latere in abdito ueritatem, ut decretum disciplinae suae tueretur, cuius summa sententia est nihil percipi posse. uideamus ergo utrumne iustitia foedus aliquod habere cum stultitia possit. iustus inquit si aut ecum saucio aut tabulam naufrago non ademerit, ut ipse animam suam liberet, stultus est. primum omnium nego ullo modo fieri posse ut homini, qui quidem uere iustus EPITOME 16 - 18] c. 52,5. AUCTOBES 17] ef. supra c. 16, 10. BRHSPVJ 2 quod BV do*uit (l er., c add. m.2) V depingiiebant H 3 non erat bis, alt. expunxit V 4 adserebant llV, auferebant BI, adferebant (aff- BS) IPRSP 5 possit. H sicutj quemadmodum R 6 ads (\" er.) V athuc B qu\\'iid B7, quid R, quid id (cxp. m. 2) P 7 sequerewtur B\"1 modo uerbis SP, sed etiam bis, alt. eras. S 8 uero] uro (i. e. uestro) S 10 quordpalrum ln paruum H a te H, alta S, alt (i. e. alter) P prospexit S; intercidisse dicens uel sim. aut ante esse (fori. uoce non ab interpolatore superseripta expulsum) aut post secutus Schoettium et Thilonem statui maxime propter fecerit 11; an perspi(ciens di iit? stultitia B non eieci Heumannum eam pro non scribentem secuim est B quamquam] quam B 12 uere om. B existimauerit V eum] eum uero B est sed I esset BH 13 et eras. B ratione (- m. 2) S tamen om. B ita in mg. m. 1 uel 2 S uideatur B conprehendere B 14 vujoluit B7 latere om.P 16 posse percipi H ergo** B 17 aliquit B, aliquid H 18 eCllmR, ∗equum (a er., u add. m. 2) B, cum HV, equum S, equum ex euuum P tabula R naufrag*o (i er.) B, naufragiOj 82 19 suam om. R 20 nullo H. sit, eiusmodi casus eueniat, quia iustus neque cuiquam nato inimicus est neque quicquam omnino adpetit alienum. cur enim nauiget aut quid petat ex aliena terra cui sufficiat sua? cur autem belligeret ac se alienis furoribus misceat in cuius animo pax cum hominibus perpetua uerseturr scilicet peregrinis mercibus aut humano sanguine delectabitur qui nec lucrum sciat adpetere, cui sufficiat uictus, et non modo ipse caedem facere, sed interesse facientibus ac spectare ducat nefas. sed omitto ista, quoniam fieri potest ut uel inuitus ad haec subeunda cogatur. adeone ergo iustitiam, 0 Furi uel potius 0 Carneade, cuius est illa omnis oratio, tam inanem, tam superuacuam tamque contemptam deo putas, ut nihil possit nihilque habeat in sese quod ad custodiam sui ualeat? sed uidelicet qui sacramentum hominis ignorant ideoque ad hanc temporalem uitam referunt omnia, quanta sit uis iustitiae scire non possunt. nam et cum de uirtute disputant, quamuis intellegant aerumnis ac miseriis esse plenissimam, tamen expetendam esse aiunt sua causa: eius enim praemia, quae sunt aeterna et inmortalia, nullo modo uident. sic rebus omnibus ad hanc praesentem uitam relatis uirtutem plane ad stultitiam redigunt, siquidem tantos huius uitae labores frustra et inaniter suscipit sed haec alio loco plenius, interim de iustitia, ut coepimus: cuius tanta uis est, ut cum oculos in caelum sustulerit, a deo mereatur omnia. recte igitur Flaccus tantam esse dixit innocentiae uim, ut ad tutelam sui non egeat nec armis nec uiribus, quacumque iter fecerit: 22 alio loco] c. 18, 4 ss. B(G)BHSPVJ 1 sit] s sic R 2 iniquus P ne P 3 sufficiat scripsi, sufficit C 4 belligerffit P, a expunx. p2 5 uersatur S1 6 ne* (c er.) B ne plucrum H 7 sufficiat H, sufficit cett. 8 ac] ab R aicsjpectaire S1 10 a dõ. Ne V ergo] igitur P o P, o V furii RPY o P, ó V 11 carneadae R, carneades V 12 putas] putas esse R 13 sese* (d er.) B ad om. P 14 qui] quia BH 15 reperunt Bx, corr. B1 et quanta RS 17 tam R 19 hinc fere incepit codicis G pag. 111 (173), cuius itł uerss. 24. 25. 31 perpauca, legi poterant 20 relati B uirtute H sane H 21 siquid H 22 loco om. R 23 est] tej S1 24 innocentilęJ S1 25 uis S\\' suam sui V uirtutibus H integer uitae scelerisque purus non eget Mauris iaculis nec arcu nec uenenatis grauida sagittis, Fusce, pharetra, siue per Syrtis iter aestuosas siue facturus per inhospitalem Caucasum uel quae loca fabulosus lambit Hydaspes. non potest ergo fieri quin hominem iustum inter discrimina tempestatum atque bellorum caelestis tutela custodiat ac non, etiamsi cum parricidis et nocentibus nauiget, aut malis quoque parcatur, ut una iusta et innocens anima liberetur, aut certe pereuntibus ceteris sola seruetur. sed concedamus posse fieri quod proponit philosophus: quid ergo iustus faciet, si nactus fuerit aut in equo saucium aut in tabula naufragum? non inuitus confiteor: morietur potius quam occidat. nec ideo tamen iustitia, quod est singulare hominis bonum, stultitiae nomen accipiet. quid enim melius, quid carius esse homini debet quam innocentia? quae utique tanto perfectior sit necesse est, quanto illam perduxeris ad extremum morique malueris, ne quid de innocentiae ratione minuatur. stultitia est inquit EPITOME 14—456, 1] c. 52, 5. 18 s.. (innocentia)] cf. c. 55, 4. AUCTORES 1 ss.] carm. I 22,1 ss. 21 s.] cf. supra c. 16,10. B(G)BHSPVJ 1 integra* (s er.) B, interger H puras BI, pura B1 2 egeat H iaculis\\' (ut distinctio) B artu V 4 Fusce] fuisse B, fugare R, fuscae H prhlaretra\\' (b m. 2) B, faretra cett. 5 syrtes P aestuosas\\' B 6 siM# B2 inhospitale fe in ras. ex 3 uel 4 litt. m. 2) S, inhospitalem (h tx d) P 7 caucasum\\' B uelquwe B1, uel que S fabuloafs et a m. 2) S slabitti BI, labit** B7, ambit H lambithy daspes V hidaspes S 10 caelestes P 11 parricid*is B 12 pascatur Bl, corr. B3, paccatur V anima etinnocens S 13 soluswerueturB\\' 14 evgo S3 nactus BRH, nanctus PV, navtus 82 15 aequo B?THarP 16 occidat B, occidet cett. tamen om. B 17 iustitia* (m er.) B singulari Bx, corr. B2 hominirsl B3, hominib: H 18 hinc fere incepit codicis G pag. 112 (174), in qua nihil tegi poterat 19 quae (e add. m. 3) B rtantol B3 sit] est Bl, corr. B3 post est 8. I. dici add. B7, sed nunc erasum 20 tquantoiillam B3 perdmerit HPl, t in s corr. P3 nequit B 21 muniatur yac: alienae animae parcere cum pernicie suae. num etiam pro amicitia perire stultum iudicabis? quid ergo illi familiares Pythagorei laudantur a uobis, quorum alter se tyranno uadem mortis pro altero dedit, alter ad praestitutum tempus, cum iam sponsor eius duceretur, praesentiam sui fecit eumque interuentu suo liberauit? quorum uirtus in tanta gloria non haberetur, quod alter pro amico, alter etiam pro fide mori uoluit, si stulti putarentur. denique ob hanc ipsam uirtutem tyrannus iis gratiam rettulit utrumque seruando et hominis crudelissimi natura mutata est. quin etiam deprecatus esse dicitur ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tamquam stultos, sed tamquam bonos et sapientes uiros. itaque non uideo quare, cum pro amicitia et fide mori summa gloria conputetur, non etiam pro innocentia perire sit homini gloriosum. ergo stultissimi sunt qui nobis crimini dant mori uelle pro deo, cum ipsi eum qui pro homine mori uoluit, in caelum summis laudibus tollant. denique, ut concludam disputationem, non posse eundem iustum esse ac stultum, eundem sapientem et iniustum docet ipsa ratio. qui enim stultus est, quid sit iustum ac bonum nescit et ideo semper peccat. ducitur enim quasi captiuus a uitiis nec resistere ullo modo potest, quia caret uirtute, quam nescit. iustus autem ab omni se peccato abstinet, quod aliter facere non potest quam si habeat recti prauique notitiam. rectum EPITOME 17-458, 8] c. 52, 1-4.. AUCTORES 1-11] cf. Valer. Max. IV 7, ext. 1. BRHSP(-2)V] 1 perniciae B, parniciae R, pernitiae PY sua RH num] siue S 2 amicitia] amico ita R iudicabit Y, iudicabitur edd. ab amicitia peri codex P in eadem pagina statim transilit ad iterba c. 20,12 etiam mimos agi 3 pyphagore H, spythagorei V 4 mortis] tfe1 mortis fiñl S7 alter] ad ut uid. SI, ajfc (i. e. alter) S7 praestitutum] praestitit utrum H 5 praestantiam Y 0 habetur R 7 quod] cum V edd. maluit H 8 ipsa uirtutn (duo ~ m. 2) S 9 iis R, his BSH, is V retulit SV utramque H seruuando H credelissimi Var 10 qui R 14 homini sit B 15 stultissimi sunt] stultissimi\\' (i. e. -mis) S crimina Ryar. cum] qui S 16 uoluit mori V laudant tollantii 18 iustum — sapientem om. V iustum] sapientem R eundemque S sapieutem et iniustum] insipientem et iustum R 19 qui] quis R quit. B, qui quid R 22 omłni (1 er.) V 23 non] numquam H quam si] nisi H aurem discernere a prauo quis potest nisi sapiens? ita fit ut numquam possit iustus esse qui stultus est, neque sapiens qui fuerit iniustus. quod si est uerissimum, manifestum est eum qui aut naufrago tabulam aut ecum saucio non ademerit stultum non esse, quia haec facere peccatum est, a quo se sapiens abstinet. uideri tamen et ipse confiteor per hominum errorem ignorantium cuiusque rei proprietatem. itaque omnis haec quaestio non tam argumentis quam definitione dissoluitur. stultitia igitur est in factis dictisque per ignorantiam recti ac boni erratio. ergo stultus non est qui ne sibi quidem parcit, dum ne noceat alteri, quod est malum. quod quidem nobis et ratio et ueritas ipsa praescribit. in omnibus enim uidemus animalibus, quia sapientia carent, conciliatricem sui esse naturam. nocent igitur aliis, ut sibi prosint: nesciunt enim quia malum est nocere. homo uero quia scientiam boni ac mali habet, abstinet se a nocendo etiam cum incommodo suo, quod animal inrationale facere non potest, et ideo inter summas hominis uirtutes innocentia numeratur. quibus rebus apparet sapientissimum esse qui mauult, perire ne noceat, ut id officium quo a mutis discernitur seruet. nam qui uendentis errorem non redarguit, ut aurum paruo emat, aut qui non profitetur fugitiuum seruum uel pestilentem se domum uendere lucro et commodo suo consulens, non est ille sapiens, ut Carneades uideri uolebat, sed callidus et astutus. calliditas autem et astutia in mutis quoque animalibus sunt, uel cum insidiantur aliis et dolo capiunt, ut deuorent, uel cum insidias aliorum uario genere EPITOME 17 s. (innocentia)] c. 55, 4. BRHSV7 2 esse iustus S 4 naufrag*o (1 er.) B ecum RV, eqwum B2, equum (a er.) H, equum S sauciato H 7 omnis om. S 9 igitur] ergo B facjtis J33 uictisque B\\', corr. By, dictisque omnibus R 10 ienratio B3, erratior H loarcit - quod quidem om. V 11 dummodo ne H 12 prelr*scribit ex prescribit. B3, perscribit R 13 consiliatricem B 15 uero] enim H qui BH 16 nocencendo R incommodo] in modo S 18 numeraratur R 19 mauul\\'t\\' H2 20 multis B\\'.T H errore H 22 se seruum H uel] aut B se hic om. II uero BI, \\'11uero B3 24 astutia* (s er.) H 25 quoque] quidem B 26 rut1 V2 insidia H deludunt (e ex i m. 2) R. deludunt, sapientia uero in hominem solum cadit. sapientia est enim intellegentia uel ad bonum rectumque faciendum uel ad abstinentiam dictorum factorumque inproborum. lucro autem numquam sapiens studet, quia bona haec terrena contemnit, nec quemquam falli patitur, quia boni uiri officium est errores hominum corrigere eosque in uiam reducere, siquidem socialis est hominis ac benefica natura, quo solo cognationem cum deo habet. Sed nimirum haec causa efficit ut stultus esse uideatur qui egere aut mori malit quam noceat uel eripiat aliquid alteri, quod hominem morte deleri putant. ex qua persuasione omnes cum uulgi tum etiam philosophorum nascuntur errores. si enim post mortem nihil sumus, profecto stultissimi est hominis non huic uitae consulere, ut sit quam diutina et commodis omnibus plena. quod qui faciet, a iustitiae regula discedat necesse est. si autem superest homini uita melior et longior, quod et philosophorum magnorum argumentis et uatum responsis et prophetarum diuinis uocibus discimus, hanc praesentem cum bonis suis contemnere sapientis est, cuius omnis iactura inmortalitate pensatur. aput Ciceronem idem ille iustitiae defensor Laelius uult inquit paene uirtus honorem nec est uirtutis ulla alia merces. est plane et quidem uirtute dignissima, quam tu, Laeli, numquam poteras EPITOME 9-20] c. 52, 6 s. AUCTORES §4—8] de rep. (III 28,40). EXPILATOBES § 2 s.] Lucifer pag. 302, 6-15. BRHSVJ 1 homine (~ m. 2) V 2 faciendum om. S ad om. H, s. I. Y m. 1 uel 2 3 abstinentia H 5 falli patitur] fallit potius H 6 redducere H 10 quia B mori big R 11 putent B 12 tum (ante uulgi), t ex c m. 2 S 14 est] esset Bl, corr. B3, om. Y diuturna R, diutina etiam Lucifer pag. 302, 9 15 quod] quodsi S 17 longior] longiore longiore H 18 uatum] tantis uatum B 19 cum bonis suis Lucifer 302,13 20 jacitura B* mortalitate Bl, immortalitate B3, imraortalitate SI, - del. S7 21 Uutt H, uult (tpostea add. m. 1) S paene] poena et B; plane H edd., sed fort. eproximo est plane ortum est 22 nec est om. R, necesse est H illa R 23 et om. B tute H quamtujlse linu qua poteras (lineolas ante 1 add. et 1 ras. ex c uel t corr. m. 2) Y suspicari: nihil enim diuinarum noueras litterarum. quam tamen illa inquit accipit facile, exigit non acerbe. erras uehementer, si putas ab homine praemium solui posse uirtuti, cum ipse alio loco uerissime dixeris: huic tu uiro quas diuitias obicies? quae imperia? quae regna? qui ista putat humana, sua bona diuina iudicat. quis ergo te sapientem, Laeli, putet, cum ipse tibi loquare contraria et paulo post uirtuti adimas quae dedisti? sed uidelicet ignorantia ueri facit incertam labantemque sententiam. deinde quid adiungis? sed si aut ingrati uniuersi aut inuidi multi aut inimici potentes suis uirtutem praemiis spoliant, — o quam fragilem, quam inanem uirtutem induxisti, si spoliari praemio suo potest! quae si bona sua diuina iudicat, ut aiebas, qui possunt existere tam ingrati, tam inuidi, tam potentes, qui uirtutem spoliare ualeant iis bonis quae fuerint in eam conlata diuinitus? — ne illa se inquit multis solaciis oblectat maximeque suo decore se ipsa sustentat. quibus solaciis? quo decore? cum in crimen saepe ueniat et in poenam decor ille uertatur. quid enim, si, ut Furius dicebat, rapiatur uexetur exterminetur egeat, auferantur ei manus, effodiantur oculi, damnetur uinciatur EPITOME 16—460, 20. 461, 8-12] c. 52, 7-9. AUCTORES 19 ss.] cf. supra c. 12, 5. EXPILATORES 15 s.] Lucifer pag. 303,8 s. 20-460,1] idem pag. 303, 9-11. B(—12)RHSV] 2 accipiat S, accepit V 3 posse om. V 4 uirtute RH 6 qijis V 7 te om. R laelii sapientem R sapientissimum B cum om. H 8 quaE H 9 labentemque (sed pr. e ex a ut uid. m. 3 B) BH sententiam] faciam R quod V adiunges H 10 ingrati] ignorant BI, corr.B3 11 a***ut (Tii er.) B inimi\\'ci\\' B2 12 quam.. (ante inanem) B a quam * * codex B in eadem pagina transilit ad pag. 460, 23 catur et si filius, partem quae intercidit in mg. super. et inf. add. man. 3; cuius partis scripturae discrepantes ut nullius momenti in conlatione non descriptae sunt si spoliari] ispoliari H 14 aiebat R existere] ezi S 15 uirtute H iis R, his HSV Lucifer pag. 303, 9 16 rseJ V inquit] quidem H 17 sustentat* S 18 quo] que S 19 poenam] poenam saepe R 20 neietur rapiatur supra pag. 437,17, sed cf. Zwt/er. pag. 303,9 rapis nos, uexas (sic pro negas scnbendum) exterminetur uexetur R. uratur, miseris etiam modis necetur. perdetne suum praemium uirtus aut potius peribit ipsa? minime, sed et mercedem suam deo iudice accipiet et uiuet ac semper uigebit. quae si tollas, nihil potest in uita hominum tam inutile. tam stultum uideri esse quam uirtus: cuius naturalis bonitas et honestas docere nos potest animam non esse mortalem diuinumque illi a deo praemium constitutum. sed idcirco uirtutem ipsam deus sub persona stultitiae uoluit esse celatam, ut mysterium ueritatis ac religionis suae esset arcanum, ut has religiones sapientiamque terrenam extollentem se altius sibique multum placentem uanitatis errorisque damnaret, ut proposita denique difficultate angustissimus trames ad immortalitatis praemium sublime perduceret. Docui, ut opinor, cur populus noster aput stultos stultus habeatur. nam cruciari atque interfici malle quam tura tribus digitis conprehensa in focum iacere tam ineptum uidetur quam in periculo uitae alterius animam magis curare quam suam. nesciunt enim quantum sit nefas adorare aliud praeterquam deum, qui condidit caelum atque terram, qui humanum genus finxit inspirauit luce donauit. quodsi seruorum nequissimus habetur qui dominum suum fuga deseruit isque uerberibus et uinculis et ergastulo et cruce et omni malo dignissimus iudicatur, et si filius eodem modo perditus atque inpius existimatur qui patrem suum dereliquit ne illi obsequatur, ob eamque EPITOME 20—461,12] c. 51,1 (quam deum — obtemperare); 54,4. EXPILATORES 11-13] Lucifer pag. 303, 14 s. . B(a 23)RHSV] 2 aut C, an edd. 4 potest] potest esse R (tuncm esse post uideri repetit) 6 animam] omia S 10 altus S 11 damnaret — denique om. R damnare H 12 angustissimos tramites H; per angustissimos (nos add. Heumanntis) tramites edd., sed angustissimus trames etiam Lucifer pag. 303,14 ad id mortalitatis II 13 sublimiter duceret fort. Lueifer pag. 303, 15 legit 14 dor-ui* (t er.) H opin*or (i er.) V apud HSV 15 habebatur H malM 11, om. S 16 iactare H 19 qui (ante humanum) ras. ex qua S 20 fiiit S lucem H 21 deseruit R, \\' deserit HSV 22 et omni HS, omni R, omnique V 23 a catur et si filius contintuúur BI, cf. ad pag. 459, 12 si om. H 24 dereliquit V, derelinquit H, derelinquit f-id S) RS causam dignus putatur qui sit exheres et cuius nomen in perpetuum de familia deleatur, quanto magis qui deum deserit, in quem duo uocabula domini et patris aeque ueneranda conueniunt? nam ille qui seruum pretio conparat, quid in eum beneficii confert praeter alimenta, quae illi utilitatis suae gratia subministrat? et qui filium generat, non habet in potestate ut concipiatur, ut nascatur, ut uiuat: unde apparet non esse illum patrem, sed tantummodo generandi ministrum. quibus ergo suppliciis dignus est desertor eius qui et dominus uerus et pater est, nisi quae deus ipse constituit, qui spiritibus iniustis aeternum parauit ignem, quod ipse per uates suos inpiis ac rebellibus comminatur?. Discant igitur et suarum et alienarum interfectores animarum quam inexpiabile facinus admittant, primum quod se. ipsos iugulant perditissimis daemonibus seruiendo, quos deus in aeterna supplicia damnauit, deinde quod nec ab aliis deum coli patiuntur, sed auertere homines ad mortifera sacra contendunt nitunturque summa diligentia ne qua sit anima incolumis in terra quae saluo statu suo spectet in caelum. quid aliut dicam quam miseros qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque condicionem neque originem neque nomina neque rationem sciunt, sed inhaerente persuasione uulgari libenter errant et stultitiae suae fauent. a quibus si persuasionis eius rationem requiras, EPITOME c. 19, 1-24] c. 48. 24—462, 10] c. 50, 1 s. EXPILATOEES §2] Lucifer 303, 31 — 304,2. BBHSVj 5 beneficium ut uid. B1, corr. B3 6 sumrainistrat R an num — uiuat? scribendum ? 10 quae om. B1, detis ipse \\'quae\\' corr. B3, t que (- m. 2) S spiriHlibus (ta cr., t add. m.2) V 11 uatos V 16 aeterna* (m er.) H subplicia H damnabit H 17 aduertere jR 18 nituuturqu*e (a er.) B incolomis HV 19 quae (ae in ras. ex 1 litt. m. 3) B, q (i. e. qui) S salua V 21 un pareant ? cf. Lucifer. pag. 303, 31 quid aliud dicam quam miserum qui — pareas deosese (tert. e ex i ?) sopinantur sic V opinatur H 22 rationes B herente B, sed inhaerente cordi tuo persuasione tua sacrilega Lucifer pag. 304, 1 23 errent B 24 a**quibus (li er.) B si] qui si H, om. S nulla B nullam possint reddere, sed ad maiorum iudicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probauerint, illi scierint quid esset optimum, seque ipsos sensibus spoliant, ratione abdicant, dum alienis erroribus credunt. sic inpiicati rerum omnium ignorantia nec se nec deos suos norunt. atque utinam soli errare, soli desipere uellent ! alios etiam in consortium mali sui rapiunt quasi habituri solacium de perditione multorum. sed haec ipsa ignoratio efficit ut in persequendis sapientibus tam mali sint fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem uelle reuocare. num igitur hoc sermone aut aliqua ratione reddita facere nituntur? minime, sed ui atque tormentis. o mira et caeca dementia! in iis putatur mala mens esse qui fidem seruare conantur, in carnificibus autem bona! in iisne mala mens est qui contra ius humanitatis, contra fas omne lacerantur, an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocentium, quae nec saeuissimi latrones nec iratissimi hostes nec immanissimi barbari aliquando fecerunt? adeone etiam sibi mentiuntur, ut uicissim boni ac mali nomina transferant et inmutent? quid ergo non diem noctem uocant, solem tenebras? alioquin eadem inpudentia est bonis malorum nomen imponere, sapientibus stultorum, iustis inpiorum: quin immo si qua illis EPITOME 10 s.] c. 48, 6. 12-20] c. 48,7; 49,6 s. (et (dum) hanc aduersu» eqs.); 52,1. 13-21] c. 50, 4. EXPLLATOBES 5 s. (atque — rapiunt)] Lucifer pag. 304, 3—5. BRHSV] 1 possunt H malorum B3 (maiorum Bx) S confugiunt Hype, alt. u ex a V1 3 ratione addicant S 4 implicanti S 6 desipere (i ras. ex u) H supra etiam uox erasa, V consortio SVac nos etiam in consortium malorum tuorum rapere conarisLuciferpag.304,4 8 ignorantia V edd. conl. 4 9 fingantque S, finguntque cett. setfllis B2 10 na S 11 sed ui] sedi V 12 iis edd., his C; an iisne ? 13 in (ante carnificibus) om. B in (ante iisDe) om. B iisne edd., hisne C 14 contra ius] contrarius Y alt. contra] qui contra R 15 an** (ti? er.) V iis edd., his C 16 nec (ante immanissimi) om. R 17 adeone] odio nec B, adone* fc ? er.) V 18 uicissim] licessint B1, in ras. corr. B3 ac] aut B transferat B 19 uiderediemnon Bt, iion B7, \\'q\\'uidergro non1 diemiion B3 tenebras] tenebras noctem Bx, post noctem 8. I. diem add. B2, noctem expunx. et diem eras. B3 20 alioquin eadem om. R noimen B2 21 inpiorum] inferiorum Bx, corr. B1 fiducia est uel in philosophia uel in eloquentia, arment se ac refellant haec nostra, si possunt, congrediantur comminus et singula quaeque discutiant. decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne si nostra inualuerint, ut cottidie inualescunt, cum delubris ac ludibriis suis deserantur. et quoniam ui nihil possunt — augetur enim religio dei quanto magis premitur —, oratione potius et hortamentis agant. procedant in medium pontifices seu minores seu maximi, flamines augures, item reges sacrificuli quique sunt sacerdotes et antistites religionum, conuocent nos ad contionem, cohortentur ad suscipiendos cultus deorum, persuadeant multos esse quorum numine ac prouidentia regantur omnia, ostendant origines et initia sacrorum ac deorum quomodo sint mortalibus tradita, qui fons, quae ratio sit explicent, proferant quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se uelint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat: quae omnia non adseueratione propria — nec enim ualet quicquam mortalis hominis auctoritas — sed diuinis aliquibus testimoniis confirment, sicuti nos facimus. non est opus ui et iniuria, quia religio cogi non potest, uerbis potius quam uerberibus res agenda est, ut sit uoluntas. destringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum uera est, adseratur. parati sumus EPITOME 19-21] c. 48, c. 7 (uerbis, sed uerberibus); o. 49, 1 s. AUCTORES 20] cf. Tertull. ad Scap. c. 2 (I pag. 540): sed nec religionis est cogere religionem. BRHSVJ 1 in (ante eloquentia) om. H se ac — possunt] se ac malosofia uelin eloquentia si possunt sic R 2 cominus S 4 deorum om. H ne] ni B inualueriwt B3 5 suis ac ludibriis H *a*c (h et e er.) B suis (pr. s add. m. 2) S iefe B3 6 ui om. Bl, sui 8. I. B3 7 ratione H edd. Ifortamentis B* uacant B\\', *agant B9 precedant H, procedunt V 8 seu] eu 8\\', eo% (i.e. -rum) S7 minoris V augeres V 9 reges] res H, regres (up. m. 2) V sacrificuli edd., sacrifi***coli (cio er.) B, sacrificoli RHS, sacricoli V sunt] s eras. S antistites (pr. i ras. ex e) H 10 reuocent R cofrortentur (h m. 2) nos B 11 nomine H 13 sirnlt B1 14 ratio] origo R poenam, sed m del. R 15 uellint H 16 illi Bl (corr. B7) R non om.S 17 uale*t (n er.) B quid****quam (quem er.) B mortales homines Bl, corr. B2 21 uolun*tas (p er.) B; an uoluntaria (cf. pag. 465, 20; Epit. 49,2)? uolunta<ti)s lIartelius; cf. Buenemannum distringant B audire, si doceant: tacentibus certe nihil credimus, sicut ne saeuientibus quidem cedimus. imitentur nos, ut rationem rei totius exponant: nos enim non inlicimus, ut ipsi obiectant, sed docemus probamus ostendimus. itaque nemo a nobis retinetur inuitus — inutilis est enim deo qui deuotione ac fide caret — et tam nemo discedit ipsa ueritate retinente. doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia ueritatis est, loquantur hiscant, audeant inquam disputare nobiscum aliquid eiusmodi: iam profecto ab aniculis quas contemnunt et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur. cum enim sint peritissimi deorumque progeniem et res gestas et imperia et interitus et sepulcra de libris nouerint ipsosque ritus quibus sunt initiati uel ex rebus gestis hominum uel ex casibus uel etiam ex mortibus natos sciant, incredibilis dementia est deos putare quos fuisse mortales negare non audeant: uel si tam inpudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia conuincant. sciant igitur ex hoc ipso quantum intersit inter uerum atque falsum, quando ipsi cum sint eloquentes, persuadere non possunt, inperiti ac rudes possunt, quia res ipsa et ueritas loquitur. quid ergo saeuiunt? ut stultitiam suam dum minuere uolunt augeant. longe diuersa sunt carnificina et pietas nec potest EPITUME 22 s.] c. 49, 6 (carnificinam — pios). EXPILATOMES § 16] Lucifer pag. 3U6, 15-2\\'2. B(G)liHSV] 2 credimus V 3 totius rei H, rei . p • totius S iuligimus V oblectant R 4 post itaque s. I. ueq, S1 6 retineredocuisti ut uid. Bl, retinentedoceantisti1 B3 7 ueritati\\'s B2 discant BH, idiscant R2 10 stultitia] iustitia R sint om. H hinc fere incepit codicis G pag.113 (175), in qua nihil legi poterat 11 progenie H 12 nouerunt, B ritus] hiatus ut uid. BJ, in ras. corr. B3 13 inhiati BJ, corr. B3 14 moribus BY amentia R 15 tamen B 16 inprudentes B 17 coarguent H conuincent H 18 ex] uel ex RS edd., sed cf. Lucifer. pag. 306, 15 scias itaque ex hoc ipso et sujrra pag. 417,21; 438,21; 430,15 hoc om. B atque] et HV, sed cf. Lucifer. quantum intersit inter uerum atque falsum 19 an (tameD) persuadere ex Lucifero? notU (s er.)B 20 inperiti ac rudes possunt in inf. mg. 1P etJ ac H, sed cf. Lucifer. an fort. locuutur ex loquautur Luciferi? 21 rutl B3 stultitiaquando lJl, stultitiaquamduto1 corr. et supra aqu littcras aliquas nunc erasas add.B2, stultitiamsuamdum B3 mlueruntBl(corr.B3)H 22 audeant BI, corr. B3 carnifices*et ex carnificesnec B\\', carnificinaet B3 aut ueritas cum ui aut iustitia cum crudelitate coniungi. sed merito non audent de rebus quicquam docere diuinis, ne et a nostris derideantur et a suis deserantur. nam fere uulgus, cui simplex incorruptumque iudicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit aliutque uerius quod colat quaeret. hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ne sciat populus quid colat. cum autem nos in eorum doctrinis uersemur, cur nobis aut non credunt, qui utrumque nouimus, aut inuident, quia falsis uera praetulimus? \\'sed defendenda sunt\\' inquiunt \\'suscepta publice sacra: o quam honesta uoluntate miseri errant! sentiunt enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamque summa ui oportere defendi, sed ut in ipsa religione sic in defensionis genere falluntur. defendenda enim religio est non occidendo sed moriendo, non saeuitia sed patientia, non scelere sed fide: illa enim malorum sunt, haec bonorum, et necesse est bonum in religione uersari, non malum. nam si sanguine, si tormentis, si malo religionem defendere uelis, iam non defendetur illa, sed polluetur atque uiolabitur. nihil est enim tam uoluntarium quam religio, in qua si animus sacrificantis auersus est, iam sublata, iam nulla est. recta igitur EPITOME 10] e. 48,1. 14-21]c.48,6(sidiiseqs.). 19-21]c.49,2. AUCTOBES 6] Verg. Aen. III 112. EXPILATORES 11-15 (o quam — moriendo)] Lucifer pag. 307, 15-19. B(G)RHSV] 1 credelitate V coniugi V 2 et — et] aut - aut R 3 diserentur H, deserant V fere ex fuera ut uid. B3 euulgus B 4 incorruptumrquel B2 cumiseria BI, cumiseria B2, simystieria B3 cognoscant Bx, alt. n del. B3 5 memoriam S, memoria cett. damnauit Bt (corr. B2) S 6 quaerit B sacrisiu**sti / (i in sti add. m. 3, post 2 uel 3 litt. er.) tu (t add. m. 3) ******tasunt B instituta sunt] institutas S 9 \\'iffuident B3 hinc fere incepit codicis G pag. 114 (176), cuius in uerss. 19 - 21 perpauca legi poterant 10 publica B 11 0 om. H honesta* fm ? er.) B uoluptate B\\', corr. B3 12 praestatius H 14 defensionis (alt. i in ras. ex e ? m. 3) B est enim religio R 16 scelere ex fidere ut uid. V2 sint H 17 bonum] bonorum B maloru ex malum B2 19 defenditur B luitur atque uiolatur B uolabitur H. 21 nulla] supplicatio nulla B IVnU. Lact. 1. 30 ratio est ut religionem patientia uel morte defendas; in quo fides conseruata et ipsi deo grata est et religioni addit auctoritatem. nam si is qui m hac terrestri militia regi suo fidem seruat in aliquo egregio facinore, si post uixerit, (et) acceptior fit et carior, si perierit, summam consequitur gloriam, quod pro duce suo morte occubuerit, quanto magis imperatori omnium deo fides seruanda est, qui non tantum uiuentibus, sed etiam mortuis praemium potest uirtutis exsoluere? igitur dei cultus, quoniam - militiae caelestis est, deuotionem maximam fidemque desiderat. quomodo enim deus aut amabit colentem, si ipse non ametur ab eo, aut praestabit precanti quidquid orauerit, cum ad precandum neque ex animo neque obseruanter accedat? isti autem cum ad sacrificandum ueniunt, nihil intimum, nihil proprium diis suis offerunt, non integritatem mentis, non reuerentiam, non timorem. peractis itaque • sacrificiis inanibus omnem religionem in templo et cum templo sicut inuenerant relincunt nihilque secum ex ea neque adferunt neque referunt. inde est quod eiusmodi religiones neque bonos facere possunt neque firmae atque inmutabiles esse. traducuntur itaque ab his homines facile, quia nihil ibi ad uitam, nihil ad sapientiam, nihil ad fidem discitur. quae est enim superstitio illorum EXPILA TORES § 25] Lucifer pag. 307, 21—26. BRHSVj 1 patientia* (e er.) B qua B 2 e*t (ante ipsi), s er. B an ipsa ? auctoritate H 4 et in egregio (exp. m. 3) B postea V 5 et addidi ex Lucifero pag. 307, 23 et acceptior fit et canor perierit] mortuus fuerit H summa V consequetur H gloriam consequitur S, sed cf. Lucifer summam consequitur gloriam 6 morte* (m er.) B, mortre1 B7, morte H, mortem SV edd., sed cf. Lucifer. quod pro te duce suo morte occubuerit obcubuerit H 7 fides est seruanda Lucifer 8 potest uirtutis exsoluere] mortis exsoluet B 9 militia BRS est om. R douotionem H fidemrquel B 10 reniml B3 amauit H 11 abeo ex [d]eus B3 ea R aut** (em er.) B praestabit] quomodo praestabit B petenti RH quidqui(d) B 12 obsecrant V 13 i*sti (u er.) V autem] enim B 15 non] in S 16 cum** (In er.) B uenerant H 17 relinquunt HSV nihil B ex ea om. B 18 inde est] ide V 19 firmos BS, firme R, firmes H ∗∗mutabiles (in er. s. I. semper er., quod add. m. 2) B esse om. S traducantur B1, corr. B3 20 hominibus B 21-467,2 qua pro quae ante est, uis, origo, substantia H quae ratio om. S deorum? quae uis? quae disciplina? quae origo? quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo tendit aut quid pollicetur, ut ab homine possit fideliter seruari fortiterque defendi? in qua nihil aliut uideo quam ritum ad solos digitos pertinentem. nostra uero religio eo firma est et solida et inmutabilis, quia iustitiam docet, quia nobiscum semper est, quia tota in animo colentis est, quia mentem ipsam pro sacrificio habet. illic nihil exigitur aliut quam sanguis pecudum et fumus et inepta libatio, hic bona mens, purum pectus, innocens uita; illuc ueniunt sine dilectu adulterae inpudicae, lenae procaces, obscenae meretrices, ueniunt gladiatores latrones fures uenefici et precantur nihil aliut quam ut scelera inpune committant. quid enim latro sacrificans aut gladiator roget nisi ut occidant? quid uenenarius nisi ut fallat? quid meretrix nisi ut plurimum peccet? quid adultera nisi aut mortem uiri aut ut sua inpudicitia celetur? quid lena nisi ut multos bonis exuat? quid fur nisi ut plura conpilet? hic uero etiam leni communique peccato locus nullus est et si quis ad sacrificium non integra conscientia uenerit, audit quae illi deus comminetur, ille qui latebras cordis uidet, qui peccatis semper infestus\\' est, qui exigit iustitiam, qui fidem poscit. quis hic malae menti aut malae preci locus est? at illi infelices nec ex sceleribus suis intellegunt quam malum sit quod colunt, quandoquidem flagitiis omnibus inquinati ueniunt ad precandum et se pie sacrificasse opinantur, si cutem lauerint, tamquam BRHSY] 3 defendendi Y 5 nostro V eo in fine uersm add. Bs resv B* 6 iustitia V 7 quia (ante mentem) s. I. B3 8 illic] illic eni V sanguis — libatio hic orn. V 9 et om. B 10 illic S delectu R mgietrices laene (sic) prqpaces obscenae B 11 precaces V opscene R rIatroDesl Sif 12 ut om. R 14 pr. ut om. H quid eni (ante meretrix), exp. m. 1 ? V 15 aut] ut B mortem aut H 16 aut ut V (sed ut 8. I. V\\'), ut B, aut RHS inpudicitia** (ut ? er.) B celeret V lena edd., leno BRHV, leno uel lena S an <quam} multos ? bonos Bae, corr. JJI. 1 uel 2 17 an plurima ? cf. 15 18 est nullus BS 19 fcudit\\' B3 cõ/mJneturJ B, comuniter V 21 quis] qui H 22 at] ut V 23 ex om. BH scereribus V 25 se pie] saepe B\\', corr. B3 sacrificare HV ut si (exp. IB. 3) B sicra\\'utem V laberint V tam H 30* libidines intra pectus inclusas ulli amnes abluant aut ulla maria purificent. quanto satius est mentem potius elnere, quae malis cupiditatibus sordidatur, et uno uirtutis ac fidei lauacro uniuersa uitia depellere! quod qui fecerit, quamlibet inquinatum ac sordidum corpus gerat, satis purus est. Isti autem quia nesciunt uel quid uel quomodo sit colendum, caeci et inprudentes in contrarium cadunt. adorant itaque hostes suos, latrones et interfectores suos uictimis placant et animas suas cum ture ipso cremandas aris detestabilibus inponunt. irascuntur etiam miseri quod non simul et alii pereant, incredibili mentium caecitate. quid enim uideant qui solem non uident? quasi uero si dii essent, indigerent hominum auxilio aduersus contemptores suos. quid ergo nobis irascuntur, si illi nihil possunt? nisi quod ipsi deos suos destruunt, quorum potestate diffidunt, magis inreligiosi quam qui omnino non colunt. Cicero in suis Legibus cum caste ad sacrificia praeciperet accedere, pietatem inquit adhibento, opes amouento. qui secus faxit, deus ipse uindex erit. recte hoc quidem: neque enim fas est desperare de deo, quem ideo colas, quia potentem putes. nam quomodo uindicare EPITOME 11-16. 19-469,1] c. 48, 1-3. \\' AUCTORES 16] II 8, 19. 20 s.] cf. Cyprian. ad Demetr. c. 14 (pag. 361, 10-12). BRHSVJ 1 inclusas*** (qun er., s. l. os er., quod add. m. 2) B 2 eluere (1 ex i m. 2) V 4 pellere B qui* (s er.) B 6 isti V, ipsi celt. 7 inpuidentes V in] et in H 9 cremanda sacris S aris (ar tn ras. ex su ? m. 3) B 10 miseri] miseri uero H simul et alii R Heumannus, similes alii ceit., similiter et alii Betuleius, similes aliis Bucnemannus; an (sui) similes alii ? Lucifer pro similes fort. simplieiter legit idque quodammodo explanauit, si modo recte huc refertur locus pag. 307, 27-32 13 auxi*lio (a er.) H aduersu H bonis B 14 iracuntur R 15 potestati S, fort. recte, de potestate V 17 pietate B adhibento V, adhibent BRH, adhibendo S 18 opos H admouento (s. I. d er., quod add. m. 1) B, amouent R qui] hoc qui R quisjaecus B, quis ecus V fassit Bl, in ras. corr. B3, fac sit V . ipşe uindex erit] erit ultor S 19 recto HS nec R 20 potentem] potestatem Bl, corr. B*, putent S iniuriam colentis potest, si suam non potest? libet igitur ex iis quaerere cui potissimum praestare se putent cogendo inuitos ad sacrificium. ipsisne quos cogunt? at non est beneficium quod ingeritur recusanti. sed consulendum est etiam nolentibus, quando quid sit bonum nesciunt. cur ergo tam crudeliter uexant cruciant debilitant, si saluos uolunt? aut unde pietas tam impia, ut eos miseris modis aut perdant aut inutiles faciant quibus uelint esse consultum? an uero diis praestant? at non est sacrificium quod exprimitur inuito. nisi enim sponte atque ex animo fiat, execratio est, cum homines proscriptione iniuriis carcere tormentis adacti faciunt. si dii sunt isti qui sic coluntur, uel propter hoc solum colendi non sunt, quod sic coli uolunt, digni scilicet detestatione hominum, quibus cum lacrimis, cum gemitu, cum sanguine de membris omnibus fluente libatur. at nos contra non expetimus ut deum nostrum, qui est omnium uelint nolint, colat aliquis inuitus, nec si non coluerit, irascimur. confidimus enim maiestate eius, qui tam contemptum sui possit ulcisci quam etiam seruorum suorum labores et iniurias. et ideo cum nefanda perpetimur, ne uerbo quidem reluctamur, sed deo remittimus ultionem, non ut ii EPITOME 1-4] c. 48,6 (uellem — faciunt). 7 s. (si autem ipsis....... uelle nolenti). 9. 8-15] c. 48, 6. 19-470, 2] c. 48, 4. AUCTORES 1 ss.] cf. Tertull. ad Scap. c. 2 (I pag. 540): ita etsi nos compuleritis — sacrificia non desiderabunt. 15 deum — colat] cf. Tertull. Apolog. c. 24 (I pag. 220): bene quod eqs. BBHSVJ 1 colentis iniuria H colentes R, colentis se edd., sed cf. ad pag. 433, 7 potest si] potest**si (ni er.) B, potest qui H, si potest V iis R, his cett. 2 putet B 3 atj an B 6 delibant BI, corr. B3 si saluos - miseris] ** *** miseris (si sal er.) R uolent H0* 7 miseris (exp. m. 3) B inutiles] mutilos proposuit Heumannus, sed cf. Buenemannum 8 praestat R at] an B, om. H 9 erslt B2 10 ex om. B anima HIIe 11 diril R2 12 colendi non sunt quod om. B 13 coli] se coli H dignis H destatione HS 14 cum (ante sanguine)] de R, om. S 15 dñm H 16 omnium] omnium creator edd., sed cf. Tertull. bene quod omnium deus est, cuius uelimus aut nolimus omnes sumus uelitt (n er.) B, uelit RH nolit BRH 17 irascemur B maiestatem BR, maiestati H quod ex qui B3 18 sui] quo et litt. incerta BI, suum corr. B2, suu S poscit V 19 nefanda] tam nefanda H 20 ii R, hii B, hi HSV faciunt qui defensores se deorum suorum uideri uolunt et saeuiunt efferate aduersus non colentes. ei quo intellegi datur quam non sit bonum deos colere, quoniam bono potius adducendi homines ad bonum fuerant, non malo: sed quia illut malum est, etiam officium eius bono caret. at enim puniendi sunt qui destruunt religiones. num peius nos destruimus quam natio Aegyptiorum, qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt, quaedam etiam pudenda dictu tamquam deos adorant? num peius quam idem ipsi, qui cum deos colere se dicant, tamen eos publice turpiterque derident, de quibus etiam mimos agi cum risu et uoluptate patiuntur? qualis haec religio aut quanta maiestas putanda est quae adoratur in templis, inluditur in theatris? et qui haec fecerint, non poenas uiolati numinis pendunt, sed honorati etiam laudatique discedunt. num peius nos destruimus quam quidam philosophi, qui omnino nullos esse deos aiunt, sed omnia sua sponte nata, omnia fortuito fieri quae geruntur? num peius quam Epicurei, qui esse quidem deos, sed curare quicquam negant, neque irasci eos neque gratia commoueri? quibus dictis utique persuadent colendos omnino non esse, siquidem nec colentes respiciunt neque non colentibus irascuntur. praeterea cum contra metus disserunt, nihil aliut efficere conantur quam ut nemo deos timeat. et haec tamen ab hominibus et audiuntur libenter et disseruntur inpune. Non ergo ideo aduersus nos insaniunt, quia dii non coluntur a nobis — a multis enim non coluntur — sed quia EPITOME 2-5] c. 48, 7. 6-19] c. 50, 3. BRHSP(a 10)V] 1 se add. B3, esse S 2 effurate B\\', corr. B7 3 quam sit non sit. V 6 num peius] non potius B num ex non Ht, 7 ac om. V 9 num] non B fcum1 B3 rse\\' B3 10 ab etiam mimos agi continuatur P, cf. ad pag. 456, 2 11 uoluntate B 12 quae] qua H 13 hoc B 14 horati H 15 num] non B distruimus P 16 nontuUos P fortuitu RP, furtuito H 17 num] non B, nem V1 18 nec B 20 colentis V 21 neque non colentibus bis Pl, pr. del. P1 irascunt cur H, irascantur Pl, corr. Pl metum H 23 omnibus P1 (corr. P1) edd. 24 disserentur B 25 aduersum BHSP 26 a nobis — non coluntur om. P ueritas penes nos est, quae, ut est uerissime dictum, odium parit. quid igitur existimabimus nisi nescire illos quid patiantur? pergitur enim caeco et inrationabili furore, quem nos uidemus, illi nesciunt. non enim ipsi homines persecuntur, qui causam cur irascantur innocentibus non habent, sed illi spiritus contaminati ac perditi, quibus ueritas et nota est et inuisa, insinuant se mentibus eorum et instigant nescios in furorem. hi enim, quamdiu pax est in populo dei, fugitant iustos et pauent, et cum corpora hominum occupant animasque diuexant, adiurantur ab iis et nomine dei ueri fugantur. quo audito tremunt et exclamant et uri se uerberarique testantur et interrogati qui sint, quando uenerint, quomodo in hominem inrepserint, confitentur. sic extorti et excruciati uirtute diuini nominis exulantur. propter haec uerbera et minas sanctos et iustos uiros semper oderunt. et quia per se nocere iis nihil possunt, publicis eos odiis persecuntur, quos sibi graues sentiunt, exercentque saeuitiam quam uiolentissime possunt, ut aut eorum fidem minuant per dolorem aut, si id efficere non quiuerint, auferant omnino de terra, ne sint qui possint eorum nequitiam coercere. non me fugit quid responderi e contrario possit: EPITOME 1 s.] c. 47, 5. 5-14] cf. c. 46, 7. AUCTORES ls.] Terent.Andr.Il, 41. §3.5]Cyprian. adDemetr. 15. EXPILATORES 3 (pergitur — furore). 7s. (insinuant — furorem)] Lucifer pag. 309, 6 s. BRHSPV7 1 ueritas om. R nos est] non est 2i, nosca (corr. m. 2) P qui H 2 igitur] ergo B quid illos (corr. m. 2) B patiuntur V 3 pergitur] feruntur R, per*gitur (1 er.) H, pergit perferuntur S, alia edd., sed cf. Lucifer. pag. 309,6 pergis caeco et inrationabili furore 4 omnes S, nos qo Heunutrmus persequuntur HSP, persecuntur V 5 quia BarS cum P 6 *ac (h er.) B 7 et om. H et instigant nescium furore cod. Luciferi 8 hii P 9 di*uexant (u er.) B 10 iis R, his cett. 11 et (ante exclamant) om. BSP 12 quod modo P homine S 13 torti P 14 exulatrtur (pr. u ex o m. 1, n add. m. 2) B, exolantur RV, exsolantur H, exultantur S, effugantur P uerba P scanctos R 15 ueros Bt, corr. B1 iis R, om. Blpt (s. I. is Ps), ipsi H, his SV 16 persequuntur HSPY 17 exercentquae Bl, corr. B1 quam uiolentissime possunt (corr. m.1 uel2) B 18 quieuerint B 19 auferant edd., auferantur ( ant S) C qui possint] omnino qui possunt H, om. P nequitias B 20 fugat R \\'cur ergo deus ille singularis, ille magnus, quem rerum potentem, quem dominum omnium confiteris, haec fieri patitur nec cultores suos aut uindicat aut tuetur? cur denique qui eum non colunt, et opulenti et potentes et beati sunt et honoribus regnoque potiuntur eosque ipsos dicioni suae ac potestati sub- iectos habent?\\' reddenda et huius rei ratio est, ne quid remaneat erroris. nam in primis haec causa est cur existimetur religio dei uim non habere, quod inducuntur homines specie terrenorum ac praesentium bonorum, quae ad curam mentis nullo modo pertinent. quibus quia carere iustos uident et afluere iniustos, et dei cultum inanem arbitrantur, in quo inesse illa non cernunt, et deorum ritus aestimant ueros, quoniam cultores eorum et diuitiis et honoribus et regnis fruantur. uerum ii qui sunt in hac existimatione non perspiciunt altius uim rationemque hominis, quae tota non in corpore, sed in mente est. nihil enim uident amplius quam (quod oculis? uidetur, corpus scilicet. quod quia oculis manuque tractabile est, inbecillum fragile mortale est: cuius sunt illa omnia bona quae cupiditati ac miraculo sunt, opes honores imperia, quoniam corpori adferunt uoluptates, et ideo tam caduca sunt quam corpus ipsum. animus uero, in quo solo est homo, quoniam subiectus oculis non est, nec bona eius aspici possunt, quae in sola uirtute sunt posita, et ideo tam stabilis et constans et perpetuus sit necesse est sicut ipsa uirtus, in qua est animi bonum. Longum est uniuersas uirtutis species promere, ut de singulis doceam, quam necesse sit sapientem ac iustum uirum BRHSPVj 1 ille magnus om. V quaem (a expunx. m. 2) \\'rferum1 (s. 1. m. 2) potentem quem potentem dm omnium P 2 dom H patiatur H, patiantur P 3 aut om. H uindicant V cur] cil H 5 paciuntur S conditioni H 6 ret\\' Pl rreil B7 qui B remaneaWt B2 7 errores (alt. e ex i) B2, *erroris (t er.) H 10 quibus om. B uident - in-, iustos om. V a fluere R, affluere S 11 et om. P 12 illam P, ezistimant B, recte? 13 deorum S et (ante honoribus) om. H 14 ii edd., hi BRHSV, hii P ha*c (e er.) H altus S 15 tota om. B 16 quod oculis addidi, cf. 22 subiectus oculis; III 9, 12 nec uident — sub oculos uenit; VII 9, 2 quia — uidetur; 5 qui nihil — oculis contuebantur 17 inbe*cillum (c er.) B inbecillum fragile mortale est in inf. mg. add. PJ 21 ipsum est R 22 quate1 B2 25 uirtutu H longe ab illis bonis abhorrere: quibus quia fruuntur iniusti, deorum cultus ueri et efficaces esse creduntur. quod ad praesentem pertinet quaestionem, satis est si ex una uirtute id probemus quod intendimus. nempe magna et praecipua uirtus est patientia, quam pariter et uulgi publicae uoces et philosophi et oratores summis laudibus celebrant. quodsi negari non potest quin summa sit uirtus, necesse est iustum et sapientem uirum in potestate esse hominis iniusti, ut capiat patientiam. patientia est enim malorum quae aut inferuntur aut accidunt cum aequanimitate perlatio. ergo iustus ac sapiens quia uirtutem capit, habet in se patientiam: qua carebit omnino, si nihil patietur aduersi. contra qui in rebus prosperis agit, inpatiens est et uirtute maxima caret: inpatientem dico, quia nihil patitur. innocentiam quoque seruare non potest, quae et ipsa iusto et sapienti uiro propria uirtus est, sed et nocet saepe et concupiscit aliena et rapit quae cupierit per iniuriam, quia uirtutis expers uitio peccatoque subiectus est et fragilitatis oblitus animo insolenter elato tumet. inde iniusti ac deum nescientes et diuitiis et potentia et honoribus florent. haec enim cuncta iniustitiae praemia sunt, quia et perpetua esse non possunt et per cupiditatem uiolentiamque quaeruntur. iustus uero ac sapiens quia illa omnia humana, ut est a EPITOME 14 (innocentiam)] cf. c. 55, 4. AUCTORES 22] cf. c. 18,4. BMHSPVJ 1 illis] illis (s s. I. S2) omnibus RS iniuste BI, corr. B2 2 credantur B 4 quod intendimus om. S 5 uoces publicae S 7 qui P necesses (exp. m. 2) restl (s. I. m. 2) P 9 patientia* (m er.) B 10 cu R perlatio] perfert (sed fert in ras. m. 3, prima litt. erase, fuerat 1) B , « 11 patientiam] sapientiam Bl, corr. B3 qa (i. e. quia) SI, q* (i. e. qua) S2, 12 patiatur B, patitur H 13 agit] agit id est in opibus in honore in regno R, cf. pag. 472,13 maximU1 B 14 qui R 15 quae] quia B et ante sapientij ac B 16 sLa,epe B* 17 uirtu trs V subiectus est] subiectus est (est om. R) dominari adfectat (aff- S) in liberos quia temperantiam non habet RS 18 fragilitartilg B\"1, fragiVitatisF2 animu BI, corr. B3 relato (exp. m. 2 ?) P elato tumet] elato (sed o ex u m. 3) et B, elatotu - est H iniustitia (sic exp. m. 2) P 20 Oitj B2 21 per om. S cupiditate uiolentiSique (duo \" er.) S uiolantiamque Y 22 ac sapiens] sapiens est P humana] humana sunt H es\\'t B1, est post dictum habet H ia lelioi B3 Laelio dictum, sua bona diuina iudicat, nec alienum quicquam concupiscit, ne quem contra ius humanitatis laedat omnino, nec ullam potentiam honoremue desiderat, ne cui faciat iniuriam — scit enim cunctos ab eodem deo et eadem condi- cione generatos iure fraternitatis esse coniunctos —, sed et suo contentus et paruo, quia fragilitatis suae memor, non amplius quaerit quam unde uitam sustentet, et ex eo ipso quod habuerit inpertit etiam non habenti, quia pius est; pietas autem summa uirtus est. accedit quod uoluptates caducas uitiosasque contemnit, quarum causa opes adpetuntur, quoniam continens est ac libidinum uictor. idem nihil tumoris atque insolentiae gerens non extollit se altius nec erigit superbum caput, sed placidus et concors et communis et planus est, quia condicionem suam nouit. cum ergo iniuriam nulli faciat nec aliena cupiat nec sua quoque si ui auferantur defendat, cum sciat etiam inlatam iniuriam moderate ferre, quia uirtute praeditus est, necesse est iustum hominem subiectum esse iniusto et contumeliis adfici ab insipiente sapientem, ut et ille peccet, quia iniustus est, et hic in se uirtutem habeat, quia iustus est si quis autem uolet scire plenius cur malos et iniustos deus potentes beatos diuites fieri sinat, pios contra humiles miseros inopes esse patiatur, sumat eum Senecae librum cui titulus est \\'Quare bonis uiris multa mala accidant, cum sit prouidentia\\'. in quo ille multa non plane inperitia saeculari, sed sapienter AUCTOBES 6 et - paruo] cf. ad c. 8,6. BRHSPVJ 1 lęlio dictum, sed etiam supra lelio add. dtu (i. e. dictum) m. 2 Y iudicant Y 2 que (~ m. 2) B contra#ius (r er.) S lAedat B1 - 3 nec ui Bl, ne*!cui B* 4 et om. P eodem B 5 iurfce1 Fl 6 contentos ( tus Bl) B1, conteptus S 7 sustentat H ipso add. B* 8 non habenti] benti H 9 est om. BR, et V accedit BHV, eo accedit B, accedit eo SP 10 quorum BS 11 timoris R, tumortis S 12 caput om. P 13 pal*cidus (i er.) sic H ut (anu concorsj P e*t (ante planus), s er. B 15 sua] si sua R si ui] si1 (s. I. m. 2) sibi B, sibi R, si S 16 rillataml Bz modeste P ferrTe P1 18 ab insipientem P sapientem om. BP 19 hic om. H in se uirtutem] »♦ seruitutem (in er.) B, in seruitutem S frabeat B2 qui H est] est & (up. m. 2) P 20 aut (~ m. 2) S uolet] uolet et H 21 et beatos S 22 rsulmateum B1 24 saecularis V ac paene diuinitus elocutus est. deus inquit homines pro liberis habet, sed corruptos et uitiosos luxuriose ac delicate patitur uiuere, quia non putat emendatione sua dignos. bonos autem, quos diligit, castigat saepius et adsiduis laboribus ad usum uirtutis exercet nec eos caducis ac mortalibus bonis conrumpi ac deprauari sinit. unde nemini debet mirum uideri si pro nostris saepe delictis castigamur a deo. immo uero cum uexamur ac premimur, tum maxime gratias agimus indulgentissimo patri, quod corruptelam nostram non patitur longius procedere, sed plagis ac uerberibus emendat. ex quo intellegimus esse nos deo curae, quibus, quoniam peccamus, irascitur. nam cum posset populo suo et opes et regna largiri sicut dederat ante Iudaeis, quorum nos successores ac posteri sumus, idcirco eum uoluit sub aliena dicione atque imperio degere, ne rerum prosperarum felicitate corruptus in luxuriam laberetur ac dei praecepta contemneret sicut illi maiores nostri, qui saepe terrenis ac fragilibus his bonis eneruati aberrarunt a disciplina et legis uincla ruperunt. prouidit ergo quatenus cultoribus suis praestaret quietem, si mandata seruassent, et tamen eos emendaret, si praeceptis non obtemperassent. itaque ne tam corrumperentur otio quam patres eorum licentia, premi eos uoluit ab AUCTORES 1J locus in deperdita parte Senecae \\'de prouidentia* libri fuisse uidetur. BRHSPV] 1 elocutus om. P 2 luxoriose HV 3 delicate — quia om. R delicate (1 ras. ex d) S 6 ac] a S corrumpit P 7 nemini] nec B mirum debet BSP 8 ac premimur] adpraemur sic H 9 tunc B agamus Pae, corr. m. 1 ? post indulgentissimo s. l. do add. B3 10 non patitur - plagis om. R 11 nos esse BH 12 quibus quoniam] quibus qn (n ras. ex m, i. e. quando ex quoniam), s. l. c ut uid. add. m. 2 S, quibus cum codd. recent. et edd. 13 sic S 14 quorum] cuius H eum] suo Bl, in ras. corr. B3 15 degere ne] de genere R toe1 S* rerum] de rerum B, om. S prosperarum om. SP 16 corrupti B luioriara H, luxuriem RSPY laberentur B, labetur V 17 contemnerent B fragilibus ac terrenis P 18 aberrauerunt BP legis] di R 19 uincula BP, uincfa (i ex 1) S2 20 manda*ta (n er.) H 21 ne] neçJexp. m.2) P corrumperetur H iis in quorum manibus eos conlocauit, ut et labentes confirmet et corruptos ad fortitudinem reparet et fidos experiatur ac temptet. quomodo enim potest imperator militum suorum probare uirtutem, nisi habuerit hostem? et illi tamen aduersarius exsurgit inuito, quia mortalis est et uinci potest, deo autem quia repugnari non potest, ipse aduersarios nomini suo excitat, non qui contra ipsum deum pugnent, sed contra milites eius, ut deuotionem ac fidem suorum uel probet uel conroboret, donec pressurae uerberibus diffluentem corrigat disciplinam. est et alia causa cur aduersus nos persecutiones fieri sinat, ut dei populus augeatur: nec est difficile monstrare cur aut quomodo id fiat. primum fugantur a deorum cultibus plurimi odio crudelitatis: qui enim talia sacrificia non horreant? deinde placet quibusdam uirtus ac fides ipsa. nonnulli suspicantur deorum cultum non sine causa malum putari a tam multis hominibus, ut emori malint quam id facere quod alii faciunt, ut uiuant. aliquis cupit scire quodnam sit illut bonum quod ad mortem usque defenditur, quod omnibus quae in hac uita iucunda sunt et cara praefertur, a quo nec bonorum nec lucis amissio nec dolor corporis nec uiscerum cruciamenta deterrent. ualent haec plurimum, sed illae maxime causae nostrorum numerum semper auxerunt: audit AUCTORES § 20] cf. Tertull. ad Scap. c. 5 (I pag.550): quisquesequitur.. BRHSPVj 1 iis R, his cett. et] eos P labentis RV; labantes edd., Buenemannus conf. Cic.p.Mil.25,68 2 corruptos (pr. r ex n) P3 fides V 3 teptet ex teperet S* enim] ergo B 4 habuerint BV 5 surgit P * deo] ido (i postea add. m. 1) P, ado V 6 qa (i. e. quia) Sl, q.a (i. e. qua) S2 7 sed] sed qui P 8 uel (ante probet) s. I. B3 9 donec] do non V pressurae] pressura et B, om. P defluentem B corrigant H 10 et om. R aduersus R, aduersum cett. 11 monstrari B 12 id om. H fugiantur S cultoribus V 13 plurimi] primi exp. m. 1 uel2, pPimi corr. m. 3 B qui S2, cui BRHJSlPV, cu H\\' 14 ac] ad P 15 a om. BR 16 ut] qui Heumannus mori R 17 uiuuant sic H quodnam bis R, qdnam (i. e. quid-) S 18 bonorum S 19 iocunda (o ex u m. 2) P sunt om. H praeteritur Y bonorum] honor B 21 deterrent part. in ras. ex deterret eum ? P illraJe Bt, ille SP maiimae (-mę Y) PY circumstans populus inter ipsa tormenta dicentes non sacrificare se lapidibus humana manu factis, sed deo uiuo qui sit in caelo. multi hoc uerum esse intellegunt et in pectus admittunt. deinde, ut fieri solet in rebus incertis, dum inter se inuicem quaerant quae sit huius perseuerantiae causa, multa quae ad religionem pertinent diuulgata ac per rumorem uicissim aucupata discuntur: quae quia bona sunt, placeant necesse est. praeterea ultio consecuta, sicut semper accidit, ad credendum uehementer inpellit. ne haec quidem leuis causa est quod inmundi daemonum spiritus accepta licentia multorum se corporibus inmergunt, quibus postea eiectis omnes qui resanati fuerint adhaerent religioni cuius potentiam senserunt. hae tot causae in unum conlatae magnam deo multitudinem mirabiliter adquirunt. Quidquid ergo aduersus nos mali principes moliuntur fieri ipse permittit. et tamen iniustissimi persecutores, quibus dei nomen contumeliae ac ludibrio fuit, non se putent inpune laturos quia indignationis aduersus nos eius quasi ministri fuerunt. punientur enim iudicio dei qui accepta potestate supra humanum modum fuerint abusi et insultauerint etiam deo superbius eiusque nomen aeternum uestigiis suis subiecerint impie nefarieque calcandum. propterea uindicaturum se in eos celeriter pollicetur et exterminaturum bestias malas de terra. sed idem quamuis populi sui uexationes et.hic in praesenti soleat uindicare, tamen iubet nos expectare patienter EPITOME c. 23] c. 48, 5; 52, 10. AUCTORES 17-19] cf. Tertull. ad Scap. c. 3 (I pag. 545): qui uidentur - in diem diuini iudicii. 23] Leuit. 26,6; Ezech. 34,25.. EXPILATORES 16 s. 20 s.] Lucifer pag. 314, 19—22. BRHSPVJ 1 se om. H 2 lapidis V humana er. S humanam (om. manu) ut facriltis (ri\\' m. 2) P 4 riffcertis B3 dum] qm (i. e. quoniam) S inter1 B3 5 multaque V 6 pertinendi uulgatam P deuulgata S alicupata R 7 discutiuntur (exp. m. 3) B, dicuntur P placeat RSH 8 rad credendum1 B3 9 ruel B3 quide H est om. S 12 adhereant HV an (ei) religioni ? 15 aduersum BS 16 ipsi R 17 dei om. H ludibrio] delubrio B se om. P 18 aduersum B 19 fuerint BR 20 hominum S abusu V insultarint R 21 superius V subiecerunt Bar, ras. corr. 23 et] sed B 25 \\'uindioare\\' B1 illum caelestis iudicii diem, quo ipse pro suis quemque meritis aut honoret aut puniat. quapropter non sperent sacrilegae animae contemptos et inultos fore quos sic obterunt. ueniet rabiosis ac uoracibus lupis merces sua, qui iustas et simplices animas nullis facinoribus admissis excruciauerunt. nos tantummodo laboremus ut ab hominibus nihil aliut in nobis nisi sola iustitia puniatur, demus operam totis uiribus ut mereamur a deo simul et ultionem passionis et praemium. BBHiSPVJ 1 caelesti s1 S2 pros\\'uLs\\' P2 quemque (~ m. 2) B 3 et inultos om. P hic B opterunt R ueniet ueniet RS, uix recte 4 ueracibus S, uoratibus V suas P 5 nullte1 82 6 in om. P 7 demusq; R ueribus H rutJ P1 a] de B LACTANTI DE IYSTI- TIA LIBER V EXP IXC DE VERO CVLTV LIBER VI B; L CAE- LII FIRMIANI INSTITVTIONVM DIVINARVH LIB V DE IVSTITIA EXPLICIT Ir CIP - LIB VI DE VERO CVLTV. V N II D (i. e. Versus Numcro duo milia quingenti; cf. subscriptiones libr. III et IV) R; FIRMIANI LACTANTI DE IYSTITIA. LIB V EXPLT (EXPLICIT - M) INCPT (INCIP M) DE VERO CVLTV LIBER (■ LIB M) VI - FELI- CITER. HM; FEL. De iustitia. lib. V. explicit. Incipit de uero cultu. Iiti. VI. S; DE 1VSTITIA LIBER QVINTVS EXPLICIT. INCIPIT DE VERO CVLTV LIB (LIB. om. r) SEXTVS PV, supra EXPLICIT hoc emendaui couferente secundo add. V1 LIBER VI DE VERO CVLTV. Quod erat officium suscepti muneris diuino spiritu instruente ac suffragante ipsa ueritate conpleuimus: cuius adserendae atque inlustrandae causam mihi et scientia et fides et ipse dominus noster inposuit, sine quo nec sciri quicquam potest nec explicari. uenio nunc ad id quod est summum operis huius et maximum, ut doceam quo ritu quoue sacrificio deum coli oporteat. id enim est hominis officium in eoque solo summa rerum et omnis beatae uitae ratio consistit, quandoquidem propterea ficti et inspirati ab eo sumus, non ut caelum uideremus et sόlem, quod Anaxagoras putauit, sed ut artificem solis et caeli deum pura et integra. mente coleremus. quamuis autem praecedentibus libris pro ingenii mediocritate defenderim ueritatem, tamen ex ritu quoque ipso elucere uel maxime potest. nihil enim sancta et singularis illa maiestas aliut ab homine desiderat quam solam innocentiam: quam si quis obtulerit deo, satis pie, satis religiose litabit. omnes autem EPITOME 7—9] c. 53, 1. 16-18] c. 53, 3 quid - sanctus. 18-480, 9] c. 53, 1. EXPILATORES § 5ss.; c. 2 passim] cf. Orientium, commonit. I 65-88 (ad uers. 68 cf. Lact. pag. 480, 5: quicquid eqs.). BRHSPYj 4 suffragante V 5 scientia BV, conscientia RH, scientiam SP edd. conl. II 3, 25, sed cf. III 13, 12 ad quam — sufficit; V 4,1 stimulatus - deo fides (~~ add. et s exp. m. 3) P et (ante ipsej om. P 6 scire P 8 rutl B3 quo uel H 9 deum — officium in inf. mg. add. B3 eo quo V 10 et om. P omnis fi ex e m. 3) P constet Bl, corr. B3 11 ficti (8. I. n er., quod add. m. 2) B 12 anaxargo\\'ras P2 13 dominum B, post dm uerba sed ut artifice repetita del. V pura et] putaret H 14 ingenii (1 final. ex o ? m. 3) B mediocritatis BI, corr. B3, mediocritate* (m er.) P dejenderimus H 16 If/ singularis (in ? er.) P rab1 P1 18 piae P1, corr. P3 litauit BH neglecta iustitia cum sint omnibus flagitiis ac sceleribus inquinati, religiosos se putant, si templa et aras hostiarum sanguine cruentauerint, si focos odorati ac ueteris uini profusione madefecerint. quin etiam sacras dapes apparant et exquisitas epulas quasi aliquid inde libaturis offerunt. quidquid aspectu rarum, quidquid opere aut odore pretiosum est, haec grata esse diis suis non ex aliqua diuinitatis ratione, quam nesciunt, sed ex suis cupiditatibus iudicant nec intellegunt terrenis opibus deum non indigere. nihil enim sapiunt nisi terram bonaque et mala solius corporis sensu ac uoluptate perpendunt. huius arbitrio ut religionem ponderant, sic totius uitae suae acta disponunt. et quoniam se semel a caeli contemplatione auerterunt sensumque illum caelestem corpori mancipauerunt, libidinibus frena permittunt tamquam secum ablaturi uoluptatem, quam momentis omnibus capere festinant, cum animus ministerio corporis, non corpus ministerio animi uti debeat. idem maximum bonum iudicant opes: quas si bonis artibus adsequi non possunt, malis adsecuntur. fraudant rapiunt spoliant insidiantur abiurant, nihil AUCTORES 15 (imimus)] cf. Sallust. Catil. 1,2. 18 s.] cf. ibid. 12,2. i BBHSPVJ 1 neclecta RPpr. c in g corr. P2 sinJt V *om*nebus (h et i er., i add. m. 2) P ac edd., aut C, sed cf. VI 5, 17; III 17, 36; 19, 6; IV 26, 22; VII 10, 10 2 sese RS ostiarum B 3 adorati P1, corr. P3 ac om. B ueteres V 5 rarum] aepularum B, parum H 6 opere] cruore B aut odore om. P ptiosum e hec grata S, quod recepi, praetiosius conferunt et haec grata B, pretiosum (praec- R, praet- H) et haec grata esse RHV, praetiosum (a del. m. 3) id gratum P; pretiosum est, id gratum edd., sed cf. c. 13,13 quidquid pretiosi habent — quibus nec uti possunt; uix sic scribendum apparant - libaturis, , offerunt — pretiosum est, et haec grata esse 7 aliena & rationem P1, m del. P3 rell B3 9 bonaqu*e (a er.) B, bonamque pI, m del. P5, bonaque ( er.) V 10 corporis** (ct er.) B uoluntate BH 11 actus R, recte? cf. VI 12,3;24,26 12 se om. SP ac S contempjagtione P3 ante auerterunt s.l. se add. P3 13 caelestem illum R corpora V 14 uoluptate H, uoluntatem V momtentis P3 15 cum — uti] cumunitiscorporisministerioanimiuti (unitis minus cert.) Bl, cumanimicorpusministerio non animus∗ corporislnti corr. B3 animos ex animo P3 17 quas si] quasi H si.. Cbi er.) B adsequi om. B possint B 18 adsecuntur R, adsequntur B\\', adsequantur Bt, adsequuntur (ass- S) HSPV ratpLunt P3 denique moderati aut pensi habent, dummodo auro coruscent, argento gemmis uestibus fulgeant, auidissimo uentri opes ingerant, stipati familiarum gregibus per dimotum populum semper incedant. sic aaaicti et sermentes uoiuptatibus mm uigoremque mentis extinguunt et cum uiuere se maxime putant, ad mortem concitatissime properant. nam sicut in secundo libro docuimus, caeli ratio in animo, terrae autem in corpore est. qui bona neclegunt animi, corporis adpetunt, in tenebris ac morte uersantur, quae sunt terrae atque corporis, quia uita et lumen a caelo est. cuius quoniam expertes sunt corpori seruiendo, longe absunt ab intellectu rerum diuinarum. eadem miseros ubique caecitas premit. sicut enim qui sit uerus deus, ita qui sit uerus cultus ignorant. Mactant igitur opimas ac pingues hostias deo quasi esurienti, profundunt uina tamquam sitienti, accendunt lumina uelut in tenebris agenti. quodsi suspicari aut percipere animo possint quae sint bona illa caelestia, quorum magnitudinem terreno adhuc corpore obuoluti sensu capere non possumus, iam se cum his officiis inanibus stultissimos esse cognoscant, 6 in secundo libro] c. 12, 3. EPITOME 14-19] c. 53, 1. BRHSPV] 1 moderati aut pensi] moderationis B corescent P1, corr. Pl 2 uesti**bus (gi er.) H dapes ex opes 82 suggerant P, ingerent V 3 domitum S 4 incendant (exp. m. 2) P et om. P 5 mentes B1, corr. B1 extingunt BHV maxime om. P 6-8 nam si, ut — in corpore est, qui uir doctus, MisceUan. obseruat. uol. IV (a. 1734) pag. 414 6 si ut P 7 docuimus add. B3, docuimus, sed ui ex i m. 2 S terrae autem] terraeratioincaeloest BI, terraeratioautem corr. B3 terra (re ex a) V 8 bona] pena V neclegunt B, neglegunt cett. et corporis P ac] aut B\\', in ras. corr. B3 9 quae sunt — corporis om. P ac B uita] et uita R 7 (i. e. et) inseruit 82 10 a] de H, e a V iacaeLo B3 experte s 82 sunt] sum B1, in ras. corr. B2 corpori (1 ex e m. 3) P 11 ab om. S 12 caecitas] cecis ita S 13 ita] ita etiam R 14 Wp+imas (0 add. m. 3, r er.) B hostia R 15 tamquam] numquam B post sitienti in ras. atq; 82 luminarriaJ B2 16 ueluti V 17 possint jB1, possent B3 (e ex i) cum cett. magnitudine BP1, -dine P3 18 capere (a in ras. ex 2 uel 3 litt.) B possunt (possumus B1) B3 19 tam V cum (m in ras. ex 3 uel 4 litt., fort. rum, m. 3) B, cum bis P1, alt. del.P? inanimus R, inanibus, sed in ex m m. 2 S, inanibus (bus ex mis) V XVIIII. lAd. 1. 31 uel si caeleste lumen quod dicimus solem contemplari nelint, iam sentiant quam non indigeat lucernis eorum deus, qui ipse in usum hominis tam claram, tam candidam lucem dedit. et tamen cum in tam paruo circulo, qui propter longinquitatem non amplius quam humani capitis uidetur habere mensuram, tantum sit fulgoris, ut eum mortalium luminum acies non queat contueri et si paulisper intenderis, hebetatos oculos caligo ac tenebrae consequantur, quid tandem luminis, quid claritatis aput ipsum deum, penes quem nulla nox est, esse arbitremur? qui hanc ipsam lucem sic moderatus est, ut neque nimio fulgore neque calore uehementi noceret animantibus tantumque istarum rerum dedit ei, quantum aut mortalia corpora pati possent aut frugum maturitas postularet. num igitur mentis suae compos putandus est qui auctori et datori luminis candelarum aut cerarum lumen offert pro munere? aliut uero ille a nobis exigit lumen et quidem non fumidum, sed, ut ait poeta, liquidum atque clarum, mentis scilicet, propter quod a poetis Ϟω̃τες nuncupamur: quod exhibere non potest nisi qui deum agnouerit. illorum autem dii quia terreni sunt, egent EPITOME 1-15] c. 53, 2 (lumiuibus). AUCTORES 17 liquidum atque clarum] fort. ex Lucr. V 281 et III 1. BRllSPVj 1 uel] quod B ante dicimus 1 uel 2 Jitt. eras. B 2 sentiant R, sentient cett. quximi B* indigeant BaTSar 3 tam ante candidam] quam Bl, corr. B2 4 longin:quitatem (u ante I tx i ? m. 3) B, longitudinem R 6 tantum (n ras. ex m et alt. t in ras. m. 3) B 7 intueri B, tueri V heuetatos Bl, corr. B*, habetatos R, hebet\\';itos P1 9 nulla* (m er.) B nox est.] noctem B1, corr. B* arbitrentur B\\', corr. B\\', arbitremur (0 ex a) S 10 nptque, (qu in ras. ex m et e in ras. m. 3) P fulgere R 11 uehementer B1, corr. B1 animautiibo P1 tantum tantumque Pl, tantum del. PJ 12 alit quantum (corr. m. 3) B corpore B1, corr. B1 13 num] non H menti R 14 cordis Bl, conpos in ras. corr. B3 putandos Pl, corr. P2 auctori] et auctori H et] aut Bl, ac B3 candelabrum RS 15 aut] ac edd. cerorum R, ceterarum S, erarum V; cf. d. ira 23, 28 ceris ardentibus offerent B, offer*t (1 er.) H 16 et quidem] *quidem (e er.) B 17 sed liquidum (supra sed puncta erasa; sed 16 non deest) B paeta R mentis om. P 18 ΦΩΤΗC BP, potes Hl, fotes H1, ΦΩΤΟC S nuncupatur (nuncupamur Bl) BiHY exibere B\\' (corr. B3) P 19 illo S terreni sunt] terrenis S luminibus, ne in tenebris sint: quorum cultores quia caeleste nihil sapiunt, etiam religiones quibus deseruiunt ad terram reuocant: in ea enim lumine opus est, quia ratio eius et natura tenebrosa est. itaque diis non caelestem sensum, sed humanum potius adtribuunt ideoque illis necessaria et grata credunt esse quae nobis, quibus aut esurientibus opus est cibo aut sitientibus potu aut ueste algentibus aut cum sol decesserit lumine, ut uidere possimus. nullis igitur ex rebus tam probari et intellegi potest deos istos, cum aliquando uixerint, mortuos esse quam ex ipso ritu, qui est totus e terra. quid enim caelestis in se boni potest habere pecudum sanguis effusus, quo aras inquinant? nisi forte deos existimant eo uesci quod homines aspernantur attingere. et quisquis illis hanc saginam praestiterit, quamuis ille grassator adulter ueneficus parricida sit, beatus ac felix erit, hunc diligunt, hunc tuentur, huic omnia quae optauerit praestant. merito ergo Persius huiusmodi superstitiones suo more deridet: qua tu inquit mercede deorum emeris auriculas? pulmone et lactibus unctis? sentiebat uidelicet non carne opus esse ad placaudam caelestem maiestatem, sed mente sancta et iusto animo et pectore, ut EPITOME 10 s.] 53, 4 nam quid hostiao? 20-484, 5] c. 53, 3. AUCTORES 18 s.] Pars. 2, 29 s. 21] ibid. 2, 74; cf. Lact. II 4, 11. BRHSPV] 2 religionis B1 (corr. B7) P \\'dcseruiunt P2 3 natio B\\', corr. B3 4 itaque* (m er.) B 5 adtribrulunt B3 6 qua/eJ B1 quibus om. P opus — sitientibus om. P cibus B 7 potus B dPiftesserit P3 8 nullis (i ras. ex u) P 9 uexerint V 10 ex om. H ţterm S ∗cralelestirsl ex scelesti B2, om. P; caelestibus ? Hartclius 11 boni om. R 12 eo* (s er.) B 13 atltingere (at add. m. 3) B et] sed Bl, corr. B3 illis om. Bx, post hanc add. B3 14 crassator S beneficus BI, corr. B* 15 omnia bis P1, pr. del. P3 16 *persius (a er., s in ras. ex t ? m. 2) B 17 suos (exp. m. 2) P more deridet] mederida (duo e ex o correcta uideri posswnt) V derident Bx, corr. B* 18 qua (a in ras. ex is ? m. 3) B, quia H deorum mercede (tert. e add. m. 1 ?) B 19 [e]meres B1, i i *meres B2, emeris B3, emeras P auriculis H, auris auriculas (corr. w. 3) P luctibus BI, corr. B3 unctis (i in a corr. m. 2, restituit m. 3) B 20 esset S placandu V 21 iusta P1, corr. P3 peccori B\\', corr. B2 31* ipse ait, quod naturali sit honestate generosum. haec est religio caelestis, non quae constat ei rebus corruptis, sed quae uirtutibus animi qui oritur e caelo, hic uerus est cultus, in quo mens colentis se ipsam deo inmaculatam uictimam sistit. id autem ipsum quomodo consequendum, quomodo praestandum sit, docebit huius libri disputatio. nihil enim tam praeclarum hominique conueniens potest esse quam erudire homines ad iustitiam. aput Ciceronem Catulus in Hortensio philosophiam rebus omnibus praeferens malle se dicit uel unum paruum de officio libellum quam longam orationem pro seditioso homine Cornelio. quae sententia non utique Catuli, qui illut fortasse non dixit, sed Ciceronis est putanda, qui scripsit, credo ut libros quos de officiis erat scripturus commendaret: in quibus ipsis nihil esse testatur in omni philosophia melius et fructuosius quam praecepta uitae dare. quodsi hoc illi faciunt quibus non est ueritas cognita, quanto magis nos facere debemus qui a deo eruditi et inluminati possumus uera praecipere! nec tamen sic docebimus ut quasi prima uirtutis elementa tradamus, quod est infinitum, sed tamquam docendum susceperimus eum qui aput illos iam perfectus esse uideatur. manentibus enim EPITOME 5-8] c. 53, 4. AUCTORES 9] Hortens. frg. 47. 14] cf. de offic. I 2, 4; III 2, 5. EXJPILATORES 3 s. (hic — sistit)] Lucifer pag. 309, 21-23. BRHSPVj 1 naturaiis BlS, naturales B2, naturali B3, natura H nonestjtate BI, hones*jtate B3 3 e om. V hinc uerus est dei cultus cod. Luciferi 4 se* (o er.) B ipsa S, sed cf. Lucifer. mentes colentium se ipsas — sistunt 5 consequendum quomodo om. P 6 praest*andum (r er.) V cuius Bl, corr. B* disputio S 8 in om. V ortensio////// (3 uel 4 litt. er.) B 9 filosophia (~ m. 2) B omibus P praefere*t (n er.) B marMe B 10 paruo JB\\', paruuln1 corr. B* 11 seditiose B1Pac, corr. B2P19 12 catulum Bl, corr. B1, catulli S 13 rutl B1 14 scribturas (sic) fuerat R 15 omne B\\', corr. B3 16 dare* (t tr.) H 17 ueritas1 P1 18 possimus R 19 docebimus (ebi in ras. ex 3 uel 4 litt. m. 3) B, docemus R ut om. S tradimus R 20 tam** quan* (post m er. en; N ras. ex NT i. e. nt corr., post NT fuisse uid. 0 nunc er.) B docendo B\\', corr. B1 21 illis BI, corr. B1 perfectus in susceptus corr. B3, perfectos R praeceptis eorum quae solent ad probitatem recte dare, ignota illis superstruemus ad perficiendam consummandamque iustitiam, quam non tenent. ea uero quae possunt cum illis esse communia praetermittam, ne quid ab iis uidear mutuari quorum errores coarguere atque aperire decreuerim. Duae sunt uiae per quas humanam uitam progredi necesse est, una quae in caelum ferat, altera quae ad inferos deprimat: quas et poetae in carminibus et philosophi in disputationibus suis induxerunt. et quidem philosophi alteram uirtutum esse noluerunt, alteram uitiorum, eamque quae sit assignata uirtutibus; primo aditu esse arduam et confragosam: in qua si quis difficultate superata in summum eius euaserit, habere eum de cetero planum iter, lucidum amoenumque campum et omnium laborum suorum capere fructus uberes atque iucundos; quos autem primi aditus difficultas deterruerit, eos in illam uitiorum uiam labi atque deflectere, quae primo ingressu sit quasi amoena multoque tritior, deinde cum in ea paulo EPITOME 6-10] c. 54,1. AUCTORES c. 3 ss.] cf. Doctrin. XII Apostolor. c. 1, 5 (epist. Barnab. c. 18 ss.) et fragm. latin. ab Oscario a Gebhardt inuentum ap. Harnackium, DieLehre der zwolf Apostel (1884) pag. 275 ss., Funkium quoque in edit. Doctrinae (1887) pag. XV s., LXIII ss., pag. 102—104 passim in adnot. BRHSP(-11)Vj 1 prouitate B1, probitate B2, probitatẽ B3 ignorat B 2 supra instruimus B, superstruem S, super strueremus P1, re del. P3 perficiendam consummandamque] perficiendamque B1, perficiendamiconr s\\'ummandum1 B3 3 ea] es ut uid. B1, in ras. corr. B3 4 his BHSV 5 perire BIRpJ, corr. B3P2, aperiri H 6 post uiae hoc constantine imp. RS; cf. Prolegomena quas (as in ras. ex 2 litt., quarum posterior m ?, m.2) B humana uita B1, corr. B3 7 unaqurale B2, unaq: (i. e. -que) P1, nnaq: (i.e. -quae) PJ una om. V alteraque B1 (corr. B2) S ad om. SJ, i in mg. S2 8 et afilosofi VIIC 9 induxerint B1, corr. B3 uirtutem B1 (corr. B3) HSP1 (corr. P3) V 10 uolunt P alterum B1, corr. B7 adsignata (d ex s) B2 11 primo (o in ras. ex um ? m. 3) B a primo in eadem pagina statim ad mittit est enim pag. 489, 8 transilit P aditu C er.) B, additu V in Schoellio, mihi eius 12 eiciendum uidetur; an pro eius scribendum enisus ? 12 difficultate* (m er.) B in om. B 14 omnium Heumannus, omnes C iocundos (pr. o ex u) V2 15 illam (1 ras. ex u) B 16 uiam] qua V laui B1, corr. B2 ingressus BarSarV 17 amaena BI, eorr. B2 multoque B3 in ea] ea B, in eam H ulterius processerint, amoenitatis illius speciem repente subduci, exoriri autem uiam praecipitem, nunc saxis asperam nunc obductam sentibus nunc gurgitibus intercisam uel torrentibus rapidam, ut laborare haerere labi cadere sit necesse. quae omnia eo proferuntur, ut appareat in uirtutibus capiendis labores esse maximos, in perceptis autem maximos fructus et solidas atque incorruptas uoluptates, uitia uero quibusdam delenimentis naturalibus inlicere animos hominum et inanium iucunditatum specie captos ad acerbas amaritudines miseriasque perducere. sapiens prorsus disputatio, si uirtutum ipsarum formas ac terminos scirent. non enim didicerant uel quae sint uel quid eas mercedis a deo maneat: quod nos his duobus libris docebimus. hi uero quia ignorabant aut dubitabant animas hominum inmortales esse, et uirtutes et uitia terrenis honoribus aut poenis aestimauerunt. omnis ergo haec de duabus uiis disputatio ad frugalitatem ac luxuriam spectat. dicunt enim humanae uitae cursum Y litterae similem, quod unus quisque hominum cum primae adulescentiae limen adtigerit et in eum locum uenerit, partis ubi se uia findit in ambas, haereat nutabundus ac nesciat in quam se partem potius inclinet; si ducem nactus fuerit qui dirigat ad meliora titubantem, hoc EPITOME 4-16] c. 54,1 sed hoc — rettulerunt. AUCTORES 19] Verg. Aen. VI 540. TESTES 16] Hieronym. comment. in Eccles. c. 10, uol. III 469 C Vall.: Firmianus quoque noster in praeclaro Institutionum suarum opere Y litterae meminit et de dextris ac sinistris plenissime disputauit. BBHSV] 1 amaenitatis Bl, corr. B* subduxi Bx, corr. B3 2 exoriri (0 in ras. ex 2 litt. m. 3) B 3 intercisa V 4 labore S cedere V 6 *efglse (s er., corr. m. 2) B pceptis (p ». e. per ex p ». e. prae m. 2) S \\'fructos B 7 delenimentis BiS, delenimentur Bl, delent mentis R, deliniamentis H, delinimentis V 8 iucunditatein ut uid. BI, corr. B1 9 species H 10 atque B 11 quae B3 iStint B3 12 doceuimus B1, corr. B1 13 aut] et B aut dubitabant om. R 14 et ante uirtutes eras. B 15 aestimauerint V omnes Bl, corr. JBJ 16 ud1 B3, id S fragilitatem Bl, corr. B3 ac] ad JB1, corr. B3 17 Y. s. I. B3 simile BI, corr. B1; esse similem edd. 18 adolescentiae R attingerit V 19 euenerit H partis om. V se] a se S 20 notabundus Bl, corr. B* ac] aut B quam] qu Y parteW B3 21 nanctus RHV derigat B\\' (corr. Bt) V est si aut philosophiam didicerit aut eloquentiam aut aliquid honestae artis quo euadat ad bonam frugem, quod fieri sine labore maximo non potest, honestam et copiosam uitam disputant peracturum; si uero doctorem frugalitatis non muenent, in sinistram uiam quae melioris speciem mentiatur incidere, id est desidiae inertiae luxuriae se tradere, quae suauia quidem uidentur ad tempus uera bona ignoranti, post autem amissa omni dignitate ac re familiari in omnibus miseriis ignominiaque uicturum. ad corpus ergo et ad hanc uitam quam in terra ducimus fines earum uiarum rettulerunt. poetae fortasse melius, qui hoc biuium aput inferos esse uoluerunt, sed in eo falluntur quod eas uias mortuis proposuerunt. utrique ergo uere, sed tamen utrique non recte, quia oportuit uias ipsas ad uitam, fines earum ad mortem referri. nos igitur melius et uerius, qui duas istas uias caeli et inferorum esse dicimus, quia iustis inmortalitas, iniustis poena aeterna proposita est. quomodo autem hae uiae uel in caelum tollant uel ad inferna praecipitent explicabo, aperiamque quae sint uirtutes quas philosophi nescierunt; tum earum quae sint praemia, simul etiam quae sint uitia quaeue eorum supplicia monstrabo. nam fortasse aliquis expectet ut separatim de uitiis ac uirtutibus dicam, cum de bono aut malo disserentibus nobis etiam quod EPITOME 9 s.] c. 54,1. 10-12] c. 54, 2. 14-20] c. 54, 3. BBHSV] 1 si aut] sicut V eloquentia (~ m.2) B .2 honestatis artisBI, corr. B3 quod R qufreMadat (a. I. a er., e s. I. m. 2, o ex e m. 3) B bonum B 3 honestatem Bl, corr. B3 et] ac B uiam H 4 fragilitatis Bl, carr. B3 5 sinistram (alt. s in ras. ex x ? m. 2) B specie f m. 3) B incedere HV 6 tradere* (t er.) B 7 uideantur Heumannus ignorant* (1 er.) B 8 omni* (s er.) B miseris BacH um 9 uifam S11 10 retulerunt SV 11 uiuiaput B1, biuiaput B3 12 quos V 13 ufrtque 82 14 eorum Bl, corr. B1 15 uias istas duas S i*stas fu ? er.) B uias om. R inferoru (~ m. 3) B 16 immortalitatis S 17 hae* (c er.) B, ae sic R tollont sic 8 infernum B, ferna S 18 aperiamque quae S, aperiamqurale B1, aperiam quae RV, et aperiam quae H 19 earum — praemia] ea sint quae sunt praemia R 20 suplicia Bl (corr. B3) H monstrabo] declarabo B 21 reparatim B1, corr. B2 uitiis B 22 post cum fort. tamen excidit de] da B1, corr, B1 aut malo SV, ac de malo B, ac malo R, aut de malo H est contrarium possit intellegi. sine enim uirtutes inseras, uitia sua sponte decedent, siue uitia eximas, uirtutes ultro subibunt: sic bonorum ac malorum constituta natura est, ut se inuicem semper obpugnent, semper expellant. ita fit ut neque uitia detrahi sine uirtutibus possint nec uirtutes inseri sine detractione uitiorum. has igitur uias longe aliter inducimus quam induci a philosophis solent, primum quod utrique praepositum esse dicimus ducem utrumque inmortalem, sed alterum honoratum, qui uirtutibus ac bonis praesit, alterum damnatum, qui uitiis ac malis. illi autem m dexteriore tantum uia ducem ponunt neque unum neque perpetuum, siquidem quemlibet doctorem bonae artis inducunt, qui a desidia reuocet homines et frugi esse doceat. sed neque ingredi faciunt in eam uiam nisi pueros et adulescentes, uidelicet quod artes in his discantur aetatibus. nos autem (homines) omnis sexus et generis et aetatis in hoc caeleste iter inducimus, quia deus, qui eius uiae dux est, immortalitatem nulli homini nato negat. forma quoque ipsarum uiarum non ita est ut illi putauerunt. quid enim opus est Y littera in rebus contrariis atque diuersis? sed altera illa melior conuersa est ad solis ortum, altera illa deterior ad occasum, quoniam qui ueritatem ac iustitiam sequitur, is accepto immortalitatis praemio perenni luce potietur, qui autem ab illo malo duce inlectus praetulerit uitia uirtutibus, EXPILATORES 22 immortalitatis - potietur] Lucifer p. 315,11. BRHSVj 1 posset B enim] etiam S inseras (s ex f) S 2 cedant H siue] siue etiam S ei»imas (t uel i er.) B, existimas S t 3 si c B3 natura bis, pr. ckl. V 5 extrahi R, rethahi sic V 6 detract**ione (at er.) B 7 utrrique B3 praepositu r m. 2) B 8 ijmortalem B 10 deiterio Bl (corr. B7) R, dexteriore (1 in ras. ex a ? m. 2) V 12 doctore (è ita ras. ex is ? m. 2) V partis S a* (d er.) desidrena. B* 13 deceat R 14 artis B in his discantur] indiscantur H discatur S 15 homines add. Buenemannus, cf. etiam de mort. persu. 15, 3 omnes B\\' ( is B1) H 16 aetates H i*ter fn er.) B qui* (a er.) H 17 inmortalitatem (n ex m) B3, sic saepe in tis quae sequuntur hominum B formam Bl, corr. B3 18 uiarum] si • arum Bl, corr. B3 19 Y a. I. B* litterw B7, litterae H 20 est om. B altera] adterra B\\', corr. B3, alter H 21 ac] ad S 22 racceptc B3 perhenni S lucet V patietur Bl, corr. B1 23 rmalol B3 intellectus H mendacium ueritati, necesse est ad occasum et tenebras deferatur (aeternas). describam igitur utramque et earum proprietates habitusque monstrabo. Una est itaque uirtutis ac bonorum uia, quae fert non in Elysios campos, ut poetae loquuntur, sed ad ipsam mundi arcem, at laeua malorum exercet poenas et ad impia Tartara mittit. est enim criminatoris illius, qui prauis religionibus institutis auertit homines ab itinere caelesti et in uiam perditionis inducit. cuius uiae species et figura sic est conposita in aspectum, ut plana et patens et omni genere florum atque fructuum delectabilis esse uideatur. in ea enim posuit deus omnia quae pro bonis habentur in terra, opulentiam dico, honorem quietem uoluptatem inlecebras omnes, sed cum his pariter iniustitiam crudelitatem superbiam perfidiam libidinem cupiditatem discordiam ignorantiam mendacium stultitiam ceteraque uitia. exitus autem huius uiae talis est. cum uentum fuerit ad extremum, EPITOME 4-11] c. 54, 3. AUCTORES 5 (in Elysios campos). 7 s.] Verg. Aen. VI 542 s. EXPILATOBES 1 s. 5-8] Lucifer pag. 315, 12 s. 14 s. BRHSP(ab 8) Y] 2 aeternas addidi ex Lucifero pag. 315, 12 necesse est ad occasum et tenebras deferri aeternas, commendatur etiam uerbis supra pag.488,22 perenni luce potietur utrumque B1 (corr. B3) V proprietatem H 4 uirtutfs J33 ac om. R non B3 5 *elysios (a er.) B, elyseos V1 loquuntur (alt. u del. m. 3) B, locuntur R radl B3 7 ad Bl, corr. B3 leua B1 (corr. B3) HS 8 exercet om. V penas S inpia (n ex mjjB3, sic saepius mittet (e ex i) B7 a mittit denuo incipit cod. P: cf. ad pag. 485,11 9 enim om. S prauis (i ras. ex u) B 10 ab itinere] a uia R 11 uitae (exp. m. 3) P species et figura bis PI, alt. del. P3 figuraV (m er., \\'distinctionem add. m. 2) B aspectu HPV, recte? 12 plena V potens B\\', corr. B3, patiens (exp. m. 3) P et omni] omni H, _in omni P fluctu BI, fructuruml B2 13 posuit deus] posita sunt B1 tt (poswita sunt B3) P 14 terram P1, m del. P3 opelentiam (a ex u) V dico om. R 15 sed cum] secum H et iniustitiam H iniusticiam crudelitatem superbiam in inf. mg. P1 16 superbia (~ m. 2) B *per- fidiam (a er.) V 17 mendacium in mg. HJ 18 huius P2 ui*ae (t er.) H unde iam regredi non licet, cum omni sua pulchritudine tam subito praeciditur, ut non ante quis fraudem prospicere possit quam praecipitatus in altitudinem profundam cadat. quisquis enim praesentium bonorum specie captus et in his consequendis ac fruendis occupatus non praeuiderit ea quae post mortem secutura sunt seque a deo auerterit, is uero ad inferos deiectus in aeternam damnabitur poenam. uia uero uia caelestis difficilis et cliuosa proposita est uel spinis horrentibus aspera uel saxis extantibus impedita, ut cum summo labore ac pedum tritu cumque magna cadendi sollicitudine sit cuique gradiendum. in hac posuit iustitiam temperantiam patientiam fidem castitatem abstinentiam concordiam scientiam ueritatem sapientiam ceterasque uirtutes, sed simul cum his paupertatem ignominiam laborem dolorem amaritudines omnes. quisquis enim spem suam porrexerit longius et meliora maluerit, carebit his terrae bonis, ut expeditus ac leuis difficultatem uiae superet. nec enim potest qui se adparatu regio circumdederit aut diuitiis onerauerit, angustias illas uel ingredi uel tenere. unde intellegitur idcirco malis et iniustis facilius prouenire quae cupiant, quia prona et decliuis est eorum uia, bonis autem EPITOME 6 s.] 54, 3. B(G)RHSPV] 1 unde om. P pmlcritudine* (m fWil. er.) B\\', pulchritudine P3 2 praeciditur (alt. i ras. ex u) B ante quis] antiquis H 3 iin aJtitudine jiij (in a m. 3, alt. in m. 2) B profundum B1 V1, corr. B3V\\' quisquis] quia B1, corr. B3 4 praesentiam Bl, corr. B7 in 0111. P iis R 5 frugendis P1, g del. P3 uiderit S eS ( er.) S 6 se*que (d er.) B abeo ex adeo B2 erterit sic R is] in BI, corr. B\\' 7 deiectos HM aeternia,m H2 damnauitur B\\', corr. B1, damnaibituri V3 poena B 9 seiis V1 ut] aut B 10 tritum (exp. m. 2) P, trita (a ex u) V1 sollicitudine* (m er.) B 11 hac (c ex s? m. 2) B 13 ceteraaque P5 uirtutes] ueritates V sed] seu H iis R 15 sua R porrexerit B1, prouexerit R, porrexerit (er ex it ? m. 2) P 16 ab His terre bonis ill. cipit codicis G pag. 115 (103) paene tota lecta terrestribus H *ut (a er.) B 17 religio (exp. m. 3) P, regii uel regu, uix regio G 18 honerauerit B, honorauerit G, onorauerit RS™, corr. m. 1 et 2, honorauerint (h linea del. et alt. o ex e corr. m. 2, n exp. m. 1) P teneri B1, corr. B2 19 faciii\\'us B1 20 procliuis B, declibi(s) G, deciiuTs PJ quae optent difficile procedere, quia difficili et arduo itinere gradiuntur. iustus ergo quoniam durum asperumque iter ingressus est, contemptui derisui odio sit necesse est. omnes enim quos cupiditas aut uoluptas praecipites trahit, inuident ei qui uirtutem capere potuit et inique ferunt id habere aliquem quod ipsi non habent. erit itaque pauper humilis ignobilis subiectus iniuriae et tamen omnia quae amara sunt perferens, (s)et si patientiam iugem ad summum illum gradum finemque perduxerit, dabitur ei corona uirtutis et a deo pro laboribus quos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitate donabitur. hae sunt uiae quas deus humanae uitae adsignauit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine praepostero atque conuerso. in sua enim monstrauit temporaria prius mala cum aeternis bonis, qui est ordo melior, in altera temporaria prius bona cum aeternis malis, qui est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, maiora et certiora consequatur bona quam fuerunt illa quae spreuit, EXPILA TORES 2 s. (durum — necesse est). 6 ss. (pauper — perferens)] Lucifer pag. 316, 12 - 16: durum - perferentes. B(G)RHSPVJ 1 obtent R, obtinent V difficile (post quia; R et] uel H 2 durum asperumque] durumque P 3 contemptui licet derisui. odioque aput te sint Lucifer pag. 316,13; an propter hoc aput te fort. ap. Lact. aliquid uelut apud alios excidisse coniciendum est? si*t (n er.) B omnis//// JET2 4 aut] ac BG uoliijtas G trait S 5 id habere] inhabere Bl, corr. B2 aliquiem (sic) ex aliquid R 7 iniuriae et] iniuria ▼ esset R superferens B, [sup]erferens G 8 set scripsi, et C ingens et s linea dtl., sic S 9 fineque V perduxerit B3 10 labore P pertulit om. P immortalitatem B1 (Inmortalitate* B3) Har 11 donantur Bl, corr. B3 sunt] sunt enim H 12 ostendit] posuit R 13 sua BRl I Oi*D (sua R m. 2 uel al. m. poster.) BP1 V, [sua] G, suam H, *ua P1, una edd., sed cf. in uia sua c. 7, 3 e[n]i(mon)[st]<r)[auit] G monstraurit B2 constituit R temporalia BRH, temporal[i]a G, tempora S 14 alia R temporalia GH, temporara, sed alt. ra del. m. 2 S 15 in deterior ut desinit codicis G pag.115 (103), sequitur pag.116 (104), cuius in uerss.1-12 nonnulla legi poterant ut om. H 16 praesentia* (m er.) P iniustitia BarG, iustia R 17 consequetur H, consequantur (exp. m. 3) P quam] quae G fuerint P q- BI, quae B2 spresprebit Bl, **** spreuit B*, sprauit R\\', spraeuit R2 quisquis] quit (s er.) P quisquis autem praesentia bona praeposuerit iustitiae, in maiora et longiora incidat mala quam fuerunt illa quae fugit. haec enim uita corporalis quia breuis est, idcirco et mala eius et bona breuia sint necesse est, illa uero spiritalis quae huic terrenae contraria est quoniam sempiterna est, idcirco et bona eius et mala sempiterna sunt. ita fit ut et bonis breuibus mala aeterna et malis breuibus bona aeterna succedant. itaque cum simul \\'proposita sint homini bona et mala, considerare unum quemque secum decet quanto satius sit perpetuis bonis mala breuia pensare quam pro breuibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. nam sicut in hoc saeculo cum est propositum cum hoste certamen, prius laborandum est, ut sis postmodum in otio, esuriendum sitiendum, aestus frigora perferenda, humi quiescendum uigilandum periclitandum est, ut saluis pignoribus et domo et re familiari et omnibus pacis ac uictoriae bonis perfrui possis, sin autem praesens otium malueris quam laborem, malum tibi maximum facias necesse est — praeoccupabit enim aduersarius non resistentem, uastabuntur agri, diripietur domus, in praedam uxor ac liberi uenient, ipse interficiere aut capiere: quae omnia ne accidant, praesens EPITOME 7—11] c. 54,3 tenenda - uitam. B(G)BHSPV] 1 proposuerit B 2 incidet H, incedet V 3 corporalis] temporalis H est om. H 6 firet B3 et (ante bonis) om. B* D (add. B3) G ut uid. 7 aeterna mala R pr. aeterna succedat (n s. I. m. 2; exp. m. 3) B et malis — aeterna om. SP et malis breuibus in ras. ex succedant ut uid. V2 8 simul P, semel cdt. homini] omni homini S 9 secum otn. V sit] est R bonis om. S 12 prius] potius R rest} PJ ut sit (stc) postmodum s. I. B3 13 in otio] initio B1, corr. B3, intio P essuritiendum sitiendum V 14 periclitamdum R 15 pigneribus HP Da dono (na minus cert., add. m. 2) S et (ante omnibus) erasum restituit m. 3 B omnittfs BJ 17 quam — facias] qua laborem tum maximum malum tibi facias H 18 praeoccupauit Bl (corr. B1) RH uastabitur H\\', corr. H3 19 diripie*tur (n er.) B, diripiernttur P1 domos B\\', corr. B3 ac] aut H a [Beri ue](nient ipse) incipit codicis G pag. 117 (85), cuius in uerss. 1-10 pleraque legi poterant liberi (alt. i add. m. 3) P ueniunt Bl, corr. B3 20 interfictere BS*P3, (i)[n]terfi[ce]re G, interficere RV lautpereque B1, aut|capierequrae in ras. et s. I. corr. B3 cape[r]e G, capiare H, capfare S1 ne] ut ne R commodum differendum est, ut maius longiusque pariatur —: sic in omni hac uita, quia nobis aduersarium deus reseruauit, ut possemus capere uirtutem, omittenda est praesens uoluptas, ne hostis opprimat, uigilandum, stationes agendae, militares expeditiones obeundae, fundendus ad ultimum cruor, omnia denique amara et grauia patienter ferenda, eo quidem promptius, quod nobis imperator noster deus praemia pro laboribus aeterna constituit. et cum in hac terrena militia tantum homines laboris exhauriant, ut ea sibi pariant quae possunt eodem modo perire quo parta sunt, certe nobis nullus labor recusandus est, quibus id adquiritur quod nullo modo possit amitti. uoluit enim deus, qui hominem ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare et intentis acriter animis ad unius hostis insidias uel apertos impetus uigilare, qui nos, sicut periti et exercitati duces solent, uariis artibus captat pro cuiusque natura et moribus saeuiens. aliis enim cupiditatem insatiabilem inmittit, ut opibus suis tamquam conpedibus inligatos a uia ueritatis excutiat, alios inflammat irae stimulis, ut ad nocendum potius intentos a dei contemplatione detorqueat, alios inmoderatis libidinibus inmergit, ut uoluptati et corpori seruientes ad EPITOME 1-8] cf. c. 61, 5. B(G)RHSPV] 1 est om. B pta,riatur B1 2 hac] a B\\', corr. B3 quia] que 81, quą 82 deum B\\', in ras. corr. B7 reseruauit] statuit R, reseruabit Pl (corr. P3) V 3 uoluntas (n ex p) B3 4 expeditiones (di ex ti ? m. 2) B 5 obeundiaei B* fundendus (Tund in ras. et s ex m, corr. m. 2) B 6 grauiora S ptiosius S, prompttfus P3 7 pro om. S 8 et] ut R militi\\'a P3 tanto H laboris (l ras. ex e) P 9 exauriant B1 (corr. B2) SV eas S modom ex modum P3 10 parata B1 corr. (parta ? B1) R, pasta S 11 ad quibus in mg. add. quo H1; uix (a) quibus scribendum 12 post enim habet nos R, sine dubio e coniectura additum, fort. nos post expeditos inserendum est; an cum tdd. nos omittendum est et homines scribendum? 13 unus Sl, unias dd. et s. I. inuisibilis corr. m. al. antiqua P 15 excitati P capta H 16 alis H 17 conpendibus P1 (alt. n expunx. P3) V 18 excutiait B1, excitiat P1, corr. PJ inflammatirae (tirae ex tus ? m. 3) B 19 a* (d er.) B a dei contemplatione] ad incontemplatione S alius B\\\\ corr. B* inmordelratis B3, inmoderatos Vac 20 *utll ex tum B3 uolu*ptati (m er.) B et om. H hinc fere incepit codicis G pag. 118 (86), cuius in uerss. 3-10 nonnualla, in uerss. 29—31 perpauca legi poterant uirtutem respicere non possint, aliis uero inspirat inuidiam, ut suis ipsi tormentis occupati nihil cogitent aliut nisi eorum quos oderint felicitatem. alios inflat ambitionibus: ii sunt qui ad gerendos magistratus omnem uitae suae operam curamque conuertunt, ut fastos signent et annis nomen inponant. quorundam cupiditas tendit altius, non ut prouincias tempora!! gladio regant, sed ut infinita et perpetua potestate dominos se dici uelint uniuersi generis humani. quos autem pios uiderit, uariis inplicat religionibus, ut impios faciat. iis uero qui sapientiam quaerunt, philosophiam in oculos inpingit, ut specie lucis excaecet, ne quis conprehendat ac teneat ueritatem. sic hominibus obstruxit aditus omnes et obsaepsit uias publicis laetus erroribus. quos ut discutere possemus ipsumque auctorem malorum uincere, inluminauit nos deus et armauit uera caelestique uirtute. de qua nunc mihi disserendum est. Sed priusquam singulas uirtutes exponere incipio, determinanda est ipsa uirtus, quam non recte philosophi definierunt, quid esset aut in quibus rebus, quid operis, quid haberet officii. nomen itaque solum retinuerunt, uim uero et rationem et effectum perdiderunt. quaecumque autem in definitionem uirtutis solent dicere, paucis uersibus colligit et enarrat Lucilius, quos malo equidem ponere, ne dum multorum sententias refello, sim longior quam necesse est. B(G)RHSPV] 1 possint (e s. 1. er.) B 3 oderunt H, oderit Vac aliis B\\\\ corr. B1 ii edd., hi BRHSPV, hii G 4 [r]egendos G magistratos B\\\\ corr. B3 5 et] ut B\\', corr. B* annum (ex annis) sic B3 6 quorumdam B\\', corr. B3 temperali B\\', corr. B2 7 regnant P infinita etJ infinitate H 8 uniuerso (o ex i m. 2) generi. (s er.) humano B 9 uanis RH religionirbuls Pl impiis Pne his BHSP1 (corr. P3) V 10 oculis H inpigit PV utM Pl speciem B 12 obstrucsit B\\', corr. B2 omnis B1 (corr. B2) RPV obsetpjsit B3, obaepsit R uia B\\', corr. B2 13 laetas H discere H arulctorem B3 14 inluminabit B\\', corr. B2 uere Bl, corr. B2 15 disserendu (~ m. 3) B 16 incipiam edd. 18 post operis add. aut B3 habetct B7, habeat ceit. 20 in om. R definitionem BarGS, definitione BprRHPV, recte? in <de)[finit]<i)[o]nem [u]<ir) desinit codicis G pag. 118 (86) 21 uersibus (s et bu in ras. ex u et eodem bu ? m. 2) B lucilium B\\', corr. B2 22 supra malo add. magis nolo m. al. R *equidem (a er.) B ne] sed ne H, nec P multorum add. B3 23 refello sim] non refello sin H uirtus, Albine, est pretium persoluere uerum quis in uersamur, quis uiuimus rebus potesse: uirtus est homini scire id quod quaeque habeat res, uirtus, scire homini rectum utile quid sit, honestum, quae bona, quae mala item, quid inutile turpe inhonestum: uirtus, quaerendae finem rei scire modumque, uirtus, diuitiis pretium persoluere posse, uirtus, id dare quod re ipsa debetur honori: hostem esse atque inimicum hominum morumque malorum, contra defensorem hominum morumque bonorum, hos magni facere, his bene uelle, his uiuere amicum: commoda praeterea patriai prima putare, deinde parentum, tertia iam postremaque nostra. AUCTORES 188.] ex libr. inc. frgm. I. B(G)RHSPVJ 1 albanae BI, albin*e B3, albine (sic corr. m. 2) P praetium (a del. B\\') BHS, praecium B uerum\\' (\\' est distinctio) B 2 quiis B2, quos P1 (corr.P1) V in* (t ? er.) uersamur\\' B, uersamur (pr. u t-M part. ras. ex 1 uel i) V qui\\'i\\'s B7 potest esse\\' B, pote se H, potesse (corr. m.3) P 3 est homini] et homini est H hominis BS quod om.H qu*ateque B2, quoque H res\\' B scirei quo quaeque abeat res LMuellerus quod quaeque ualet res post Schoellium, Eclog. poet. lat. ed. Brandt (1881) pag. 5. 144, Baehremiu* (frg. 119) 4 rectum\\' B, inrectum S utile\\' B sit] ei sit B honestum\\' B, houesto P\\' (s. I. corr. P1) V 5 qU\\'we mala\\' B utile BIPI, 8. I. corr. B3P2 inhominitum\\' Bae, iuho»*netum* sic corr. m.1 ttel 2 7 cf. c. 6, 7 quwerendae B7, quaerende (. tn. 3) P re LMuellerus modumque\\' B, modum quem R 8 cf. c. 6, 10 diuiciis S praetium (a del. Ba) BRHS posset Bl, posse\\'* B2 9 quod om. R debetur] lude- tur\\' B1 (corr. B2) H 10 inimicum\\' B hominem R 11 malorum\\' B, malorum (mal in ras. ex mai ? m. 3) P 12 defensionem B hominum morumque] hominumquc R hominu (ii ex o ?) V bonorum\\' B 13 magni facere S edd., magnificare (-re\\' B) BHPY, magis facereR, magnificare hos edd. hos (ante bene) ut uid. B1, in ras. corr. B3 uelle\\' B fuiauere B3 ami- * cum\\' B 14 cf. c. 6,18 patriai edd., patrie* (t er., a add. m. 2) B, iam patriae cett. 15 tdejinde (idej ira ras. ex u ? m. 3) B tertiam (corr. m. 2) P postremaquS (supra a er. \\', supra e er. a, idem e ex i corr. m. 2) B, postrema quę S nostra B. ab his definitionibus, quas poeta breuiter conprehendit, Marcus Tullius traxit officia uiuendi Panaetium Stoicum secutus eaque tribus uoluminibus inclusit. haec autem quam falsa sint mox uidebimus, ut appareat quantum in nos dignatio diuina contulerit, quae nobis aperuit ueritatem. uirtutem esse dixit scire quid sit bonum et malum, quid turpe, quid honestum, quid utile, quid minus. breuius facere potuit, si tantum bonum ac malum diceret, quia nihil potest esse utile uel honestum quod non idem bonum sit, nihil inutile ac turpe quod non idem malum. quod et philosophis uidetur et idem Cicero in tertio supra dicti operis ostendit. uerum scientia non potest esse uirtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus uenit. quod autem transire ab altero ad alterum potest, uirtus non est, quia uirtus sua cuique est. scientia igitur alieni beneficii est, quia posita est in audiendo, uirtus tota nostra est, quia posita est in uoluntate faciendi boni. sicut ergo in itinere celebrando nihil prodest uiam nosse, nisi conatus ac uires suppetant ambulandi, ita uero scientia nihil prodest, si uirtus propria deficiat. nam fere etiam u qui peccant, etsi non perfecte, tamen quid sit bonum et malum sentiunt, et quotiens aliquid improbe faciunt, peccare se sciunt et ideo celare nituntur. sed cum eos boni et mali natura AUCTORES 1 s. Marcus - secutus] cf. de off. II 17, 60; III 2, 7. 11] de off. III 2, 7 ss. BBHSPVJ 1 iis R quos H 2 panetium BHSPV, pane et uinum R sthoicum H ea quae H 4 uiderbi\\'mus B, docebimus R In1 B diuina dignatio H 6 scire om. R 7 quordJ (ante minus), d m. 1, 0 ex i et minus del. m.3 P miniw ex min (i. e. -nus) S1 10 malum1 B1 et 8. I. P, om. V filosofte1 B1 11 in tertio om. R supradictri B1 post operis add. libro edd. 12 intus om. BH ad] et R 13 nos] **nos (an er.) B transisse Bcorr. B3 ab] ad Bae, corr. m. 1 uel 2 ad] ab P1, corr. P3 14 sua ex qua corr. B3, sui HP cui\\'que (\\' i. e. us n. 3) P post esti 8. I. uirtus est add. Bi, nunc erasum 15 est (ante quia) om. B posita] possit B\\', corr. B1 est] res B post audiendo s. I. est add. B1 16 tota, nostra est om. RS 16 uolumptate Bl, corr. B3 bona H, bene (ex boni) p3 17 celebrando C, male a quibusdam temptatum; cf. indicem tUrborum prodeest B 18 raCl BS subpetant PV ueri edd. 19 prodeest B ii edd., hi C 21 sentiant B1, corr. B2 quoties P 22 boni natura et mali SI I non fallat, cupiditate mala uincuntur, ut peccent, quia deest illis uirtus, id est cupiditas recta et honesta faciendi. ex hoc igitur apparet aliut esse scientiam boni malique, aliut uirtutem, quod potest esse scientia sine uirtute, sicut in plurimis philo-_ sophorum fuit. in quo, quoniam recte ad culpam pertinet non fecisse quae scieris, recte uoluntas praua et uitiosus animus, quem ignoratio excusare non potest, punietur. ergo sicut uirtus non est bonum ac malum scire, ita uirtus est bonum facere, malum non facere. et tamen scientia sic cum uirtute coniuncta est, ut scientia praecedat uirtutem, uirtus sequatur scientiam, quia nihil prodest cognitio, nisi et actio subsequatur. Horatius igitur paulo melius: uirtus est uitium fugere et sapientia prima, sed inepte, quod eam contrario terminauit, ut si diceret: \\'bonum est quod malum non est\\'. cum enim quid sit uirtus nescio, ne uitium quidem quid sit scio. utrumque igitur indiget definitione, quia natura rei talis est, ut utrumque aut intellegi aut non intellegi sit necesse. uerum nos faciamus quod ille debuit. uirtus est iram cohibere, cupiditatem conpescere, libidinem refrenare: id est enim uitium fugere. nam fere omnia AUCTORES 13] ep. I 1, 41. BRHSPVj 1 fallit S 2 illte1 B9 cupitas P 3 scientia r m. 2) B 4 quia B2 (quod Bl) S, quid H scientia* (m er.) B uirtute* (m er.) B 6 uolumptas BI, corr. B3, uoluptas S 7 quem] qurale B* 8 ita ut (exp. m. 2) P fest1 S2 9 sicrclum B2 sic cum — scientia om. R scientia* (m er.) B 10 scientia (~ m. 3) B 11 prodeest B cognitio nisi et] cognitionised B\\', corr. B3 consequatur BH, subsequatur scientiam (scientiam s. I. add. P2) SP 12 ho* Hatius (no er.) H 13 fugire Bl, corr. BJ proma Bl, primS B3 \\'librariorum errore aut uerba et sapientia prima adiecta sunt aut uerba stultitia caruisse (Horat. uers. 42) omissa* uix recte Fritzschius, immo stultitia caruisse omisisse Lact. ipse uidetur; cf. 9-12; 498, 16 14 eam rel contrario PJ 16 ne uitium — scio om. R utrum P1 (corr. Pl)V igitur om. R ind(i)glet (et in ras. ex 2 litt., quarum prior a, m. 3) B liri definitione (in in ras. tn. 2, exp. m. 3) B 17 ut om. B ut aut utrumque H 18 sit necesse est (exp. m. 3) B quid B1, corr. B1 19 debuit om. B\\\\ noluit B7 conspicere B\\', ras. et s. I. corr. B3 20 uitium bis pI, alt. del, PJ fugire Bl, co-rr. B3 XVIIII. Lact. 1. 32 quae fiunt iniuste atque inprobe, ab his oriuntur adfectibus. si enim commotionis huius quae ira dicitur impetus retundatur, omnes hominum contentiones malae sopientur, nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. item si cupiditas temperetur, nemo terra marique grassabitur, nemo exercitum ducet, ut rapiat et uastet aliena. item si ardor libidinum conprimatur, omnis aetas et sexus retinebit suam sanctitatem, nemo quidquam pudendum aut patietur aut faciet. ergo uniuersa scelera et flagitia his commotionibus uirtute sedatis ex hominum uita moribusque tollentur. quae sedatio commotionum et adfectuum hanc habet rationem, ut omnia recta faciamus. omne igitur uirtutis officium est non peccare. quo profecto fungi non potest qui deum nescit, quoniam ignoratio eius a quo bona oriuntur, inprudentem inpingat in uitia necesse est. itaque ut breuius et significantius utriusque rei summa officia determinem, scientia est deum nosse, uirtus colere: in illo sapientia, in hoc iustitia continetur. Dixi, quod erat primum, scientiam boni non esse uirtutem, deinde, quid sit uirtus et in quo sit: sequitur ut id quoque ipsum, quid sit bonum et malum, nescisse philosophos breuiter ostendam, quia paene declaratum est in libro tertio, cum de summo bono disputarem. qui autem quid esset summum nescierunt, et in ceteris bonis malisue, quae summa non sunt, 21 in libro tertio] c. 7 ss. BRHSPVj 1 oriunt(u)r B 2 inpeutus (di er.) B 3 omnis B, omnium H contentione pI, s add. Ps, contentione Y male BIPI, V V corr. B*P3, malo S sopiuntur R, sopient* (t est -tur) S 5 crassabitur S exercitu (~ m. 3) B 6 sibi S 8 uniuerse pI, corr. PJ 9 commonitionibus V sedatas (alt. a ex i) B3 10 uit*a (i er.) B moribusq.1 B\\' tolleWtur B9 adfectuWm (aff- P) BzPi, adfectu V 11 recte B omne] om̃s S2, omnem P1, alt. m del. P3, omne V 12 quod BH non potest fungi (corr. na. 1 ?) B ungi Pac (f postea add. m. Pl) V 14 inpinguat V 15 significatius H 16 deus Bx, deu corr. B2 sapientia* (m er.) B 18 dixi* (t er.) B scientia B 19 quid sit] quia est R in s. I. in ras. B3 id om. R 20 ubreuiter (et ? er.) B 21 poene BJ, corr. B3, paena R declaratu (~ m. 2) B 22 quid] qui R 23 malisquaeque Bv, malisuequae B3 sunt.] ltelnelnt, te in ras. ex 2 litt. et ne s. I. m. 2, sunt corr. m. 3 B errauerint necesse est: quae non potest uero iudicio examinare qui fontem ipsum non tenet unde illa descendunt. fons autem bonorum deus est, malorum uero ille scilicet diuini nominis semper inimicus, de quo saepe diximus: ab his duobus principiis bona malaque oriuntur. quae ueniunt a deo, hanc habent rationem, ut inmortalitatem parent, quod est summum bonum: quae autem ab illo altero, id habent officium, ut a caelestibus auocatum terrenisque demersum ad poenam interficiant sempiternam, quod est summum malum. num igitur dubium est quin illi omnes quid esset bonum et malum ignoraueriut, qui nec deum nec aduersarium dei scierunt? itaque finem bonorum ad corpus et ad hanc uitam breuem retulerunt, quam scilicet solui et occidere necesse est, non sunt progressi ulterius, sed omnia eorum praecepta et omnia quae inducunt bona, terrae inhaerent et humi iacent, quoniam simul cum corpore, quod est terra, moriuntur. pertinent enim non ad uitam homini conparandam, sed ad quaerendas uel augendas opes honores gloriam potentiam: quae sunt uniuersa mortalia, tam scilicet quam ille qui ut ea sibi contingerent laborauit. hinc est illud: uirtus, quaerendae finem rei scire modumque. AUCTORES 21] cf. pag. 495, 7. BRHSPVJ 1 erraueriwt B, erraueriint (exp. m. 2) P quae (a in ras. ex 2 litt. m. 3) B ruer01 B3 2 unde B2 3 scilicet ille S, rillel scilicet V nomini R 4 ab om. H hiis B principiis om. R, principibus H 8 auocatos R terrenis B demersos R ad eras. B poena. (m er.) B interficiat B sempiterna\\'* (m ir., distinctionem 1 add. WI. 2) B 10 omines sic H quid — malum] quod et malum sit bonum H esset1 B1 11 aduersarium] aemulum H dei] humani generis B, om. R scierint SPV 12 et] sed B1, corr. B2 ad om. SPl, s. I. P1 rettulerunt R, retulerint V quam] quod P 14 sed] et Bx, corr. Bl illorum R et] ut edd. 15 inrhaJerent (h s. l. m. 2, am. 3) B et om. V humani Bx, humi corr. B7 quoniam] quod P1, quod (i. e. quoniam) P2 cum∗∗ (in er.) B 16 *oriuntur (m er.) B 17 homini* Cs er.) B cojparandum Bl, corr. B3 uel] et R 18 prae] quae B1, corr. B5 tam1 B3 19 eas (exp. m. 3) P hinc B3 20 illa (a ex ud) B3 21 cf. ad pag. 495, 7 uirtutis H quwerendwe (pr. a s. I. m. 3, alt. a fll. 2) B, quaerende S, quaerende (\\\\ m. 3) P rfineml B3 modum f-dum, B) BS, modum quae R\\' 32* praecipiunt enim quibus modis et quibus artibus res familiaris quaerenda sit, quia uident male quaeri solere. sed huiusmodi uirtus non est proposita sapienti: nec enim uirtus est opes quaerere, quarum neque inuentio neque possessio in nostra potestate est. itaque et quaesitu et obtentu faciliores sunt malis quam bonis. non potest ergo uirtus esse in iis rebus quaerendis in quarum contemptu uis ac ratio uirtutis apparet, nec ad ea ipsa transfugiet quae magno et excelso animo calcare ac proterere gestit, neque fas est animam caelestibus intentam bonis, ut haec fragilia sibi conparet, ab inmortalibus suis opibus auocari, sed potissimum in iis rebus conparandis uirtutis ratio consistit quas nobis nec homo ullus nec mors ipsa possit auferre. cum haec ita se habeant, illut quod sequitur uerum est: uirtus, diuitiis pretium persoluere posse. qui uersus idem fere significat quod primi duo. sed ne- . que ipse neque quisquam philosophorum scire potuit pretium ipsum uel quale uel quod sit. id enim poeta et illi omnes quos secutus est putauerunt recte opibus uti, hoc est frugi esse, non instruere conuiuia sumptuose, non largiri temere, non AUCTORES 8] cf. Cic. de off. m 5, 24. 14] cf. pag. 495, 8. BRHSPY] 1 upraecipiunt (ad er.) B enim] etiam H familiares BV2 e, s. I. sit V mala H, malae V huius mundi H 3 sapienti\\'** (\\' distinctionem add. m. 1, add. m. 3) B est opes - ergo uirtus (6) om. R 4 nostra S 5 quaesitu Heumannus, quaestu BRSPV. quaestus H obtentus H 6 iis R, his cett. 7 contemtu (m in ras. ex n m. 2) B apparet (alt. a in ras. ex 3 lilt., quarum tertia e, tn. 2) B ▼ 9 protegere B, pro*iterere (p er., t vi. 2) P animum P intentam (corr. m. 3) P 10 bona* (m er.) H iab iamortalibus B* immortalitatibus H opibus cum codd. recent. Buenemannus, operibus C 11 iis R, his cett. conparendis P1 (e in a corr. P7) V uirtutis (tis ex tib; m.2?) S 12 posset B, potest H 13 est] sed H 14 cf. ad pag. 565,11 diuitiis] ac uitiis R praemiu (miu in ras. ex tiu ut uid. m. 3) B, ptium SV possit H 15 fere om. B primo pI, in ras. corr. P3 16 ad ipse fort. conferendum pag. 396, 1 (409, 16); an poeta addendum ? pro quo Lucilius coni. SchoeUius et Thilo 17 ipsum uel om. R id] idem H enim B1 olli P 18 frigi P1, corr. P1 19 sumptuosi Bl, corr. Bl, sumptuese S, sumptioso (alt. o minus cert.) Px, sumptjose Ps, sumptiose V temere (pr. e ex i m.2) P effundere in res superuacuas aut turpes rem familiarem. dicet aliquis fortasse: \\'quid tu? negasne hanc esse uirtutem?\\' non equidem nego, contraria enim uidear probare, si negem, sed ueram nego, quia non sit illa caelestis, sed tota terrena, quandoquidem nihil efficit nisi quod remaneat in terra. quid sit autem recte opibus uti et qui sit ex diuitiis fructus petendus decla-. rabo apertius, cum de pietatis officio loqui coepero. iam cetera quae sequuntur nullo modo uera sunt. nam inprobis inimicitias indicere, aut bonorum defensionem suscipere potest cum malis esse commune. quidam enim probitate ficta uiam sibi ad potentiam muniunt faciuntque multa quae boni solent, eo quidem promptius quod fallendi gratia faciunt. utinamque tam facile esset praestare quam facile est simulare bonitatem! sed hi cum esse coeperint propositi ac uoti sui conpotes et summum potentiae gradum ceperint, tum uero simulatione deposita mores suos detegunt, rapiunt omnia et uiolant et uexant eosque ipsos bonos quorum causam susceperant insequuntur et gradus per quos ascenderunt amputant, ne quis illos contra ipsos possit imitari. uerum tamen putemus hoc 6 declarabo apertius] c. 11 ss. AUCTORES 8 s.] cf. pag. 495,10 s. B(G)RHS(-14)PV] 1 effuwdere P3 dicit B\\', corr. B3 2 quid O om. R non equidem] non quidem R, nequidem S 3 uidear (sic corr. m. 2) B *probare (a ? er.) B negem (g ex c m. 2) H 4 uerum B illa (i ras, ex u) H sit om. V; pro sit habent est post terrena edd. terrene R 5 efficiat H terra R quid] quod H 6 qui] qui* (d er.) B declarabit (b ex u) sic R 7 iam in ras. ex iamne ut uid. B* 8 secuntur RP 9 honorum Bx, corr. B3 deftensioQem (1 er.) B a [sionem] incipit codicis G pag. 119 (29), cuius in uerss. 1-4 perpauca legi poterant 10 malis B3 enim om. R 11 ficta* (m er.) B faciuntque multa] faciunt J2 12 boni* (s er.) H 13 fale R esset] est B\\', *s\\'it B*, esse et P1 Cesset et P3) V .14 hii R in hi cum denuo deficit cod. S (fol. 131b) coeperunt Bar (u ras. in i corr.) P1 (corr. P2) V prApositi P3 15 coupote*s (n er.) B, computes pI, u in o corr. P3, coputes V post potentiae 8. I. suae PJ ceperint V, coeperiut BarRHP; mihi suspectum, malim adepti sint uel ascenderint uel sim., pr. coeperint eiciendum et pot. (tenere) gr. coeperint scribendum Schoellio uid. tunc B simulationem Pl, m del. P3 16 et uiolant om. R 17 causa (~ m. 3) B insequntur B, insecuntur R 18 ascenderant B 19 possit B\\', corr. B2 officium non nisi boni esse, ut bonos defendat. at id suscipere facile est, implere difficile, quia cum te certamini congressionique commiseris, in arbitrio dei, non tuo posita uictoria est, et plerumque inprobi et numero et conspiratione sunt potentiores quam boni, ut ad eos superandos non tam uirtus sit quam felicitas necessaria. an ahquis ignorat quotiens melior iustiorque pars uicta sit? hinc semper dominationes acerbae in ciues extiterunt. plena est exemplis omms historia, sed nos contenti erimus uno. Gnaeus Pompeius bonorum uoluit esse defensor, siquidem pro re publica, pro senatu, pro libertate arma suscepit. idem tamen uictus cum ipsa libertate occidit et a spadonibus Aegyptiis detruncatus insepultus abiectus est. non est igitur uirtus aut hostem malorum esse aut defensorem bonorum, quia uirtus incertis casibus non potest esse subiecta. commoda praeterea patriai prima putare sublata hominum discordia nihil est omnino. quae sunt enim patriae commoda nisi alterius ciuitatis aut gentis incommoda, id est fines propagare aliis uiolenter ereptos, augere AUCTORES 9 s. et 13 s.] cf. pag. 495, 10 s. 16] cf. pag. 495, 14. § 19 s. 23 s.] ad Ciceronis de re publica librum III (c. 12, 21 ed. Baiter) rettulit Maius. BCG)RHPV] 1 boni] bonis H 3 tua BI, in ras. corr. B* possita V 4 plerunTq.1 B1 5 potentiores P2 quam boni om. R nontam B* 6 post ignorat s. I. quod P1 7 iustior quam H domiuatione V ht arcerue B1, a∗cerbrae B1 8 ciuibus R, ciu-us (pr. i ex alia lift. m. 3. pr. u ras. ex b corr., bi s. I. m. 3) P, ciuis V sed] et H 9 gneus B, cn. RH, GÑ. PV 10 repuA P1 libertate B 11 att [Occi](d)[it] in- cipit codicis G pag. 120 (30), cuius in utras. 1-20 et 29-31 nonnulla legi poterant occiditur R 12 arbl B3, ab H spludonibus (r er.) B desepultus Bl, corr. B* ante abiectus 2 ttel 3 litt. erasae, quarum prima u, B [est abie] ctus G 16 cf. pag. 495, 14 preterea H patriai edd., patriae BRHV, patriae P putare. sublata hominum concordia nihil est omnino male edd. 17 concordia (con in ras. ex dis m. 2jP 18 patria R aut1 B* gentes Bl, corr. B1 19 uolenter BacP1, corr. BlP* ereptis codd. recent. et edd. (\\'ut aliis sit tertius casus, ereptis sextus\\' Celtarius), eiectis alii codd. recent. et tdd. imperium, vectigalia facere maiora? quae omnia non utique uirtutes, sed uirtutum sunt euersiones. in primis enim tollitur humanae societatis coniunctio, tollitur innocentia, tollitur alieni abstinentia, tollitur denique ipsa iustitia: quae discidium generis humani ferre non potest et ubicumque arma fulserint, hinc eam fugari et exterminari necesse est. uerum est enim Ciceronis illut: qui autem ciuium rationem dicunt habendam, externorum negant, dirimunt hi communem humani generis societatem, qua sublata beneficentia liberalitas bonitas iustitia funditus tollitur. nam quomodo potest iustus esse qui nocet, qui odit, qui spoliat, qui occidit? quae omnia faciunt qui patriae prodesse nituntur. id enim ipsum prodesse quid sit, ignorant qui nihil putant utile, nihil commodum, nisi quod teneri manu potest: quod solum teneri non potest, quia eripi potest. haec itaque ut ipsi appellant bona quisquis patriae adquisiuerit, hoc est qui euersis ciuitatibus gentibusque deletis aerarium pecunia referserit, agros ceperit, ciues suos locupletiores fecerit, hic laudibus fertur in caelum, in hoc putatur summa et perfecta esse uirtus. qui error non modo populi et imperitorum,* sed etiam AUCTORES 7] de off. III 6,28. B(G)BHPV] 1 [aue]<c)[tig](alia) G meliora BH, (me)[lior](a) G toon1 Pl utique (i ras. ex u) B uirtuteesse B\\', uirtutisesse B1, uirc tutissed B3 uirtutium P, uirtutum sic V rsuntl B3 euersionis Bx, corr. B2 3 tollitur (ante alieni) om. B, defuisse in G uestigiis et spatiis indicatur 5 fulseriwt B3 6 enim om. V 8 hi (uel hii) dirimunt rodd. Cic. communa sic R 9 humani generis RHPV cum codd. Cic., generis humani B quA P3 beneficientia HV, beneficia P 11 qui odit qui spoliat in mg. H2 12 quae] qui B1, corr. B2 nitunturprodesse om. R 13 prodeesse B 14 utile\\'* (m er., \\' distinctionem add. m. 2) B in q[ uo ](d teneri manu) desinit codicis G pag. 120 (30), sequitur pag. 121 (147), cuius in furss. 1-17 et 26-31 nonnulla legi poterant 16 patriare\\' B1 adquisiuerit BJHPV, adquisierit R, quesierit Bx, quaesiuerit Bl, quaesierit G 17 gentibus RH refer*serit (t er.) B, s. I. uox a m. 2 addita, nunc erasa, refers[a]erit G 18 goeperit Bl, corr. B2, coeperit H, croleperit P3 locupletatiores Bx, ta del. B3, locupletioris R 20 imperatorum Bi, inperitorum corr. B3, imperitorum (sic corr. m. 3) P philosophorum est, qui praecepta quoque dant ad iniustitiam, ne stultitiae ac malitiae disciplina et auctoritas desit. itaque cum de officiis ad rem militarem pertinentibus disputant, neque ad iustitiam neque ad ueram uirtutem adcommodatur illa omnis oratio, sed ad hanc uitam moremque ciuilem, quem non esse iustitiam et res indicat et ipse Cicero testatus est. sed nos inquit ueri iuris germanaeque iustitiae solidam et expressam effigiem nullam tenemus, umbra et imaginibus utimur: easque ipsas utinam sequeremur! feruntur enim ab optimis naturae et ueritatis exemplis. — umbra est igitur et imago iustitiae quam illi iustitiam putauerunt. quid? sapientiam nonne idem confitetur in philosophis esse nullam? aut cum Fabricius inquit aut Aristides iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum. nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem uolumus in- tellegi, nec ii qui sapientes habiti et nominati, Ma.rcus Cato et Gaius Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiorum frequentia AUCTORES 6] de off. III 17, 69. 13] ibid. III 4, 16. B(G)RHPV] 1 **iustitiam (In er.) B, iustitiam H ne* (c er.) B, nec P1, corr. P3 2 stultitiae] iniustitiae R disciplina et] disciplinae PY 3 officiosis B disputa*»nt (re er.) B, (di)s[p ]utaren[ t] G 4 atfcommodatur Ps, acumudatur ut uid. V0*, corr. m. 1 5 mortemque H 7 iugis (g ex r) B* permanetqui BI, germaneque B3 iustitiam B, iustitia R 8 umbrae B 9 eas codd. Cic. ipsas] iras R 10 ab] ex codd. Cic. 11 \\'et\\' B3 iustitia R qua (~ m. 3) B 12 eidem P 13 apud Cic. ante aut cum haec nec uero cum duo Decii aut duo Scipiones fortes uiri commemorantur, quae, cum pag. 505,3 nominentur iusti tantum et iustitia, consulto, sed parum considerate omisisse Lad. uidetur fabricibus V inquit om. B aut Aristides C (nisi quod aut otn. R) cum codd. Cic., eicit HeusingenuJ, ut Aristides Baiterus 14 illo R ab hoc] ab his codd. Cic. 15 iustitia P1 (corr. P3) V exemplo Bl, corr. B3 in exemplu[m] desinit codicis G pag. 121 (147), sequitur pag. 122 (148), cuius in uerss. 1. 2 perpauca legi poterant 16 sapieus] sapiens est B, [sa](pi)en[se]s[t] G sapiens ut om. H 17 ii edd., hi BHPV, hii R sapientes C cum codd. Cic., sapientes (sunt) edd. Cic. habentur et nominantur B nominati Marcus] nominatim PV 18 nerc1 P3 ille Bl, corr. B2 19 ex] et H frequentiam Bl, m del. B3 similitudinem quandam gerebant speciemque sapientium. si ergo et philosophis ipsorum confessione adempta sapientia est et iis qui iusti habiti sunt adempta iustitia est, omnes igitur illae uirtutis descriptiones falsae sint necesse est, quia quae sit uera uirtus scire non potest nisi iustus ac sapiens. iustus autem ac sapiens nemo est nisi quem deus praeceptis caelestibus erudiuit. Nam illi omnes qui per aliorum confessam stultitiam sapientes existimantur, specie uirtutis inducti umbras et imagines adprehendunt, nihil uerum. quod ea fit ratione, quoniam uia illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet propter studiorum et disciplinarum uarietatem, quae sunt in uita hominum dissimiles atque diuersae. nam sicut uia illa sapientiae habet aliquid simile stultitiae, quod libro praecedente monstrauimus, ita haec cum sit tota stultitiae, habet aliquid simile sapientiae, quod adripiant ii qui stultitiam publicam intellegunt: et ut habet uitia manifesta, sic habet aliquid quod simile uideatur esse uirtuti, ut habet apertum scelus, sic imaginem quandam speciemque iustitiae. quomodo enim praecursor eius uiae cuius uis et potestas omnis in fallendo est, uniuersos in fraudem posset inducere, nisi ueri similia hominibus ostentaret? deus enim, ut immortale illud arcanum eius 14 libro praecedente] c. 14. AUCTORES 9] cf. pag. 504.8. BRHPVj 1 generabant Bx, corr. B3 sapientiae H 2 confessione* (m er.) B 3 sapientia* (e er.) B et iis — iustitia est om. PJ (in inf. mg. add. P2) V his BH i uirtutes B1, corr. B2 5 non om. P iustis Pl (corr. P3) V 6 post sapiens add. quod B2 iustus — sapiens om. B, — nemo om. Rest] nullus est R 7 erudibit Bl, corr. B1 8 confessa (~ m. 2) B, confisam V 9 uirtutes B\\', corr. B1 11 occaisum B 12 habe*t (n er.) B et disciplinaruni om. R disciplinam J31, disciplinae B2 13 in uita om. R dissimilis P in uia (cxp. m. 2) P illa uia V 14 simile aliquid B praelcedJelute, (eed m. 2, nte m. 3, praeteriti fuisse uid.) B 15 stultitia. (e er.) B, stultit,i*p (c er.) P 16 similis Bt, in ras. corr. B7, similae RH arripiunt edd. ii R, hi cett. stultitiam] iustitiam H 17 *ut B siiCj B2 19 i*inaginem fn er.) V hinc fere incepit codicis G pag. 123 (25), in qua nihil legi poterat speciemqui B\\', corr. B1 reniml P2 21 faudem P 22 ostenderet B immortalitatem rital (add. m. 2; om. illud) arcanum B in operto esset, posuit in uia sua quae homines pro malis et turpibus aspernarentur, ut auersi a sapientia et ueritate, quam sine ullo duce requirebant, in id ipsum inciderent quod uitare ac fugere cupiebant. itaque illam perditionis ac mortis uiaui multiplicem ostendit, uel quod multa sunt genera uitae uel quod dii multi qui coluntur. huius dux praeuaricator ac subdolus, ut uideatur esse discrimen aliquod falsi et ueri, mali et boni, alia ducit luxuriosos alia eos qui frugi appellantur, alia inperitos alia doctos, alia inertes alia strenuos, alia stultos alia philosophos, et eos quidem non uno tramite. illos enim qui aut uoluptates aut diuitias non refugiunt, ab hac publica et celebri uia modice segregat, eos autem qui aut uirtutem sequi uolunt aut contemptum rerum profitentur, per confragosa quaedam praecipitia trahit. sed tamen illa omnia itinera quae speciem bonorum ostentant non sunt aliae uiae, sed deuerticula et semitae, quae uidentur quidem ab illa communi dextrouersum separari, ad eandem tamen et ad unum omnes exitum sub ipso fine referuntur. ibi enim dux ille coniungit omnes ubi opus fuerat bonos a malis, fortes ab inertibus, sapientes a stultis separari, in deorum scilicet cultu, in quo ille uniuersos, B(G)RHPV] 1 aperto B\\' (operto sic B3) H esse B, etsset. P2 potuit B1, uoluit B2 in uia sua posuit R 2 aspernerentur Bl, corr. B2 ueritate* (m er.) B quae H 3 requiribant sic Bl, requaerebant sic B3 4 fugare B1, corr. B* idque B illum Bx, corr. B* perditiones B1, corr. B2 mortes B1, corr. B1 uiuã ex uenia V 5 ostendit] constatuit R generis B uita* (e er.) B 6 idjii P, hi V praeuaricatur R 7 umali (et er.) B 8 luxuriosus Blpac, corr. BiP m. 1 uel 2 appel- lentur R 9 inperitus B1, corr. B2 doctus B1, corr. B2 inertis B\\', corr. B2 streuuVs B* stultus B1, corr. B7 12 celebri uia] celebria H autj ut R uirtute H 13 conStentur PV per] pro R fragosa BPI, c 8. I. add. P3, confrugosa R 14 uquaedam (ad er.) B omnia illa B 15 ostentaWt B2, ostendant P1 (corr. P3) V aliae uiae] cliuuie i (e minus cert.) sicB1, cluosa B2 deuerticula (sic corr. \\'n. 3) P, deuerticula (s. I. e er.) V 16 semite BxPl (corr. B2 P3) V illo H 17 euudem RH 18 a <F)[in]<e) incipit codicis G pag. 124 (26) paene tota lecta referunt R 19 fuena,t (a m. 3 ?) P fortis RVIJC, fontes P 20 ab H in deorum] id eorum H scilicet in (In add. m. 2) deorum scilicet B, idem in G fuisse uestigia et spatia indicant cultu] multi H uniuersus P1 (corr. P3) V quia sine ullo discrimine stulti fuerunt, uno mucrone iugulat et praecipitat in mortem. haec autem uia, quae est ueritatis et sapientiae et uirtutis et usae, quorum omnium fons unus est, una uis, una sedes, et simplex est, quo paribus animis summaque concordia unum sequamur et colamus deum, et angusta, quoniam paucioribus uirtus data est, et ardua, quoniam ad bonum quod est summum atque sublime nisi cum summa difficultate ac labore non potest perueniri. Haec est uia quam philosophi quaerunt, sed ideo non inueniunt, quia in terra potius ubi apparere non potest quaerunt. errant ergo uelut in mari magno nec quo ferantur intellegunt, quia nec uiam cernunt nec ducem sequuntur ullum. eadem namque ratione hanc uitae uiam quaeri oportet qua in alto iter nauibus quaeritur: quae nisi aliquod caeli lumen obseruent, incertis cursibus uagantur. quisquis autem rectum iter uitae tenere nititur, non terram debet aspicere, sed caelum et, ut apertius loquar, non hominem sequi debet, sed deum, non his terrestribus simulacris, sed deo seruire caelesti, non ad corpus referre omnia, sed ad mentem, non huic uitae dare operam, sed aeternae. itaque si oculos in caelum semper intendas et solem qua oritur observes eumque habeas uitae quasi B(G)RHPVJ 1 qui R 2 in mortem om. R 3 fons omnium H post fons eras. -V (i. e. est) P uix quarum 4 una uis una sedes et] unauisualsediset B\\', un∗ussua|uiset corr. et s. 1. una uis una sedes add. B3 uisauna R quo BGF3, quod RHP1 (d del. P3) V edd. partibus (ex. m. 3) P 5 concordia. (m er.) B 7 quod] cum BI, corr. B2 est om. P1 (post sublime s. I. add. r P3) V sublimem BI, m tin. del. B5 post sublime s. I. quo add. B2, nunc erasum 8 difficultate. ac labore. (duo m er.) B 9 quem B quaesierunt B inuenerunt Bl, corr. B3 10 terram (exp. m. 3) B 11 uelut iu] ueluti B 12 uia (~ m. 3) P sequuntur, sed prim. u del. m. 3 B, alt. u ex a ? V, secuntur RHP ullum — namque om. B ullum omissum esse in G uestigia et spatia indicant 13 eodem R rationelmJ B2, rationem RPl, m exp. P21, ratione C er.) H uianrq.\\' B* quta B3, quia RP1 (1 expunx. P3) V 14 quae] que Bl, qui B3H 15 uacantur H 16 post terram eras. tueri ut uid. B 18 seruiri B\\', corr. B1 non] sed non Bx, et non JB2 in caelesti non (ad cor) desinit codicis G pag.124(26), sequiturpag. 125(62) paene tota lecta 20 opera H oculis R semper in caelum B, [sem](per)[i]ncaelum G 21 qua] cumB,c[u]ma oritur] hauritur B,hau(rit)ur G,oriatur H eumqu*e(aer.,).B nauigii ducem, sua sponte in uiam pedes dirigentur et illut caeleste lumen, quod sanis mentibus multo clarior sol est quam hic quem carne mortali uidemus, sic reget, sic gubernabit, ut ad summum sapientiae uirtutisque portum sine ullo errore perducat. suscipienda igitur dei lei est, quae nos ad hoc iter dirigat, illa sancta, illa caelestis, quam Marcus Tullius in libro de re publica tertio paene diuina uoce depinxit: cuius ego, ne plura dicerem, uerba subieci. est quidem uera lei recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnis, constans, sempiterna, quae uocet ad officium iubendo, uetando a fraude deterreat, quae tamen neque probos frustra iubet aut uetat nec inprobos iubendo aut uetando mouet. huic legi nec obrogari fas est neque derogari aliquid ex hac licet neque tota abrogari potest, nec uero aut per senatum aut per populum solui hac lege possumus, neque est quaerendus explanator aut inter- pres Sextus Aelius, nec erit alia lex Romae alia EPITOME 5 s. (dei lex)] c. 55, 1 (legemque diuinam). AUCTORES 8] de rep. (IU 22, 33). B(G)RHPVJ 1 uia BH derigentur B\\', corr. B3 2 clarius RH solv B1 multo clarius est quam hic sol quem Isaeus 3 carni Bl, corr.B2 mortales B\\\\ corr. B2 (te) reget Heumannus gubernauit Bl, corr. B7 5 qui Bl, qurale corr. B* adhoc (0 ex u m. 3) P 6 illa (ante caelestis) omissum esse in G uestigia et spatia indicant Marcus Tullius] mentuln lius (~ add. et en exp. m. 3) P 7 poene Bl, corr. B3, pede (d del. et di III corr. m. 3) P depencsit B\\', depincsit B2, depinxit B3 \\'cuius1 B3 8 dicere Bx C-re B3) R rectoj B3 9 omnes BGH constant B\\\\ corr.B3 10 seinpiitjerna1 (it et na m. 3) B qurale B2 uoce R 11 deterrreat B2 que B probos ex prob[u]us Bi1 frustra P3 12 inprobus B1, corr. B1 b 13 legio P1 (0 expunx. P1) V a[brog]<a)[r]e G, progari P1 Cprogari PV, aerogari V neque — licet om. R derogare H 14 rhlac V 15 per (ante populum) om. BG 16 possumus (pr. u in ras. ex i? m. 2) B, (p)oss[im]u[s] G neque] sed quid B\\' (corr. B3), uestigia 6 litterarum in G qUfalerendus (a m. 3, s ex m m. 2) B, 〈q〉uae〈r〉[en]d〈u〉m G aut] ut BI, corr. B2, nec R interpres Sextus Aelius (in quo uix eius desideratur) recepi ex interpres - extusaelius H; interpresalius (e add. m. 2) B, interpr〈esa〉[l]ius G, interpres laelius R, interpres aelius pI Caelius P2) V; interpres eius alius edd. 17 rex (corr. m. 2) P roma H Athenis, alia nunc alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et inmutabilis continebit unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus: ille legis huius inuentor disceptator lator, cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas ( poenas, etiamsi cetera supplicia quae putantur effugerit. quis sacramentum dei sciens tam significanter eDarrare legem dei posset quam illam homo longe a ueritatis notitia remotus expressit? ego uero eos qui uera inprudentes loquuntur sic habendos puto, tamquam diuinent spiritu aliquo instincti. quodsi ut legis sanctae uim rationemque peruidit, ita illut quoque scisset aut explicasset, in quibus praeceptis lex ipsa consisteret, non philosophi functus fuisset officio, sed prophetae. quod quia facere ille non poterat, nobis faciendum est, quibus ipsa lex tradita est ab illo uno magistro et imperatore omnium deo. Huius legis caput primum est ipsum deum nosse, soli obtemperare, solum colere. non potest enim rationem hominis EPITOME 15-17] c. 55,1 (tradente ipso domino). c. 9—12] cf. c. 29. 18-510, 2] c. 54, 4. B(G)RHPV] 1 nuWc V post haec HV et om. R omni genti (dtro i ex es) B1 omnis P1 (corr. Pr) V 2 tpporae V et ante sempiterna] est B, ut GRH, recte? inmutabilis BG, immutabilis cett. post inmutabilis s. 1. quamsi add. B1 3 unusquisque B in continebit unus desinit codicis G pag. 125 (62), sequitur pag. 126 (61), in qua nihil legi poterat 4 imperator (o ex u tn. 2) H 5 lator edd., sator C fugri\\'et P 6 natura f ~ m. 2) B aspernatur H ipse R 7 quwe B1 8 quis] quod B1, corr. B3, quix (s s. I. er.) P sciens tam] scientiam B significautur P1, corr. P3 9 illarml B3 10 expressis B1, corr. B7, expraesit R uera] uero pI, o in a corr. P3 inprudenter (r final. ex s) B2 11 locuntur PV putem (em in ras. ex ant fin. 2) B diuinen sic H spiraliiquiinstricti B1, spirittfaliquoinstructi B2, iustrnti sic pac, inst[i]n[c]ti corr. P1 aliq: H 12 quodsi ut] quodsint B\\', qúόdsicu[t] B3 legi[s]sanct[a]e (gi ex 2 litt. incert. corr. et s et a add. m. 2) B perdidit P\\', corr. P3 13 ita ut (exp. m. 2) H scisset — quibus] si scisset explicasset, quibus R 14 ptoilosophus B7 15 quia om. R 18 cuius B deum] prdeum (r in ras. m. 2) sic H obtinere qui parentem animae suae deum nescit; quod est summum nefas. quae ignoratio facit ut diis aliis seruiat, quo nihil sceleratius committi potest. hinc iam procliuis est ad malitiam gradus per ignorantiam ueri ac singularis boni, quia deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis: uel si iustitiam sequi uolet, diuini tamen iuris ignarus gentis suae leges, tamquam uerum ius amplectetur, quas non utique iustitia, sed utilitas repperit. cur enim per omnes populos diuersa et uana iura sunt condita, nisi quod una quaeque gens id sibi sanxit quod putauit rebus suis utile? quantum autem ab iustitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per fetiales bella indicendo et legitime iniurias faciendo semperque aliena capiendo atque rapiendo possessionem sibi totius orbis comparauit. uerum hi iustos se putant, si contra leges suas nihil faciant: quod etiam timori adscribi potest, si praesentium poenarum metu sceleribus abstineant. sed concedamus sane ut id natura uel, ut ait philosophus, sua sponte faciant quod legibus facere coguntur. num idcirco iusti erunt, quia parent institutis hominum, qui ipsi aut errare aut iniusti esse EPITOME 6-10] c. 54, 8 cum - communi. 14-16J c. 54, 8 sed metus — submouebat. AUCTORES 5-14] ad Ciceronis de re publica librum III (c. 12, 20 ed. Baiter) rettulit Maius. 17] Cic. de rep. I 2, 3; de legg. I 18, 49. B(G)RHPV] 1 nesciat B est otn. P\\', & s. I. add. P* 2 ut eras. B alienis R seruiret B 3 committi B3 procliuis (cl ex d m. 2) P 4 malitmm pH 5 quem (e in ras. ex a ? tn. 2) B bouitatis] bonitatis ac ueritatis H uel si] ne\\'sli B iustitia H 6 uolet] uolet dei BP, sed dei s. I. P1 hinc fere incepit codicis G pag. 127 (60) ter scripta, in qua nihil legi poterat tamen om. R legis Bl, corr. B1 7 uerum om. Pl (in mg. add. P2) V amplectetur Heumannus, amplectitur C 8 omnis P1 (corr. P2) V 9 unaquatfque B1 sanxsit B 10 a* (d er.) B, arbl P1, a V iustitia* (e er.) H 11 ipse populus R qui] qui frequenter H per fetiales] perfida B feciales P, fectiales V ▼ 13 capiendo (v m. 3) P; cupiendo edd., probant Halmius (in ed. Cic.) et Woelfflinus, ut uid., Archiu. lexicogr. et gramm. lat. I 363 s. comparabit Bl, corr. B1 14 hii BR 15 ard\\'scribi B2 16 toetu1 P1 18 num] uon BP\\', corr. P3 quiw B3 19 statutis H, iustitutis P\\', corr. Ps qu ia B et ipsi edd. potuerunt, sicut illi duodecim tabularum conditores, aut certe publicae utilitati pro condicione temporum seruierunt? aliut est igitur ciuile ius, quod pro moribus ubique uariatur, aliut uera iustitia, quam uniformem ac simplicem proposuit omnibus deus: quem qui ignorat, et ipsam iustitiam ignoret necesse est. sed putemus fieri posse ut aliquis naturali et ingenito bono ueras uirtutes capiat, qualem fuisse Cimonem Athenis accepimus, qui et egentibus stipem dedit et pauperes inuitauit et nudos induit, tamen cum illud unum quod est maximum deest, agnitio dei, iam bona illa omnia superuacua sunt et inania, ut frustra in iis adsequendis laborauerit. omnis enim iustitia eius similis erit humano corpori caput non habenti: in quo tametsi membra omnia et locis suis constent et figura et habitudine, tamen quoniam deest id quod est omnium principale, et uita et omni sensu caret. itaque membra illa formam tantummodo membrorum habent, usum non habent, tam scilicet quam caput sine corpore. cui similis est qui cum deum non ignoret, uiuit iniuste: id enim solum habet quod est summum, sed frustra, quoniam uirtutibus tamquam membris eget. itaque ut sit uiuum ac sensibile corpus, et agnitio dei necessaria est quasi caput et uirtutes omnes quasi corpus. ita fiet homo perfectus ac uiuus, sed tamen summa omnis in capite est, quod quamuis constare non possit sine omnibus, sine quibusdam B(G)BHPV] 1 aut] qui edd. 2 utilitati* (s er.) B 3 ae (i. e. pro) add. m. al. antiqua P utique H aliut] aliud est PV 5 ignorat et] ignoraret B iustiam R 6 retl B3 ingeni*o (t er.) B 7 Cimonem edd., timonem BHPV, s*imonem (c er.) R accipimus RH 8 qui* (a er.) B et (ante egentibus) om. P1 (s. I. add. P2) V gentibus H 9 induit] in- duit et mortuos sepelliuit R \\'u*™ ex ut B3 illũ B1, illud corr. B3 ab Est (ma)[limum] incipit codicis G pag. 128 (59) ter scripta, cuius in uerss. 1-9 et 30. 31 pauca legi poterant deest] in quo est B, [d]eest in[quo est] G 10 di[i] G post dei s. I. ignorauit B1 omnia om. BG ut] et Bl, di corr. B\\\\ aut H 11 his BPV adsequen****s (tibu er.) V 12 habendi P1, corr. P3 13 omnia membra H constet nec Bl, constewt *et B1 14 et om. H 16 tisum non habent? B3 18 sed om. R 19 indiget H itralque B2 20 **uiuum (ui er.) V ac] et B 21 itaque B perteetus R 22 uibus Bl, corr. 82 sed tamen] et B 23 sine ante omnibus] in B\\', corr. B3; an omnibus (membris) ? Thilo tamen potest. et erit quidem animal uitiosum ac debile, sed tamen uiuet, sicut is qui et deum nouit et in aliqua re peccat; dat enim ueniam peccatis deus. itaque sine membris aliquibus uiui potest, sine capite nullo modo. haec res efficit ut philosophi etiamsi natura sint boni, tamen nihil sciant, nihil sapiant. omnis doctrina et uirtus eorum sine capite est, quia deum nesciunt, qui est uirtutis ac doctrinae caput. quem qui non adgnoscit, licet uideat, caecus est, licet audiat, surdus, licet loquatur, elinguis est. cum uero conditorem rerum parentemque cognouerit, tunc et uidebit et audiet et loquetur. habere enim caput coepit, in quo sunt sensus omnes conlocati hoc est oculi et aures et lingua. nam profecto is uidet qui ueritatem, in qua deus est, uel deum, in quo ueritas est, oculis cordis aspexerit, is audit qui diuinas uoces ac praecepta uitalia pectori suo adfigit, is loquitur qui caelestia disserens uirtutem ac maiestatem dei singularis enarrat. quare non est dubium quin impius sit quisquis deum non adgnouerit, omnesque uirtutes eius, quas habere aut tenere se putat., in illa mortifera uia reperiuntur, quae est tota tenebrarum. quapropter nihil est quod sibi aliquis gratuletur, si has inanes uirtutes adeptus est, quia non tantum miser, qui bonis praesentibus careat, sed etiam stultus sit necesse est, qui labores in uita sua maximos suscipiat in cassum. nam adempta spe immortalitatis quam deus pollicetur in sua religione uersantibus, cuius adsequendae B(G)RHPV/ 1 et] *et (s er.) s. I. add. B3 2 ruiuet B3 *is (h er.) B 5 scient H nihil] quod nihil H sapieant B, sapient H 6 omnis] omnis enim H 7 uirtus P non] n s. I. al. m. R in [q]ue[m qu](i) [non] desinit codicis G pag. 128(59), sequitnr pag. 129 (31), cuius in uerss. 1-13 nonnulla legi poterant 8 surdus est H 9 suum rerum V 11 caputj uocem caput H co[e]pit. V omnis P1 (corr. P3) V 12 hoc] id R oculis R; an (et) oculi ? cf. 6 et uidebit..is (h er.) B 13 quo] qua R 14 aspecserit BI, corr. B2 is om. PV ac] et R ufltalia P3 15 peccatori P1 (ca del. P3) V adfigitis (tamen is sequitur) R, adfligit P\\' (1 expunx. P3) V is om. Bl (add. B2) G 16 ac maiestatem in mg. H* 17 adgnouerit (d del. m. 3) B 18 quis BI, corr. B3, alia correctio a m.2 facta nunc erasa est putat in] putent B\\', corr. B3 mortis fera R 19 an reperiantur ? 20 aliqui R 21 praesentibus] praeceptis BI, corr. B1 23 aderept.a Bt, abrepta B2, dempta PV spem Bl, corr. B\\' gratia uirtus adpetenda est et quidquid malorum acciderit perferendum, maxima erit profecto uanitas obsequi uelle uirtutibus, quae frustra homini calamitates adferunt et labores. nam si uirtus est egestatem exilium dolorem mortem, quae timentur a ceteris, pati fortiter ac subire, quid tandem in se boni habet, cur eam philosophi propter se ipsam dicant expetendam ? nimirum superuacuis et inanibus poenis delectantur quibus licet agere tranquille. si enim mortales sunt auimae, si uirtus dissoluto corpore nihil futura est, quid fugimus adtributa nobis bona quasi aut ingrati aut indigni qui diuinis muneribus perfruamur? quae bona ut habeamus, scelerate inpieque uiuendum est, quia uirtutem id est iustitiam paupertas sequitur. sanus igitur non est qui nulla spe maiore proposita iis bonis quibus ceteri utuntur in uita, labores et cruciatus et miserias anteponat. si autem uirtus, ut ab ns rectissime dicitur, capessenda est, quia constet ad eam nasci hominem, subesse debet spes aliqua maior, quae malorum et laborum, quos perferre uirtutis est, magnum adferat praeclarumque solacium. nec aliter uirtus cum per se dura sit, haberi pro bono potest, quam si acerbitatem suam maximo bono penset. aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sint alia maiora, propter quae tanti sit et uoluptates omittere et mala omnia sustinere. ea uero nulla sunt alia, ut in tertio docui, nisi perpetuae uitae. hanc autem praestare quis potest nisi deus, qui uirtutem ipsam proposuit ? ergo in dei agnitione 23 in tertio] c. 12. EPITOME 15-18] cf. c. 29, 7. 25-514, 5] c. 54, 4. B(G)RHPV] 1 gratiae H ruirtusl B3 attigerit R 2 uelle* (t er.) B 3 quae] q. BI, corr. B1 4 hinc fere incepit codicis G pag. 130 (32), in qua nihil legi poterat 5 eteris sic R sibire pI, corr. P2 6 dicunt H rnilmirum B2\\' 8 augere R 9 ardltributa B3 10 ingratia ut (—^ m.3) P ralut B1 11 *ut (a er.) B 13 nullam spem maiorem B proposita] proposita ita R iis R, his cett. 14 laboris B 15 ut om. R iis R, 9 his celt. ducitur H capissenda H 16 constat. H, constat V 17 quos] quae B praferre Pl, corr. P3 18 praeclarum PV 19 post bono 3 ud 4 litt. eras. B 20 aceruitatem B1 (corr. B1) H 21 si] quia H 23 uera R 24 docui] docui libro H qui H 25 deus (u ras. ex o) B [p]posuit P1 agnitione (a in ras. ex 2 litt. et pr. i in ras. m. 2) B, agnitiornel P1 XVIIII. Lact. 1. 33 et cultu rerum summa uersatur: in hoc est spes omnis ac salus hominis, hic est sapientiae gradus primus, ut sciamus qui sit nobis uerus pater eumque solum pietate debita prosequamur, huic pareamus, huic deuotissime seruiamus, in eo promerendo actus omnis et cura et opera collocetur. Dixi quid debeatur deo: dicam nunc quid homini tribuendum sit; quamquam id ipsum quod homini tribueris, deo tribuitur, quia homo dei simulacrum est. sed tamen primum iustitiae officium est coniungi cum deo, secundum, cum homine. set illut primum religio dicitur, hoc secundum misericordia uel humanitas nominatur. quae uirtus propria est iustorum et cultorum dei, quod ea sola uitae communis continet rationem. deus enim qui ceteris animalibus sapientiam non dedit, naturalibus ea munimentis ab incursu et periculo tutiora generauit, hominem uero quia nudum fragilemque formauit, ut eum sapientia potius instrueret, dedit ei praeter cetera hunc pietatis adfectum, ut homo hominem tueatur diligat foueat contraque omnia pericula et accipiat et praestet auxilium. summum igitur inter se hominum uinculum est humanitas: quod qui diruperit, nefarius et parricida existimandus est. nam si ab uno homine quem deus finxit omnes orimur, certe consanguinei sumus et ideo maximum scelus putandum est odisse EPITOME 6-SJ c. 55, 2. 8 s.] c. 55, 1 (legemque — copulat). 10 religio] c. 55, 1. 11-20] c. 60, 1 s.; 33, 8. 20-515, 5] c. 60, 3. AUCTORES 21 s. (collsallguinei). 515, 4 s.] cf. Orac. Sibyll. VIII 481-485 (auvataot). B(G)RHPV] 1 omnis om. R *ac* ex haec B 2 est om. H hinc fere incepit codicis G pag. 131 (129), in qua nihil legi poterat ut sciamus in mg. add. P1 3 qui C, quis edd., sed cf. pag. 192, 10 quod — bonum 4 huic deuotissime seruiamus om. B 5 promendi Bl, corr. B3 6 diri. (t er.) B 7 quam H, quarnlquam P3 tribuerit Bx, corr. B* tribuer[is]dõ∗ ex tribuendos V deuspertr[e]buitur Bl, deo∗∗∗∗tribuatur B1 10 misericordiam P1, m del. P* 11 ret cultorum1 B3 12 ratione (~ m. 2 utl 3) P 13 quia R 14 eam R ob incursus et pericula H generabit. Bl, corr. B1 17 afectum B contra P1 (contra[q:] P7) V 19 humanitatis HVae 20 inruperit B, disruperit (s ras. ex r) R existimandu Bl, corr. B3 21 huno V deos B\\', corr. B3 oriuntur B, oriemur H consanguinei (0 ex u m. 3) P 22 ab Est odi[s](se) incipit codicis G pag. 132 (130) paene tota lecta hominem uel nocentem. propterea deus praecepit inimicitias per nos numquam faciendas, semper esse tollendas, scilicet ut eos qui sint nobis inimici necessitudinis admonitos mitigemus. item si ab uno deo mspirati omnes et animati sumus, quid aliut quam fratres sumus, et quidem coniunctiores, quod animis, quam qui corporibus ? itaque non errat Lucretius, cum dicit: denique caelesti sumus omnes semine oriundi, omnibus ille idem pater est. ergo pro beluis inmanibus sunt habendi qui homini nocent, qui contra IUS humanitatis et fas omne spoliant cruciant occidunt exterminant. ob hanc necessitudinem germanitatis docet nos deus malum numquam facere, semper bonum. id autem ipsum bene facere quid sit, idem ipse praescribit: praestare auxilium depressis et laborantibus, inpertiri uictum non habentibus. deus enim quoniam pius est, animal nos uoluit esse sociale: itaque in aliis hominibus nos ipsos cogitare debemus. non meremur in periculo liberari, si non succurrimus, non meremur auxilium, si negamus. ad hanc partem philosophorum nulla praecepta sunt, quippe qui falsae uirtutis specie capti misericordiam de homine sustulerunt et dum uolunt sanare, uitiauerunt. et cum idem plerumque fateantur EPITOME 12-18] c. 29, 2; 60, 4 s. 18-21] c. 33, 6. AUCTORES 7 s.] II 991 s. 15 s.J cf. Addenda. B(G)RHPV] 1 inimicitias] insidias BG 2 faciendas] esse faciendas BG semper esse tolleudas] sed omnino a nobis esse tolerandas ftollendas m.3) B, sed (o)mn(ino a no)bis sem(per) esse t(oler)[a]ndas G, semper esse tolerandas H 3 *lMS P sunt G 4 quid — sumus in mg. H 5 et quidem] equidem B\\' (corr. B3) R, [equ](ide)[m] G, et quide H; an eo quidem? cf. pag. 493, 6; 501,12 quod] t[am] G 6 erat B1 (corr. B2) GVl I7 oriundi\\' C est distinctio) B 8 idem ille BG 9 homine[m] G 10 omnes H 12 post bonum add. amare B, additum fuisse in G, cum uerba amare id autem ipsum — sit idem repetita sint, priore loco spatiis indi- |catur, altero ipsum cernitur 14 *et (s er.) P malim inpertire, cf. pag. 520, 8 15 pius est om. R 16 sochiale B nosmet B, fuisse in G spatio indicatur 17 periculis H 19 a nulla R falsa Heumannus, sed Buenemannus confert III28, 3 20 in sustulerunt desinit codicis G pag. 132 (130), sequitur pag. 133 (27) paene tota lecta sanare, uitiauerunt] [ sanare uitia, auxerunt codd. recent. et edd. 21 plerique Bl (corr. B3) G 33* societatis humanae communionem esse retinendam, ab ea plane se ipsos inhumanae uirtutis suae rigore dissociant. conuincendus ergo etiam hic error illorum est qui nihil cuiquam inpertiendum putant. urbis condendae originem atque causam non unam intulerunt, sed alii eos homines qui sint ex terra primitus nati, cum per siluas et campos erraticam degerent uitam, nec ullo inter se sermonis aut iuris uinculo cohaererent, sed frondes et herbam pro cubilibus, speluncas et antra pro domibus haberent, bestiis et fortioribus animalibus praedae fuisse commemorant. tum eos qui aut laniati effugerant aut laniari proximos uiderant, admonitos periculi sui ad alios homines decucurrisse, praesidium inplorasse et primo nutibus uoluntatem suam significasse, deinde sermonis initia temptasse ac singulis quibusque rebus nomina inprimendo paulatim loquendi perfecisse rationem. cum autem multitudinem ipsam uiderent contra bestias esse tutandam, oppida etiam coepisse munire, ut uel quietem noctis tutam sibi facerent uel ut incursiones atque impetus bestiarum non pugnando, sed obiectis aggeribus arcerent. o ingenia hominibus indigna, quae has ineptias protulerunt, dUCTORES § 13—17] locum ad Ciceronis de re publica libr. I (c. 25, 40) rettulit Maius, e Lucretio petitum esse ostendit Orellius. 5 s. (— nati)] cf. Lucr. V 805 ss. 6-9 (— haberent)] cf. ibid. 931-987. 9-15] cf. ibid. 988-998. 1022 s. 1028-1090. 16 oppida - munire) cf. ibid. 1105 ss. B(G)RHPVJ 1 esse om. G 2 inhumane (a s. I. er.) B 3 error] t ergo B1, corr. B1 4 putant urbis] putandumbis (t add. m. 2) sic R condendae (pr. d ex c m. 3) P 5 ali BG hominis R sunt H 6 siluos V erraticiam H 7 sermonis (i ex e m. 2) P 8 herbas (s ex m) B3, erbam V caibiLibus B3 speluuc\\'h\\'as V et antra] ut[erẽ]|tur (ere m. 2) rantral (add. m. 3) B 9 fortiores P1, corr. P3 10 commorant P1 (corr.P2) V lan[i]ati B1 effugerent PV 11 [de]c[urr]isse G, decurrisse R 12 primo (i ex e m. 3) P uoluntateiji P 14 inpremendo Bl, corr. B2, iuponendo codd. recent. et edd. 15 post autem add. nec P\\' 16 tutandam JB3, tutandum BI, tutam RV, tuttam H, tufam (rtI m. 2, m exp. m. 1) P; cf. Addenda oppidum Bl, corr. B* 17 quietam R ut om. RH incursionis Bl, corr. B7 18 [non] (add. m. 3) inpugnando P 19 rhasl B3 inertias B\\', corr. B* in (illept)[i]as <pro)[t](ul)[e] desinit codicis G pag. 133 (27), sequitur pag. 134 (28), in qua nihil legi poterat malim protulerint miseros atque miserabiles, qui stultitiam suam litteris memoriaeque mandauerint ! qui cum uiderent mutis quoque animalibus ingenitam esse rationem uel conueniendi uel inuicem adpetendi uel periculi fugiendi uel mali cauendi uel cubilia sibi et latibula parandi, homines tamen ipsos existimauerint non nisi exemplis admoneri ac discere potuisse, quid metuere, quid cauere, quid facere deberent, aut numquam conuenturos inter se fuisse nec loquendi rationem reperturos, nisi eos bestiae comedissent. haec aliis delira uisa sunt, ut fuerunt, dixeruntque non ferarum laniatus causam fuisse coeundi, sed ipsam potius humanitatem, itaque inter se congregatos, quod natura hominum solitudinis fugiens et communionis ac societatis adpetens esset. non magna inter eos disceptatio est, siquidem causae dispares sunt, res eadem est. potuit igitur utrumque, quia non repugnat, sed tamen utrumque nullo modo uerum est, quia non per omnem terram nati sunt homines e terra tamquam ex draconis alicuius dentibus proseminati, ut poetae ferunt, sed unus homo a deo fictus ab eoque uno terra omnis humano genere conpleta est, eadem scilicet ratione qua rursus post diluuium; quod certe negare non possunt. nulla igitur in principio facta est eiusmodi congregatio nec umquam fuisse AUCTORES § 18-22] cf. Cic. do rep. I 25, 39. BRHPV] 1 (o) miseros malim miseras B miseros atque miserabilos om. H qui] aut qui H suam om.\\' H 2 mandauerunt B\\', corr. B3 uiderint H 3 uel conueniendi uel inuicem om. H conueniendi (o ex u m. 3, pr. n ras. ex m) P uel inuicem adpetendi om. R 4 pericula B uel mali cauendi om. H ciuilia H et] uel R 5 tamen scripsi, autem C (eadem permutatio est pag. 391, 7; 448, 8), eicit Heumannus; ipsos aut Heusingerus, Emendat. pag. 99 ipsos] istos R, om. H existimauerunt BH admoueri P00 6 discedere RVae 7 fuisse om. B 8 comdissent H 9 aliis om. P1 (s. I. P2) V 10 causa. (m er.) B ipsa. (m er.) B humanitate* (m er.) B 11 itaque] ideoque Heumannus hominis Bl, hominu corr. B3 12 rsolitudineJ sic B3 societati\\'s P3 14 igitur utrumque] igitrumque R repugnatus B1, repugnatur B1 15 sed] et B 16 sint P e] e* (x ? er.) B, et PV; post et s. I. in m. 1 uel 2, nunc erasum, terra del. m. 3 P 17 dracones Bcorr. B2 rdentibusl P2 perseminati P1, corr. Ps fuerunt (exp. m. 3) P 18 factus H fictus] fictus est RPV 19 eadem scilicet] ea H post rursus eras. cum ut uid. B 20 di*luuium (1 er.) B 21 congregati[o] P1 homines in terra qui praeter infantiam non loquerentur, intelleget cui ratio non deest. fingamus tamen illa uera esse quae otiosi et inepti senes fabulantur, ut eos suis potissimum sensibus et suis rationibus refellamus. si hac de causa sunt homines congregati, ut mutuis auxiliis inbecillitatem suam tuerentur, succurrendum est igitur homini qui egeat auxilio. cum enim praesidii causa homines societatem cum hominibus inierint et sanxerint., foedus illut a principio sui ortus inter homines tutum aut uiolare aut non conseruare summum nefas putandum est. nam qui se a praestando auxilio remouet, etiam ab accipiendo remoueat necesse est, quia nullius opera indigere se putat qui alteri suam denegat. huic uero, qui se ipse dissociat ac secernit a corpore, non ritu hominis, sed ferarum more uiuendum est. quod si fieri non potest, retinendum igitur omni modo uinculum societatis humanae, quia homo sine homine nullo modo potest uiuere. retentio autem societatis est communitas, id est auxilium praestare, ut possimus accipere. sin uero, ut illi alii disputant, humanitatis ipsius causa facta est hominum congregatio, homo certe hominem debet adgnoscere. quod si fecerunt illi rudes et adhuc fen homines et fecerunt nondum constituta loquendi ratione, quid putemus hominibus expolitis et sermonis rerumque omnium EPITOME 10—20] c. 60, 4 s. B(G)RHPV] 1 non loquerentur] conloquerentur BlPlV, corr. B3P3 hinc fere incepit codicis G pag. 135 (72), in qua nihil legi poterat intellegit (it ex et) P3 3 eis P1 (corr. P3) V 4 suis om. PV defellamus P1 (corr. P3) V 5 inbe*cillitatem (c er.) B 6 succurrendus B 7 praersi\\'dii P2 8 inierunt Bl, corr. B3 sancserint JB1, corr. B* a om. H inter eras. B 9 tutum PV, ///tum (tu ut uid. er.) B, ictum B, statum H 10 praestandi B, praestanduin R 11 (se) remoueat edd. opera indigere] opere BI, corr. B3 12 se indigere R qui* (ante alteri) ex quia B 13 post corpore fort. generis humani uel simile excidit 14 feralrum (ra add. m. 2) B uiuenduw B% 15 igitur] igitur est R, \\'est1 (add. m. 2) igitur P humanae — societatis est (17) in mg. add. B3 16 homine] omne pI, co-rr. P3 20 adhuc feri] adueteri BI, corr. B3 f*eri (1 er.) P, fieri V 21 et] haec B fecerunt expunx. B3 loquendi constituta H ratione* (m er.) B 22 ante expolitis s. I. et P ab E[xpolitis] incipit codicis G pag. 136 (71) paene tota lecta sermonis — copulatis] sermonis latis, cetera om. R commercio inter se copulatis esse faciendum, qui adsueti hominibus solitudinem ferre non possunt? Conseruanda est igitur humanitas, si homines recte dici uelimus. id autem ipsum, conseruare humanitatem, quid aliut est quam diligere hominem, quia homo sit et idem quod nos sumus? -discordia igitur ac dissensio non est secundum hominis rationem uerumque illut est Ciceronis, quod ait hominem naturae oboedientem homini nocere non posse. ergo si nocere homini contra naturam est, prodesse igitur homini secundum naturam sit necesse est. quod qui non facit, hominis se appellatione despoliat, quia humanitatis officium est necessitati hominis ac periculo subuenire. quaero igitur ab iis qui flecti et misereri non putant esse sapientis, si homo ab aliqua bestia conprehensus auxilium sibi armati hominis inploret, utrumne succurrendum putent an minime. non sunt tam inpudentes, ut negent fieri oportere quod flagitat, quod exposcit humanitas. item, si aliquis circumueniatur igni, ruina opprimatur, mergatur mari, flumine rapiatur, num putent hominis esse non auxiliari. non sint ipsi homines, si putent — nemo enim potest eiusmodi periculis non esse subiectus —, immo uero et hominis et fortis uiri esse dicent seruare periturum. si ergo in eiusmodi casibus, quia periculum uitae homini EPITOME 9 s.] c. 55, 4 primum — prodesse. AUCTORES 7] de off. III 5, 25. B(G)RHPV] 1 commertio (o final. ex a m. 2) P copulati G adsueti. (s er.) B 4 uellemus Bl, uellimus sic B3, uolumus R 5 et om. G 6 atque R 7 uerumrq.\\' Bz est om. B quod ex quo ortum, ipsum autem quo ait spurium esse uult Heumannus, sed cf. pag. 243, 9 8 obedienti P, oboedienti V 9 natura Bl (corr. B3) G prodeesse B 10 natura G 11 dispoliat GH 12 ac] a G subueniri PV 13 iis edd., his C et] ac H putawt P sapientjjs P 15 utrumne. (c er.) P 16 ι̃|p[r]udentes JBl 17 quod] et quod H quod exposcit — si aliquis om. R igni — mergatur om. R 18 oprimatur G num] non Bl (corr. B3) P, idem fuisse uid. in G 19 homines (ante esse) B1, corr. B2 20 huiusmodi G 21 homines Bl (corr. Brj G fortes Bl (corr. B2) G dicunt BG in dicunt desinit codicis G pag. 136 (71) 22 [casibu] TP quia om. m. 1, quae s. l. m. 3, in qui corr. eadem man. B, qui R, qui* (a er.) P hominu H adferunt, succurrere humanitatis esse concedunt, quid causae est cur, si homo esuriat sitiat algeat, succurrendum esse non putent? quae cum sint paria natura cum illis casibus fortuitis et unam eandemque humanitatem desiderent, tamen illa discernunt, quia non re ipsa uera, sed utilitate praesenti omnia metiuntur. illos enim quos periculo subripiunt sperant sibi gratiam relaturos, egentes autem quia non sperant, perire arbitrantur quidquid eiusmodi hominibus inpertiant. hinc est illa Plauti detestanda sententia: male meretur qui mendico dat quod edat: nam et illut quod dat perit et illi producit uitam ad miseriam. at enim poeta fortasse pro persona locutus est. quid? Marcus Tullius in suis officialibus libris nonne hoc idem suadet, non esse omnino largiendum? sic enim dixit: largitioque quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit. ita benignitate benignitas tollitur: qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis. et idem paulo post: quid autem est stultius quam quod libenter facias, curare ut id diutius facere non AUCTORES 10 s.] Trin. II 2, 58 s. 15. 19] de off. H 15, 52. 54. BRHPV] 1 succurre H concedent (alt. e ex u) B1 3 siwt B* pari B 6 metiuntur (e in ras. et tiu ex tua corr. m. 3) B 7 egentes B2P2, egentis BIRHpIV 8 inpartiant R hiVc B1 9 sententia\\' (\\' est distinctio) B 10 maImP me; retur (1 utl 2 litt. er.) P aedat. B, dedit R de mendico male meretur qui ei dat quod edit aut bibat Plauius 11 illut B, illud edt. peritet P1, pariet V; perdit Plautus rev J53 illi qui (exp. m. 3) producit B prodit Plautus uit am B3 12 misericordiam P1 (cord del. P2) V 13 «*quid (Id ? er., i ex 0 m. 3) B 14 eidem R 15 largitioque quae RV cum Cic., largitio quae (txp. m. 3) quae (a tnunw erat, restituit m. 3) B, largitioq (q del. m. 3) quae P, largitio quae H 16 exaurit R elbaurit - benignitas om. Pl (exhaurit ita bonitate benignitas in inf. mg. P2) V 17 qu*a (1 er.) B quo eras. et cum corr. P1 18 pluris Bl, corr. B1 usus] uisus R sis eo minus] sisehominus Par (b er.) V multis B possis fi ex e m. 2) P 19 et] sed R quid] quam P1 (corr. PJ) V stultus BlPl (corr. B2P2) r 20 diu**tius (t ex i m. 3) B, diu.tius (1 er.) P possis? uidelicet professor sapientiae refrenat homines ab humanitate monetque ut rem familiarem diligenter custodiant malintque arcam quam iustitiam conseruare. quod cum intellegeret inhumanum esse ac nefarium, mox alio capite quasi actus paenitentia sic ait: nonnumquam tamen est largiendum nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum et saepe idoneis hominibus egentibus de re far miliari inpertiendum. quid est idoneis? nempe iis qui restituere ac referre gratiam possint. si nunc Cicero uiueret, exclamarem profecto: hic, hic, Marce Tulli, aberrasti a uera iustitia eamque uno uerbo sustulisti, cum pietatis et humanitatis officia utilitate metitus es. non enim idoneis hominibus largiendum est, sed quantum potest non idoneis. id enim iuste, id pie, id humane fit. quod sine spe recipiendi feceris. haec est uera illa et germana iustitia, cuius solidam et expressam effigiem nullam tenere uos dicis. ipse pluribus locis clamas mercennariam non esse uirtutem faterisque in libris legum tuarum liberalitatem gratuitam esse his uerbis: nec est dubium quin is qui liberalis benignusque dicitur, officium, non fructum sequatur. cur ergo idoneis potius largiris, nisi ut postea mercedem recipias? te igitur auctore ac praeceptore iustitiae quisquis idoneus non erit, nuditate siti fame conficietur nec homines copiosi et AUCTORES 5] de off. II 15, 54. 15 s.] cf. pag. 504,6. 17 pluribus locis] de legg. I 18, 48; cf. p. Arch. 11, 28; p. Mil. 35, 96. 19] de legg. I 18, 48. B(G)RHPV] 2 familiarem om. P1 (add. P2) V 6 nec hoc - repudiandum om. P1 (in inf. mg. add. P2) V repudiandum] refutandum est B; repudiandum est codd. Cic. 7 egentibus] indigentibus codd. Cic. 8 quid] quidem B3 iis RP3, is P1, his BHV 9 re**stituere (si er.) P uuuc] non P1, corr. P2 10 hic hic] nihil Bl, expunx. B\\', corr. B3 Marce] m** (~ m. 2, en er.) P 12 officia et utilitatem B 13 potest] poetae BJ, potis B3, pote R 14 id pie] inpie B\\', corr. B2 16 eftigiam Bl, corr. B1 17 mercenariam R 18 tuarum] istarum B 19 qujnj H2 *is (h er.) B, iis R, iLs H2 benignusue codd. Gic. 21 potius om. H mercedem postea B 22 auctore P2 ac] aut B 23 soiti P configitur Bx, corr. B3, confietur P1 (corr. P2) V hinc fere incepit codicis G pag. 197 (153) ter scripta, cuius in uerss. 3-12 et 26-31 perpauca legi poterant cupiosi H usque ad delicias abundantes subuenient ultimae necessitati. si uirtus mercedem non exigit, si propter se, ut dicis, expetenda est, ergo iustitiam matrem principemque uirtutum suo pretio, non tuo commodo aestima, ei potissimum tribue a quo nihil speres. quid personas eligis? quid membra inspicis? pro homine tibi habendus est quisquis ideo precatur, quia te hominem putet. abice umbras illas imaginesque iustitiae atque ipsa ueram et expressam tene. largire caecis debilibus claudis destitutis; quibus nisi largiare moriendum est. inutiles sunt hominibus, sed utiles deo, qui eos retinet in uita, qui spiritu donat, qui luce dignatur. foue quantum in te est et animas hominum ne extinguantur humanitate sustenta. qui succurrere perituro potest, si non succurrerit, occidit. uerum isti quia neque naturam retinent neque praemium in eo quod sit sciunt, dum perdere timent, perdunt et in id quod maxime canent incidunt, ut quidquid largiuntur aut pereat omnino aut ad tempus breuissimum prosit. nam qui exiguam stipem miseris negant, qui(a) conseruare humanitatem sine damno suo AUCTORES 2 s. si uirtus — expetenda est] de legg. I 18,48: ergo item — expetitur. 7] cf. pag. 504, 8. EXPILATORES 12 qui — occidit] Prouerb. 66 (Publil. Syr. ed. Woelfflin pag. 100). B(G)RHPV] 1 dilicias H subueniunt P1 (tcrt. u part. ras. in e corr. P3) V 2 per se codd. Cic. dicis edd., dicitis C expeitenda P 3 iustitia ( nt. 2) B 4 tuo] suo Bl (corr. B3) RH aestimas RH et ei H tribues R, tribuis H a om. R 5 menbra Y 6 idreło PJ> do V qui R 7 pute*t (n er.) B imaginasque Pl, corr. P3 9 quiinus bus] quis R largiare — est] largiaremuiuendumest finus m. 2) B largire H 10 utile*s* (e et t er.) B qui — donat] qui eis (i ex o m. 2) ** (in er.) uita (~ m. 2) qui spiritu (~ m. 2) donat B 11 spiritum H foue — animas] fouere quantum tibi est et (et in ras. ex ei ? m. 3) animas B 12 et om. R humanitati Bx, corr. Bl sostenta Bx, corr. B\\' 13 succurre porituro R succurrit BR 14 neque om. R natura B retinent Bx (reifeuent Bz) P7, rei tenent PIH, rei non tenent R, reitenetot V 15 sJt. P1 \\'perdunt1 P1 16 iucidunt] incurrunt H iut B* quidquid (alt. i ex 0) R \\'a\\'ut (ante pereaty B3 17 a tempus R 18 negawt B3 quia scripsi, qui C edd.; quod si retinetur, uolunt scribenbendum est humanitate R sine] nisi H damn*o (a er.) B nolunt, patrimonia sua effundunt, ut aut peritura et fragilia sibi conparent aut certe maximis suis damnis nihil consequantur. quid enim dicendum est de iis qui populari leuitate ducti uel magnis urbibus suffecturas opes exhibendis muneribus inpendunt, nisi eos dementes atque furiosos, qui praestent id populo quod et ipsi perdant et nemo eorum quibus praestatur accipiat? itaque ut est omnis uoluptas caduca et breuis, oculorum maxime et aurium, aut obliuiscuntur homines et alterius damna pro ingratis habent aut etiam offenduntur, si non est libidini uulgi satisfactum, ut etiam homines stultissimi malum sibi malo conparauerint, aut si adeo placuerant, nihil amplius quam inanem fauorem paucorumque dierum fabulas adsequantur: sic cotidie leuissimorum hominum patrimonia in res superuacuas prodiguntur. num ergo illi sapientius, qui utiliora et diuturniora ciuibus suis exhibent munera, ii scilicet qui publicis operibus extructis memoriam nomini suo quaerunt? ne isti quidem recte: bona sua in terra sepeliunt, quia nec memoria quicquam mortuis confert nec opera eorum sempiterna sunt, siquidem aut uno tremore terrae dissipantur et corruunt aut fortuito consumuntur incendio aut hostili aliquo impetu diruuntur B(G)RHPV] 1 nolunt C, uolunt edd., sed uerba quia — nolunt causam. continent cur patrimonia sua effundant; cf. sine damno suo et maximis suis damnis patrimo P1 (corr. P2) V fragiliw B7, firjagilia PJ 2 consequarnltur B7, adsequantur R 3 iis R, his cett. in populari leui deainit codicis G pag. 137 (153), sequitur pag. 138 (154) ter scripta, in qua nihil legi poterat 4 extoibendis B2, in exhibendis R 5 dementes] dementes esse Heumannus 6 retl (ante nemo) B2 7 Lati*que (m ante q er.) P ut] quid PV uolumtas R rcaducal B3 ureuis BM 9 offunduntur V \\'si non est1 PJ 10 liuidi BI, libidilii1 corr. B2, libidine H *ut (a er.) P etiam (exp. m. 3) B, iam RP 11 conparauerint (i ras. ex u) B, conparauer V aderol (e in ras. ex o ? et o s. 1. m. 2) P placuerint edd. 12 quamqua H adsequantur B, adsecuntur f-quuntur HV) RHPV; conparauerint; aut si adeo - adsequuutur edd. 13 si RH superuas R 14 et om. R 15 exrMbent BW ii edd., hi HPV, om. BR 16 memoria R nominisaequent Bx, nominisuoqu\\'a\\'e\\'ru\\'nt B3 17 sepe*liunt (1 er.) B quia om. R 18 immortuis R conferie,t B1 opera. (m er.) B 19 et] aut Bl, *et B3 currunt BI, corr. B2 20 fortuitu P consummuntur PF dirruntur R, diriuntur\\' P1, corr. P3 aut certe uetustate ipsa dissoluta labuntur. nihil est enim, ut ait orator, opere et manu factum quod non conficiat et consumat uetustas. at haec iustitia et lenitas florescet cottidie magis. illi ergo melius, qui tribulibus suis aut clientibus largiuntur — aliquid enim praestant hominibus et prosunt — sed non est illa uera et iusta largitio. beneficentia enim nulla est ubicumque necessitas non est. perit ergo quidquid gratiae causa tribuitur non indigentibus aut cum faenore redit, et beneficentia non erit. quod etsi gratum est iis quibus datur, iustum tamen non est, quia si non fiat, nihil mali sequitur. unum igitur certum et aerum liberalitatis officium est egentes atque inutiles alere. Haec est illa perfecta iustitia quae custodit humanam de qua philosophi locuntur societatem, hic diuitiarum maximus ac uerissimus fructus est, non uti opibus ad propriam unius uoluptatem, sed ad multorum salutem, non ad praesentem suum fructum, sed ad iustitiam, quae sola non interit. tenendum est igitur omni modo ut ab officio misericordiae spes recipiendi absit omnino: huius enim operis et officii merces a deo est expectanda solo. nam si ab homine expectes, iam non humanitas erit illa, sed beneficii faeneratio, nec potest uideri AUCTORES 1] Cic. pro Marcell. 4, 11. BRHPVJ 1 certa ut uid. B1, in ras. corr. B* uoluptate H **ipsa (et ? er.) B 2 operwe B1, operae V non] non aliquando codd. Cic. paene omnes ad H 3 haeto J33 iustitia tma,gis (ma m. 3) omissis uerbis et lenitas florescet cottidie m. 1, florescat cotidie s. I. add. m. 3 B at haec tua iustitia et lenitas animi codd. Cic. paene omnes 4 florescit codd. quidam Cic. cotidie HPV tribulibus suis] indigentibus suis amicis B 5 aut clientibus] audientibus V largiuntur ? Heumannus 6 non] nec Heumannus et om. R legitio Pl, corr. PJ 7 beneficientia BH, benefitirentila PJ, beneficia V est (post nulla) om. R 8 quicquid part. ras. ex quicquam P 9 facinore B, fenore RP reddit B beneficientia BH, benefiti\\'enti\\'a P1 et beneficentia non erit glossema uidetur Heumanno ret\\'si P 10 iis R, his cett. (nisi quod his ex hi P\\') 11 an sequetur ? 12 liberatatis B* 13 humanam] humanam uitani B 14 locuuntur BI, loqu*ntur sic Bs, locuntur RP, loquuntur HV 16 uoluntatem Bl, corr. Bs 17 iustiam R tenenda B 18 ad B\\', corr. B1 19 officiril B1 20 expectanda est H expetenda P1 (in ras. corr. P\\') V 21 fweneratio B3, feneratio PV \\' bene meruisse qui quod facit non alteri, sed sibi praestat. et tamen res eodem redit, ut quod alteri quisque praestiterit nihil ab eo commodi sperans, uere sibi praestet, quia mercedem capiet a deo. item deus praecipit ut si quando cenam parauerimus, eos in conuictum adhibeamus qui reuocare non possint et uicem reddere, ut omnis actus uitae nostrae non careat misericordiae munere. nec tamen quisquam interdictum sibi putet aut communione cum amicis aut caritate cum proximis, sed notum nobis deus fecit quod sit uerum et iustum opus: ita nos oportet cum proximis uiuere, dummodo sciamus illut ad hominem, hoc ad deum pertinere. praecipua igitur uirtus hospitalitas, quod philosophi quoque aiunt, sed eam detorquent a uera iustitia et ad commodum rapiunt. recte inquit Cicero a Theophrasto est laudata hospitalitas. est enim, ut mihi quidem uidetur, ualde decorum patere domus hominum inlustrium hospitibus inlustribus. eodem modo rursus errauit quo tum, cum idoneis esse diceret largiendum. non enim iusti et sapientis uiri domus inlustribus debet patere, sed humilibus et abiectis: nam inlustres illi ac potentes nulla re possunt indigere, quos opulentia sua et EPITOME 4-6. 18 s.] c. 60, 6. AUCTOBES 4-6] Luc. 14, 12. 13] de off. II 18, 64. 17] cf. pag. 595, 4. BRHPV] 1 meritus*** (sed er.) B fecit H 3 ad Bae spectans P1 (in ras. corr. P2) V 4 capiat HP idem BRP praecepit BH caenam BarRV 5 parauerimus B2 s. I. corr., pararimus BI, parauimus RH, proparauimus P1 (corr. P2) V eos] eos magis R inconueniathibeamus B\\', inconuictuathibeamus sic B3 conuinctum H, uictum P1 (corr. P1) V qui* (t er.) B reruocarel B3 6 possunt B uicem] ////// uicem (6 apices eras.) P, ut uicem V 7 misericordiae — quisquam om. R misericordiae (e fin. add. m. 2) B munera BI, corr. Bs 8 aut om. R communionem RH caritatem BRH 9 notum, PJ uerum] et uerum H iustus P1, corr. P1 12 uirtus (est> edd. hospitalitatis V ea R 13 rapiunt* (u ? er.) B inquid B 14 a] etiam a Cic. Theophrasto] deofactuto1 B3, theofrasto cett. 15 ualde] laude B\\', corr. B3 dequorum R 16 domus BH cum omnibus paene codd. Cic., domos RP, domos (exp. m. 2) V inlustrium] inlustrius sic H, iulustrum V 18 sapientes (sed alt. e ex i B1) BPI, -tis corr. P3 19 sed] sed et R 20 opuletia R munit et honorat. nihil autem a iusto uiro faciendum est nisi quod sit beneficum. beneficium autem si refertur, interit atque finitur: nec enim possumus id habere integrum cuius pretium nobis persolutum est. in iis itaque beneficiis iustitiae ratio uersatur quae salua et incorrupta permanserint, permanent autem non aliter quam si praestentur iis hominibus qui prodesse nullo modo possunt. at ille m recipiendis lnlustribus nihil spectauit aliut nisi utilitatem nec dissimulauit homo ingeniosus quid ex eo commodi speraret. ait enim, qui id faciat, potentem aput exteros futurum per gratiam principum, quos sibi hospitii et amicitiae iure constrinxerit. o quam multis argumentis (Ciceronis inconstantia, si id agerem, coargui posset! nec tam nostris quam suis uerbis refelleretur. idem quippe ait, ut quisque maxime ad suum commodum referat quaecumque agit, ita minime esse uirum bonum. idem etiam negat simplicis et aperti hominis esse ambire, simulare aliquid et praetendere, aliut agere uideri, cum aliut agat, praestare se alteri fingere quod sibi praestet, sed malitiosi potius et astuti et fallacis et subdoli. quomodo ergo defenderet quominus ambitiosa illa hospitalitas malitia esset? tu mihi per omnes EPITOME 14-20] cf. c. 59, 2. AUCTORES 9] de off. II 18, 64. 14] de legg. I 18, 49. 16] cf. de off. I 30, 109; de re publ. III 16, 26. BRHPV] 1 autem om. PV a* (d er.) H uiro iusto PV est om. B 2 beneticum] beneficium B (sed quod sequitur beneficium om. B1, s. I. add. B2) BVedd. 4 iis R, his cett. 5 ueretur ut uid. Bl, in ras. et s. I. corr. B* salua (alua in ras. ex 2 lift. m. 2) B permanserit B permanet B 6 alter H prestentor1 B3 iis R, his BHPac (ex h ras. i eorr.) V prodeesse BR 7 \\'pos\\'sunt B1 8 spectabit (b ex u) B1, expectauit H nec] et non H dissimilauit Bl, corr. B2 ingeniosos Hse 9 qui id (ante faciat) B3, quid BlRHPV faciutpofrentem B* 11 sibi] ubi ut uid. BJ, corr. B2 constninijerit B3, constrinxerint R 12 agere ( m. 2) B 13 tamen H uerbis om. V refelletur B\\' (corr. B1) H, probat Heumannus 14 quippe ait] qui dixit (dix in ras. ex 4 litt., quarum primae dp, m. 2) B malimeu P su\\'u\\'m B1 15 agit] ait V minimu B1, corr. B1 16 ex aperti hoc periti B2, auerti R1 18 agere uideri cum aliud s. I. B3 uidere P aliut scr., aliud B3RHPY 20 fallacis (1 ras. ex e) V 21 omnis R portas circumcurses, ut aduenientes populorum atque urbium principes domum tuam inuites, ut per eos aput ciues eorum potentiam consequare, uelisque te iustum et humanum et hospitalem uideri, cum studeas utilitati tuae ? uerum hoc ille non potius incaute, — quid enim minus in Ciceronem conuenit? — sed ignorantia ueri iuris prudens ac sciens in hos se laqueos induit. quod ut ei possit ignosci, testificatus est non ad ueram iustitiam, quam non teneat, praecepta se dare, sed ad umbram imaginemque iustitiae. ignoscendum est igitur umbratico et imaginario praeceptori uec ab eo ueritas exigenda est qui se nescire fateatur. — captiuorum redemptio magnum atque praeclarum iustitiae munus est, quod idem ipse Tullius adprobauit. atque haec benignitas inquit etiam rei publicae est utilis, redimi e seruitute captos, locupletari tenuiores. hanc ego consuetudinem benignitatis largitioni munerum longe antepono, haec est grauium hominum atque magnorum. proprium igitur iustorum opus est alere pauperes ac redimere captiuos, cum aput iniustos, si qui haec faciant, graues et magni appellentur: iis enim maxime laudis est bene facere quibus nemo sperauit esse facturos. nam qui bonum facit uel consanguineo uel proximo uel amico, aut nullam aut certe non magnam laudem EPITOME 17 s.] c. 60, 7. AUCTORES 6. 7 ss.] cf. pag. 504, 6 ss. 13] de off. II 18, 63. BRHPVj 1 circumcorses Bac, circumcursus Rac ut] et H popu- 00 I los R 2 domu* (s. I.2 litt. er., post u er. m) B tu* (m er., a add. m. 2) B leorumj Bs 3 potentia R consequiara B2 uelisque (a s. I. er.) B itei PJ, et V 4 utilirtati1 P1 5 cicerone B 6 prudens (u ex o m. 1 ?) B afc1 PJ his Bx, corr. B3 laque*os ex adquehos B3 7 inuit H posset RH 13 haec om. B\\' (add. B3) H inquit] idquide Bl, corr. B3, inquid R 14 utiliA B3, utillis Par (pr. 1 er.) V de R seruitute in ras. ex 10 litt. B3 captiuos B locupletare V 15 inter tenuiores et hanc Lact. quaedam omisit ergo codd. quidam Cic. 19 iustos H grauis Bl, corr. B2 graue sed H 20 iis R, his cett. laudi RHV maximae laudis Dauisius ad Epit. c. LX V adn. 9 et Heumannus quibus scripsi Dauisium secutus ibid. queis conicientem, quos C; quos nemo (paria) Heumannus; cf. Addenda sperabit Bae 21 nam ex num P2 22 aut (ante certe) om. R laude H meretur, quia facere debet sitque impius ac detestabilis, nisi fecerit id quod ab eo et natura ipsa et necessitudo exigit, et si facit, non tam gloriae adsequendae quam reprehensionis uitandae gratia facit. qui autem facit alieno et ignoto, is uero dignus est laude, quoniam ut faceret sola ductus est humanitate. ibi ergo iustitia est ubi ad bene faciendum necessitatis uinculum nullum est. hoc igitur officium benignitatis ne anteponere quidem largitioni munerum debuit: quod est conparantis et e duobus bonis id quod sit melius eligentis. illa enim largitio hominum patrimonia sua in munera abicientium inanis et leuis et ab omni iustitia remotissima est. itaque ne dici quidem munera oportet in quibus nemo accipit nisi qui accipere non meretur. non minus magnum iustitiae opus est pupillos et uiduas destitutos et auxilio indigentes tueri atque defendere: quod adeo uniuersis diuina lex illa praescribit, quandoquidem boni quique iudices ad officium suum iudicant pertinere ut iis naturali humanitate faueant ac prodesse nitantur. uerum haec opera proprie nostra sunt, qui legem, qui uerba ipsius dei praecipientis accepimus. nam illi sentiunt quidem natura esse iustum tueri eos qui tutela carent, sed cur ita sit non perspiciunt. deus enim, cuius perpetua clementia est, idcirco uiduas pupillosque defendi ac foueri iubet, ne quis respectu ac miseratione pignorum suorum retardetur quominus EPITOME 13—529, 3] c. 60, 6. B(G)RHPV} 1 fdctestabilis B2 2 *abeo (h er.) BV exirgilt B\\' II U 4 *faci*t ex qfaciet B \\' rqui autem facit1 Bs *is (h er.) B 5 uere edd. at laude. (m er.) B 6 benefacere R necessit****is (udin er.) V 7 est nullum H igitur hoc (corr. m. 1 uel 2) B 8 munera Vile 9 hinc fere incepit codicis G pag. 139 (167) ter scripta, in qua nihil legi poterat 10 munera Buenemanum, mare C auicieutium BI, corr. B1 11 ab om. Pl (add. P2) V 12 accipiat P1 (corr. P2) V accipere (i ex e m.3)P 14 indigentis BP1 V1, corr. P2V2 rtlueri B1 15 ado (e ex - m. 3) P praescribsit B 16 quandoque B suu ex sui P1 17 iis Rpl, his BHPY faueant (0 8. I. er.) P ac del. et expunx. et & isde s. I. add. m. 2 P prodeesse B nituntur B\\'. corr. B2 19 uerba ipsius] uera (sic) ipsa H accipimus RH 20 naturiae sic R iustae R ttueri B2 tutela ( er.) B 21 dominus B\\', corr. JB3 23 pignerum H quojninusj B3, quamuis P mortem pro iustitia fideque suscipiat, sed incunctanter ac fortiter subeat, cum sciat se caros suos deo relinquere nec iis umquam praesidium defuturum. aegros quoque quibus defuerit qui adsistat, curandos fouendosque suscipere summae humanitatis et magnae operationis est: quod qui fecerit, hic uiuam hostiam deo adquiret et quod alteri dederit ad tempus, ipse a deo accipiet in aeternum. ultimum illud et maximum pietatis officium est peregrinorum et pauperum sepultura: quod illi uirtutis iustitiaeque doctores prorsus non attigerunt. nec enim poterant id uidere qui utilitate omnia officia metiebantur. in ceteris enim quae supra dicta sunt quamuis uerum limitem non tenuerint, tamen quoniam commodi aliquid in iis deprehenderunt, quasi odore quodam ueritatis retenti propius aberrarunt, hoc autem, quia nihil uidere in eo commodi poterant, reliquerunt. quin etiam non defuerunt qui superuacaneam facerent sepulturam nihilque esse dicerent mali iacere inhumatum et abiectum. quorum inpiam sapientiam cum omne humanum genus respuit, tum diuinae uoces, quae id fieri iubent. uerum illi non audent dicere id non esse faciendum, sed si forte non fiat, nihil esse incommodi. itaque in ea re non tam praecipientium quam consolantium funguntur officio, ut si forte id sapienti euenerit, ne se ob hoc miserum putet. nos autem non quid sapienti ferendum sit dicimus, sed quid facere ipse EPITOME 3-9] c. 60, 7. 5-7] c. 60, 8. B(G)RHPV] 1 morte ( m. 2) B fidemque HPV 2 derelinquere, om. deo, B ners ex ni B2 nec iis] necis Pl (corr. P3) V his BH 3 aegros quoque] de quoque R defuerirnt P7 4 adsistarnlt P2 6 uiualn1 B3 deo ostiam B adquirit B1 (corr. B3) R tem\\'pus\\' B1 7 accipit H hinc fere incepit codicis G pag. 140 (168) ter scripta, in qua nihil legi poterat 8 et] ac R 9 ille P\\' (e in i corr. P2) V prorsuin B attigerit R 10 qui] quidrel B3 utilitatem Bl, m del. B3 11 in] id Bl, de B2 12 iis R, his cett. nisi quod hisrquel P2 reprehenderunt R 13 odere R proprius B oberrarunt PV 14 uideri BI, corr. B3 commodi (i in ras. ex o? m. 3) B 15 defuerint R qui om. R superuacrulaneam 2?3, suprauacuaneam sic PV 16 inhumatum] inhumata cum R 17 et] atque V 20 fiat] faciat B tam] tandem R, tanta H, om. P1 (add. P2) V 22 sapienti*euenerit ppr, sapientiae uenerit Par cum cett. miserum (u in ras. ex a ? m. 3) B 23 faciendum in ras. ex ferendum B3 XVIIII. Lact. i. 34 debeat. itaque non quaerimus nunc utrumne tota sepeliendi ratio sit utilis necne, sed haec etiamsi sit inanis, ut illi existimant, tamen faciendum est uel ob hoc solum, quod aput homines bene et humane fieri uidetur; animus enim quaeritur et propositum ponderatur. non ergo patiemur figuram et figmentum dei feris ac uolucribus in praedam iacere, sed reddemus id terrae, unde ortum est, et quamuis in homine ignoto necessariorum munus inplebimus, in quorum locum, quia desunt, succedet humanitas, et ubicumque homo desiderabitur, ibi exigi officium nostrum putabimus. in quo autem magis iustitiae ratio consistit quam in eo, ut quod praestamus nostris per adfectum, praestemus alienis per humanitatem? quae est multo certior iustiorque, cum iam non homini praestatur, qui nihil sentit, sed deo soli, cui carissimum sacrificium est opus iustum. dicet aliquis fortasse: \\'si haec omnia fecero, nihil habebo. quid enim? si magnus hominum numerus egebit algebit capietur morietur, ut haec facientem uel uno die patrimonio exui sit necesse, perdamne rem familiarem meo aut maiorum labore quaesitam, ut iam ipsi mihi aliena misericordia uiuendum sit?\\' quid? tu tam pusillo animo paupertatem times, quam etiam uestri philosophi laudant nihilque hac tutius, nihil tranquillius EPITOME 14] c. 60, 8. 20-531, 14] c. 57,1 s.; 60, 9. AUCTORES § 32 ss.] cf. Cyprian. de op. et eleem. c. 9s. BRHPV] 1 nunc om. H, nec VM saeuiendi ut uid. Bl, in ras. corr. B3, sepelliendi H 2 utilis necne sit H necne sed haec] nec se sed rhaecl V sed haec om. H 3 facienda H 4 enimq. ritur Bl, corr. Bl 5 ponderatulrJ B3 6 fiementum R dei - ac] deifierised B1, deif*eriset B3, dei f*eri (i er.) ac R, dif*eri (i er.) sed H reddemus (sed alt. e minus cert.) BlPpe (alt. e part. ras. ex a), reddftmus B3, reddamus BHPxV 8 necessariorum] necessariuum (or er.) B, necessariorum sepulturam nulli negandam H loco H 9 succedat edd. exici R 10 putauimus BJ, coiT. B3 magis om. B, fort. recte iustitia et B 11 consistet B praestamus] interpraemus B\\', corr. B3 nostris — praestemus s. I. B3 13 lustioFquae B3 post cum s. 1. fit Bs nil R 14 iustu*m (u er.) R 15 omnia om. R 16 **egebit (et er.) B 17 patrimonia Vae exui- (t er.) B exui sit necesse] exurit necesse est R, ex suo sit necesse H 18 re familiare (duo - add. m. 2) B 19 alieni R 21 ha*c (n er.) B, hac om. H tutilius ex tutius sic P3 nihilque PV esse testantur? hoc quod times sollicitudinum portus est. an ignoras quot periculis, quot casibus cum his malis opibus subiaceas? quae tecum bene agent, si sine tuo cruore transierint. tu uero praeda onustus incedis et spolia geris, quae inritent animos etiam tuorum. quid ergo dubitas bene collocare id quod tibi forsan eripiet aut unum latrocinium aut existens repente proscriptio aut hostilis aliqua direptio? quid uerere fluxum et fragile bonum facere sempiternum aut thesauros tuos custodi deo credere, ubi non furem praedonemque timeas, non rubiginem, non tyrannum? qui aput deum diues est, pauper esse numquam potest. si iustitiam tanti putas, sequere abiectis oneribus quae te premunt, libera te ipse conpedibus et catenis, ut expeditus ad deum curras. magni et excelsi animi est despicere et calcare mortalia. sed si hanc uirtutem non capis, ut diuitias tuas in aram dei conferas, ut fragilibus tibi conpares firmiora, liberabo te metu. omnia ista praecepta non tibi soli dantur, sed omni populo, qui mente coniunctus est et cohaeret sicut homo unus. si solus magnis operibus non sufficis, pro uirili parte operare usam, sic tamen ut quantum diuitiis inter ceteros, tantum opere praecellas. neque nunc suaderi tibi putes ut rem familiarem tuam minuas uel exhaurias, sed quae in superuacua fueras inpensurus, ad meliora conuertas. unde bestias emis, hinc captos AUCTORES 8 ss.] cf. Matth. 6, 19 s.; Luc. 12, 33. 13 magnimortalia] cf. Cic. de off. III 5, 24. EXPILATORES 13] cf. Ps.-Senec. de moribus 44. B(G)BHPV] 1 sollicitudinem (e ex u m. 1 ?) B 2 utroque loco quod BH 3 transierunt V 4 **praeda (In er.) B 6 forsam BPac (ras. corr.) 7 quiduerere (d in ras. ex ui et re final. in ras. vi. 3) B 8 uere P1 (corr. P1) V flu∗x\\'u\\'m (c ante x er., tUj m. 3) B fragile Cx er.) B, f*ragile (1 er.) P thesauros C 9 suos Bl, corr. B3 10 robiginem R 12 liber*ate (t er., - add. m. 2) sic B ipsum B 13 ut om. H a deum R 14 animo H despicere — mortalia s. I. B3 mo+talia (e er.) sic R 15 arcam codd. recent. et edd. 16 fragilifrus B1 ista] sta R 17 *om*ni (d et i er.) B populi H 18 cohaerit P1 (corr. P1) V si* (s er.) B rsolus1 B3 19 rOpelrare B2 20 ut* (l er.) B opere (a s. 1. add. m. 2, nunc eras.) B 21 **neque ex denique P2 22 in om. R, bis pI, pr. expunx. P1 23 emes R captiuos BH, sed cf. pag. 527,14 (11.18) 34* redime, unde feras pascis, hinc pauperes ale, unde homines ad gladium comparas, hinc innocentes mortuos sepeli. quid prodest perditae nequitiae bestiarios facere locupletes et instruere ad flagitia? transfer ad magnum sacrificium male peritura, ut pro his ueris muneribus habeas a deo munus aeternum. magna est misericordiae merces, cui deus pollicetur peccata se omnia remissurum. si audieris inquit preces supplicis tui, et ego audiam tuas: si misertus laborantium fueris, et ego in tuo labore miserebor. si autem non respexeris nec adiuueris, et ego animum tuum contra te geram tuisque te legibus iudicabo. Quotiens igitur rogaris, temptari te a deo crede an sis dignus audiri. circumspice conscientiam tuam et quantum potes, medere uulneribus. nec tamen quia peccata largitione tolluntur, dari tibi licentiam peccandi putes: abolentur enim, si ideo largiare, quia peccaueris. nam si fiducia largiendi pecces, non abolentur. deus enim purgari hominem a peccatis maxime cupit ideoque agi paenitentiam iubet: agere autem paenitentiam nihil aliut est quam profiteri et adfirmare se ulterius non peccaturum. ignoscitur itaque iis qui ad peccatum inprudenter incauteque labuntur, ueniam non habet qui sciens peccat. EPITOME 1-11] c. 00, 7 s. 17-583, 7] c. 62, 1 s. AUCTORES 7] locus ignotus; Lactantium liberius reddere sententiam loci Luc. 6, 36 ss. existimat Isaeus. B(G)ItHPVJ 1 pasces Bl, corr. B* ab Aliunde incipit codicis G III pag. 141 (82) paene tota lecta aliunde Bl (aliunde B2, aleunde B3) G 2 sepelli B1, sepile B7, sepili sic B3, sepe[l]l(i) G 3 prodeest B pditae ex fditae V nequitiae] neque uitiae R 4 transfer* (t er.) P 5 perditura P1, corr. P2 dno B, [dno] G 6 dns Bl, corr. B\\', d[ns] G 7 auderis V inquid B praeces BH 8 suplicis H, suplitais P tuis P1, corr. PJ miseritus B, miserwtus P3 10 audieris jB1 (udi *0 minus cert., in ras. corr. B3) H, adiiUiris (s. I. u er.) ex adimis sic P tuum del. P1 12 dno BG 13 circuminspice R 14 merdeTe B2, medere bis V 15 putes] putes ab eo B abolentur — nam si om. R aboletur Pl (corr. P*) V ideo] do P1 (corr. P1), deo V 16 peccaueras H fiduci[a]m G 17 abolernltur V dns Bl (corr. B3) G purgare R hominem om. R 18 iubet agi paenitentiam H paenitentiam agere, om. autem, H 20 ignoscitur (alt. i ex e) V iis RP3, his BHPXV 21 incautcq.1 P5 nec tamen si aliquis purificatus fuerit ab omni labe peccati, temperandum sibi ab opere largitionis existimet, quia non habeat peccata quae deleat. immo uero tum magis iustitiam debet operari, cum factus est iustus, ut quod ante in medellam uulnerum fecerat, postmodum faciat in laudem gloriamque uirtutis. eo accedit quod nemo esse sine delicto potest, quamdiu indumento carnis oneratus est. cuius infirmitas triplici modo subiacet dominio peccati, factis dictis cogitatione: per hos gradus ad summum columen iustitia procedit. primus est uirtutis gradus malis operibus abstinere, secundus etiam malis uerbis, tertius etiam cogitatione rerum malarum. qui primum gradum ascenderit, satis iustus est, qui secundum, iam perfectae uirtutis, siquidem neque factis neque sermone delinquat, qui tertium, is uero similitudinem dei adsecutus uidetur. est enim paene supra humanum modum ne in cogitationem quidem admittere quod sit uel factu malum uel inprobum dictu. itaque etiam iusti homines, qui frenare se possunt ab omni opere iniusto, nonnumquam tamen ipsa fragilitate uincuntur, ut uel in ira malum dicant uel in aspectu rerum delectabilium cogitatione tacita concupiscant. quodsi mortalis condicio non patitur esse hominem ab omni macula purum, debent ergo largitione perpetua peccata carnis aboleri. unum est enim EPITOME 14-22] cf. c. 56, 1. B(G)RHPVJ 1 lab**e (or er.) B 2 ab ex ad ? B* in ope[r]e largi desinit codicis G pag. 141 (82), sequitur pag. 142 (81), in qua nihil legi poterat eHistimet (s er.) B qua P1, corr. PJ 3 debeat B, 8. I. redimere add. B1 tum uero (corr. tn. 2) B magis om. B 4 mede*la (1 er.) H, medelam P 5 facerat R 7 quam**diu (in er.) P triplici** (que er.) quoque modo R 8 domino pI (corr. P3) V peccanti BI, peccanti* B2, peccta«ti\" B3 cogitationibus V 9 culmen B2 (columen Bl) H praecedit B\\', corr. B1 est om. H 10 abstin*** (aur er.) sic R 11 primum gradum qui H 12 *scenderit (e er.) sic R, ascendit P, *ascendit (g er.) y\\' perfectae iam R 13 sermonibus V 14 qui om. R *is (h er.) B 15 poene Bl, corr. B3 humanH (~ tn. 3) B, hominum P1 (in ras. et 8,1. corr. P1) V cogitatione B 16 factum B1 (m expunx. B3) H, facto PY dictum H 17 ab] ut ab H 18 iniuste R 19 iram BI, m del. B3 20 concupiscant (a ex u m. 3) P 20 quodiSii B* 21 marcu\\'la Pl parum R 22 abolere P1, corr. P1 sapientis et iusti et uitalis uiri opus diuitias suas in sola iustitia conlocare: qua profecto qui eget, licet ille Croesum aut Crassum diuitiis superet, hic pauper, hic nudus, hic mendicus putandus est. danda igitur opera ut indumento iustitiae pietatisque uelemur, quo nos exuat nemo, quod nobis sempiternum praebeat ornatum. nam si deorum cultores simulacra insensibilia excolunt et quidquid pretiosi habent in ea conferunt, quibus nec uti possunt nec gratias agere, quod acceperint, quanto iustius est et uerius uiuentia dei simulacra excolere, ut promereare uiuentem ? quae sicut usui habent quidquid acceperint et gratias agunt, ita deus, in cuius conspectu bonum feceris, et probabit et mercedem pietatis exsoluet. Si ergo in homine praeclarum et excellens est bonum misericordia idque diuinis testimoniis et bonorum malorumque consensu optimum iudicatur, adparet philosophos longe afuisse ab humano bono, qui neque praeceperunt eiusmodi quicquam neque fecerunt, sed uirtutem quae in homine propemodum singularis est pro uitio semper habuerunt. libet hic interponere unum de philosophia locum, ut illorum plenius coarguamus errores qui misericordiam cupiditatem metum morbos animi appellant. conantur illi quidem uirtutes a uitiis distinguere: quod est sane facillimum. quis enim non possit liberalem EPITOME § 2 - c. 17] c. 56, 2-7. 19-21] c. 56, 2. BRHPV] 1 uiri post sapientis B 2 qua] quia H eget] haec non perfecerit H ille licet B cpesum V 3 grassum R pauper et (exp. m. 1 ?) P mewdicus P3 4 est om. R pie**tatisque B 6 praebewt Bs, praebeat H, praebet BlRPV insensabilia R 7 colunt H eo R conferent B 8 quibus] quae his Volkmannus, obseru. misc. 1872, pag. 14, sed quibus ad quidquid respicit (cf. pag. 480, 6); uti possunt sc. simulacra insensibilia 9 iust\\'i\\'us B2 eicol*ere (u er.) B 10 uiuentem promereae re R promerear* fe er., e s.l.add. m. 3) sic B, promerear P1 (promerear\"e uiuere1 corr., sed uiuentem seruauit P1) V qua H sic R usut Bl 11 dominus B conspectum B 12 probauit BI, corr. B1, propabit H 14 diuiii*is (i er.) B 15 consensum P1 (m expunx. P1) V adpare\\'* (t er., \\' distinctionem add. m. 2) sic B 16 quiral P2 17 an (eam) uirtutem ? propemodum om. R 18 libet (b ex c m. 2) P 19 philosofia* (m er.) H post locum s. I: et P2 20 errorem R metus H 22 satne Pl, face V posset B liberale (~ m. 2) P a prodigo separare, ut illi faciunt, aut parcum a sordido aut quietum ab inerti aut cautum a timido, quod haec quae sunt bona fines suos habent ? quos si excesserint, in uitia labuntur, ita ut constantia nisi pro ueritate suscepta sit, fit inpudentia. item fortitudo si nulla necessitate cogente aut non pro causa honesta certum periculum subierit, in temeritatem conuertitur. libertas quoque si alios insectetur potius quam insectantibus resistat, contumacia est. seueritas etiam nisi se intra congruentes nocentium poenas coerceat, fit saeua crudelitas. itaque dicunt eos qui mali uideantur non sua sponte peccare nec mala potius eligere, sed bonorum specie lapsos incidere in mala, dum bonorum ac malorum discrimen ignorant. haec quidem falsa non sunt, sed ad corpus cuncta referuntur. nam parcum esse aut constantem aut cautum aut quietum aut fortem aut seuerum uirtutes sunt quidem, sed huius temporariae uitae. nos autem, qui hanc uitam contemnimus, alias nobis uirtutes propositas habemus, de quibus philosophi ne suspicari quidem ulla ratione potuerunt. itaque et uirtutes quasdam pro uitiis et uitia quaedam pro uirtutibus habuerunt. nam Stoici adfectus omnes quorum inpulsu animus commouetur ex homine tollunt, cupiditatem laetitiam metum maestitiam, quorum duo priora ex bonis sint aut futuris aut praesentibus, posteriora ex malis. eodem modo haec quattuor morbos, ut dixi, uocant non tam natura insitos quam praua opinione susceptos et idcirco eos censent extirpari posse radicitus, si bonorum EPITOME 2-6] c. 56, 3 s. 19-236, 1] c. 56, 2. AUCTORES 20-23] Cic. Tusc. IV 6, 11 (cf. III 11, 24 s.). BRHPV] 1 prodigio V 2 inerti*\\' (a er., \\' distinctionem add. m. 2) B 3 habeant edd. quod R uitrjla B3 labantur P1, corr. P2 4 ita ut] itaque si R rfitl B3 6 pro certum (exp. m. 3) B 11 bourorum B3 malis B 12 malorum ac bonorum B ac] et H ignorent Hetimannus 13 falsa] facilia Bl, frrlagilia B1 sed] sed et II 16 contemnimus — habemus] contemni (sic), cetera om. R 17 post quibus eras. ait ut uid. B nec P 18 et om. R uitis R 19 adfectum P1, in ras. corr. P3, ad- ■ * fectum V 20 impulsus H 22 sunt B, sint (corr. m. 2) P 23 morbor ñt sic V uocant non tam] uocant notam H, uocantiam P1, uocant*am P2, uocantiam V 24 naturam (exp. tn. 2) P. malorumque opinio falsa tollatur. si enim nihil censeat sapiens bonum, nihil malum, nec cupiditate ardescet nec laetitia gestiet nec metu terrebitur nec aegritudine contrahetur. mox uidebimus an efficiant quod uelint aut quid efficiant, interim propositum adrogans ac paene fnrios(or)um, qui se putent mederi et eniti posse contra uim rationemque naturae. Haec enim naturalia esse, non uoluntaria, omnium uiuentium ratio demonstrat, quae isdem omnibus quatitur adfectibus. Peripatetici ergo rectius, qui haec omnia detrahi negant posse, quia nobiscum simul nata sint, et conantur ostendere quam prouidenter et quam necessario deus siue natura — sic enim dicunt — his nos armarit adfectibus: quos tamen, quia uitiosi plerumque fiunt, si nimii sint, posse ab homine adhibito modo salubriter temperari, ut tantum homini quantum naturae satis est relinquatur. non insipiens disputatio, si, ut dixi, non ad hanc uitam omnia referrentur. Stoici ergo furiosi, qui ea non temperant, sed abscidunt rebusque natura insitis castrare hominem quodammodo uolunt. quod tale est, quale si uelint aut metum detrahere ceruis aut uenenum anguibus aut iram feris 3 mox uidebimus] c. 15,10 ss. 15 ut dixi] pag. 535,12 s. EPJTOME c. 15] c. 56, 2 s. 16 -538, 4] c. 56, 3. AUCTORES §2] cf. Cic. Tusc. IV 19 s. BRHPVJ 1 fatea B1 censea*t (n er.) B 2 laetitia* (e er.) R gesti B1, gestit1 B3, gestfet1 B3 3 terretur B uideuimns Bl, corr.B* 4 an ante (exp. m. 3) B 5 adrogans (s in ras. ex t ? m. 3) B, agitans R poena B1, corr. B3 furios(or)um Schoellius conl. loco c. 15,3 (adde III 25,17), furiosum C; furiosum(istorum) uel cum pro qui conieceram, interim (refutabimus eorum; propositum Thilo putet B mederi (d in ras. m. 3, alt. e ex i m. 2, s. I. e tr., quod add. m. 2) B 8 demonstrat — omnibus] demons (sic) quae is daemonibus R quem H frisdem B2p, hisdem V . 9 qui om. H 10 sirnul1 H2 nati R, rnataJ H2, nati V sunt B 11 dominus B\\', corr. B3 12 armari B, armari* (a er.) R 13 nimis Bx, corr. B3 sunt Bl (corr. B3) V athibito BR 14 natura B, creaturae R 15 relinquantur H ut (t in ras. ex c ? m. 3) B 16 rererentur BI (referantur B3) RH, refeT\\'rentur P qut B3 ea (~ m. 2) P 17 temperent R abscindunt BI, pr. n del. B3; cf. pag. 48, 19; 49, 13. 18. 21; 50, 7 rebusque natura] rebus quatura R ante natura est a in PV, eras. B, om. H; cf. pag. 535, 24; 538, 8; Epit. 56, 2 18 quodadmodo B\\' (corr. B3) R tales R quajej P3 19 post detrahere s. I. eras. a, quod add. m. 3, B *angui**bus ex sanguinibus B3, angibus P1 (corr. P1) V aut placiditatem pecudibus. nam quae singula mutis animalibus data sunt, ea uero uniuersa homini simul. quodsi, ut medici adfirmant, laetitiae adfectus in splene est, irae in felle, libidinis in iecore, timoris in corde, facilius est interficere animal ipsum quam ex corpore aliquid euellere: quod est animantis naturam uelle mutare. sed homines prudentes non intellegunt, cum uitia ex homine tollunt, etiam uirtutem se tollere, cui soli locum faciunt. nam si uirtus est in medio irae inpetu se ipsum cohibere ac reprimere, quod negare non possunt, caret ergo uirtute quisque ira caret. si uirtus est libidinem corporis continere, uirtute careat necesse est qui libidinem quam temperet non habet. si uirtus est cupiditatem ab alieni adpetitione frenare, nullam certe uirtutem potest habere qui caret eo ad quod cohibendum uirtutis usus adhibetur. ubi ergo uitia non sunt, ne uirtuti quidem locus est, sicut ne uictoriae quidem, ubi aduersarius nullus est. ita fit ut bonum sine malo esse in hac uita non possit. adfectus igitur quasi ubertas est naturalis animorum. nam sicut in senes ager qui est natura fecundus exuberat, sic animus incultus uitiis sua sponte inualescentibus uelut spinis obducitur. sed cum uerus cultor accesserit, statim cedentibus uitiis fruges uirtutis oriuntur. deus itaque cum hominem primum fingeret, mirabili prouidentia ingenerauit ei prius istas animi commotiones, ut posset EPITOME 14—17] cf. c. 24. 18-21] c. 55,5; 56,2 (hae stirpes — possint); 3 (non enim — inseuit). BRHPV] 1 qua P multis P1 (l expunx. P1) V 2 quodsfc1 B2 ut om. B 4 liuidinis Bl, corr. B2 timore V animal1 B* 5 est om. R post animantis s. I. et PJ 7 cum uitia ex] cum prudentia R uirtute ( m. 3) B setonore B1, setonore B1, setoller\\'6\\' B3, extollere P 8 inpetu se] impetus R se ipsum] seisu Bl, seip su corr. B* 10 quisque (quisq; H, quisq. P) C, quisquis edd. libidinem bis P\\', alt. del. P2 11 libi\\'di\\'nem P1 12 ***temperet (tem er.) B, temperat V 13 uix refrenare; cf. pag. 540, 14 habere potest H 14 uirtuitijs B3 usus add. B3 athibetur BR 15 ne* (c er.) B, nerc\\' P2 uirtuti* B nerC P2 16 fiet H 17 in hac uita om. R igitur om. P 18 dnj P3 a*ger (r er.) P 19 isic animus, V1 21 uirtutis (is in ras. ex es ? m. 3) B orientur RH 22 dominus Bx, corr. B3 itatquje B\\' milrJabili B3 23 \\'animi1 H1 possit B capere uirtutem sicut terra culturam, posuitque materiam uitiorum in adfectibus, uirtutis in uitiis. quae profecto aut nulla erit aut in usu esse non poterit, si desint ea per quae uis eius aut apparet aut constat. uideamus nunc, idem illi qui uitia penitus excidunt quid effecerint. quattuor illos adfectus, quos ex opinione bonorum malorumque nasci putant, quibus euulsis sanandum esse animum sapientis existimant, quoniam intellegunt et natura insitos esse et sine iis nihil moneri, nihil agi posse, alia quaedam in eorum locum uicemque subponunt. pro cupiditate substituunt uoluntatem, quasi uero non multo sit praestabilius bonum cupere quam [malum] uelle; item pro laetitia gaudium, pro metu cautionem. at in illo quarto inmutandi nominis eos ratio deficit. itaque aegritudinem penitus id est maestitiam doloremque animi sustulerunt: quod fieri nequaquam potest. quis enim possit non dolere, si patriam aut pestilentia exhauserit aut hostis euerterit aut tyrannus oppresserit? potest aliquis non dolere, si sublatam uiderit libertatem, si proximos, si amicos, si bonos uiros aut exterminatos aut crudelissime trucidatos? nisi cuius mens ita obstipuerit, ut sit ei sensus omnis ereptus. quare aut omnia tollere debuerunt aut inplenda fuerat curta haec ac debilis disputatio, id est etiam pro aegritudine aliquid reponendum, quoniam AUCTOBES § 10] cf. Cic. Tusc. IV 6,12 ss. BRHPVJ 1 culturam (c ex t nł. 3, ul ex ur in ras. eadem m.) B 2 pro ijij B3 uitiiiSi B3 aut om. B 3 usus PV desint (i ras. ex u) B quae per P1 (signa traiectionis add. P1) V 4 pr. aut1 B1 quitirtia P1 5 penetus RI abscindunt B ex pag. 536, 17 6 bonorum ac malorum B; cf. pag. 535, 12 7 sapientes (alt. e ex i) B3 8 iis R, his cett. mereri R 9 alii B 10 pro] ut pro B substituawt B1 quAsi B2 non] in B 11 malum eiecit Betuleius 12 in1 P1 13 eos (sic corr. m. 3) P defecit (sed alt. e ex i B3) BPl (corr. P3) V 14 doloremrquel B* nequaquam] omnino non R, nequamquam V 15 dolere (pr. e ex o m. 2) P 16 pestilentia. (in er.) B hostes Bl, corr. B2 euerteriflft (1 uel 2 litt. er.) B 17 aliqui B doLejre B3 18 bonos uiros] ui\\'ci\\'nos (ci m. 2) B 19 opstipuerit C (nisi quod opst- V) 20 et ex ei B3 21 inpleta B fuerit Bx (fuerit ueri Bs) B cur*ta (a er.) B, cur ita V ac V, arC P, et B, aut RH id est] idem P . 22 aliquidlaetitiae (539, 2) om. R superi\\'ori\\'bus P2 superioribus ita ordinatis hoc consequens erat. ut enim praesentibus laetamur bonis, sic malis angimur ac dolemus. si ergo laetitiae, quoniam uitiosam putabant, nomen aliut indiderunt, sic aegritudini, quoniam et ipsam uitiosam putant, aliut uocabulum tribui congruebat. unde apparet non illis rem defuisse, sed uerbum: cuius indigentia eum totum adfectum qui est uel maximus, contra quam natura pateretur auferre uoluerunt. nam illas nominum commutationes poteram coarguere pluribus et ostendere aut sermonis ornandi augendaeque copiae gratia multa nomina isdem rebus inposita aut certe non multum inter se illa distare. nam et cupiditas a uoluntate incipit et cautio a metu oritur et laetitia nihil aliut est quam professum gaudium. sed putemus, ut ipsi uolunt, esse diuersa. nempe igitur cupiditatem esse dicent perseuerantem ac perpetuam uoluntatem, laetitiam uero insolenter se efferens gaudium, metum autem nimiam et excedentem modum cautionem. ita fit ut ea quae tollenda esse censent non tollant, sed temperent, siquidem nomina tantummodo immutant, res ipsae manent. eo igitur inprudentes reuoluuntur quo Peripatetici ratione perueniunt, ut uitia quoniam tolli non possunt, medie temperanda sint. errant ergo, quia non efficiunt quod uolunt, et longo asperoque circuitu in eandem uiam redeunt. At ego ne Peripateticos quidem accessisse ad ueritatem puto, qui uitia esse concedunt, sed ea mediocriter temperant. EPITOME 23-540, 18] c. 56, 2 s. B(G)RHPVJ 2 tangimur (exp. m.3) B dolemur PV si] sicut Heumannus 4 quoniam] quoniam et ipsam R, quo ex qua P putabant HP3 (ba 8. I. add.) 5 concruebat B1, corr. B3, congruebant H 6 indigent R, indigentiral P eum ex cum P1 motum H 9 ortPandi B3 10 toisdem B3, hisdem PV inposita] inposita edicere B aut] aut nihil aut edd. 13 hinc fere incepit codicis G pag. 143 (159) ter scripta, in qua nihil legi poterat 14 dicunt H perpetua (~ m. 2) B 15 uoro R 16 animam B*ni- mTam B3 letJ B3 cautiojjem B2 17 esse censent] essent R rsedl B3 18 nominata tummodo H ilmutant B; immutantur ? Thilo maneant B 19 ego V reuolbuntur Bl, corr. B* quod H peripateticjj B3 perueniimit B3 20 medie P, mediae (alt. e in ras. B3) BHV, medietartel R1, temperanda* B 21 sirtft B2 ergo errant R efficiunt Bl longiQi B2 an 22 eodem fo del. et expunx. et a s. I. add. m. 1, n add. m. 3) B 23 ergo V 24 qui* (\\'& ? er.) B ea* (m er.) B, ex P1 (in ras. corr. P2) V carendum est enim uitiis etiam mediocribus. quin potius efficiendum fuit primum, ne uitia essent: nec enim quicquam uitiosum nasci potest, sed uitia fieri, si male utamur adfectibus, uirtutes, si bene; deinde monstrandum, non ipsos adrectus, sed eorum causas esse moderandas. \\'non est\\' inquiunt \\'nimia laetitia gestiendum, sed modice ac temperate.\\' hoc uero tale est, quale si dicerent non esse currendum concitate, sed gradiendum quiete. at potest et qui graditur errare et qui currit rectam uiam tenere. quid? si ostendo esse aliquid ubi non tantum modicum, sed uel punctum gaudere uitiosum sit, et aliut contra in quo uel exultare laetitia minime criminosum, quid tandem nobis ista mediocritas proderit? quaero utrumne sapienti laetandum putent, si quid inimico suo mali uideat accidere, aut utrumne laetitiam frenare debeat, si uictis hostibus aut obpresso tyranno libertas et salus ciuibus parta sit. nemo dubitat quin et in illo exiguum laetari et in hoc parum laetari sit maximum crimen. eadem de ceteris adfectibus licet dicere. sed, ut dixi, non in his moderandis sapientiae ratio uersatur, sed in causis eorum, quoniam extrinsecus commouentur, nec ipsis potissimum frenos inponi oportuit, quoniam et exigui possunt esse in maximo crimine, et maximi EPITOME 18-541, 4] c. 56, 3 s. B(G)RHPV] 1 quirnl B1 2 ne (n in ras. ex 2 litt. m. 3) B 3 potest] docent Heumannus uix necesse est uel simile post fieri intcrcidit 4 uirtutib: part. in ras. ex uirtutes Pl inde B post monstrandum s. 1. f (i. e. est) Pl adfectos B\\', corr. B* 6 laetitia nimia PV modicum B temperare B\\', corr. B3, temperante (exp. m. 2) P 8 at] an ut uid. B\\', quia B3 ei (post potpstj B\\', corr. B* 9 ostendero tdd.; cf. de opif. dei 4,2 esse om. B aliquid esse H 10 punctu B 11 laetitiam|inime B7 hinc fere incepit codicis G pag. 144 (160) ter scripta, in qua primae litterae uersuum 24-31 kgi poterant 12 quirae 2?1 prodeerit B 13 tutrumnft B3 sapientiae в-rH putet (-ent Bl) B3 14 fcccidere1 B3 aut om. H refrenare BH; cf. pag. 537,13 si* (c er.) B 15 aut] ac BI, corr. B* oppressio V cibus P1 (corr. PS) V parata BH 16 debitat P1 (corr. P3) V rinl B3 exiguam B*, corr. B3 et (om. in) hoc parum laetari in mg. H1 17 parem Bl, in ras. corr. B1 rsitl B3 post crimen 8. I. eras. est ut uid., quod add. m. 2, B 18 iis R 21 pr. et om. BPV possunt — maximi, sed om. esse, in mg. V3; esse om. etiam P possunt esse sine crimine, sed adsignandi fuerunt certis temporibus et rebus et locis, ne uitia sint quibus uti recte licet. sicut enim recte ambulare bonum est, errare autem malum, sic moueri adfectibus in rectum bonum est, in prauum, malum. nam libido si extra legitimum torum non euagetur, licet sit uehemens, tamen culpa caret, sin uero adpetit alienum, licet sit mediocris, uitium tamen maximum est. non est itaque morbus irasci nec cupere nec libidine commoueri, sed iracundum esse morbus est, cupidum, libidinosum. qui enim iracundus est, etiam cui non debet aut cum non oportet irascitur, qui cupidus, etiam quod non opus est concupiscit, qui libidinosus, etiam quod legibus uetatur adfectat. omnis igitur ratio in eo uersari debuit, ut quoniam earum rerum inpetus inhiberi nec potest nec debet, quia necessario est insitus ad tuenda officia uitae, derigeretur potius in uiam rectam, ubi etiam cursus offensione ac periculo careat. Sed euectus sum coarguendi studio longius, cum sit mihi propositum ostendere ea quae uitia philosophi putauerunt non tantum uitia non esse, uerum etiam magnas esse uirtutes. ex his iis docendi gratia sumam quae pertinere ad rem maxime puto. metum seu timorem in maximo uitio ponunt summamque inbecillitatem esse animi putant, cui sit contraria fortitudo; quae si sit in homine, locum timori esse nullum. EPITOME 4-12] c. 56, 4-6. 12-16] c. 56, 7. c. 17] c. 56, 3 s. EXPILATORES 5] Saluian. de gub. dei VII 100 (pag. 188, 13). B(G)RHPV7 1 scd1 B\\' 3 arm\\'bulare B, ambulare* * * (tur ? er.) R bonu C\" m. 3) B 4 bonu (~ m. 3) B est om. H prabum Bai nam si libido si pi (pr. si expunx. P3) V 5 si om. B sit] sic B1, corr. B1 6 aliena (a ex u) sic H 8 cojmoueri B 9 libininosum H 11 hinc incepit codicis G pag. 145 (161), cuius in uerss. 2. 3 pauca legi poterant libininosus H 12 oratio R 13 ut] ret\\' B 15 derigeretur (r et g in ras. ex d et c ut uid. B3) BR, dirigeretur HPV 16 ac om. R 18 propositu (~ m. 2) B 20 iis R, aliis PV gratia. (m er.) H suimr mam B3 pertinet R 21 puto — maximo om. R mecum P1, corr. P3 seu] Sed H 22 inbecillitate (te add. tn. 2) R 23 hominem B timoris H nullu C m. 2) esse B creditne ergo aliquis fieri posse ut idem metus summa sit fortitudo ? minime. neque enim uidetur capere natura ut aliquid in contrarium reccidat. atquin ego non arguta aliqua conclusione, ut aput Platonem Socrates facit, qui eos quos contra disputat cogit ea quae negauerant confiteri, sed simpliciter ostendam summum metum summam esse uirtutem. nemo dubitat quin timidi et inbecilli sit animi aut dolorem metuere aut egestatem aut exilium aut carcerem aut mortem: quae omnia quisquis non exhorruerit, fortissimus iudicatur. qui autem deum metuit, illa uniuersa non metuit. ad quod probandum argumentis opus non est: spectatae sunt enim semper spectanturque adhuc per orbem poenae cultorum dei, in quibus excruciandis noua et inusitata tormenta excogitata sunt. nam de mortis generibus horret animus recordari, cum inmanium bestiarum ultra ipsam mortem carnificina saeuierit. has tamen exsecrabiles corporum lacerationes felix atque inuicta patientia sine ullo gemitu pertulit. haec uirtus omnibus populis atque prouinciis et ipsis tortoribus miraculum maximum praebuit, cum patientia crudelitas uinceretur. atquin hanc uirtutem nihil aliut quam metus dei fecit. itaque, ut dicebam, non euellendus, ut Stoici, neque temperandus timor, ut Peripatetici uolunt, sed in ueram uiam dirigendus est auferendique sunt metus, sed ita ut hic solus relinquatur: qui quoniam legitimus ac uerus EPITOME 6-20] cf. c. 61, 1-5. 20-22] c. 56, 2 s. 7. EXPILATORES 6-9 nemo - iudicatur] cf. Ps.-Senec. de moribus 99. B(G)RHPV] 1 creditne] credit. Neget H posse\\'\" B silt B1 2 neque enim bis, pr. eras. R 3 recidat R, re*cidat (c er.) H, racidat P quin PV 4 contra quos H 7 qui PV inbecciUiL B3, inbecilliw Rlt 8 carcere (~ m. 3) B 9 hinc fere incipit codicis G pag. 146 (162), in qua nihil legi poterat exltforruerit B2 10 non] num H 11 argumentum Bl, corr. B* spectati B1, expectatae B3R, peccatae P1 (paratae part. in ras. corr. P3) V semperfq.\\' B3 expectanturque (-quae B) BR 12 poenW (o in ras. et a s. I. m. 3) B 13 ertl B3 inu*sitata (i er.) B, inaudita H excogitata om. H 14 recordare Hl, recordarnlti P3 inmantum VI 16 ex*ecrabiles (s er.) B sapientia B 17 uirtuis V1 19 an quin H 20 imejtus B3 21 peripatici H, paripatetici P1, corr. Ps 22 dirigendus C au*ferendique ( t er.) R metus sunt B est, solus efficit ut possint cetera omnia non timeri. cupiditas quoque inter uitia numeratur: sed si haec quae terrena sunt concupiscat, uitium est, uirtus autem, si caelestia. qui enim iustitiam, qui deum, qui uitam perpetuam, qui lucem sempiternam eaque omnia quae deus homini pollicetur consequi cupit, opes istas et honores et potentatus et regna ipsa contemnet. dicet fortasse Stoicus uoluntate opus esse ad haec consequenda, non cupiditate. immo uero parum est uelle. multi enim uolunt, sed cum dolor uisceribus accesserit, uoluntas cedit, cupiditas perseuerat: quae si efficit ut contemptui sint omnia quae a ceteris adpetuntur, summa uirtus est, siquidem continentiae mater est. ideoque illut potius efficere debemus, ut adfectus, quibus praue uti uitium est, derigamus in rectum. nam istae concitationes animorum iuncto currui similes sunt, in quo recte moderando summum rectoris officium est ut uiam nouerit: quam si tenebit, quamlibet concitate ierit, non offendet, si autem aberrauerit, licet placide ac leniter eat, aut per confragosa uexabitur aut per praecipitia labetur aut certe quo non est opus deferetur. sic currus ille uitae, qui adfectibus uelut equis pernicibus ducitur, si uiam rectam teneat, fungetur officio. EPITOME 1 - 6; 544,1] cf. c. 56,5 cupiditas - tributa est. 12 s.] c.56, 7. AUCTORES 8] cf. Ouid. ex Ponto III 1, 35: uelle parum est. § 13] ad Cic. de rep. librum II (c. 41, 68) rettulit Maius, cf. tamen Halmium ad hunc locum (ed. pag. 814, 12 adn.). BRHPV] 1 effecit H ut om. P1 (s. I. P3) V 3 concupiscas R 5 quae] quam PV 6 contem*net (p er.) B, contemnit H 7 dicet (t in ras. ex ns m. 2) B *stoicus (i er.) B 8 concupiditate P1 (con- in non- corr. P3) V multi enim uolunt] multient Pl (in mg. uolunt add. m. recentiss. P) V 9 et B1, set B* 10 cupidas V quam P1 (corr. P3) V b t si\\'n\\'t B1 11 est] est et H .13 adiectus P1 (adiectus corr. P3) V derigamus B, dirigamus cett. 14 cogitationes B currus B\\', corr. B2 similius BI, corr. B1 15 in om. B recto B moderand**um (os er.) summum B ut add. B* 16 quam] nam PV quamlibet] ****** (quam si er.) licet R concito. B, concite H offendit B1, corr. B1 17 lenitftfeat (en s. I. m. 2, in er corr. m. 3) B aut om. R 18 uexauitur B\\', corr. Bi praipitia P lauetur B\\', corr. B* quo* (d er.) B 19 deferatur B3 cursus BP ille] istae Rl, istus sic corr. m. poster. a*ffectibus (d? er.) B 20 rectam uiam H officia B metus igitur et cupiditas si proiciantur in terram, uitia fient, uirtutes autem, si ad diuina referantur. parsimoniam contra uirtutis loco habent: quae si studium est habendi, non potest esse uirtus, quia in augendis uel tuendis terrestribus bonis tota uersatur. nos autem summum bonum non referimus ad corpus, sed omne officium solius animae conseruatione metimur. quodsi, ut supra docui, patrimonio minime parcendum est, ut humanitatem iustitiamque teneamus, non est uirtus frugi esse: quod nomen specie uirtutis fallit ac decipit. est enim frugalitas abstinentia quidem uoluptatum, sed eo uitium, quia ex habendi amore descendit, cum sit et uoluptatibus abstinendum et pecuniae minime temperandum. nam parce id est mediocriter uti pecunia quasi quaedam pusillitas animi est aut praetimentis ne sibi desit aut desperantis posse se illam reparare aut contemptum terrestrium non capientis. sed illi rursus eum qui rei familiari suae non parcat prodigum uocant. nam ita liberalem distinguunt a prodigo, quod is liberalis sit qui et bene meritis et cum oportet et quantum satis est largiatur, prodigus uero, qui et non meritis et cum opus non est et sine respectu rei familiaris effundat. quid ergo? prodigumne dicemus eum qui misericordiae causa tribuat egentibus uictum ? atquin multum refert utrumne scortis propter libidinem largiare an miseris propter humanitatem, utrum pecuniam tuam perductores aleatores lenonesque diripiant an illam pietati ac deo praestes, 7 ut supra docui] c. 12. BRHPV] 1 proiciatur PV 2 parsimonia r m. 2) B 3 rest\\' B3 4 bonis tota] bona V 6 conuersatione R metanijur B3 quodjsi (d add. m. 3) B 7 ducui H parcenduto1 B3 9 fragilitas B 10 uoluptattum (i 8. I. add. et alt. u in ras. corr. m. 3) B \\'ideo B* quia] quoniam H 11 et ante uoluptatibus et pecuniae om. PV 12 parcere BPV 13 p*ecuniam (a tr., m dtl. m. 3) B est animi H 14 \\'de\\'sperantis B3, desperatis P1 (corr. P3) V posse om. V se om. B illa separare BI, illa superare B3, illa re R, illa reparare HV 15 prorsus H 17 distingunt RH *is (Ti er.) P 18 et (ante quantumj om. P prodigum H 19 meriti sed H 20 rei] di R effundit H prodigum non P1, corr. P3 21 ad quid B, aut quin H, atqui in Par (in er.) V 22 largiar\\'e\\' B1 f 24 deripiant P, diripiant V ac] a P utrumne illam uentri et gulae ingeras an in thesauro iustitiae reponas. ut ergo uitium est effundere m malam partem, sic in bonam uirtus. si uirtus est non parcere opibus quae possunt reparari, ut hominis uitam sustentes quae reparari non potest, uitium igitur parsimonia est. quare nihil aliut dixerim quam insanos qui hominem, mite ac sociale animal, orbant suo nomine, qui euulsis adfectibus quibus omnis constat humanitas, ad immobilem stuporem mentis perducere uolunt, dum student animum perturbationibus liberare et, ut ipsi dicunt, quietum tranquillumque reddere. quod fieri non tantum non potest, quia uis et ratio eius in motu est, sed ne oportet quidem, quia sicut aqua semper iacens et quieta insalubris et magis turbida est, sic animus inmotus ac torpens inutilis est etiam sibi, nec uitam ipsam tueri poterit, quia nec faciet quicquam nec cogitabit, cum cogitatio ipsa nihil aliut sit quam mentis agitatio. denique qui hanc immobilitatem animi adsernnt, priuare animum uita uolunt, quia uita actuosa est, mors quieta. quaedam etiam recte pro uirtutibus habent, sed earum modum non tenent. uirtus est constantia, non ut inferentibus iniuriam resistamus — his enim cedendum est; quod . cur fieri debeat mox docebo —, sed ut iubentibus facere nos contra legem dei contraque iustitiam nullis minis aut suppliciis terreamur, quominus dei iussionem iussioni hominis praeferamus. item uirtus est mortem contemnere, non ut adpetamus eamque nobis ultro inferamus, sicut philosophorum plurimi et 21 mox docebo] c. 18, 12 ss. EPITOME 5 s.] cf. c. 29. 2. 21-546, 9] cf. c. 61, 1-5. BRHPV] 1 illa B et] ac B guilae R thesauros H 3 si] sic R fesf B3 4 ut hominis — reparari otn. PV 5 uitium] utiquelll (e ex i m. 2) B 6 mite ( m. 2) B 7 ebulsis B\\', corr. B2, (eum) euulsis Heumannus omnibus P 9 et om. H 10 quietum om. H pr. non om. H 11 immotu PV 13 magnis P1 fn del. P3) V animo P1 (corr. P3) V 14 potest R 15 cogitauit BI, corr. B* 16 immobilem B 17 animo ex animum B7, quod restituit B* uitam (ante uolunt) BI, m del. B3 actuosw B* 18 recta Bl, corr. B* 19 eorum H 20 intfaerentibus P, inherentibus V 21 docebo mox (corr. m. 3) B nos ex non B3 22 supplmns Ps 23 iussionem iussioni RH, iussioni B1, iussionerm iussionil B3, iussionem PV 25 ultro nobis H adferamus B1, corr. B3 XVIIII. Lkct. 1. 36 maximi saepe fecerunt, quod est sceleratum ac nefarium, sed ut coacti deum relinquere ac fidem prodere mortem suscipere malimus libertatemque defendamus aduersus inpotentium stultam uecordemque uiolentiam et omnes saeculi minas atque terrores fortitudine animi prouocemus. sic ea quae alii timent, excelsa et insuperabili mente dolorem mortemque calcabimus. haec est uirtus, haec uera constantia, in hoc tuenda et conseruanda solo, ut nullus nos terror, nulla uis a deo possit auertere. uera igitur Ciceronis illa sententia est: nemo inquit iustus potest esse qui mortem, qui dolorem, qui exsilium, qui egestatem timet; item Senecae m libus moralis philosophiae dicentis: hic est ille homo honestus, non apice purpuraue, non lictorum insignis ministerio, sed nulla re minor, qui cum mortem in uicinia uidit, non sic perturbatur tamquam rem nonam uiderit, qui siue toto corpore tormenta patienda sunt siue flamma ore rapienda est siue extendendae per patibulum manus, non quaerit quid patiatur, sed quam bene. qui autem deum colit, haec patitur nec timet: ergo iustus est. his rebus efficitur ut neque uirtutes neque uirtutum exactissimos limites nosse ant tenere possit omnino quisquis est a religione dei singularis alienus. AUCTORES 9] de off. n 11, 38. 12] frg. 124. BRHPVJ 2 et fidem B 3 malimus ex malitis P aduersum B 4 uaecordem (om. -que) PV omnis V 5 fortitudinem BH alitf B* 6 dolorem mortemque eicit Hcumannus, scd ad positionem uerborum. cf. c. 18,36 innocentiam patientiamque; III 9, 18 ad quae — solem calcanimus Bl, corr. B3, calcamus PV, recte? 7 haec est uera H constantia in ex constantiam Plt 8 noster error Bl, ras. et s. I. corr. B7 possit a deo B euertere B 9 ciceronisi B est habet post aera, om. post sententia H scientia P1, corr. P3 10 potest iustus B esse potest codd. Cic. ante mortem eras. in B exsilium B, exilium cett. 11 seneca H moralib. (ex -lis) B* 12 homo ille B homo om. B 14 rem H uicina H uidet (sed e ex i B1) BPV 15 perturbatus est H noa uem B 16 pr. siue] sibi H sunt] s** (8 in ras. tR. 1, post se ? er.) P 17 extendendwe B* patibulum (pr. u ex 0) B 18 quam sed, sed traiectionis signa add. P 19 iustus*** (est er.) B, iustus, om. est B, qui iustus est H 20 ut] . Nam H ne\\'q\\' Bl uirtutes neque om. H 22 alienis B\\', corr. B2, et alienus H Sed omittamus philosophos, qui aut nihil omnino sciunt idque ipsum pro summa scientia praeferunt aut qui non per-. spiciunt etiam quae sciunt aut qui quoniam se putant scire quae nesciunt, inepte adroganterque desipiunt. nos ergo, ut ad propositum reuertamur, quibus solis a deo ueritas reuelata et caelitus missa sapientia est, faciamus quae iubet inluminator noster deus. sustineamus inuicem et labores huius uitae mutuis adiumentis perferamus nec tamen, si quid boni operis fecerimus, gloriam captemus ei eo. monet enim deus operatorem iustitiae non oportere esse iactantem, ne non tam mandatis caelestibus obsequendi quam studio placendi humanitatis officio functus esse uideatur habeatque iam pretium gloriae, quod captauit, nec praemium caelestis illius ac diuinae mercedis accipiat. cetera quae obseruare cultor dei debet facilia sunt illis uirtutibus conprehensis. non mentiatur umquam decipiendi aut nocendi causa. est enim nefas eum qui ueritati studeat in aliqua re esse fallacem atque ab ipsa quam sequitur ueritate discedere: in hac iustitiae uirtutumque omnium uia nullus mendacio locus est. itaque uiator ille uerus ac iustus non dicet illud Lucilianum: homini amico et familiari non est mentiri meum, sed etiam inimico atque ignoto existimabit non esse mentiri suum nec aliquando committet ut lingua interpres animi a sensu et cogitatione discordet. pecuniam si quam crediderit, EPITOME 15-24] c. 59, 7. 24-548, 9] c. 59, 2. AUCTORES 21] ex libr. inc. frg. CXL. 23 lingua interpres animi] Lucr. VI 1149. BRHPV] 1 qui aut] quia B 2 percipiunt P1 (persipiunt P3) V 3 etiam quae sciunt om. R 4 despiciunt H, \\'d\\'e\\'si\\'piunt P 5 prositum P W B3 7 deus om. PV 8 afcMumentis B3 9 & captemus R 10 oportere] debere H iactantem (1 ras. ex 1) B 12 pretium .om. PV 13 illius (11 in ras. ex a m. 2) P 14 cultores H debent H 15 illi R non] . Si non H mentiaturu quam H 16 aut nocendi om. R . Non est enim fas H ueritatem B 18 decedere B 19 uerus ac om. R uetus (e ex ic ? m. 2 ?) P 20 illum lucianum B 21 meum\\' (\\' est distinctio) B 22 eiistimauit BRH 23 suam BI, corr. B2 a* (n er.) B 24 et om. B quam] cui Dauisius ad Epit. LXIV adn. 8 (pag. 197) 36* non accipiat usuram, at et beneficium sit incolume. quod succurrit necessitati et abstineat se prorsus alieno. in hoc enim genere officii debet suo esse contentus, quem oporteat alias ne proprio quidem parcere. ut bonum faciat: plus autem accipere quam dederit iniustum est. quod qui facit, insidiatur quodammodo, ut ei alterius necessitate praedetur. at iustus numquam praetermittet quominus aliquid misericorditer faciat, nec inquinabit se huiusmodi quaestu, sed efficiet ut sine ullo suo damno id ipsum quod commodat inter bona opera numeretur. munus non accipiat a paupere, ut si quid ipse praestiterit, eo bonum sit, quod fuerit gratuitum. maledicenti benedicto respondeat, numquam ipse maledicat, ne uerbum malum procedat ex ore hominis qui colit uerbum bonum. quin etiam caueat diligenter ne quando inimicum sua culpa faciat, et si quis extiterit tam proteruus, qui bono et iusto faciat iniuriam, clementer ac moderate ferat et ultionem suam non sibi adsumat, sed iudicio dei reseruet. innooentiam semper et abique custodiat. quod praeceptum non ad hoc tantum ualet, ut ipse iniuriam non inferat, sed ut inlatam sibi non uindicet. sedet enim maximus et aequissimus iudex, speculator : ac testis omnium. hunc homini praeferat, hunc malit de EPITOME 10 ».] e. 59, 4. 11-13] e. 59,1. 18—32] e 60, S. B(G)RHPVJ 1 accipiet Heumonnus et om. RH incohukt sit V incola B\\', incolume B* et quod B 2 necessitati (8 s. 1 flr. fmod add. m. 2) B porsns B 3 contemptus Bx, eorr. B1, eauuncas P alias — raciat om. B 5 dederis RH insidiabitor H quodadmando B1, corr. B\\\\ qaodmodo R 6 at] a.t (u er.) H 7 praetermittit B qui minas PV faciwt R1 8 inqainaait Bl, corr. B* quaeetas BI, quaestu\\'∗ (\\' est digtinctio) B* 9 ipsat B1, corr. B* nominetar H 11 quod H, quo edt. gratum B maledioenxi, F1 respondet H 12 maledicebat R 13 ex] de B ∗ore (h er.) P 14 diligentem B1, corr. B* et om. B 15 proterbas B, propteruos V 17 iudicii B, iudici. (o er.) P deo BRV semper et] suam speret B\\', corr. B* a S(eimper et incipit codicis G pag. 147 (73), cuius ita uerss. 1-10 pltraque legebantw 18 non - tantum om. R iuajet B* 19 uiuriam (in er.) tic B 20 sedet] sed BG ret\\' B* index B\\', eorr. B* 21 ae testis] actis H hominem B praefert H causa sua pronuntiare, cuius sententiam nemo effugere potest nec defensione cuiusquam nec gratia. ita nt ut homo iustus contemptui sit omnibus, et quia putabitur se ipsum non posse defendere, habebitur pro segni et inerte. qui autem fuerit ultus inimicum, hic fortis, hic strenuus iudicatur, hunc omnes uerentur, hunc colunt. bonus uero ille tametsi prodesse pluribus possit, illum tamen suspiciunt qui nocere quam qui prodesse possit. sed iustum prauitas hominum deprauare non poterit, quominus deo studeat obtemperare malitque contemni, dummodo semper boni fungatur officio, mali numquam. Cicero in isdem illis officialibus at uero si quis uoluerit inquit animi sui conplicatam notionem euoluere, iam se ipse doceat eum uirum bonum esse qui prosit quibus possit, noceat nemini, nisi lacessitus iniuria. o quam simplicem ueramque sententiam duorum uerborum adiectione corrupit! quid enim opus fuerat adiungere nisi lacessitus iniuria, ut uitium bono uiro quasi caudam turpissimam adponeret patientiaeque, quae omnium uirtutum maxima est, faceret expertem? nociturum esse dixit bonum uirum, si fuerit lacessitus: iam ex hoc ipso boni uiri nomen amittat necesse est, si nocebit. non minus enim mali est referre EPITOME 20-551, 13] c. 57, 1 (- patientiamque teneamus). 20-550, 1] c. 60, 3. AUCTORES 11] de off. m 19, 76. B(G)RHPVJ 1 c\\'alusa pI 2 defensione* (m er.) B \\'ital Bł 3 seu met H 4 habetur B* fhabewtur B2) B inert) (extrema litt. cum marg. abscisa, ti m. poster.) R, cf. pag. 552,9 5 tfuerif B9 6 tamsi B prodeesse B 7 posset B suscipiunt BR 8 prodeesse B 9 *deo (a er.) P contem*ni (p er.) B 11 isdem B\\', Irisdem Bs, hisdem RHPY at uero] adero B1, pari. raa. corr. B3 qui codd. Cic. 14 quibus possit om. B nemii V 15 sententiam] iustitiam Bl, corr. B3 aiectione Bl, affectione B3 16 corrup*it (n er.) B 17 ut] aut Y ante uitium eras. in B bontOs uiriOj B2 a [Qu](a.si} incipit codicis G pag. 148 (74) paene tota lecta candam] quodam BPl (quo\\'d\\'dam P3) V turpissimum (ex -am) B2p3 18 patientiaeque que HP, patientiaequae*** (que er.) B, patientiae et quae R, sapientiaeque. quae V 19 nocitur*um (n er.) B, nocitum R post dixit s. I. cicero V1 20 iam] immo Heumannus [am]ittant G 21 noceuit Bl, corr. B1 non] nos G iniuria r m. 2) B iniuriam quam inferre. nam unde certamina inter homines, unde pugnae contentionesque nascuntur, nisi quod inprobitati opposita inpatientia magnas saepe concitat tempestates? quodsi patientiam, qua uirtute nihil uerius, nihil homine dignius inueniri potest, inprobitati opposueris, extinguetur protinus, tamquam igni aquam superfuderis. sin autem prouocatrix illa inprobitas inpatientiam sibi comparem nacta est, tamquam perfusa oleo tantum excitabit incendium, ut id non flumen aliquod, sed effusio cruoris extinguat. magna itaque patientiae ratio est, quam sapiens homo ademit bono uiro. ut enim nihil malorum fiat, haec sola efficit: quae si detur omnibus, nullum scelus, nulla fraus in rebus humanis erit. quid igitur bono uiro potest esse tam calamitosum tamque contrarium quam irae frena permittere, quae illum non modo boni, sed etiam hominis appellatione despoliet, siquidem nocere alteri, ut ipse uerissime ait, non est secundum hominis naturam? nam et pecudes si lacessas, aut calce aut cornu repugnant, et serpentes ac ferae, nisi persequare ut occidas, negotium non exhibent, et ut ad hominum exempla redeamus, inperiti quoque et insipientes si quando accipiunt iniuriam, caeco et inrationabili furore ducuntur et iis qui sibi nocent, uicem retribuere conantur. in quo igitur sapiens ac bonus uir a malis et AUCTOBES 15] de off. III 5,25; cf. pag. 519, 7. B(G)RHPVJ 1 referre Bl, corr. B1 certamen B, certa[men] G 2 ni P 3 saepe] sae sic B 4 hominem B, homini H dig[nus] G, digninis Y inuenire Bl, corr: B* 5 extinguitur B 6 sin] si G 11 probitas B 7 inpatientia r m. 2) B co I parem B nancta PVaT 8 excitauit Bl, corr. B2, [excitauit] G incendio B 11 efFecit R 12 quid igitur] [qui](di)[gn]us G 13 tamque] tamquam V 14 permittere quae illum] permittere quwe (a m. 2) illum non modo bono uiro potest esse tam calamitosum tamquae contrarium quam ire frena permittere (ilium — permittere omnia ex 12 ss. repctita expvnxit m. 2) qulteilLum (eill m ras. U; 2 ucl 3 litt. m. 3) B 15 dispoliet Cdi ex de ? B3) BH necere BI, corr. B1 16 in hominis na dcsinit codicis G pag. 148 (74) 17 et pecudes si] si (del. P1) pecudes si (si eras. V) PV 18 persequarirsl ex persequare V2 19 exliibent B2 21 iis 12, his BPV, in his H 22 aut igitur V insipientibus differt, nisi quod habet inuictam patientiam, qua stulti carent, nisi quod regere se ac mitigare iram suam nouit, quam illi quia uirtute indigent, frenare non possunt? sed uidelicet haec illum res fefellit, quod cum de uirtute loqueretur, in quacumque contentione uincere putauit esse uirtutis nec uidere ullo modo potuit hominem dolori et irae succumbentem et iis adfectibus indulgentem quibus debet potius reluctari, et ruentem quacumque inprobitas prouocarit, uirtutis officium non tenere. qui emm referre iniuriam nititur, eum ipsum a quo laesus est gestit imitari. ita qui malum imitatur, bonus esse nullo pacto potest. duobus igitur uerbis duas uirtutes maximas bono et sapienti uiro, innocentiam patientiamque, detraxit. sed quia ipse caninam illam facundiam, sicut Sallustius ab Appio dictum refert, exercuit, uoluit hominem canino modo uiuere, ut remordeat lacessitus. quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde oportunius petetur exemplum quam ei ipsius praeceptoris tristissimo casu, qui dum his philosophorum praeceptis obtemperare gestit, ipse se perdidit? quodsi lacessitus I iniuria patientiam tenuisset, si dissimulare, si ferre contumeliam boni uiri esse didicisset nec illas nobiles orationes alieno titulo inscriptas inpatientia et leuitas et insania profudisset, numquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, EPITOME 12 innocentiam] cf. c. 55, 4. AUCTOBES 13] Hist. II 37 Dietsch. BRHPVJ 1 differet R habe*t (n er.) B quam Bx (m del. B3) R, quasi (exp. m. 3) P 2 se om. H ante iram eras. in ut uid. B 3 uirtutem BI, m del. B3 post uirtute eras. non H 4 quod] quia R loqueretur] quaeritur P, quaeretur V 5 inte\\'nt\\'io\\'ne\\' (nt m. 3, ne m. 2) B 6 uideri B metere ut uid. m. 1, metire m. 2, *etirwe m. 3 B 7 his BPV 8 quemcumque B\\', corr. B3 prouocauerit BH uirtutis bis Pl (pr. del. P3) V 9 nititur iniuriam P 11 pacto] modo P duals) B3 12 bono (alt. o in ras. ex i ? m. 2) B uoro R* 14 satlustius V oppio B dictu B refert (s. I. i er., quod add. m. 2) B uoluit] uoluit quoque V 15 uidere BI, corr. B2 16 paernitiosa (ae ex a m. 2) R 17 opportunius R, oportu*nius P 19 perdidit] petit BI, corr. B3 20 iniuria* (m er.) B si ferre] si (exp. m. 3) forte P, si forre sic V contumelia B1 (-liã B2) H 21 didixisset R 22 scriptas R 23 capiti Bl, corr. B1 cruentasset nec rem publicam funditus proscriptio illa delesset. sapientis ergo ac boni uiri non est uelle certare ac se periculo committere, quoniam et uincere non est in nostra potestate et est anceps omne certamen, sed est sapientis atque optimi uiri non aduersarium uelle tollere, quod fieri sine scelere ac periculo non potest, sed certamen ipsum, quod fieri et utiliter et iuste potest. summa lgitur uirtus habenda patientia est, quam ut caperet homo iustus, uoluit illum deus, ut supra dictum est, pro inerte contemni. nisi enim contumeliis fuerit adfectus, quantum habeat fortitudinis in se ipso cohibendo ignorabitur. si autem lacessitus iniuna laedentem perseqm coeperit, uictus est: qui uero motum illum ratione conpresserit, hic plane imperat sibi, hic regere se potest. quae snstentatio sui recte patientia nominatur, quae una uirtus omnibus est opposita uitiis et adfectibus. haec perturbatum ac fluctuantem animum ad tranquillitatem suam reuocat, haec mitigat, haec hominem sibi reddit. ergo quoniam naturae repugnare inpossibile est et inutile, ut non commoueamur omnino, prius tamen quam commotio illa prosiliat ad nocendum, quod fieri potest maturius, sopiatur. praecipit deus non occidere solem super iram nostram, ne furoris nostri testis abscedat. 8 supra] g 13. EPITOME 2-17] c. 57, 1. AUCTORES 20] Ephes. 4, 26. BBHPVJ 1 rem publicam] rem publicam semper H, rem P. P, rem pro V 4 rev B* est (ante sapientis) om. B 5 post uiri s. I. est B1 aduersari B uelle om. BH 7 uirtus om. B 8 capere B inliustus B1 t noluit (n ex u) B* 9 contemsit in ras. ex sit ni ut vid. B1 10 acdeffectus JB1, affectus B3 ipse ipso R 11 si autem bis Bl, pr. expunx. B* iniuria* (m er.) B la\\'edentem B* 12 uirtus, s. I. nulla add. m. 2 B qui Heumamaus, si C; si quis Bucncmannus ratione* (m er.) H 13 im- • * perauit H se om. H, si (e III. 2 ?) V substentiotio sic V 15 uitiis et] uitios si B1, in ras. corr. B* fluctuant« r n.2)B 16 pr. hae PV, corr. P3V2 17 quoniam] quiw B1 Ilpossibile B 18 ut om. B commoueatur H 19 commotio** (ri er.) B prosileat H, prosiluat V quo a d P1, quo Heusingerus, Emendat. pag. 109 20 post maturius di- stinxit Heusingerus, post potest edd. praecepit HPV 21 iracundiam Hl denique Marcus Tullius contra suum praeceptum, de quo paulo ante dixi, obliuionem iniuriarum in magnis laudibus posuit. spero te inquit Caesari, qui obliuisci nihil soles nisi iniurias —. quodsi hoc ille faciebat, homo non a caelesti tantum, sed a publica quoque ciuilique iustitia remotissimus, quanto magis id nos facere debemus qui immortalitatis uelut candidati sumus? Stoici cum adfectus ei homine tamquam morbos conantur euellere, Peripatetici se opponunt eosque non modo retinent, sed etiam defendunt nihilque in homine esse dicunt quod non magna ratione ac prouidentia sit innatum. recte id quidem, si singularum rerum ueros terminos scirent. itaque hanc ipsam iram cotem dicunt esse uirtutis, tamquam nemo possit aduersus hostem fortiter dimicare, nisi fuerit ira concitatus. quo plane ostendunt nec quid sit uirtus scire se nec cur homini tribuerit iram deus. quae si nobis ideo data est, ut ea utamur ad occidendos homines, quid inmanius homine, quid similius feris beluis existimandum est quam id animal quod ad communionem atque innocentiam deus fecit? tres sunt igitur adfectus qui homines in omnia facinora praecipites agant, ira cupiditas libido. propterea poetae tres Furias esse 1 paulo ante dixi] § 15 ss. EPITOME 8—10] c. 56, 2. 19-554, 2] c. 56,1. AUCTOBES 3] pro Ligar. 12, 35. c. 19, 1 s.] Cic. Acad. pr. H 44, 135; Tusc. IV 19, 43. § 4 ad Cic. de rep. librum II (41, 68) refert Maius, cf. tamen Halmium ad hunc locum (ed. pag. 814, 12 adn.), et Cic. Tusc. m 11, 25 (Furias). EXPILATORES § 4] Isidor. orig. VIII 11, 95. BRHPV] 2 iniuriam B laSdibus posuit magnis (corr. m. 1?) B 3 spero etiam te qui Cic. te om. PV caesar PV 4 ad caelesti V 6 mortalitatis ut uid. Bl, rinlmortalitate B1, immortalitate R 8 Stoici cum] stoicum ut uid. BI, stoici (om. cum) B1, stoirci1 P; Stoicis tdd. 9 peripateci H 10 nihilque — dicunt om. R 11 prouidentialll (1 uel 2 litt. er.) B, prudentia H 12 rsil B1 13 collltem (1 uel 2 lilt. er., m in ras. ex 2 uel 3 litt. m. 3) B, comite R 14 ira fuerit H 15 in quo H, quod P* (d dtl. P3) V pr. nerCl B2 uirtutis B post. ne\\'c\\' B2 16 illam ex iram ut uid. B2 17 occMetfdos P3 inmani*us (b er.) B 18 similius (ait. i in ras. ex e ? m. 2) B exsistimandum R 20 facinora1 B3 21 agunt B3 (-ant Bl) RH, dixerunt, quae mentes hominum exagitent: ira ultionem desiderat, cupiditas opes, libido uoluptates. sed his omnibus deus certos limites statuit: quos si transcenderint maioresque esse coeperint, necesse est naturam suam deprauent et in morbos ac uitia uertantur. qui autem sint isti limites, non est magni laboris ostendere. cupiditas ad ea conparanda nobis data est quae sunt ad uitam necessaria, libido ad subolem propagandam, irae adfectus ad coercenda peccata eorum qui sunt in nostra potestate, id est ut artiore disciplina minor aetas ad probitatem iustitiamque formetur: quae nisi metu cohibeatur, licentia pariet audaciam, quae ad omne flagitium et facinus euadet. itaque ut ira uti aduersus minores et iustum est et necessarium, sic aduersus pares et perniciosum est et impium: impium, quod uiolatur humanitas, perniciosum, quod illis repugnantibus aut perdere necesse est aut perire. hanc autem quam dixi esse rationem cur homini sit irae adfectus datus, ex ipsius dei praeceptis intellegi potest, qui iubet uti maledicis et laedentibus non irascamur, manus autem nostras EPITOME 2-6] c. 56,2 s. 6 s.] c. 56, 5. 8—555,8] c. 56, 4. BBHPV] 3 certes Y instatuit BI, instituit B3 quod Bl ut uid. (in ras. corr. B3) RPl (corr. P3) Y transcenderint (int in ras. ex 1 vel 2 lilt. m. 2) B 4 necesse] quam necesse BH deprauent s. I corr. P1, deprauant (sed u in b corr. B3, sic) BRHPlV 5 uertuntur BHpt (corr. P3) V sunt B 7 datawst B sobolem HPV 8 peccate (corr. m. 3) P, peccata V 10 prouitatem Bl, carr. B* formetor P 11 licentiS r er., quod add. m. 2) B periet B audacia*que (m tr.) B, audaciam atque H 12 euadit B ut ira] ira sicut R ira uti aduersus] iaduersus BI, corr. B3 14 uolatur Y **humanitas (in tr.) B 16 [irae] B3 adfect* *us (ib er.) B 17 datus om. R ut RH 18 maledicis PV, inimicis BRH; illud, quod etiam aptius est ad sensum uerborum laedentibus et ira.scamur, recepi non tamen sint dubitatione coni. Matth. 5, 44 ex interpretatione Itala ap. Tertull. d. anima c. 35 (simuis est de pat. c. 6; cf. Rotnschium, Das Neue Testament Tertullians, pag. 75 s.) diligite inimicos uestros et orate pro maledicentibus uos, quo ex loco, qui in Vulgata talis est diligite inimicos uestros, benefacite his qui oderunt uos, et orate pro persequentibus et calumniantibus uos, m BRH inimicis inlatum uidetur; minus uerisimile est maledicis in PY ex Vulgata Luc. 6,28 benedicite maledicentibus uobis inductum esse laetantibus R irascuntur Y supra minores semper habeamus, hoc est ut peccantes eos adsiduis uerberibus corrigamus, ne amore inutili et indulgentia nimia educentur ad malum et ad uitia nutriantur. sed rerum imperiti et rationis ignari eos adfectus qui sunt homini ad usus bonos dati exterminauerunt et latius quam ratio postulat euagantur. inde iniuste atque impie uiuitur. utuntur ira. contra pares: hinc discidia, hinc expulsiones, hinc bella contra iustitiam nata sunt. utuntur cupiditate ad congerendas opes: hinc fraudes, hinc latrocinia, hinc omnia scelerum genera exorta sunt. utuntur libidine ad capiendas tantum uoluptates: hinc stupra, hinc adulteria, hinc corruptelae omnes extiterunt. quicumque igitur illos -adfectus intra fines suos redegerit, quod ignorantes deum facere non possunt, hic patiens, hic fortis, hic iustus est. Restat ut contra quinque sensuum uoluptates dicam breuiter: nam et ipsius libri mensura iam modum flagitat. quae omnes quoniam uitiosae ac mortiferae sunt, uirtute superari atque opprimi debent uel, quod paulo ante dicebam de adfectibus, ad rationem suam reuocari. ceterae animantes praeter unam uoluptatem, quae ad generandum pertinet, nullam sentiunt. utuntur ergo sensibus ad naturae suae necessitatem: 18 paulo ante] c. 16, 11; 17, 12. EPITOME 3-11] c. 56, 4-6. 11-14] 56, 7. 15-19] c. 57, 4. 21-556, 20] c. 57, 5. dUCTORES c. 20—24] hac in disputatione Lactantiom quartum Ciceronis de republica librum adhibuisse conicit Maius in scholio de quarti libri fragmentis (ed. Stuttg. 1822, pag. 271). BBHPV) 1 hoc] id R peccantis (n 8. I. P) PV 2 indulgenti animo R, indulgenti anima H 4 ilperiti B 6 iuste H post utuntur 8. I. impie B3 7 discirdia R, discordia H 8 cupiditates ParV congregandas H 9 omnium generum scelera B, omnia genera scelerum H 10 \\'libidine1 JB3, libidines P1 (corr. P3) V tantum om. H 12 redeg«erit B3, redigerit P1 (corr. P1) V quos P 15 reita B1, reita B2, res*tSt B3 quinque sensuum noluptates] in[i]quos[s]ensu[s]uoluptatis (i tt duo s add. m. 2, i in uoluptatis ex e m. 3) B 16 mensura.* (m er.) B 17 superati V 19 ad — suam] rat ad\\' (add. m. 3) rationem suam (duo m expunxit m. 2, restituit m. 3) B 20 nullum P* (corr. P3) V uident, ut adpetant ea quibus opus est ad uitam tuendam; audiunt inuicem seque dinoscunt, ut possint congregari; quae utilia sunt ad uictum aut ex odore inueniunt aut ex sapore percipiunt, inutilia respuunt ac recusant; edendi ac bibendi officium uentris plenitudine metiuntur. homini uero sollertissimi artificis prouidentia dedit uoluptatem infinitam et in uitium cadentem, quia proposuit ei uirtutem, quae cum uoluptate semper tamquam cum domestico hoste pugnaret. Cicero in Catone maiore stupra uero inquit et adulteria et omne flagitium nullis excitari aliis inlecebris nisi uoluptatis. cumque homini siue natura siue quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic diuino muneri ac dono nihil tam inimicum quam uoluptatem: nec enim libidine dominante temperantiae locum esse neque in uoluptatis regno uirtutem posse consistere. sed e contrario deus idcirco uirtutem dedit, ut expugnaret ac uinceret uoluptatem eamque egredientem fines sibi datos intra praescriptum coherceret, ne hominem suauitatibus delenitum atque captum dicioni suae subiceret ac sempiterna morte multaret. uoluptas oculorum uaria est et multiplex: quae capitur EPITOME 20-557, 6] c. 57, 8. AUCTORES § 4] Cat. maio 12, 40 s. - BRHPVJ 1 adpetent V ea m ras. ex et uel ex B3 2 seque] sed quae R dinoscuntur ut uid. B\\', dinoscunt ita in ras. corr. B*, din- etiam cett. congregare BPV 4 per**cipiunt (ti er.) Y alt. ac] et PV uiuendi B 5 metuuntur V 8 locum Cicero — consistere (15), ab interpolatore additum esse putat Heumannus, cui adsentitur Eeusingerus, Emendat. pag. 110, sed Lact. ex eodem Ciceronis (12, 4, 40) loco hinc (sc. ei corporis uoluptate) patriae proditiones, hinc rerum publicarum euersiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci iam supra c. 19, 10 colorem quendam duxit 9 inquit om. B omnia B; omne tale codd. Cic. 10 flagitia (-tium Bx) B* nullus R uoluptatiw B3 13 rdonol JBS esse inimicum codd. Cic. 14 temperawtiae P3 neque] neque omnino codd. Cic. 15 uoluptates P1, corr. P3 e om. B1 p1 V, 8. 1. add. BtPs 16 uinoeretu B 17 eaque B fineimj B2 datum B 18 coherceret P1 (h del. pi) V, cohereret B1, cohiberet B3, coerceret RH suauitatibus (alt. t in ras ex r ? m. 3) B delenit*um (e ? er.) B, delinitum PV 19 dicionji Bs, dicionis HorV, ditioni (t ex c) P3 subiaceret R 20 capitur (c in ras. ex s ? m. 2) B ex aspectu rerum quae sunt in usu hominum uel natura uel opere delectabiles. hanc philosophi rectissime sustulerunt. aiunt enim multo esse praeclarius et homine dignius caelum potius quam caelata intueri et hoc pulcherrimum opus intermicantibus astrorum luminibus tamquam floribus adornatum quam picta et ficta et gemmis distincta mirari. sed cum diserte ad contemptum terrestrium nos exhortati sunt et ad caeli spectaculum excitauerunt, tamen spectacula haec publica non contemnunt. itaque iis et delectantur et libenter intersunt: quae quoniam maxima sunt inritamenta uitiorum et ad corrumpendos animos potentissime ualent, tollenda sunt nobis, quia non modo ad beatam uitam nihil conferunt, sed etiam nocent plurimum. nam qui hominem quamuis ob merita damnatum in conspectu suo iugulari pro uoluptate computat, conscientiam suam polluit, tam scilicet quam si homicidii quod fit occulte spectator et particeps fiat. hos tamen ludos uocant, in quibus humanus sanguis effunditur. adeo longe ab hominibus secessit humanitas, ut cum animas hominum inter- Sciant, ludere se opinentur, nocentiores iis omnibus quorum sanguinem uoluptati habent. quaero nunc an possint pii et iusti homines esse qui constitutos sub ictu mortis ac misericordiam deprecantes non tantum patiuntur occidi, sed et flagitant feruntque ad mortem crudelia et inhumana suffragia nec EPITOME 8-13] c. 58,1. 13—558, 9] c. 58, 3 s. BBHPVJ 2 operae V rec**tissime (en er.) B 3 praeclarus V 4 c*elata (a er.) B pulcerrimum B 6 disserunt (se et u in ras. et nt 8. I. add. m. 2) B 7 contentum Bl, contemtum BzRY eiortati PV 8 celum V spectalum B, expectaculum V 9 iis R, his cett. et (ante delectantur) om. R inters*uut (r ? er.) B 10 a[d] JB1 12 nihil om. P 18 quamul\\'8* (a ? er.) B* 14 iugulari (alt. u et a in ras. et ri s. I. add. WI. 2) B uolu*pta.te (m er.) B cõjputat B, om. H 15 quam si homicidii post occulte s. I. Bs 16 spectatur BAC, peccator R, expectator H tamton1 B* 17 humanum f-num ex -nam) V 18 animas (alt. a ex o uel u m. 3) B 19 ludere] uidere Bl, corr. B3 iis R, his cett. 20 sanguine C m. 3) B quaero R, quare B, quaere H, quaere PV rpossint1 B9 ∗∗pii (In ? er., quod add. m. 2) B 21 esse (nt ? s. I. er., quod add. m. 2) B i.otu (e er.) B misericordia B 22 deprecantis RPV tantum] tam B uulneribus satiati nec cruore contenti. quin etiam percussos iacentesque repeti iubent et cadauera ictibus dissipari, ne quis illos simulata morte deludat. irascuntur etiam pugnantibus, nisi celeriter e duobus alter occisus est, et tamquam humanum sanguinem sitiant, oderunt moras. alios illis conpares dari poscunt recentiores, ut quam primum oculos suos satient. hac consuetudine inbuti humanitatem perdiderunt. itaque non parcunt etiam innocentibus, sed exercent in omnes quod in malorum trucidatione didicerunt. huius igitur publici homicidii socios et participes esse non conuenit eos qui iustitiae uiam tenere nituntur. non enim cum occidere deus uetat, latrocinari nos tantum prohibet, quod ne per leges quidem publicas licet, sed ea quoque ne fiant monet quae aput homines pro licitis habentur. ita neque militare iusto licebit, cuius militia est ipsa iustitia, neque uero accusare quemquam crimine capitali, quia nihil distat utrumne ferro an uerbo potius occidas, quoniam occisio ipsa prohibetur. itaque in hoc dei praecepto nullam prorsus exceptionem fieri oportet, quin occidere hominem sit semper nefas, quem deus sacrosanctum animal esse uoluit. ergo ne lliut quidem concedi aliquis enstimet, ut recens natos liceat oblidere, quae uel maxima. est inpietas: ad uitam enim deus inspirat animas, non ad mortem. EPITOME 11—20J c. 59, 5 uetus - inferre. 20-559, 15] c. 59, 5 nec infantem — exponere. BRHPV] 1 satiat P1 (corr. P3) V per***cussos (con ? er.; os ex is m. 3) B, percussus PJC 2 iacentisque Bl, corr. B* repe*ti (n er.) B cadauer* (a er.) B dispari H 3 illa.. simulata.. (duo s er.) B 4 horas minum H 5 satiant P1, corr. P9 oderunt (n ex a) V mo** (rt ? er., ras m. 3) B 6 poscunt (c ex s m. 1 F) B rec[en]tiores B* 7 haec BarR 8 sed] seque R exercentiw B1 omnis RPV 11 uiam (m in ras. ex a ? m. 2) B 12 os V prohibe*t (a er.) B 13 mone*t (n er.) B 14 liceuit B1, corr. B7 eius Bl, corr. B* 15 iustitia] iustitia neque latronem interficere B crimene BI, corr. B1 16 iftapitali B* qua P1 (carr. P3) V 17 prohibetUf B1 ut itaque B in om. PV 18 pr[or]su[s] B* exceptionem (1 in ras. m. 3, alt. e ita ras. m. 2) B 19 sempiternefas P1 (it expttnx. P3) V quem] quod Bx, corr. B3 sacrosancto BI, corr. B1, sanctum PV 21 allidere (al m ras. ex ob ? m. 2) B maxima (alt. a ex e m. 3) B-- uerum homines, ne quod sit facinus quo manus suas non polluant, rudibus adhuc et simplicibus animis abnegant lucem non a se datam. expectet uero aliquis ut alieno sanguini parcant qui non parcunt suo? sed hi sine ulla controuersia scelerati et iniusti: quid illi quos falsa pietas cogit exponere? num possunt innocentes existimari qui uiscera sua in praedam canibus obiciunt et quantum in ipsis est crudelius necant quam si strangulassent? quis dubitet quin impius sit qui alienae misericordiae locum tribuit? qui, etiamsi contingat ei quod uoluit, ut alatur, addixit certe sanguinem suum uel ad seruitutem uel ad lupanar. quae autem possint uel soleant accidere in utroque sexu per errorem, quis non intellegit, quis ignorat? quod uel unius Oedipodis declarat exemplum duplici scelere confusum. tam igitur nefarium est exponere quam necare. at enim parricidae facultatum angustias conqueruntur nec se pluribus liberis educandis sufficere posse praetendunt: quasi uero aut facultates in potestate sint possiden-. tium aut non cottidie deus et ex diuitibus pauperes et ex pauperibus diuites faciat. quare si quis liberos ob pauperiem non poterit educare, satius est ut se ab uxoris congressione contineat quam sceleratis manibus dei opera corrumpat. ergo EPITOME 21-560, 3] c. 58, 4. BBHPVJ 1 uerum om. B ne*** B jionj B3 polluantur Bl, corr. Bs 2 animabus H, quod etiam cod. Gothano et Begiomentano traditum probare uidetur StnNius, Ueber die lat. Deel. und Coniug., pag. 10 adn., \\' sed cf. animis VII 2, 1; de opif. 19, 2 abnegawt B2, adnegant P1, corr. Ps 4 parcant (post non), alt. a ex u m. 3, n exp. m. 2 B, portant V sua Bl, corr. m. al. hift B1 5 quOta, B7 6 num] non BH possint V existimari (r in ras. ex t ? m. 2) B uiscera* sua* (duo s er.) B 7 negant Bx 8 stranguilent B, strangnilassent H qui] quinrel B2 9 quin (ame etiamsi) H etiamsi* (c er.) B, etiam se F04 conitingiat V 10 *ut V aididixit ex utuixit P1* sutrm B2 seruitium B 12 per] uel per B errore C m. 2) B 13 uel om. B unus P1 (corr. P3) Y oedypi (ypi in ras. ex 6 litt. m. 2) B, ydipodis H duplici scelere]\\'dupliciscere V 14 nefagrium V 15 at] ait H conquaerunt B, conqu*eruntur (a. er.) H, conquiruntur V 16 plurimis B liber seducandis B libris V 17 aut om. B, ut V potestatem H possidendu V 18 codie V et om. HPV diuitiis Bl (corr. B2) H 20 satis PV . ab ex ad V uxoribus V 21 operam H si homicidium facere nullo modo licet, nec interesse omnino conceditur, ne conscientiam perfundat ullus cruor, siquidem populo sanguis ille praestatur. m scaems quoque nescio an sit corruptela uitiosior. nam et comicae fabulae de stupris uirginum loquuntur aut amoribus meretricum, et quo magis sunt eloquentes qui flagitia illa finxerunt, eo magis sententiarum elegantia persuadent et facilius inhaerent audientium memoriae uersus numerosi et ornati. item tragicae historiae subiciunt oculis parricidia et incesta regum malorum et coturnata scelera demonstrant. histrionum quoque inpudicissimi motus quid aliut nisi libidines et docent et instigant? quorum eneruata corpora et in muliebrem incessum habitumque mollita inpudicas feminas inhonestis gestibus mentiuntur. quid de mimis loquar corruptelarum praeferentibus disciplinam, qui docent adulteria, dum fingunt, et simulacris erudiunt ad uera? quid iuuenes aut uirgines faciant, cum haec et fieri sine pudore et spectari libenter ab omnibus cernunt? admonentur utique quid facere possint et inflammantur libidine, quae aspectu maxime concitatur, ac se quisque pro sexu in illis EPITOME 3-561, 4] c. 58, 5-7. AUCTORES § 27—35] cf. Minuc. Fel. c. 37,11 s. § 27-31] cf. Cyprian. ad Donat. c. 8. BBHPV] 2 ne] nec H conscientiam] conspiciam P1 (corr. PJ) V 3 populo] de populo R scaenis P, scenis edt. ex quoq. hoc quoq. (alt. q lin. del.) i. e. quoniam m. 1 ?, tum ras. quoq. restitutum, P 4 uitiosior (u in ras. ex d ? m. 3) B 5 locuntur R, locuuntur (exp. m. 3) P, loquutur sic V amatoribus BH 6 post flagitia 3 uel 4 litt er. P 7 persuadente (om. et) PV 8 tragyicai B2, traicae H 9 parricidl* B2, parriacrdia P* incasta R rerum B malarum (alt. a ex 0) B* coturnata C (nisi quod co*turnata, er. i uel t B) 10 demotrstrant B* hist*rionum (0 er.) B 11 qui P1 (corr. P3) V °nisi (e add. m. 1 ?, exp. m. 3) P 12 muliebri f-em Bl) B3, muliebre R, mulierbIrem Ps inceêsu* (m er.) B mollita B3 13 et inpudicas H **laaestibus ex caesaestibus ut uid. P1, **gaestibus P3, cestibus V quirdl P3 14 minis P1 fminris P3) V qui ex quo V 15 du in ras. ex et ut uid. B* simulatis edd. at uero H 16 quirdJ B3 uirgines*** (aut ? er.) B faciunt Va;: 17 ab omnibus libenter H 18 liuidine Bl, corr. B3 que B1, qui B3 19 concitarnJtur B1 imaginibus praefigurat probantque illa, dum rident, et adhaerentibus uitiis corruptiores ad cubicula reuertuntur, nec pueri modo, quos praematuris uitiis imbui non oportet, sed etiam senes, . quos peccare iam non decet. circensium quoque ludorum ratio quid aliut habet nisi leuitatem uanitatem insaniam? tanto namque impetu concitantur animi in furorem, quanto illic impetu curritur, ut iam plus spectaculi exhibeant qui spectandi gratia ueniunt, cum exclamare et efferri et exsilire coeperint. uitanda ergo spectacula omnia, non solum ne quid uitiorum pectoribus insidat, quae sedata et pacifica esse debent, sed ne cuius nos uoluptatis consuetudo deleniat et a deo atque a bonis operibus auertat. nam ludorum celebrationes deorum festa sunt, siquidem ob natales eorum uel templorum nouorum dedicationes sunt constituti. et primitus quidem uenationes, quae uocantur munera, Saturno sunt attributae, ludi autem scaenici Libero, circenses uero Neptuno. paulatim tamen et ceteris diis idem honos tribui coepit singulique ludi nominibus eorum consecrati sunt, sicut Sinnius Capito in libris spectaculorum docet. si quis igitur spectaculis interest ad quae EPITOME 4-12] c. 58, 8 s. 12-19] c. 58, 1 s. 19-562,2] c. 58, 9. AUCTORES 18 Sinnius Capito] cf. Hertzium, Sinnius Capito, pag. 18. 27. BRHPV] 1 palfigura.t sic V probantque (n in ras. ex 2 litt. m. 2) B illa* (m er.) B 2 corruptiones V 3 praematuriis Bar (alt. i er.) Y senes om. Y 4 docet Bl, corr. B2 post quoque s. I. et B2 7 uti amplius H expectaculi BV exhibent H, exibeant PV 8 ueniant BI, corr. B3 exclamari BI, corr. 1P, ea clamare H eferri R, efferri P3 exilire R, exilere V 9 non solum ne] malum ne (ma in ras. m. 2, et ~. m. 3) B 10 insideat R, insidiat P; cf. pag. 562, 20 11 nec BarV post i cuius add. qua P3 deliniat H, delaeniat (corr. m. 3) P 12 boni**s (bu er.) B 13 temporum HPV nouorum] bonorum H 14 et imprimitus R quidem om. B uenerationes H 15 quae] et quae cum Lipsio Saturn. I 5 Bitschelius, opusc. IV 638; cf. Epit. 58, 1 adtributae RHPV, attributa B, sic l*udi (a er.) H, laudi (a exp. et lin. del. m. 1 et 3) P 16 scenici B1 (corr. B2) HPl (corr. P3) V 17 ditfs B2, deis P item B1, corr. Bs 18 sinnius BHPV (quod propter errorem editorum Sisinnius scribentium moneo), om. R 19 ad quae] atque BRP1, corr. P3, adque HV XVIIII. Lad. i. 36 religionis gratia conuenitur, discessit a dei cultu et ad deos se contulit, quorum natales et festa celebrauit. Aurium uoluptas ex uocum et cantuum suauitate percipitur, quae scilicet tam uitiosa est quam oblectatio illa de qua diximus oculorum. quis enim non luxuriosum ac nequam putet eum qui scaenicas artes domi habeat? atquin nihil refert utrumne luxuriam solus domi an cum populo exerceas in theatro. sed iam de spectaculis dictum est. restat unum quod est nobis expugnandum, ne capiamur iis quae ad sensum intimum penetrant. nam illa omnia quae uerbis carent, id est aeris ac neruorum suaues soni possunt facile contemni, quia non adhaerent nec scribi possunt. carmen autem compositum et oratio cum suauitate decurrens capit mentes et quo uoluerit inpellit. inde homines litterati cum ad religionem dei accesserint ab aliquo inperito doctore fundati, minus credunt. adsueti enim dulcibus et politis sine orationibus siue carminibus diuinarum litterarum simplicem communemque sermonem pro sordido aspernantur. id enim quaerunt quod sensum demulceat, persuadet autem quidquid suaue est et animo penitus, dum delectat, insidit. num igitur deus et mentis et uocis et linguae artifex diserte loqui non potest? immo uero EPITOME c. 21] c. 58, 6 s. AUCTORES 13 s.] cf. Cic. de or. I 8, 30. B(G)RHPV] 1 conuenit BR a dei* (a er.) B 3 uolumptas B ex] et B cantutfm B2 perciltur B\\', percipiltur B3 4 ille V 6 scenicas BH adquid B1, adquin B3, atquin (exp. m. 3) P 7 luxuri**am (os er.) B 8 dictu (~ m. 2) B est om. R 9 his BHPar (iis ras. ex his) V qui Bcorr. B2 sensu C\" m. 2) B 10 penetrnrnlt B2 nam ex nec V 11 suauis B 12 exscribi R carnem Pl, s. I. et ras. corr. P3, carnem ex carnen F1, carmen corr. V3 13 decurrens R, quod coniecerat Buenemannus conl. IV 18,12; V 1,10; decipiens (n s. I. B2) BHPV 14 religione (~ m. 3) P ab Ad religionem incipit codicis G pag. 149 (79) paene tota lecta 15 accesseriwt P, accesserit (\" m. 2) V post accesserint hoc si non fuerint B (sed s. 1. add. B3) R a perito aliquo R inperito (imp- H) GH, \\'iiperito F1, perito BRPV1 munus H 17 sermonemu (et er.) B 18 asperna[n]tur 20 insidet C-dit B1) Bs, insidit ex insidat F; cf. pag. 561, 10 mentes B\\', corr. B\\' 21 diserti V stlmma uero immo (corr. m. 1 ?) B summa prouidentia carere fuco uoluit ea quae diuina sunt, ut omnes intellegerent quae ipse omnibus loquebatur. ergo qui ueritati studet, qui non uult se ipse deicere, abiciat inimicas ac noxias uoluptates, quae animam uitiant ut corpus cibi dulces: praeferantur uera falsis, aeterna breuibus, utilia iucundis. nihil aspectu gratum sit nisi quod iuste, quod pie fieri uideas, nihil auditu suaue nisi quod alit animam melioremque te reddit, maximeque hic sensus non est ad uitium detorquendus, qui nobis ideo datus est, ut doctrinam dei percipere possemus. itaque si uoluptas est audire cantus et carmina, dei laudes canere et audire iucundum sit. haec est uoluptas uera quae comes est et socia uirtutis, haec non est caduca et breuis ut illae quas adpetunt qui corpori ut pecudes seruiunt, sed perpetua et sine ulla intermissione delectans. cuius terminos si quis excesserit nihilque aliut ex uoluptate petierit nisi ipsam uoluptatem, hic mortem meditatur, quia sicut uita perpetua in uirtute est, ita mors in uoluptate. qui enim temporalia maluerit, carebit aeternis, qui terrena praetulerit, caelestia non habebit. B(G)RНPV] 2 iutellegerunt BI, corr. B3 quae ipse] quae ipsius ut ipse R omnibus ipse P 3 ueritati* B deicere B, decipere cdt., sed cf. II12,17 et adn. crit.; III29,15; IV 27,17 4 uo[l]untates G uitiant Buenemannus, subiciat BI, subiciuirt JBJ, subiciant G, sibi uitiant B, subiciunt H, sibi uinciant P, sibi uinceant V; praeterea illiciunt uel sibi subiciunt, uitiant coni. Buenemannus, suffocant Heumannus, sibi uinciant alii edd.; subuitiant scriberem, sa haec uox non careret auctore; uitiauit recepi, sibi et sub in codd. ex proximo cibi, ad quod transiluisset librarius archetypi, correcta esse coniciens cibi] sibi V dulces] ducas Bl, corr. B* 5 praeferuntur G uera falsis aeterna om. G falsi V [br]ebibus G 6 iure Bl, corr. B3 nitaiil B3 7 auditu* (s ? er.) B auditu suane P1, corr. P3, auditus uane Valet B te del. P3 9 data P1, carr. P5 possimus B, (po)[ssimus] G 10 itaque] ita est P1, corr. P3 11 **iucundum (in ? er.) B, [etiucun](d)[u](m) G 12 ers\\'t (ante et) B3 breui[s]sedill[a]e (s et a add. m. 2, sed ex et m. 3) B 13 illa B qui] quae B uelut BH, ue[lut] G 14 cuius] cumius P1, m del. P3, cumuis V1 in cuius t[er] desinit codicis G pag. 149 (79), sequitur pag. 150 (80), cuius in uerss. 1-22 et 30. 31 multa legi poterant 15 uoluntate V 17 uolu[n]I[ta.](te) G temporaria B3 f-lia Bl) PV 18 et caruerit Bl, et carebit B3 tierrena prjaetulerit V1, terrena prae del. et s. I. terrena per scr. V1 36* Ad uoluptates autem saporis et odoris, qui duo sensus ad solum corpus pertinent, nihil est quod a nobis disputetur, nisi forte quis exigit ut dicamus turpe esse sapienti ac bono, si uentri et gulae seruiat, si unguentis oblitus aut floribus coronatus incedat: quae qui facit, utique insipiens et ineptus et nihili est et quem ne odor quidem uirtutis attigerit. fortasse quispiam dixerit \\'cur ergo illa facta sunt, nisi ut iis fruamur?\\' at enim saepe iam dictum est uirtutem nullam futuram fuisse, nisi haberet quae opprimeret. itaque fecit omnia deus ad instruendum certamen rerum duarum. ergo mlecebrae istae uoluptatum arma sunt illius cuius unum opus est expugnare uirtutem iustitiamque ab hominibus excludere. his blandimentis et suauitatibus titillat animas: scit enim quia mortis est fabricatrix uoluptas. nam sicut deus hominem ad uitam non nisi per uirtutem ac laborem uocat, ita ille ad mortem per delicias ac uoluptates, et sicut ad uerum bonum per fallacia mala, sic ad uerum malum per fallacia bona peruenitur. cauenda sunt igitur oblectamenta ista tamquam laquei et plagae, ne suauitudinum mollitie capti sub dicionem mortis cum ipso corpore redigamur, cui nos manciparimus. Venio nunc ad eam quae percipitur ex tactu uoluptatem: qui sensus est quidem totius corporis. sed ego non de 8 saepe iam dictum est] cf. ad Epit. 24,10. EPITOME 1-6] c. 57, 6. 10—20] c. 57, 5 (a quibus omnibus); cf. c. 24. 18—20] c. 58, 9 renuntiandum — incidamus. B(G)RHPVJ 1 at B doloris V 3 for[te] JB1 sapientia BorP1, alt. a del. PS 4 guylae H ungentis R aut] ac edd. 5 ineptus] ineptus est R 6 nihil GHV et (ante quem) om. R 7 iis RP3 t in ras. corr., his BHPlV 9 nisi] nihil P habent (corr. m. 3) P Oipjprimeret B1 itaque] *idqu*e (h et a er.) B omn[e] B7 10 istruendum B, [struendum] G 12 âusJtitiamque B2 his] Bis H 13 titillas Bl, corr. B3 15 rad uitam1 B3 16 ac] ad B1, corr. B1, et R uoluptate* (s er., - add. m. 3) B radl B [bon](umu;[e](rum) G 17 fallaciS (~ er.) mala* (m er.) B mala — fallacia om. P bona] hic fere desinit codicis G pag. 150 (80) 18 oblecmta V tamquam] quam P1 (corr. P3) V 19 mollitiae BHV, molliti R, mollitig par, ras. in -tie corr. capta P 20 redicamur R mancipamus B, mancipari oportet H, mancipauimus edd. ornamentis ac uestibus, sed de sola libidine dicendum mihi puto, quae maxime coercenda est, quia maxime nocet. cum excogitasset deus duorum sexuum rationem, adtribuit iis ut se inuicem adpeterent et coniunctione gauderent. itaque ardentissimam cupiditatem cunctarum animantium corporibus admiscuit, ut in hos adfectus auidissime ruerent eaque ratione propagari et multiplicari genera possent. quae cupiditas et adpetentia in homine uehementior et acrior inuenitur, uel quia hominum multitudinem uoluit esse maiorem uel quoniam uirtutem soli homini dedit, ut esset laus et gloria in coercendis uoluptatibus et abstinentia sui. scit ergo aduersarius ille noster quanta sit uis huius cupiditatis, quam quidam necessitatem dicere maluerunt, eamque a recto et bono ad prauum et malum transfert. inlicita enim desideria inmittit, ut aliena contaminent quibus habere propria sine delicto licet. obicit quippe oculis inritabiles formas suggeritque fomenta et uitiis pabulum subministrat; tum in intimis uisceribus stimulos omnes conturbat et commouet et naturalem illum incitat atque inflammat ardorem, donec inretitum hominem inplicatumque decipiat. ac ne quis esset qui poenarum metu abstineret alieno, lupanaria quoque constituit et pudorem infelicium mulierum publicauit, ut ludibrio haberet tam eos qui faciunt quam quas pati necesse est. his obscenitatibus animas ad sanctitatem genitas uelut in caeni gurgite demersit, pudorem extinxit, pudicitiam flagitauit. idem etiam mares maribus adplicuit et EPITOME 15-20] c. 57, 8 quae autem - uoluptatem. EXPILATOBES § 7] Isidor. orig. XVIII 42, 2. BBHPV] 1 ac] aut PV 2 coercenda C quia] quae R 3 iis RP3 in ras. corr., his BHplV 7 possint B 8 quiw P3 9 quoniam] quia B 10 nomini BI, corr. B3 esset] est H cohercendis PV 11 et om. P 12 necessitatein\\' B3 14 malum B, ad malum cett. transtulerunt P 15 contaminet H obicit om. R obicit — oculis] obicitque prae oculis B 17 sumministrat R tum om. B in om. H stimulus B omnis B1 (corr. B2) PV 18 radlque B2 19 inrititum BI, corr. B7 21 lupinaria B 22 iUjt B1 23 hinc H, hic P1 (corr. P3) V animus V 24 genitus V cweni B3 gurgitem PV flagitauit] profligauit codd. recent. et edd., flagitiauit Fasitelius, exagitauit Volkmannus, obseru. misc.ls72,pag.l4 25 adplicuit B, admiscuit cett.; cf. Petron. c. 25 nefandos coitus contra naturam contraque institutum dei machinatus est. sic imbuit homines et armauit ad nefas omne. quid enim potest esse sanctum us qui aetatem inbecillam et praesidio indigentem libidini suae depopulandam foedandamque sunstrauennt t non potest haec res pro magmtuaine scelens enarrari. nihil amplius istos appellare possum quam inpios et parricidas, quibus non sufficit sexus a deo datus, nisi etiam suum sexum profane ac petulanter inludant. haec tamen apud illos leuia et quasi honesta sunt. quid dicam de iis qui abominandam non libidinem, sed insaniam potius exercent? piget dicere, sed quid iis fore credamus quos non piget facere? et tamen dicendum est, quia fit: de istis loquor quorum teterrima libido et execrabilis furor ne capiti quidem parcit. quibus hoc uerbis aut qua indignatione tantum nefas prosequar? uincit officium linguae sceleris magnitudo. cum igitur libido haec edat opera et haec facinora designet, armandi aduersus eam uirtute maxima sumus. quisquis affectus illos frenare non potest, cohibeat eos intra praescriptum legitimi tori, ut et illut quod auide expetit consequatur et tamen in peccatum non incidat. nam quid sibi homines perditi nolunt? nempe honesta opera uoluptas sequitur: si ipsam per se adpetunt, iusta et legitima frui licet. quodsi aliqua necessitas probebit, tum uero maxime adhibenda uirtus erit, ut cupiditati continentia reluctetur. nec tantum alienis toris quaeque EPITOME 17-568, 12] 57, 3; 59, 6; 61, 6—8. BRHPY] 2 hominem B 3 potest\\' R1 iis RP3 in ras. corr., his BHPlV 4 Hdepopulandam (in ? er.) B foedadamque sic RpI, corr. P3 5 substrauerirnlt B7 6 appellarrel V2 7 parridas BPl (co-rr. P3) V sufficiat H 8 haec] hac iJ1 uerba haec tamen-quidem parcit (13) om. H 9 iis BI, his BR2 HPV ab\"h\\'ominandam F2 11 quid iis JR1, quid de his lV, quid his BP, qui his V tradamus V 12 tWeterrima B3 13 parcet B1, corr. B3 15 uicit BRHV 16 edat]. et H operam B designet B, dissignet cett. 17 maxime R 19 et in ras. ex ad ut uid. B3, e*t**(s et ut er.) P, est V expedit P1 (corr. pi) V im P 21 honesta opera (duo - add. m. 1 ?) B uoluntas B ipsa B 22 quodsiJ etsi B cohibebit R, prohibet H 23 maxim*e (a er.) B, maxima PV 24 alienis (exp. m. 1 uel 2) B tor*is (i er.) B, tori R quae BH attingere non licet, uerum etiam publicis uulgatisque corporibus abstinendum deus praecipit docetque nos, cum duo inter se corpora fuerint copulata, unum corpus efficere. ita qui se caeno inmerserit, caeno sit oblitus necesse est. et corpus quidem cito ablui potest, mens autem contagione inpudici corporis inquinata non potest nisi et longo tempore et multis bonis operibus ab ea. quae inhaeserit conluuione purgari. oportet ergo sibi quemque proponere duorum sexuum coniunctionem generandi causa datam esse uiuentibus eamque legem his affectibus positam, ut successionem parent. sicut autem dedit nobis oculos deus non ut spectemus uoluptatemque capiamus, sed ut uideamus propter eos actus qui pertinent ad uitae necessitatem, ita genitalem corporis partem, quod nomen ipsum docet, nulla alia causa nisi efficiendae subolis accepimus. huic diuinae legi summa deuotione parendum est. sint omnes qui se discipulos dei profitebuntur ita morati et instituti, ut inperare sibi possint. nam qui uoluptatibus indulgent, qtii libidini obsecuntur, hi animam suam corpori mancipant ad mortemque condemnant, quia se corpori addixerunt, in quod habet mors potestatem. unus quisque igitur quantum potest formet se ad verecundiam, pudorem colat, castitatem conscientia et mente tueatur: nec tantum legibus publicis pareat, sed sit supra omnes leges qui legem dei sequitur. quibus bonis si AUCTORES 1-3 (docetque)] I Cor. 6,16. BRHPV] 2 praecipit B, praecepit cett. 4 c\\'a\\'eno (ante sit) B3 5 cOfporis [inpudici] B 6 temporis B 7 inhra\\'eseri+t (a m. 3, n er.) B, inhaeserint Px, alt. n del. P3, inheserunt V conlubione Bx, corr. B3 8 quemquem Bl, alt. m del. B3 propoenere V 10 adfectibus HPV 11 expectemus B ad uoluptatemque capiamus in mg. J qua capiamur m. post. R 12 actos Bx, corr. B3 14 effigiendae P1 (effigiandae P3) V suboles Bx, corr. B2 huic -legi om. Bx, huic s. I. add. B3 15 diuina* (m er.) H legis R est] ut B rsiutl B3, sintque R 16 rutl B3 inperare B, imperare cett. 17 nam (am in ras. ex 3 uel 4 litt., quarum prima o, m. 3) B 18 obsequntur B, obsequuntur HPV hft1 B2 ad mortemque] morteque B 19 adflxerunt R quo BV 21 pudoremque BPV conscientiam B 22 mente r exters.) B 23 omnis RPV rdeil B3 adsueuerit, iam pudebit eum ad deteriora desciscere: modo placeant recta et honesta, quae melioribus iucundiora sunt quam praua et inhonesta peioribus. nondum omnia castitatis officia exsecutus sum: quam deus non modo intra priuatos parietes, sed etiam praescripto lectuli terminat, ut cum quis habeat uxorem, neque seruam neque liberam habere insuper uelit, sed matrimonio fidem seruet. non emm, sicut lUns publici ratio est, sola mulier adultera est quae habet alium, maritus autem etiamsi plures habeat, a crimine adulterii so- lutus est, sed diuina lex ita duos in matrimonium, quod est in corpus unum, pari iure coniungit, ut adulter habeatur quisquis compagem corporis in diuersa distraxerit. nec ob aliam causam deus cum ceteras animantes suscepto fetu maribus repugnare uoluisset, solam omnium mulierem patientem uiri fecit, scilicet ne feminis repugnantibus libido cogeret uiros aliut adpetere eoque facto castitatis gloriam non tenerent. sed neque mulier uirtutem pudicitiae caperet, si peccare non posset. nam quis mutum animal pudicum esse dixerit, quia suscepto fetu mari repugnat? quod ideo facit, quia necesse est in dolorem atque in periculum ueniat, si admiserit. nulla igitur laus est non facere quod facere non possis. ideo autem pudicitia in homine laudatur, quia non naturalis est, sed uoluntaria. EPITOME 22-569, 18] c. 61, 8 sed sicut — teneatur. EXPLLATORES § 26] Isidor. orig. XI 2,19. 20 nulla-possis] Ps.-Seneca de moribus 4. B(G)BHPV] 1 iam] tum H desuescere R, descendere PV 2 merioribus Pl (corr. P3) V iucundiara V 3 itfhonesta B11, honesta R non R 4 ab Officia incipit codicis G pag. 151 (137), cuius in uerss. 1-9 pleraque legi poterant quae B\\' (corr. B3) G 5 praescripto] intra (s. I. m. 2) praescriptos B, intra praescripto G terminauit B 6 neque ante seruam] nequam B 7 publici iuris R 9 maritum BI, corr. B2 auteiajsi ut uid. B\\', autemlsi in ras. corr. B2 pluris RV, pϮu∗ris (l er.) P .10 matrimonio P 11 est in om. R 12 quisq; (i. e. -que) V compagem] partem B 13 foetii C\" er.) H 17 possit B 18 multum Rpar duxerit PV qui R, quod H susceptu (~ m. 2) B 19 f*etu B idreol (1d in ras. corr. et eo add. m. 2) B 20 in om. B lise (Ii m. 2) V 21 tacere (post quod) R pudicitia (t ex a m. 2) V 22 laudantur Pl (n expunx. P3) Var seruanda igitur fides ab utroque alteri est, immo exemplo continentiae docenda uxor ut se caste gerat. iniquum est enim ut id exigas quod praestare ipse non possis. quae iniquitas effecit profecto ut essent adulteria, feminis aegre ferentibus praestare se fidem non exhibentibus mutuam caritatem. denique nulla est tam perditi pudoris adultera quae non hanc causam uitiis suis praetendat, iniuriam se peccando non facere, sed referre. quod optime Quintilianus expressit. homo inquit neque alieni matrimonii abstinens neque sui custos — quae inter se natura conexa sunt. nam neque maritus circa corrumpendas aliorum coniuges occupatus potest uacare domesticae sanctitati et uxor cum in tale incidit matrimonium, exemplo ipso concitata aut imitari se putat aut uindicare. cauendum igitur, ne occasionem uitiis nostra intemperantia demus, sed adsuescant inuicem mores duorum et iugum paribus animis ferant: nos ipsos in altero cogitemus. nam fere in hoc iustitiae summa consistit, ut non facias alteri quidquid ipse ab altero pati nolis. haec sunt quae ad continentiam praecipiuntur a deo. sed tamen ne quis diuina praecepta circumscribere se putet posse, adduntur illa, ut omnis calumnia et occasio fraudis remoueatur, adulterum esse qui a marito EPITOME 16-18] c. 55, 3. 19—570, 3] c. 61, 8. AUCTORES 8] cf. Quintiliani declam. ed.Ritter, praef. pag.III adn. 17 ut non facias — nolis] praeter Matth. 7, 12 et Publil. Syr. 2 cf. Doctrin. XII Apostol. I 2 (cf. supra ad c. 3). 20 ss.] Matth. 5, 32; 19, 9. EXPILATOBES 16-18] cf. Orientii commonit. I 195-198. B(G)RHPV} 1 imo BBP1 (corr. P3) V 2 a Docenda incipit codicis G pag. 152 (138) paene tota lecta; tUrS. 31 cum margine resectus est caste gerat] castigarat F1,. s. I. corr. V2 inicum G B 3 exigas] ex[e]as G iniquita**s (te er.) V 4 efficit GRV, id effecit H ut essent] e[s]se G *aegre B, hae[g]re G 5 exibentibus GV, exigentibus R 8 rsed referre1 B3 quintialianus PV 9 nequa r m. 3) B matrimonia P1, corr. P3 abstinens] appetens B neque om. B 10 uerba quae - coneaa sunt QuintUiano tribuunt edd. nam neque] namq. B, namque G 12 sanctitati] sci G 13 **imitari P, inimitari V uindicare edd., uindicari C 14 igitur] ergo BR 16 fer*e (r ? er.) B, ferne G 17 consistet B, constitit B non om. Pl (s. I. P3) V 18 nolis] nobilis V 20 addantur H illi Pac (corr. Plf) V 21 occassio V adulterum (et ellm) Heumannus in <a,[d]ulterum esse desinit codicis G pag. 152(138) dimissam duxerit et eum qui praeter crimen adulterii uxorem dimiserit, ut alteram ducat: dissociari enim corpus et distrahi deus noluit; praeterea non tantum adulterium esse uitandum, uerum etiam cogitationem, ne quis aspiciat alienam et animo concupiscat: adulteram enim fieri mentem, si uel imaginem uoluptatis sibi ipsa depinxerit. mens est enim profecto quae peccat, quae immoderatae libidinis fructum cogitatione conplectitur, in hac crimen est, in hac omne delictum. nam etsi corpus nulla sit labe maculatum, non constat tamen pudicitiae ratio, si animus incestus est, nec inlibata castitas uideri potest, ubi conscientiam cupiditas inquinauit. nec uero aliquis existimet difficile esse frenos inponere uoluptati eamque uagam et errantem castitatis pudicitiaeque limitibus includere, cum propositum sit hominibus eam uincere ac plurimi beatam atque incorruptam corporis integritatem retinuerint multique sint qui hoc caelesti genere uitae felicissime perfruantur. quod quidem deus non ita fieri praecipit tamquam adstringat, quia generari homines oportet, sed tamquam sinat. scit enim quantam his adfectibus inposuerit necessitatem. si quis hoc inquit facere potuerit, habebit eximiam inconparabilemque mercedem. quod continentiae genus quasi EPITOME 3—11] c. 61, 9 s. (—pectus). AUCTORES 4 ne quis - concupiscat] Matth. 5, 28. 19] locas ignotus; cf. tamen I Cor. 7, 7 s.; Matth. 19, 12. BRHPVJ 1 dimissam duxerit] duxerit (sed i in ras. ex a m. 2) eiectam B adulteri Pl (corr. P3) V 2 ducat. om. R 3 non] n ex alia litt. P3 4 cogitatuin in ras. ex cogitatione P1* 6 uoluptatis] . » uoluptatis aliquam R enim profecto est H 7 immoderate (L exp. m. 1, a 8. I. m. 2 sic) B, inmoderate (Îm- P) HPV, -t? P3 8 nam etsi] manet si B 9 consirsltat B ratio ptldicitiae (corr. m. 1 ?) B 10 incaestus R inlabata V 11 potes\\'t\\' B2 13 pudictiaeque V 14 cum in ras. PiT, nec V sit propositum H eam codd. recent. et edd., etiam C 15 atque P3 retinuerint (alt. i ras. ex u) B 17 deus om. B praecipit R, praecepit cett. post praecepit s. I. deus B3 abstineat ex adstringat B7 quo B 18 tamquam sinat] tamquam qui libertatem arbitrio largiatur R quantum B1, corr. B1 20 eximiam (a ex u) P incomparabilemque* (m er.) H fastigium est omnium consummatioque uirtutum. ad quam si quis eniti atque eluctari potuerit, hunc seruum dominus, hunc discipulum magister adgnoscet: hic terram triumphabit, hic erit consimilis deo, qui uirtutem dei cepit. haec quidem difficilia uidentur, sed de eo loquimur cui calcatis omnibus terrenis iter in caelum paratur. nam quia uirtus in dei agnitione consistit, omnia grauia sunt, dum ignores, ubi cognoris, facilia: per ipsas difficultates nobis exeundum est, qui ad summum bonum tendimus. Nec tamen deficiat aliquis aut de se ipse desperet, si aut cupiditate uictus aut libidine inpulsus aut errore deceptus aut ui coactus ad iniustitiae uiam lapsus est. potest enim reduci ac liberari, si eum paeniteat actorum et ad meliora conuersus satis deo faciat. quod fieri posse Cicero non putauit, cuius haec in Academico tertio uerba sunt: quodsi liceret ut iis qui in itinere deerrauissent, sic uitam deuiam secutis corrigere errorem paenitendo, facilior esset emendatio temeritatis. licet plane. nam si liberos nostros, cum delictorum suorum cernimus paenitere, correctos EPITOME 10-573, 12] c. 62, 1 s. AUCTORES 15] Acad. post. frg. 16. BRHPV] 1 omnium consummatioque (consumatioque H, cosummatioque P) C, omniumque consummatio edd. 2 eniti atque] enitat quae H luctari R dons ex deus B 3 adgnoscit B, agnoscit (i ex e m. 2 uel 3) P triumptoabit B1, triumphauit (triumf- PV) HPl (corr. P11) V 4 erit om. HP1 (s. I. P1) V similis R coepit H; ceperit edd. difficili H 6 nam quia H, namque Cnamq. P) BPV, nam si R 7 dum R, dumquae, exp. m. 3 B, dumquae H, dumq. P, dumque V; an dum (deum) uel (eum) ? Thilo ubi cognoris del. P2 cognoruelris R2 8 facultates R exeundu ( m. 2) B 10 aut] ac R 12 ad] aut B, a H iustitiae H uia BH 13 piaieniteat B3 actorum (v S. I. er., quod add. m. 2 ?) P 14 faciwt B7 15 tertia P1, corr. P3 uerba (a in ras. ex o uel eodem a m. 2) B 16 ut iis] uitiis B, ut his H, his (ont. ut) PV 17 secutis edd., secutus BPlV, secutos RHP3 pralenitendo B2 18 emendatio (t ex c m. 2) B, emendatirol R2 plane (a ras. ex ae, s. I. a er., quod add. m. 2) P rsi\\' P2 19 paenitererecorrectos C distinctionem add. m. 2) B esse arbitramur et abdicatos abiectosque rursus tamen suscipimus fouemus amplectimur, cur desperemus clementiam ueri patns paemtendo posse placarit\\' ergo idem dominus ac parens indulgentissimus remissurum se paenitentibus peccata promittit et obliteraturum omnes iniquitates eius qui iustitiam denuo coeperit operari. sicut enim nihil prodest male uiuenti ante actae uitae: probitas, quia superueniens nequitia iustitiae opera deleuit, ita nihil officiunt peccata uetera correcto, quia superueniens iustitia labem uitae prioris aboleuit. quem enim facti sui paenitet, errorem suum pristinum intellegit, ideoque Graeci melius et significantius μετϰ́νοταν dicunt quam nos Latine possumus resipiscentiam dicere. resipiscit enim ac mentem suam quasi ab insania recipit quem errati piget, castigatque se ipsum dementiae et confirmat animum suum ad rectius uiuendum: tum illud ipsum maxime canet, ne rursus in eosdem laqueos induatur. denique muta quoque animalia cum fraude capiuntur, si aliquo se modo in fugam extricauerint, fiunt postmodum cautiora uitantque semper ea omnia in quibus dolos insidiasque senserunt. sic hominem paenitentia cautum ac diligentem facit ad euitanda peccata in quae semel fraude deciderit. nemo enim potest esse tam prudens, tam BRHPV] 1 arbitramur (alt. a in ras. ex e ? m. 3) B rursum B ante suscipimus s. I. sustentamus P1 suscipiamus foueamus amplectemur sic H 2 disperemus B, desperamus P ueri] dei PV 3 posse] non posse B 4 lprJomittit B1 5 et om. R obli*teraturum (t er.) H, t u oblitteratuTum P3 6 prodeest B uiuendi (corr. m. 2) V 7 prauitas at BI, corr. B\\' operam B 8 delebit B1, corr. B3 officiu pI, officiu P3 uetera] et uitia R, uera P1 (corr. P7) V correpto HGe 9 abolebit (b ex u) B1, oboleuit P1, pr. 0 in a corr. P2 quem enim] ds enim quej P1 10 ante errorem fort. is excidit 11 METANOIAN B, metanoean RHP, metanocean V 12 Latine om. B dicere resipiscit enim om. R resFpiscit B ac] aut Bl, corr. B3 13 quasi om. PV recepit Bl, corr. B3 quem errati] quem enim Bl, errati s. I. B3 pudet H in ras. ex piget P2 14 suum om. R 15 rectTus V2 16 laqueos induatur] laqueatur R inducatur BH edd., sed cf. III 1, 8; VI12, 13 multa R 17 extricauerunt V 18 semper ea] eo semper H 19 sic (si in ras. et c ex e ? m. 3) B 20 ieuLtanda B1, uitanda R 21 decederet BI, decederit Bl circumspectus, ut non aliquando labatur. et idcirco deus inbecillitatem nostram sciens pro sua pietate aperuit homini portum salutis, ut huic necessitati, cui fragilitas nostra subiecta est, medicina paenitentiae subueniret. ergo quicumque aberrauerit, referat pedem seque quam primum recipiat ac reformet. sed reuocare gradum superasque euadere ad auras, hoc opus, hic labor est. degustatis enim male iucundis uoluptatibus uix diuelli ab iis possunt: facilius recta sequerentur, si earum suauitates non attigissent. sed eripiant se malae seruituti: condonabitur iis error omnis, si errorem suum uita meliore correxerint. nec lucrari se quisquam putet, si delicti conscium non habebit: scit ille omnia in cuius conspectu uiuimus, nec si uniuersos homines celare possumus, deum possumus, cui nihil absconditum, nihil potest esse secretum. Exhortationes suas Seneca mirabili sententia terminauit. magnum inquit nescio quid maiusque quam cogitari potest numen est, cui uiuendo operam damus. huic nos adprobemus. nihil prodest inclusam esse conscientiam, patemus deo. quid uerius EPITOME 13-575,9] c. 61, 10 (- potest). AUOTORES 7 s.] Verg. Aen. VI 128 s. 17] frg. 24. BRHPVf 1 circumspectdiis B7 inbetillitatem V 2 timens ut uid. B1, **tsoiens B2 pietate] fidelitate R 3 faagilftas (r m. 2, li m. 3) B 4 medicina* (e er.) H pla.enitentiae B3 5 quam om. H recipiant ft ac reforment H 7 gredum (e del.) B superasq. (q. in ras. ex se m. 2) P aures V 8 hoc (o in ras. ex i ? m. 3) B hic (i in ras. ex o m. 2) B est cum parte marginis abscissum, V 9 iis R, his cett. 11 sed] sed si (si s.l. add. pa) HP se] si V seruitutis H 12 iis R, his cett. meliori Bl, corr. B2, meliora V 13 delictis B, delicto P1 (corr. P3) V habet P1 (corr. P1) V 15 deum possumus] eum latemus R deum ras. ex dum H post deum s. l. ñ P2 absconditur Bl; absconditũ B2, mabscouditu B3 16 exortationes H, Eexortationes V 17 admirabili* (a er.) B (sed cf. pag. 575, 2), mirabili* (s er.) H inquit] igitur H 18 maiusqiuft P2\\' nomen Hac cuius uiuendi PV 19 opera H post adprobemus in fme uersusadd. naP2 20 inclusam—conscientiam] inclusa conscientia B dici potuit ab eo qui deum nosset quam dictum est ab homine uerae religionis ignaro? nam et maiestatem dei expressit maiorem esse dicendo quam ut eam cogitatio mentis humanae capere posset, et ipsum ueritatis attigit fontem sentiendo uitam hominum superuacuam non esse, ut Epicurei uolunt, sed deo ab iis operam uiuendo dari, siquidem iuste ac pie uixerint. potuit esse uerus dei cultor, si quis illi monstrasset, et contempsisset profecto Zenonem et magistrum suum Sotionem, si uerae sapientiae ducem nactus esset. huic nos inquit adprobemus: caelestis prorsus oratio, nisi antecederet ignorantiae confessio. nihil prodest inclusam esse conscientiam, patemus deo: nullus ergo mendacio, nullus dissimulationi locus est, quia parietibus oculi hominum submoventur, dei autem diuinitas nec uisceribus submoueri potest, quominus totum hominem perspiciat et norit. idem m eiusdem operis primo quid agis? inquit quid machinaris? quid abscondis? custos te tuus sequitur. alium tibi peregrinatio subduxit, alium mors, alium ualitudo: haeret hic quo carere numquam potes. quid locum abditum legis et arbitros remoues? puta tibi contigisse ut oculos AUCTORES 16] frg. 14. B(G)RHPV] 1 potuit dici B potuit] potuit te JB, potest P dictum est aàà. B3 3 ea B, eum H 4 capere] cogere B1, corr. B3 possit R attigerit B, om. R, atti*git (n er.) H 5 ab Homin(um) incipit codicis G pag. 153 (139) paene tota lecta ut] quod B, (qu)[o]d G deo] do (exp. m. 2) P 6 iis R, his cett. uiierit B, 〈u〉[ixeri]〈t〉| G 7 quid H s et scripsi, ac edd., ut BGHPV, uiam R contemptisset (corr. m. 3) P 8 procerto H [sum] G 9 esset\\' nactus (t add. m. 2, = et - m. 1 uel 2) B nanctus HPV inquid nos B, (i)[nqit no](s) G 10 [pro](r)[su](ses)[t] G, prorsus ras. ex cProrsus P oratio nisi] rationis sic B antecedere R, antecederet (-et ex -it m. 3) P 11 confessione B prodeest B 12 patemus (a ex u m. 2) P nullursl (ante ergo) P3 13 hominum oculis (sic) B oculis P1 (s expunx. P3) V 14 uiscerifo.\\' B3 15 et in ras. ex 2 litt., quarum alt. e, B1 16 quid abscondis om. B 17 custos] cuius R 17. 18 tribus locis aliut pro alium B 18 ualitudo B, ualetudo RHP1 (et in it corr. P1) V heret B1, heris sic iti ras. corr. B* ; 19 canere Bae potes* (t er.) HP 20 arbitros (corr. m. 2) P, abitros V putaitjbi (s. I. v i. e. ur er., - m. 3) P contigisset (exp. m. 2?) P omnium effugias, demens: quid tibi prodest non habere conscium habenti conscientiam? non minus mirabiliter de conscientia et deo Tullius. meminerit inquit deum h habere testem, id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit deus ipse diuinius. item cum de iusto ac bono uiro loqueretur, itaque talis uir inquit non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit quod non audeat praedicare. purgemus igitur conscientiam, quae oculis dei peruia est, et, ut ait idem, semper ita uiuamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur, putemusque nos momentis omnibus non in aliquo, ut ille dixit, orbis terrae theatro ab hominibus, sed desuper spectari ab eo qui et iudex et testis idem futurus est, cui rationem uitae reposcenti actus suos infitiari non licebit.. ergo satius est aut effugere conscientiam aut nos ipsos ultro aperire animum et perniciem rescissis uulneribus effundere: quibus nemo alius mederi potest nisi solus ille qui gressum claudis, uisum caecis reddidit, maculata membra purgauit, mortuos excitauit. ille ardorem cupiditatis extinguet, EPITOME 17-576, 4] cf. c. 62,1 (remedium) 2 (sanatio). AUCTORES 3] de off. III 10,44. 6] ibid. III 19, 77. 9] II Verr. 11, 28. 11] ibid. V 14, 35. 17 qui — excitauit] Matth. 11, 5. m B(G)RHPVJ 1 omniu[s] (littera s incertissima) G effugias] offundas B prodeest B 2 miraliter V 3 et om. H ideo BH, id[eo] G; et deo Schoellio glossema uidetur habere] adhibere codd. Cic. 4 ide* (m er.) P 5 qui ( er., quod add. m. 2) B, qu*a (i er.) H homine J31, in ras. corr. B3 diuinus BG idem Heumannus conI. pag. 574,15; infra 9 6 bono] de bono B uiri RH 7 in facere sed n[e] co desinit codicis G pag. 153 (139), sequitur pag. 154 (140) postrema codicis, cuius in uerss. 1-9 paem omnia legi poterant 8 p[a](r)[ce]mus G 9 perui*a B, peruna G et s. I. B, om. PV 10 uibamus Bl, corr. B2 reddandam Pvac 11 LmOjmentis B2, [a]rgu[m]e[ntis] G in om. IPP1 (add. H2P2) V aliquW (2-uel 3 litt. er., quarum prima a) sic B 12 terrarum orbis codd. Cic. se (d s. I. er., quod add. m. 2) B, se G 13 spectari (i ex e) V et ante testis] est et B, e(s)t G isde V; ipse edd. est om. B 14 cu in cui cum mg. sinistra abscissum, V ratio**m (ne er.) sic B 15 aut est H, est om. V 17 graessum B 18 membra maculata H 19 extinguet (alt. e ex i et alt. t ex alia litt. m. 2) P exterpabit B1, corr. B1 extirpabit libidines, inuidiam detrahet, iram mitigabit, ille reddet ueram et perpetuam sanitatem. adpetenda est haec omnibus medicina, quoniam maiore periculo uexatur anima quam corpus et quam primum latentibus morbis adhibenda curatio est. neque enim si utatur aliquis oculorum acie clara, membris omnibus integris, firmissima totius corporis ualitudine, tamen eum dixerim sanum, si efferatur ira, superbia tumidus infletur, libidini seruiat, cupiditatibus inardescat: sed eum potius qui ad alienam felicitatem non attollat oculos, opes non admiretur, alienam mulierem sancte uideat, nihil omnino adpetat, nihil concupiscat alienum, non inuideat ulli, non fastidiat quemquam, sit humilis misericors beneficus mitis humanus, pax in animo eius perpetua uersetur: ille homo sanus, ille iustus, ille perfectus est. quisquis igitur his omnibus praeceptis caelestibus obtemperauerit, hic cultor est uerus dei, cuius sacrificia sunt mansuetudo animi et uita innocens et actus boni: quae omnia qui exhibet, totiens sacrificat, quotiens bonum aliquid ac pium fecerit. deus enim non desiderat uictimam. neque muti animalis neque mortis ac sanguinis, sed hominis et uitae. EPITOME 12 sit humilis] c. 62, 3 humilitas. 14—577, 6] c. 62,4 haec sunt - laetatur. AUCTORES 12 humilis - 577,6] cf. Orac. SibyU. VIII 481 (ta- πετινοΦρονε̃ν — 498. EXPILATOBES § 26 ss.; c. 25 passim] cf. Orientii commonit. I 65-88. B(—19)RHPV] 1 distrahet HV irã̃ ( ̃m. 2) B mitigauit Bx, corr. B7 3 maiori R 4 morbte ex mortis Pl 5 aliqui B, ut aliquis H clare PV membri*s (s er.) B, mèlenim sic B 6 ualetudine BHP1 (et in it corr. P2) V 7 eulx (eu add. m. 2, cu er.) P insanum H efferratur P tumore ex tumidus sic B 9 adalienSfelicitate (duo er.) B admiretur] appetere B 10 aliena muliere H scancte H omnino adpetat nihil om. pac (adpetat 8. I. tn. 1 ?, omnino s. I. m. 2, non 8. I. m. 3 P) V 13 iustus] homo iustus H _14 omnibus his B rhisl P uori i 15 obtemperauit, om. hic V1, obtemperauith V1 rcultor P3 ueri PV, sed cf. pag. 574, 7 16 animi om. R 18 enim] autem H 19 muti* (s er.) B in sanguinis deficit cod. B (fol. 18sb) proximo folio exciso; perierunt quae sequuntur usque ad ominare 0 Asclepi c. 25,11 ad quod sacrificium neque uerbenis opus est neque februis neque cespitibus, quae sunt utique uanissima, sed iis quae de intimo pectore proferuntur. itaque m aram dei, quae uere maxima est et quae in corde hominis conlocata inquinari non potest sanguine, iustitia imponitur, patientia fides innocentia castitas abstinentia. hic est uerissimus ritus, haec illa lex dei, ut a Cicerone dictum est, praeclara et diuina, semper quae recta et honesta iubet, uetat praua et turpia: cui parentem sanctissimae ac certissimae legi iuste ac legitime necesse est uiuere. cuius legis pauca equidem capita posui, quod sum pollicitus ea me tantummodo esse dicturum quae summum fastigium uirtuti et iustitiae imponerent. si quis uolet cetera omnia comprehendere, ex fonte ipso petat unde ad nos riuus iste manauit. Nunc de sacrificio ipso pauca dicamus. ebur inquit Plato non castum donum deo. quid ergo? picta scilicet et texta pretiosa? immo uero non castum donum deo quidquid corrumpi, quidquid subripi potest. sed sicut hoc uidit, non oportere uiuenti offerri aliquid quod sit ex mortuo corpore, cur illud non uidit, non debere incorporali corporale munus offerri? quanto melius et uerius Seneca uultisne uos inquit deum cogitare magnum et placidum et maiestate leni uerendum, amicum et semper in proximo, non EPITOME 15—578, 21] c. 61,10 ut templum—inlustrat. c. 25] cf. c. 53. AUCTORES 3 aram — maxima est] cf. Verg. Aen. Vili 271 s. 6] ex libr. inc. frg. 13; sed cfr. de legg. 16, 18; II 4, 8 s.; Philipp. XI 12,28. 15] Legg. XII pag. 956 A; Cic. de legg. II 18,45. 21] frg. 123. RHPVJ 1 februis R, recepi conl. Ouid. Fast. II 25 s., fibris HP2 edd., febris Pl V 2 caspitibus R, caespitibus P his HPV 4 et om. R a 5 imponitur P2, fort. recte corr. 7 semperq; H 9 sanctissime RPV, scanctissime H certissime RHPV iustitiae H 10 paucequidem H, paucwequidem P 13 inter ex et fonte eras. ponere P 14 minauit V 15 dicseinus (e ex a m. 2) P 18 subripi (pr. i ras. ex u) H sed om. H 19 offerri H, offerre RP (sed alt. e ex o P2) V 20 corporralle P1 mui nus] aliquid R offerre P 21 et om. V an uultis ? cf. Gronouium jn ad Senec. epist. 58,24, Thilo 22 ma*um (1 er., corr. m. 2) V uetoCrandum (ne m. 2, a ex e m. 3 ?) P XVIIII Lact. 1. 37 immo lationibus nec sanguine multo colendum — quae enim ei trucidatione immerentium uoluptas est? —, sed mente pura, bono honestoque proposito? non templa illi congestis in altitudinem saxis extruenda sunt: in suo cuique consecrandus est pectore. uestes igitur et gemmas et cetera quae habentur in pretio si quis putat deo cara, is plane quid sit deus nescit: cui putat uoluptati esse eas res quas etiam homo si contempserit, iure laudabitur. quid ergo castum, quid deo dignum nisi quod ipse in illa diuina lege sua poposcit? duo sunt quae offerri debeant, donum et sacrificium, donum in perpetuum, sacrificium ad tempus. uerum apud istos, qui nullo modo rationem diuinitatis intellegunt, donum est quidquid auro argentoque fabricatur, item quidquid purpura et serico texitur, sacrificiumque uictima et quaecumque in ara cremantur. sed utroque non utitur deus, quia et ipse incorruptus est et illud totum corruptibile. itaque deo utrumque incorporale offerendum est, quo utitur. donum est integritas animi, sacrificium laus et hymnus; si enim deus non uidetur, ergo his rebus coli debet quae non uidentur. nulla igitur alia religio uera est nisi quae uirtute et iustitia constat. quomodo autem deus iustitia hominis utatur, intellectu facile est. si enim iustus fuerit homo, accepta immortalitate in aeternum deo seruiet. omnes autem non nisi ad iustitiam nasci cum philosophi ueteres tum etiam Cicero suspicatur. disserens enim de legibus sed omnium inquit quae in hominum doctorum disputatione uersantur, nihil EPITOME 21—579, 3] c. 29, 1 s. 7 (si — hominem). AUCTOBES 25] de legg. I 10, 28. R(—7)HPV] 1 nec] et edd. uix colendus scribendum, ut signum interrog. ponatur post proximo, deleatur post proposito quse ex qua P3 A trucidaticue1 P 4 extruendi P 7 res eas R a res eas statim in eodem uersu ad uera subuertunt VII 7, 3 transilit cod. R 8 sic H laudare H 11 in om. P tem**pus (o et litt. incerta er.) P 12 apu\\'d PJ 14 sacrificiumq; H, sacrificium est PV 16 est om. H Hcorruptibile (in er.) P 17 an utatur ? 18 enim] ergo H 19 an iis ? debet (alt. e ex i m. 3) P 20 et] ac PV 26 homintum (corr. m. 3) P, ominum (sic) ex omnium ut uid. V disputationem H. est profecto praestabilius quam plane intellegi nos ad iustitiam esse natos. id ergo solum deo exhibere atque offerre debemus ad quod capiendum nos ipse generauit. hoc autem duplex sacrificii genus quam sit uerissimum, Trismegistus Hermes idoneus testis est, qui nobiscum, id est cum prophetis quos sequimur, tam re quam uerbis congruit. de iustitia sic locutus est: hoc uerbum, o fili, adora et cole. cultus autem dei unus est malum non esse. item in illo sermone perfecto, cum exaudisset Asclepium quaerentem a filio suo utrum placeret patri eius proferri tus et alios odores ad sacrificium dei, exclamauit: bene, bene ominare, o Asclepi. est enim maxima inpietas tale quid de uno illo ac singulari bono in animum inducere. haec et his similia huic non conueniunt: omnium enim quaecumque sunt plenus est et omnium minime indigens. nos uero gratias agentes adoremus: huius enim sacrificium sola benedictio est. et recte. uerbo enim sacrificari oportet deo, siquidem deus uerbum est, ut ipse confessus est. summus igitur colendi dei ritus est ex ore iusti hominis ad deum directa laudatio, quae tamen ipsa ut deo sit accepta, et humilitate et timore et deuotione maxima opus EPITOME 19-580, 17] c. 62, 3 s. AUCTOBES 7] Poemandr. c. 12, 23 (pag. 113, 11 Parthey). 8—17] cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 41 (pag. 61, 16 Goldb.). 18] Ioann. 1, 1. B(ab 11)HPV] 2 id ergo] idcirco PV 5 id est] idem P 7 filii PacV colae Y 8 idem Heumannus9 j)fecto (i. e. pro-) V 10 proferri tus] proferritur P1, proferri[ri]tiu[s] P2 11 ab ominare denuo incipit B, cf. t pag. 576, 19 *omriln*are ex somniare B3, ominare (sic corr. m. 3) P asclepii H 12 illo uno pI, signis traiectionis corr. P2 13 arumiiinducere ex animumducere V induceret (exp. m. 2) P 14 rnonl B 15 et om. H indigentuos (nt in ras. et o ex u m. 2) B uero nos H 16 cuius B, utidc adoremus (eum) cuius coni. Hetimanntis, sed cf. Ps.- Apul. p. 61, 21 sed nos agentes gratias adoremus. hae sunt enim summae incensiones dei, gratiae cum aguntur a mortalibus. 17 est om. PV et om. B uerbo enim] ergo uerbo B sacrificare HVac 18 est. om. V ut] et H confussus V 19 sumus igitur colendi. (sic distinctum) V 20 d(i)recta V 21 et (ante humilitate) om. B, ut H et ante deuotione] ac in ras. ex & P2t. 37* est, ne quis forte integritatis atque innocentiae fiduciam gerens tumoris et adrogantiae crimen incurrat eoque facto gratiam uirtutis amittat. sed ut sit deo carus omnique macula careat, misericordiam dei semper inploret nihilque aliut precetur nisi peccatis suis ueniam, licet nulla sint. si quid ahut desiderauerit, non est opus dicto scienti quid uelimus: si quid ei boni euenerit, gratias agat, si quid mali, satisfaciat et id sibi ob peccata sua euenisse fateatur. et nihilo minus etiam in malis gratias agat et in bonis satisfaciat, ut idem sit semper et stabilis et immutabilis et inconcussus. nec tantum hoc in templo putet sibi esse faciendum, sed et domi et in ipso etiam cubili suo. secum denique habeat deum semper in corde suo consecratum, quoniam ipse est dei templum. quodsi deo, patri ac domino, hac adsiduitate, hoc obsequio, hac deuotione seruierit, consummata et perfecta iustitia est: quam qui tenuerit, hic, ut ante testati sumus, deo paruit, hic religioni atque officio suo satisfecit. 16 ut ante testati sumus] c. 24, 25 s. EPITOME 12 s.] c. 61, 10 templum dei. AUCTORES 10 inconcussus] cf. Oracul. Apoll. supra pag. 25, 15: ὰϭτνϕέλτϰτος. BHPY) 1 fudutiam Y 4 misericordia H 5 sit BY quit B 6 est om. Y 8 uenisse H minis V etiam] et H 9 malis] malis suis B et ante in] etiam PV 10 *stabilis (i er.) B 11 et in] etiamiii (s. I. puncta erasa, quae add. al. m. antiqua) B 12 etiam om. B cubiculi H 14 ac patri ac H hac in ras. ex ac ut uid. B3 siduitate V obsequium JB1, corr. B3 15 iustitia V DE VERO CVLTV EXP LIB VI INC DE VITA BAEATA (pr. A dtl. m. 3) LIB VII B; INCPT. LIB VII - EIVSDE - DE VITA BEATA. FELILCITER H; L (in mg. add. m. 1?) CAECILI FIRMIANI LACTANCI DE VERO CVLTV EXPLICIT LIB ■ VI. INCPT : LIBER v. VII EIVSDE DE VITA BEATA FELICITER M; EXPL DE VERO CVLTV DNO GRATIAS INCIPIT LIB SEPTI>1VS DE VITA BEATA P; EX- PLICIT DE VERO CVLTV DEO GRATIAS MIHI AVTEM ADHAE- RERE DO BONVM EST INMANVHEL V LIBER VII DE VITA BEATA. Bene habet, iacta sunt fundamenta, ut ait eximius orator. uerum nos non fundamenta solum iecimus quae firma et idonea essent operi perferendo, sed magnis robustisque molibus aedificium totum paene usque ad summa perduximus. restat, id quod est multo facilius, uel tegere uel ornare, sine quo tamen priora opera et inutilia sunt et ingrata. nam quid prodest aut falsis religionibus liberari aut intellegere ueram? quid aut uanitatem falsae sapientiae peruidere aut quae sit uera cognoscere? quid, inquam, prodest caelestem illam iustitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum dei tenere, quae est summa uirtus, nisi eam diuinum praemium beatitudinis perpetuae subsequatur? de qua nobis est in hoc libro disserendum, ne priora omnia irrita et infructuosa uideantur, si hoc cuius causa illa suscepta sunt incertum relinquamus, ne quis forte arbitretur tantos labores in cassum suscipi, dum eorum caelesti mercede diffidit, quam deus statuit ei qui haec suauia terrae bona prae sola nudaque uirtute contempserit. satis et huic parti faciamus cum testimoniis diuinarum litterarum tum etiam probabilibus EPITOME c. 1—5] c. 62,4 - 64,4. 13-582, 8] c.62, 4 (ab deique). AUCTORES 3] Cic. p. Mur. 6, 14. EXPILATOBES 3] Saluian. de gub. dei III 1,1. BHPj 3 habeat P fundamentu P1, fundamentå* corr. P3 5 robusrtis\\'que H2 6 perduxerimus H 7 restat (s et at in ras. m. 3) B 8 quo* (d er.) H 9 arutl (ante falsis) B7 falsis] a falsis H 10 uerum H 11 inqua (~ tn. 2) H prodeest B 13 eam] eadem H; cum uel eum edd. 14 qua ex quo P 15 in om. P 16 uirde\\'antur H2 in incertum P edd. 17 reliwquamus II5 18 suscipi, in mg. ere add. m. 3?, sed nunc erasum, P du(mj B* horum B 19 suauia - sola] suauitate prae bona sola P prae] per B 20 satisque et II 21 tum s. I. add. m. 2, rubro renouauit alia man., B probauimus B\\', probabimus JB3 argumentis] argumentis uatum B argumentis, ut aeque clarum sit et futura praesentibus et diuina terrenis et perpetua breuibus esse anteponenda, quoniam temporalia sunt praemia uitiorum, sempiterna uirtutum. exponam igitur rationem mundi, ut facile possit intellegi et quando et quare sit effectus a deo, quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat nec explicare: quippe qui caeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac deo docente discitur, ignorabat ideoque in perpetuum dixit esse fabricatum. quod longe secus est, quoniam quidquid est solido et graui corpore ut initium cepit aliquando, ita finem capiat necesse est. nam Aristoteles, qui cum non uideret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc praescriptionem uellet effugere, semper ait fuisse mundum ac semper fu- turum, prorsus nihil uidit, quia quidquid est necesse est habuerit aliquando principium nec omnino quicquam potest esse nisi coeperit. nam cum terram et aquam et ignem disperire consumi extinguique uideamus, quae sunt utique mundi partes, intellegitur id totum esse mortale cuius sunt membra mortalia. ita fit ut natum sit quidquid potest interire. sed et omne quod sub uisum oculorum uenit, et corporale, ut ait so Plato, et solubile sit necesse est. unus igitur Epicurus AUCTORES 5 Plato] cf. Cic. Acad. prior. II 37, 118. 11 Aristoteles] cf. ibid. 38,119. 20 s. Plato] cf. Phaed. 80 C TO μὲν opatov αὺτού, TO awp.lJ, — διαλύεσθαι. § 10 (Epicurus)] cf. ad frg. 304 (pag. 214, 21). EXPILATOBES 9 s.] cf. Lucifer. pag. 305, 4 s. BHPj 1 ut aeque] cum B aequse (re ex a) H7 2 post quoniam eras. omnia H temporalium P 3 uitiorum om. P 4 et (ante quando) om. P 5 quide* (m er.) mundi H 6 disseruit (ui ras. ex un) H potera*t (n er.) H caejcaeleste P 7 docente (o in ras. ex i ? m. 3) B 8 ideorq:l P2 esse dixit H esse* (t er.) P in perpetuum—fabricatum] nolui mundum (ef. pag. 593,14) addere, ef. pag. 5SS, 11 9 est et quoniam B 10 c*epit B, coepit P 11-14 Aristoteles, cum (om. qui) - futurum. prorsus edd. 11 non om. B 12 possit H tantau (ru ? er.) B 14 prorsum B 15 aliquando habuerit B 17 eftinguique (x s. I. addidit et pr. u ex alia litt. uel eodem u correxit rubro utrumque scriptum man. alia antiqua) B, extinguiquae (a del. v\\\\. 3 ?) P 20 uisu BH auctore Democrito ueridicus in hac re fuit, qui ait et ortum aliquando et aliquando esse periturum. nec tamen rationem reddere ullam potuit aut quibus de causis tantum hoc opus aut quo tempore resoluatur. quod quoniam nobis deus reuelauit nec coniecturis id adsequimur sed traditione caelesti, docebimus sedulo, ut tandem studiosis ueritatis appareat non uidisse neque conprehendisse philosophos ueritatem, sed ita leuiter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suauis, tam iucundus adflauerit, nullo modo senserint.. interim necessarium puto admonere lecturos quod haec nostra quae tradimus prauae uitiosaeque mentes aut omnino non intellegent — hebetatur enim acies eorum terrenis cupiditatibus, quae sensus omnes grauant inbecillosque reddunt — aut etiamsi intellegent, dissimulabunt tamen et haec uera esse nolent, quia trahuntur a uitiis et scientes malis suis fauent, quorum suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius acerbitate offenduntur. nam quia auaritia et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt uenditis aut dilargitis quae amant tenui cultu uitam degere, sine dubio malunt id esse AUCTORES 18 uenditis aut dilargitis] cf. Sallust. ap. Priscian. VIII pag. 392, 22 H.; Gell. XV 13, 8 (Hist. I 31 Dietsch): uenditis pro: scriptorum bonis aut dilargitis. e BHP] 1 aurcltore PJ* uiridicus Bl, co-rr. B3, ueridicus (corr. m. 3) P ait] at H ait] uix mundum excidit, cf. adpag. 582,8 ortum aliquando et aliquando esse H, ortum retl (s. 1. m. 2) esse B, ortum aliquando et esse P 3 ullam reddere B 4 wsoluatur PJ, soluatur BH, sed cf. pag. 592, 4. 6 deus nobis P reuelauit H1 5 caelestti B2 docebimus (bi et s m. 2) B 8 uwde H2 9 adflaret BH nullus ex nullo B7, rirullo P1 modo om. B senseri*t (n er.) B 11 aut om. Bl (s. I. B2) P intellee gunt (u del. et corr. m. 1); s. 1. add. hd et in inf. mg. aut nou probabunt. hs. B3 12 hebetatur (a s. 1. er.) B earum BH 13 grabant B\\', corr. B2 14 nolent B2, uollent H, nollunt (exp. m. 2) P 15 quial huntur Pl, s. I. abutuntur P3 trauntur H a (exp. m. 3) P scientes (alt. e ex i m. 3) P 16 aceruitate H .17 quia] qua H auaritia (e s. 1. er.) B opus P 18 siti] cupiditato B delargitis B (sic etiam codd. quidam Prisciani), largitis H; cf. supra Sallust. 19 esse] est H fictum quo desideriis suis renuntiare coguntur. item qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, in furias ignemque ruunt, utique incredibilia nos adferre dicunt, quia uulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos uoluptatibus suis prohibent quibus animam suam cum corpore adiudicauerunt. qui uero ambitione inflati aut amore potentiae inflammati omne studium suum ad honores adquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et referre nolint, si acceperint. hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis inmersi, ut insanabiles sint, et credent his et libenter accedent, et quaecumque dicimus aperta plana simplicia et, quod maxime opus est, uera et inexpugnabilia illis uidebuntur. nemo uirtuti fauet nisi qui sequi potest, sequi autem non facile est omnibus: ii possunt quos paupertas et rerum indigentia exercuit et capaces uirtutis effecit. nam si uirtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt neque ferre possunt adsuetudine ac desiderio bonorum, quae sola nouerunt. eo fit ut pauperes et humiles deo credant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae AUCTORES 2] Verg. Georg. III 244. BHPj 1 quodesideriis (d s. l. er.) B, quod desiderils HPl, pr. d del. P3 libidinu (u ex is m. 2) B 2 ignemqu*e (a er.) B 3 rulnt (u rubro add. al. m.) B 4 a uoluptatibus H, sed cf. c. 9, 16 6 uero] autem B 7 inflamati (~~ m. 2) H suum studium B 10 humilersl (ante uiuere) P2 et om. P 11 et ex ut pH nollint (exp. m. 2) P accipcrint H bii BPI, hii P3, hi H 12 quoquo H, canino B ex VI 18, 26, quodam P 13 id est om. P inmersis (exp. m. 2) P 15 ot ante quaecumque] eirsl P3 an dicemus ? Thilo 16 illius H 18 ii edd., om., sed sequi autem repetiit B, hi* (i er.) H, hi P pauperitas (exp. m. 3 ?) P 19 capaces (e ex i m. 3) P uirtutis (i ex e m. 3) P 21 experti sunt neque om. P 24 plurimis B cupiditatis, quae illos inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur. his acerba sunt, his uenena quae deus ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus. quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse est uirtutis iustitiaeque fateantur. Adgrediar nunc quod superest, ut finis operi possit inponi, id autem superest ut de iudicio dei disseramus: quod tum constituetur, cum dominus noster redierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam. itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat. nam qui uiolarunt impie humilem, sentient in potestate uictorem eaque omnia quae legunt et non intellegunt deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso 17 in quarto libro] c. 12, 22. BHPj 2 in om. P terra B 4 gestantis (i ex e) B2 tramis B testj JP2\\' 6 rqui\\' B2 7 multi P honerati P 9 utroque loco hi*s (i er.) P uenenartal B2 praecepit H 10 ac de ueritate H 11 quibus] ut quibus H 13 operis H 14 tunc 11 15 tdominusi H2 18 refe*remus (r er.) B 21 uiolauerunt P potestate* (m er.) H 22 et non intellegunt om. P repeudente B 26 separare B 27 reuincimus H rectius sic reuincemus: nunc distinguendum uidetur 29 ordinatum] ordinatum est H temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. in primis causa errorum omnium philosophis haec fuit, quod rationem mundi, quae totam sapientiam continet, non conprehenderunt. ea uero sensu proprio et interna intellegentia non potest conprehendi: quod illi sine doctore per se ipsos facere noluerunt. itaque in uarias sibique saepe contrarias sententias inciderunt ex quibus exitum non haberent, et in eodem luto, sicut comicus ait, haesitauerunt, scilicet adsumtionibus eorum non respondente ratione, cum adsumpsissent quidem uera, sed quae adfirmari probarique non possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta. nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri. nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana interest, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est. nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse EPITOME 4-15] c. 62, 4 s. qui quia-tenebant. AUCTORES 10 comicus] Terent. Phorm. V 2, 15. BHPJ 2 post et eras. in ut uid. B 5 quod] quod filosofi B, quae H 7 interinai P 8 ille Blpl, corr. B*P2 9 in uarias] iniurias BI. corr. B2 tÎnciderunt B7 10 Iutu B\\', corr. B2 11 adsumptionibus HP 12 adsũpsissent P2 uera H quia B1, quarel corr. B3 13 possint B1 (corr. B2) P 15 deo] in deo II 17 quia (exp. m. 3 ?) P 19 fecit codd. recent. et edd. quod an] quod I quodam Bl, quod I quod an B3 20 me*tiri (n er.) B 21 intellegis f-gas Bx) B2 22 malim quanto conl. VII15,13 dei opus om. H antestet P 23 inter om. P 24 hominesque P04, corr. m. 1 ? perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia nulli rei deus ipse subiectus est. homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicut hominis uitam multae res inpediunt, quominus possit esse perpetua, ita sapientiam quoque eius multis rebus inpediri necesse est, quominus in perspicienda penitus ueritate perfecta sit. ergo nulla est humana sapientia, si per se ad notionem ueri scientiamque nitatur, quoniam mens hominis cum fragili corpore inligata et in tenebroso domicilio inclusa neque liberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt. homo autem non cogitando aut disputando adsequi eam potest, sed discendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et docere. ideo Marcus Tuiuus sententiam Socratis de natone transferens dicentis uenisse tempus ut ipse migraret e uita, illos autem aput quos causam suam perorabat agere uitam, utrum melius sit, inquit dii immortales sciunt, hominem arbitror scire neminem. quare necesse est omnes philosophiae sectas alienas esse a ueritate, quia homines erant qui eas constituerunt, nec ullum fundamentum aut firmitatem possunt habere quae nullis diuinarum uocum fulciuntur oraculis. Et quoniam de philosophorum erroribus loquimur, Stoici naturam in duas partes diuidunt, unam quae efficiat, alteram quae se ad faciendum tractabilem praebeat: in illa prima esse EPITOME 2-21] c. 62, 4 s. (a qui quia). c. 3, 1—19] cf. 62, 8. A UCTORES 14 ss.] Tusc. I 41, 99; cf. Plat. Apol. Socr. pag. 42 A. BHP] 3 passioni* (s er.) H et s. 1. P2 errori (e ex o m. 1 uel 2) B et om. H 4 esse possit H 5 i*ta (s er.) P eius quoque B 7 scientiaeque P 9 iuclausa P neque liberius euagari owt. P 10 inspicere H notitiae P1, corr. P3 13 sed ex set H2 et (ante docere) om. H 14 Marcus om. H sententia H socratis (i in ras. ex e ? m..2) B platone* (m er.) B 15 tranferens H dicentis (alt. i ex e m. 2) B emigraret uita P 17 utrum autem sit melius codd. Cic. sit om. H diril Px hominem quidem scire arbitror neminem codd. Cic. 21 uocum] rerum H 23 unam om. H efficiant H efficiat alteram quae om. P 24 \\'I!sse primS (signa erasa uid. quibus ordo uerborum restitutus erat) P uim sentiendi, in hac materiam nec alterum sine altero (quicquam) posse. quomodo potest idem esse quod tractat et quod tractatur? si quis dicat idem esse figulum quod lutum aut lutum idem esse quod figulum, nonne aperte insanire uideatur? at isti uno naturae nomine duas res diuersissimas conprehendunt, deum et mundum, artificem et opus, dicuntque alterum sine altero nihil posse, tamquam natura sit deus mundo permixtus. nam interdum sic confundunt, ut sit deus ipse mens mundi et mundus sit corpus dei, quasi uero simul esse coeperint mundus et deus ac non ipse mundum fecerit. quod et ipsi fatentur alias, cum hominum causa praedicant esse fabricatum, et esse sine mundo, si uelit, possit, siquidem deus est diuina et aeterna mens, a corpore soluta et libera. cuius uim maiestatemque quoniam intellegere non poterant, miscuerunt eum mundo id est operi suo. unde est illud Vergilianum: totamque infusa per artus mens agitat molem et magno se corpore miscet. ubi est ergo illud quod idem ipsi aiunt, et factum esse diuina prouidentia et regi? si enim fecit mundum, fuit ergo sine mundo; si regit, non utique sicut mens corpus regit, sed tamquam domum dominus, nauem gubernator, auriga currum, nec tamen mixti sunt iis rebus quas regunt. nam si haec omnia quae uidemus dei membra sunt, iam insensibilis ab his constituitur deus, quoniam membra sensu carent, et mortalis, EPITOME 11J cf. c. 63, 7. AUCTORES 12 s.] cf. I 5, 25. 16 s.] Aen. VI 726 s. BHPj 1 alterum sine altero] altera H quicquam addidi, cf. nihil posse 7, (esse) posse Parrhasius 2 malim (sed) quomodo esse idem (corr. m. 1 ?) B idem] id enim H 3 idem/Iii (m ex n, 1 uel 2 litt. er.) P lutum om. H 4 uidebitur B 5 uer*issimas (s er.) H 7 nihil (ihil in ras. ex 2 litt. m. 2) B permixtus P, terminatus BH; cf. 14 (miscuerunt) 17. 22; 589,16.22 8 confundiuntj H2 9 dei] di quasi di (exp. m. 3) P 11 esse fabricatum] cf. pag. 582, 8 12 uix uel ante uel post esse excidit deus est om. B 13 mens] meus dicatur B ruim\\' B7 maiestatem B1 (que s. I. B2) H 14 noniiitcllegere (corr. m. 1 ?) B eam P 16 totamque (que in ras. ex 2 uel 3 litt. m. 2) B 17 magniOj H2 18 ipse Bl, corr. B2 19 fecirV P3 22 iis edd., his G 23 sint H1 an iis ? 24 sensu. (m er.) B quoniam uidemus membra esse mortalia. possum enumerare quotiens repentinis quassatae motibus uel hiauerint terrae uel desederint in abruptum, quotiens demersae fluctibus et urbes et insulae abierint in profundum, frugiferos campos paludes inundauerint, flumina et stagna siccauerint, montes etiam uel deciderint abrupti uel planis fuerint adaequati; plurimas regiones et multorum fundamenta montium latens et internus ignis absumit. et hoc parum est si membris suis non parcit deus, nisi etiam homini liceat aliquid in dei corpus: maria extru- . untur, montes exciduntur et ad eruendas opes interiora terrae uiscera effodiuntur. quid quod ne arari quidem sine laceratione diuini corporis potest? ut iam scelerati atque impii simus, qui dei membra uiolemus. patiturne ergo uexari corpus suum deus et debilem se uel ipse facit uel ab homine fieri sinit? nisi forte diuinus ille sensus qui mundo et omnibus mundi partibus mixtus est, primam terrae superficiem reliquit ac se in ima demersit, ne quid doloris de adsidua laceratione sentiret. quodsi hoc uanum et absurdum est, tam igitur ipsi eguerunt quam haec indigent sensu, qui non perspexerunt diuinum quidem spiritum esse ubique diffusum eoque omnia contineri, non tamen ita, ut deus ipse, qui est incorruptus, grauibus et corruptibilibus elementis misceatur. illut ergo rectius quod a Platone sumpserunt, a deo factum esse mundum et eiusdem prouidentia gubernari. oportebat EPITOME 23-590, 3] c. 62, 8; 63,1. AUCTORES 9 maria extruuntur] Sallust. Cat. 20,11. 10 s. adeffodiuntur] Quid. Metam. I 138-140. BHPJ 1 post uidemus s. I. eius P3 2 quassatarel B2 3 desierint Bac, dese\\'d\\'erint corr. m. 1 uel 2 4 et om. H abierunt B fructiferos B 5 et om. B stagna* (s er.) H * (i. e. uel) s. l. P2 6 deceb derint Bl, corr. B3 7 absumpsit B, adsumit (d del. et corr. m. 3) P 9 aliquid liceat H ma**ria (te er.) B 11 quirdl P2 sine quidem H 12 potest] non potest B ut**iam (et er.) B 14 facit dubitanter cum Heumanno scripsi, facere C, facere (uult) temptabam, fatetur Volkmarmus, obseru. miscell. 1872, pag. 14 ibiomine II2 16 superfaciem Bac, corr. m. 1 uel 2 17 reli*quit (n er.) B 19 aeguerunt P1, a del. P3 22 corruptilibus BP 24 eius P oportebat (bat m. 2 in ras. ex 2 uel 3 liti., quarum prima r ?) B. igitur et Platonem et eos qui idem senserunt, docere atque explicare quae causa, quae ratio fuerit tanti operis fabricandi, quare hoc aut cuius gratia fecerit. at idem Stoici \\'hominum\\' inquiunt \\'causa mundus effectus est\\'. audio. sed Epicurus ignorat ipsos homines quare aut quis effecerit. nam Lucretius cum mundum diceret non esse a diis constitutum, sic ait: dicere porro hominum causa uoluisse parare praeclaram mundi naturam deinde intulit desipere est. quid enim inmortalibus atque beatis gratia nostra queat largirier emolumenti, ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur? merito. illi enim nullam rationem adferebant cur humanum genus uel creatum uel constitutum esset a deo: nostrum hoc officium est, sacramentum mundi et hominis exponere, cuius illi expertes sacrarium ueritatis nec attingere nec uidere potuerunt. ergo, ut paulo ante dicebam, cum adsumpsissent id quod erat uerum, id est mundum a deo (factum) et hominum causa esse factum, tamen quoniam eos in consequentibus ratio defecit, non potuerunt defendere id quod adsumpserant. denique Plato ne dei opus inbecillum et ruinosum faceret, in 17 paulo aute] c. 2, 3. EPITOME 3 s. 18 s.] c. 63, 7. 14—17] c. 62, 9. AUCTORES 3-5 (Epicurus)] cf. ad frg. 371 (pag. 250, 22). 7 s. 10 ss.] Lucr. V 156 s. 165 ss. 21 s. Plato] cf. supra c. 1, 6. BHPj 1 idem] eadem B 4 inquit P 6 a diis] adõ (ad in ras. m. 2, 0 in ras. m. 3) B (conjstitutum sic ait add. B2 7 dicere orn. P porro\\' (\\' est distinctio) B 10 est om. P baeatis B 11 gratiam B nostra queat] nostram\\'.q ad Bt, nostramqulid B2 quead H, quaeat pI, pr. a del. P3 largirier Bl cum codd. Lucr., largirierrel B2, largier H, largiri P 12 nostrS (- er.) B quidquam (d ex c et am inras. m. 2) B, quiquam H caus/r (~ er.) B, causa* (m er.) H gerere codd. Lucr., agere C 13 merito\\' B; et merito edd. illi] illi iam H 14 esset\\' P2 nonstrum H 17 adsumpsissent B2 18 factum add. Isaetts; cf. Epit. 62, 8 et ab eo mundum factum et hominum causa factum et pag. 591,1 s. \\'et\\' B7 20 adsumpscrunt H aeternum dixit esse mansurum. si hominum causa factus est et ita factus est, ut esset aeternus, cur ergo ipsi quorum causa factus est non sunt sempiterni? si mortales, propter quos factus est, ergo et ipse mortalis atque solubilis: neque enim pluris est ipse quam ii quorum gratia factus est. quodsi ei ratio quadraret, intellegeret periturum esse quia factus est, nec posse in aeternum manere nisi quod tangi non potest. qui autem negat hominum causa factum, hic nullam rationem tenet. si enim dicit ipsum fabricatorem sua causa tanta haec opera esse molitum, cur ergo nos nati sumus? cur mundo ipso fruimur? quid sibi uult humani generis ceterarumque animantium fictio? cur aliena commoda intercipimus? cur denique augemur minuimur interimus? quid habet rationis ipsa generatio? quid perpetua successio? nimirum uidere deus uoluit et suis uariis imaginibus tamquam sigilla confingere quibus se oblectaret: et nihilominus tamen, si ita esset, curae haberet animantes praecipueque hominem, cuius imperio cuncta subiecit. qui autem dicunt semper fuisse mundum — omitto illut, quod esse ipsum sine aliquo principio non potest; unde se extricare non queunt — sed hoc dico: si mundus semper fuit, nullam potest habere rationem. quid enim potuit in eo ratio moliri quod numquam sumpsit exordium? nam priusquam fiat aliquid aut struatur, opus est consilio, ut disponi possit EPITOME 18-593, 6] c. 62, 5 s. BHPj 2 et ita factus est om. HP 4 quos (s in ras. ex d m. 1 ?) P mortalis (i ex e m. 2) P soluibilis B1, pr. i del. B3, solubilis (alt. i ex e m. 2) P 5 ipse] et ipse H ii edd., hiril B2, hi H, bi* (i er.) P 6 reil B2, et HP quadratet ex quadraret P1\\' intellegeret om. P perituru (~ m. 3) B 7 lion1 B3 10 opera* (m er.) H nos om. H 11 humani* B ceterarumque Heumannus, ceterorumque C 12 finctio H 14 perpetua* (e er.) H uidere uos (hoc Zangemeisterus legit, nos Thomasius et Isaeus editkrrmt) B; an fort. uerba quibus se. oblectaret post uoluit ponenda sunt? 15 uerba et suis - conflngere ab Heumanno coniectura noti probabili temptata defendit Buenemannus coni. II 4, 19 configere B, confingeret H 16 et om. H nihil*ominus (h er.) B 17 praecipuaque uel -aeque B\\', corr. BY 18 illum B 19 lesjse P2\\' ipsum] ipse Egnatius, sed cf. Epit. 62, 6 ipsum enim esse-potest etBuenemannum 20 nequeunt edd. 23 aut] ut H *struatur (i er.) B quemadmodum fiat, nec incipi quicquam potest sine prouisione rationis. itaque omne opus ratio praecedit: non habet ergo rationem quod factum non est. atquin mundus habet rationem, quia et constat et regitur: ergo factus est; si factus est, et resoluetur. reddant ergo isti rationem, si possunt, cur aut factus in principio sit aut postea resoluatur. quod quia docere non poterat Epicurus siue Democritus, sua sponte natum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum. corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet. cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumque caelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum uaria fecunditas, plana camporum, munimenta et aggeres montium, uiriditas ubertasque siluarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut AUCTORES § 23 s. (Epicurus)] cf. ad frg. 382 (pag. 256, 20). BHP] 1 quicquam] umiqiuam P 2 omnem Bl, m del. B3 procedit B1, corr. B2 rationem habet P 3 quia et] quae H 4 ergo factus est] et factus est ergo (corr. m. 1 ?) B; ergo et factus est edd. si] et si P 5 rationem isti H 7 po**terat (te er.) H natu H 8 seminibus (e ex i) B; non recte quis (uel) seminibus coniciat conl. Epit. 62, 6 aut sua sponte esse nata aut minutorum seminum conglobatione concreta, Inst. VII 7,8 qui uel omnia sua sponte nata esse dixerunt uel minutis seminibus conglobatis, contra quos locos cf. III 17,20 sed omnia sua sponte fieri necesse est, 21 sunt enim semina eqs., 23 (Leucippum .. Democritus .. Epicuro) cooutibus P 10 recti B 11 redigitque B 12 somnii1 B2 huminis P1, corr. P2 13 subsistat H uero] ergo H 14 ut uidemus mirabilis] uitae uideamus quemadmodum mirabilis B 15 & (exp. m. 1 ?) gubernet (in ras. m. 1 ?) P aequans B 16 temporum] ac temporum H ad P1, corr. P3 descriptio C, malim discriptio 19 oportuna HP inunHdatio (nu er.) H 20 aspiratio P1? 21 constewt (n m. 1 uel 2) B est om. B existimet sine causa esse facta in quibus mira dispositio prouidentissimae rationis elucet? si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex magnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hebetes ergo et insani qui prouidentiam non esse dixerunt. non inprobarem, si deos idcirco non esse dicerent ut unum dicerent, cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. Sed de prouidentia satis in primo libro diximus: quae si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem ceterasque animantes eadem prouidentia creauerit. uideamus ergo quae ratio fuerit fingendi generis humani, quoniam constat, id quod Stoici aiunt, hominum causa mundum esse fabricatum; quamquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum: unius enim singularis appellatio totum conprehendit humanum genus. sed hoc ideo, quia ignorant unum hominem a deo esse formatum putantque homines in omnibus terris et agris tamquam fungos esse generatos. at Hermes non ignorauit hominem et a deo et ad dei similitudinem fictum. sed redeo ad propositum. nihil est, ut opinor, quod sit propter se ipsum factum, sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri necesse est. quis est enim uel tam ineptus uel tam otiosus, ut adgrediatur aliquid facere frustra ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret? qui domum aedificat, non idcirco EPITOME 13 s.] c. 63, 7. 19 tamquam fungos] cf. c. 9, 2. 21-594, 17] c. 63, 5 s. (a nec fiet). AUCTORES 19 Hermes] cf. ad pag. 149, 13.\\' BHP] 1 estimet H factum B 3 quicquam omnino H si om. B cprudentia sic H ex dispositioue] expositione H 4 ex ante magnitudine] et H gubernatione* (m er.) H 5 heuetes Bl, corr. B1 7 ut unum dicerent om. P cum (m in ras. ex i ? m. 2) B 8 errasse Bl, IdJelirasse corr. B1 deliret B2 9 quae si edd., quiautsi B, quia etsi HP 11 homines H ceterosque B 14 quarn\\'quam P3 17 hominum H 18 esse om. B et om. B 20 iinctum H 22 ad usum] aduersus P 23 est (ante enim) om. H 24 nullam P1, corr. p3 25 conmodum (n ras. ex m) sic H donum Bt, in ras. corr. B1 XVIIII. Lact. 1. 38 aedificat, ut tantummodo domus sit, sed ut in ea possit habitari; qui nauem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum nauis appareat, sed ut in ea nauigetur; item qui uas aliquod instituit ac format, non propterea id facit, ut tantum fecisse uideatur, sed ut uas illut effectum capiat aliquod necessarium. similiter cetera quaecumque fiunt, non utique in superuacuum, sed ad usus aliquos utiles laborantur. mundus igitur a deo factus est non utique propter ipsum mundum: neque enim aut calore solis aut lumine lunae aut adspiratione uentorum aut umore imbrium aut alimonia frugum, cum sensu careat. indiget. sed ne illut quidem dici potest, quod deus propter se ipsum fecerit mundum, quoniam potest esse sine mundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo sunt quaeque generantur deus ipse non utitur. apparet ergo animantium causa mundum esse constructum, quoniam rebus iis quibus constat animantes fruuntur: quae ut uiuere, ut constare possint, omnia iis necessaria temporibus certis sumministrantur. rursus ceteras animantes hominis causa esse fictas ei eo clarum est, quod homini seruiunt et tutelae eius atque usibus datae sunt, quoniam, siue terrenae sunt siue aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. respondendum est hoc loco philosophis maximeque Ciceroni, qui ait: cur deus omnia nostra causa cum faceret, tantam uim natricum uiperarumque fe-\\' cerit? cur tam multa pestifera terra marique disperserit? ingens ad disputandum locus, sed ut in transcursu EPITOME 21-25] cf. c. 63, 1 (ab atquin) s. 25—595,9] cf. c. 24. AUCTORES 22] Acad. prior. II 38, 120. . BHPJ 1 *ut (a er.) tantummodo B 5 post capiat s. I. usu J31 aliquid H 7 elaborantur ? Hartelitis 9 lumine lunae] lumine P, lunae BH spiratione P 10 *umore (t er.) H, toumore P3 caret H 13 his HP 14 causa* (m er.) H 15 iis edd., his C constant P 16 possent P 17 his HP subministrantur H cetera animantia H 18 ficta H 19 datae Isaeus, data C 22 nostra BP (sed i in ras. ex a ? P1) cum plurimis optimisque codd. Cic., nostri H cum rell. codd. Cie.; cf. pag. 591, 9. 597, 6 sua causa; de ira 13, 1 nostra causa; al. 24 tam] tanta B1, corr. B3 cur mortifera tam multa perniciosa codd. Cic. 25 disputandus (~ m. reccm) locus (exp. m. reeens) sic P 25 transcursum II breuiter stringendus est. quoniam homo ex rebus diuersis ac repugnantibus configuratus est, anima et corpore, id est caelo atque terra, tenui et conprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat. idcirco enim data est illi sapientia, ut cognita bonorum malorumque natura et in adpetendis bonis et in malis declinandis uim suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his omnibus, quod erat praecipuum, rationem solam dedit. itaque nudum formauit et inermem, ut eum sapientia et muniret et tegeret: munimenta et ornatum eius non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. nisi ergo essent mala, quae caueret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria. sciat ergo Marcus Tullius aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia et natrices uiperasque uitaret salutis suae causa, aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cuius uis omnis in discernendis bonis malisque uersatur. magna igitur et recta et admirabilis est uis et ratio et potestas hominis, propter quem mundum ipsum et uniuersa quaecumque sunt deus fecit tantumque illi honoris habuit, ut eum praeficeret uniuersis, quoniam solus poterat dei opera mirari. optime igitur Asclepiades noster de prouidentia summi dei disserens in eo libro quem scripsit ad me, atque ideo inquit merito quis arbitretur proximum sibi locum diuinam prouidentiam dedisse ei qui potuerit intellegere EXPILATORES 18-20 (aut- uersatur)] Lucifer pag. 312,15—17. BHPj 4 post tenebroso hoc **qiif ex atque ? m. 3 B 7 malorum H 9 animalirbu\\'s P3 10 indumenta P1, corr. F3 11 ante dedit uix deus excidit 12 sapientia* (m er.) H 13 munimentum H ornamentum H e 14 in (ante corpore) om. H 18 uitaret1 B2 aut] ut (corr. m. 3) P 20 omni**s (bu er.) B 21 uis-potestas om. P, s. I. et in mg. paucae litt. erasae homini B 23 tribuit (tri in ras. ex 2 uel 3 litt. m. 2) B 24 operam P 28 poterat P 38* ordinationem suam. nam sol iste est: quis eum uidet ita, ut intellegat quia sol est et quantum gratiae adferat ceteris institutis? hoc caelum est: quis id suspicit? terra haec: quis eam colit? hoc pelagus: quis id nauigat? hic ignis est: quis eo utitur? instituit ergo <cuncta.> summus deus non propter se, quia nihilo eget, sed propter hominem, qui iis congruenter uteretur. Reddamus nunc rationem quare hominem ipsum fecerit: quod si philosophi scissent, aut defendissent illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent. haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputationes eorum et omnem philosophiam de transuerso Academia iugulasset. sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum hominem propter se. quae utilitas deo in homine, inquit Epicurus ut eum propter se faceret? scilicet ut esset qui opera eius intellegeret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem consummandi et sensu admirari et uoce EPITOME 1—7] c. 64, 3. 8-13] c. 64, 4 (—fecerit). 15- 597, 11] c. 64,4 (ab erat). 7. AUCTORES § 3 s. (Epicurus)] frg. 371. 18 s.] cf. Lucr. V 165-167. BHPj 1 ita ut] aut P 2 intellegat (sic corr. m. 3) P 4 id nauigat scripsi (eum nauigat iam Walchius), nauigat BP, in eo nauigat H edd.; cf. Epit. 64, 3 quis nauigat mare, et supra § 5 nauis-ut in ea nauigetur 5 est om. P cuncta addidi ex Epit. 64, 3 cuncta igitur propter hominem deus fecit, quod etiam iis 7 commendat; ergo (haec) Heumannus 6 nihiliOj B1, nihil H 7 iis scr., is B, his HP con- gruewter H2 9 sciscent P1, corr. P* 11 quem om. P 12 omnis B1, omnis (i ex e m. 2 ?) P uerba hoc est — rationem ut glossetna ex c. 3, 17 deriuatum damnat Heumannus non (sic corr. m. 3) quadrara (t exp. m. 1) P 13 si (ante sacramentum) om. P 14 homine (exp. m.2?) P coguouissent H nrec\\'umquam P3 disputationis P1, corr. Ps 15 ac*ademias (s er.) sic P 17 hominu (ante qui) B 20 operam H 21 sensum P proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat. is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de suorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur. quod planius argumentum proferri potest et mundum hominis et hominem sua causa deum fecisse, quam quod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente communis sit uideaturque hominem deus quasi porrecta manu adleuatum ex humo ad contemplationem sui excitasse? quid ergo inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indigenti? uel si tantum honoris homini habuit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum uiuentium faceret eumque diligeret tamquam filium, cur mortalem fragilemque constituit? cur omnibus malis quem diligebat obiecit, cum oporteret et beatum esse hominem tamquam coniunctum ac proximum deo et perpetuum, sicut est ipse, ad quem colendum et contemplandum figuratus est? quamquam haec fere in prioribus libris sparsim docuimus, tamen quoniam: proprie id materia nunc exigit, qua de uita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio dei et opus uoluntasque noscatur. cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, EPITOME 24-599,2] c. 64,4 (ut cura hominis — mundo). AUCTOBES § 7] Epicur. frg. 371 (pag. 250, 14). BHS(ab 8)P] 1 colatis/enim (interpvmction. er. et w add. m. 2) P 2 *is (ante enim), h er., B qui intellegit colit haec B omnium rerum P 3 uerum om. P 4 inceptione perfectione om. P 8 u cum suo parente denuo incipit cod. S (fol. 160a) 9 uideaturque] ut uideatur H O 12 nulla re] nulla (corr. m. 3) P 14 faceret eumque] faceret ut (s. I. m. 3) eum P 15 tamquam (t ex i m. 2) P 17 oportebat H 19 7 (i. e. et) inseruit Slf 20 quawquam Ps libris om. H 21 docuimus] discussimus Heumanmis, sed cf. pag. 602, § 1 docuerim 22 quam (exp. m. 2) P, quia edd.; an (in) qua ? cr. pag. 585,26 prorpo\\'situm P2 24 semper] semel HeumannttS, recte? quibus inmortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat, excogitauit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et inbecillis corporibus inligatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque natura uirtutem proponeret, ne immortalitatem delicate adsequerentur ac molliter, sed ad illut aeternae uitae ineloquibile praemium cum summa difficultate ac magnis laboribus peruenirent. ergo ut eas grauibus et uexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant ponderibus et grauitate corporis deorsum premente, sedem illis ac domicilium primo condendum esse decreuit. itaque lneflabili uirtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est: suspensis in altitudinem leuibus elementis et grauibus in ima depressis et caelestia : firmauit et terrena constituit. non est necesse nunc exsequi singula, quoniam in secundo libro uniuersa exsecuti sumus. lumina igitur posuit in caelo, quorum moderatio et claritas et motus aptissime ad utilitates uiuentium temperatus est, terrae autem, quam sedem uoluit esse, fecunditatem uaria gignendi ac proferendi dedit, ut ubertate frugum et herbarum et uirentium pro natura et usu cuiusque generis alimoniam ministraret. tum perfectis omnibus quae ad condicionem mundi pertinebant, 16 in secundo libro] c. 9 ss. BHSPj 1 constaret ? Thilo 2 ineuarrraMlc B2 3 procrearet H m 4 Dbecillis B, inbecillib: (m pro n m. 3) P inligatos H2 5 ut] et B utrirsque (i in ras. et s s. I. m. 2) B naturae SP; naturis edd. ; natura - uid. esse ablatiuus, cf. pag. 509,13; 600, 26 uirtute (~ m. 3) P 6 delicata Bx, corr. B2 7 sed] sed ut H inequabile fe ex e m. 3) P 8 supra ut add. cum P3 9 induerit (-it ex -&) P3 10 inaniw BJ 11 deorfsnim P2 praemente* (s ? er.) B isejdem B1, sediej 82 illis B1, illius (exp. m. 2) P 13 praeclaram H operam H 14 et (ante caelestia) om. H 16 uniuersa] omnia H 17 proposuit H moderationes SP claritates SP et (ante motus) om. H 18 aptissime om. S utilitatis P temperauit SP 19 an sedem (eorum) ? uariam H 20 ut] et B\\', curro B3 ubertatem (-tè II) HPX, m del. P3 et (ante uirentium) om. SP uirentium] uirentium prouidentium H, uiuentium S 21 cuique S alimoniam (lras. ex d) P administraret SP, sed cf. Buenemannum 22 conditionem Bl, corr. B3 mundi] hominis BP, uiuendi Schoellius perti**nebant (ti er.) H hominem finxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparauit, id est spiritum suum terreno corpore induit et inuoluit, ut conpactus ex rebus diuersis ac repugnantibus bonum ac malum caperet. et sicut terra ipsa fecunda est ad fruges pariendas, ita corpus hominis, quod adsumptum est e terra, generandi copiam facultatemque prodendae subolis accepit, ut quoniam (e) fragili materia formatus in aeternum manere non poterat, peracto temporalis uitae spatio cederet et illut, quod fragile atque inbecillum gerebat, perpetua successione renouaret. cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? primum, ut infinita uis animarum gigneretur omnemque terram multitudine obpleret, deinde, ut proponeret homini uirtutem id est tolerantiam malorum ac laborum, per quam posset praemium inmortalitatis adipisci. nam quia homo ex duabus rebus constat, corpore atque anima, quorum alterum terrenum est, alterum caeleste, duae uitae homini adtributae sunt, una temporalis, quae corpori adsignatur, altera sempiterna, quae animae subiacet. illam nascendo accipimus, hanc adsequimur laborando ne immortalitas homini, ut ante diximus, sine ulla difficultate constaret; illa terrena est sicut corpus et ideo finitur, haec uero caelestis sicut anima et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis 20 ut ante dixirnus] pag. 598, 6. EXPILATORES § 16-19] cf. Orientii commonit. I 43-58. BHSP] 1 ex] et ex B 2 an praeparauerat ? spiritum ***|suum (suu ut uid. er.) B 3 ut] ut et S 5 adsumpta P1, corr. P2 6 est om. S eterra S prodendae (pru- H) BH, proereandae SP (cf.pag. 604,14; Epit. 56, 6 ad procreandos liberos), recte ? suboculis H, sobolis ex subulis P21, sobolis (pr. o ex u nł. 1 ?) S 7 e add. Heumannus conl. II 12, 3; an de excidit ? cf. II 10,12; cf. etiam figurare fingere facere sitn. ex uel de supra 1; II 10, 3. 5. 7. 13; Epit. 20, 12; 22, 2; de ira 10, 43; al. informatus P 8 cedere\\'t\\' P2 13 to*lenuitiam (l er.) H 14 laborum] dolorum H possit HS 15 adispisci H 10 alterum terrenum est om. HP 18 alt. quam H 19 et illam H 20 an constet ? 21 et om. S 23 accipimus — scientes om. S 24 nos om. S in uita conparare. idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut necessitate diuina nobis data est, ita rursus diuina necessitate soluetur: ita quod finem habet, summum bonum non habet. in illa uero spiritali, quam per nos ipsi adquirimus. summum bonum continetur, quia nec malum potest habere nec finem. cui rei argumentum natura et ratio corporis praebet. cetera namque animalia in humum uergunt, quia terrena sunt, nec capiunt immortalitatem, quae de caelo est, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sequella naturae, sed merces praemiumque uirtutis est. denique homo non statim quam natus est rectus ingreditur, sed quadrupes primo, quia ratio corporis et huius praesentis uitae communis est nobis cum mutis animalibus: post deinde confirmatis uiribus erigitur et lingua eius in eloquium soluitur et mutum animal esse desinit. quae ratio docet mortalem nasci hominem, postea uero inmortalem fieri, cum coeperit ex deo uiuere id est iustitiam sequi, quae continetur in dei cultu, cum excitauerit hominem deus ad aspectum caeli ac sui. quod tum fit, cum homo caelesti lauacro purificatus exponit infantiam cum omni labe uitae prioris et incremento diuini uigoris accepto fit homo perfectus ac plenus. ergo quia uirtutem proposuit homini deus, licet AUCTORES 23—26] cf. I Cor. 13,11; Eph.4,13 (Et; α̌νδρα τέλειον). BHSPJ 2 uirtute**mereamur (me er.) B 4 est data H rursum BSP 5 soluitur S 8 cuius codd. recent. et edd. et ratio] e* (t er.) ratio et natura B praebet corporis S 9 humuwergunt Cx et W m. 2) P 11 caelo* (m er.) H 12 malim euenit 13 clset1 inter (signa traiectionis et t add. m. 2 ?) B, esset SP omnis homo natus om. P 14 mortalis P sequela (1 s. 1. er.) H, sequela S, sequella (exp. m. 3 ?) P 16 quam] quo* (d er.) H, quanrdo1 ex quam P3 19 animalesjse pI, animalesseij** P1 24 deponit Heumannus, sed cf. pag. 261, 7 exposito 25 perf*ectus P anima et corpus consociata sint, tamen contraria sunt et inpugnant inuicem. animi bona mala sunt corporis, id est opum fuga, uoluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. item corporis bona mala sunt animi, hoc est cupiditas et libido, quibus et opes adpetuntur et suauitates uariarum uoluptatum, quibus eneruatus animus extinguitur. ideo necesse est iustum et sapientem in omnibus malis esse, quoniam malorum uictrix est fortitudo, iniustos autem in diuitiis, in honore, in potestate: , haec enim bona corporalia et terrena sunt; illi autem terrenam uitam agunt nec adsequi immortalitatem queunt, quia se uoluptatibus dediderunt, quae sunt uirtutis inimicae. itaque uita haec temporalis illi aeternae debet esse subiecta sicut corpus animae. quisquis ergo animae uitam maluerit, uitam corporis contemnat necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. sed qui mauult bene uiuere in aeternum, male uiuet ad tempus et adficietur omnibus molestiis et laboribus quamdiu fuerit in terra, ut habeat diuinum et caeleste solacium. et qui maluerit bene uiuere ad tempus, male uiuet in aeternum: damnabitur enim sententia dei ad aeternam poenam, quia caelestibus bonis terrena praeposuit. propterea igitur coli se deus expetit et honorari ab homine tamquam pater, ut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis qua EPITOME 23-602, 2] c. 64, 4. 7. BHSP] 1 famen B2 2 sunt om. H rMest B2 4 anime (ex -mi) S2 6 necesse est ideo H 7 homilnibus BI, inom* nibus B\\' 8 iniustus B in (ante honore) s. I. B2 9 enim] est eras. H autem* P 10 qui H, q* (i. e. a in quia er.) S 11 dederunt H 13 quisquis ergo] ergo qui H aluerit H 14 niti P summum] summum bonum S 15 despexerit (pr. e ex i m. 3) P 16 illaj S2 18 aiff,icietur S2 19 terra. (m er.) H 20 maluerit] malet B, malit H; cf. 13 21 sentia Bl, corr. B1 23 expetit (alt. t add. m. 3) P 24 ac] et H 25 solam H quia om. H 26 qua] qui H deum honorauerit hoc adficit praemio., ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo semper. BHSPgJ 2 post cum deo semper in Sg locus est hic: (1) neque nunc aliquis eo confugiat, ut dicat ad ipsius culpam pertinere quod (sic scripsi. qui Sg) et bonum instituit et malum. cur enim malum uoluit esse, si id odio habet? cur non bonum tantum fecit, ut nemo (n ras. ex m S) peecaret, nemo faceret malum? quamquam hoc in omnibus fere prioribus libris docuerim et id iam superius (c. 5, 15 ss.) quamuis leuiter attigerim, tamen subinde admonendum est, quia omnis ratio (uirtutis) (hoc addidi, cf. proximum nulla enim uirtus esse poterat, uerba § 6 cui omnis ratio eqs., § 13 ut ratio eqs., locum similis disputationis post cap. 19, 8 libri de opifido dei in quibusdam codd. insertae hunc ne uirtus otio torpens naturam suam perderet. cuius omnis ratio in eo est ut eqs.) in eo posita est. (2) nulla (nulla, er. *, S) enim uirtus esse poterat, nisi diuersa fecisset, nec omnino apparere uis boni potest nisi ex mali comparatione: adeo malum nihil aliud est quam boni interpretatio. sublato igitur malo etiam bonum tolli necesse est. (3) si laeuam manum aut pedem amputaueris, nec corpus erit integrum nec uita ipsa constabit: adeo ad compagem (copagem Bg) corporis temperandam aptissime cum dextris siuistra iunguntur. (4) item si pares calculos feceris, nemo ludet, si unum colorem circo dederis, nemo spectandum putabit sublata omni i circensium uoluptate: quos profecto qui primus (Heumannus, prius /pus SJ Sg) instituit, amator unius coloris fuit, sed alterum ei quasi aemulum posuit, ut posset esse certamen et aliqua in spectaculo gratia. (5) sic deus cum bonum constitueret, cum uirtutem daret, statuit etiam diuersa, cum quibus illa confligerent. si desit hostis et pugna, nulla uictoria est. tolle certamen, ne uirtus quidem quicquam est. quam multa sunt hominum inter se et quam uariis artibus constituta certamina! nemo tamen fortior uelocior praestantior haberetur, si aduersarium cum quo contenderet non haberet. unde autem abest uictoria, abesse hinc et gloriam simul et praemium necesse est. (6) ut igitur uirtutem ipsam exercitatione assidua roboraret eamque faceret de malorum conflictatione perfectam, utrumque simul dedit, quia utrumque sine altero retinere uim suam non potest. ergo diuersitas est cui omnis ratio uirtutis (sic scripsi, ueritatis Sg, cf. § 1) innititur. (7) non me praeterit quid hoc loco a peritioribus possit opponi (ex apponi S). si bonum sine malo esse non potest, quomodo (quό g) primum hominem dicis (ante) (add. edd.) offensum deum in solo bono fuisse aut postea in solo bono futurum? discutienda nobis haec quaestio est, quod in prioribus libris praetermisi, ut hic implerem (fplerem g). (8) diximus superius (pag. 599, 3) ex elemeutis repugnantibus hominis constare naturam. corpus enim quia de fque ut uid. SI, qad [i. e. quia dejin ras. S2, qd* [i. e. quod/ g) terra est, comprehensibile (sequitur e in 81, del. S2) temporale brutum atque tenebrosum est, anima uero quia de caelo est, tenuis aeterna Nunc totam rationem breui circumscriptione signemus. idcirco mundus factus est, ut nascamur: ideo nascimur, ut EPITOME 1—604, 6] c. 64, 1. EXPILATORES 2-604,3] Orientius commonit. I 59-64. sensibilis illustris est. (9) quae quia inter se contraria sunt, necesse est hominem bono et malo esse subiectum: animae ascribitur bonum, quia indissolubilis (tdissolubilis Slt) est, corpori malum, quia fragile est. quoniam igitur sociata et coniuncta sunt corpus et anima, aeque bonum et malum cohaereat (coereat S) necesse est nec separari alterutro possunt, nisi cum illa separata sunt. (10) denique boni malique notitia simul homini primo data est: qua percepta statim de loco sancto pulsus est, in quo malum non est. ubi cum esset in bono tantum, id ipsum bonum esse ignorabat: postquam uero accepit boni malique intellegentiam, (sequitur ita in in SI, ita** S1, iam edd.) nefas erat eum in beatitudinis loco morari relegatusquo i (relęgatusque, corr. m. 2 S) est in hunc communem orbem, ut ea utraque simul experiretur quorum naturam pariter agnouerat. (11) apparet ergo idcirco datam esse homini (homini*, er. s, S) sapientiam, ut bonum discernat a malo, ut ab incommodis commoda, ab inutilibus utilia distinguat (distinguant SI, distinguatt.//- S2), ut habeat iudicium et considerantiam, quid (i in ras. ex o ? S7) cauere quid appetere, quid fugere quid sequi debeat. sapientia igitur constare sine malo non potest, uixitque (an llixit itaque ?) ille princeps generis humani, quamdiu in solo bono fuit, uelut infans, boni ac mali nescius. (12) at enim postea hominem necesse est et sapientem esse et sine ullo malo beatum. sed id fieri non potest, quamdiu anima domicilio (domicilia S) carnis (corporis edd., sed cf. VII 12,11) induta (an inclusa ? cf. VII 2, 8; 12, 11) est. cum uero factum fuerit corporis animaeque discidium, tunc malum a bono separabitur, et sicut corpus interit, anima manet, ita malum interibit etbonum permanebit: tunc homo accepto immortalitatis (immortalitalitatis S) indumento erit (erilt S2) sapiens, expers mali (edd., malis Sg). (13) si quis (sic g, sicut raial [s. 1. m. 2] qui S, sicut deus. qui edd.) ergo uult nos in bono esse tantum, id potissimum desiderat, ut sine corpore uiuamus, in quo est malum. quod si tollatur, aut sapientia homini (homini bis S1, alt. del. SH) ut dixi aut corpus adimetur, sapientia, ut ignoret malum, corpus, ut non sentiat. nunc autem cum homo et sapientia sit instructus, ut sciat, et corpore, ut sentiat, utrumque pariter in hac uita deus esse uoluit, ut ratio uirtutis sapientiaeque constaret. (14) posuit itaque hominem inter utrumque medium, ut haberet licentiam uel mali uel boni sequendi. sed malo admiscuit apparentia quaedam bona, id est uarias et delectabiles suauitates, ut earum illecebris induceret hominem ad latens malum, bono autem admiscuit apparentia quaedam mala, id est aerumuas et (et om. g) miserias et labores, quorum asperitate ac (*ac, er. h, S) molestia offensus animus BHSP] 2 nascaaSj 82. adgnoscamus factorem mundi ac nostri deum: ideo adgnoscimus, ut colamus: ideo colimus, ut immortalitatem pro laborum mercede capiamus, quoniam maximis laboribus cultus dei constat: ideo praemio immortalitatis adficimur, ut similes angelis effecti summo patri ac domino in perpetuum seruiamus et simus aeternum deo regnum. haec summa rerum est, hoc arcanum dei, hoc mysterium mundi, a quo sunt alieni qui sequentes praesentem uoluptatem terrestribus et fragilibus se bonis addixerunt et animas ad caelestia genitas suauitatibus mortiferis tamquam luto caenoue demerserunt. quaeramus nunc uicissim an in cultu deorum ratio ulla subsistat. qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, ut praestent illis opes uictorias honores quaeque alia non nisi ad praesens ualent, si sine causa gignimur, si in hominibus procreandis prouidentia nulla uersatur, si casu nobismet ipsis ac uoluptatis nostrae gratia nascimur, si nihil post mortem sumus, quid potest esse tam superuacuum, tam inane, tam uanum quam humana res et refugeret a bono latenti. (15) hic (hinc g) ergo sapientiae officium desideratur, ut plus mente uideamus quam corpore: quod pauci admodum facere possunt, quia et uirtus difficilis ac rara (rarA S, rata gl, corr. g2) est et uoluptas communis ac publica. (16) ita necesse est sapientem pro stulto haberi, qui dum appetit bona quae non cernuntur, dimittit (in ras. S, dimittat g) e manibus quae uidentur, et dum uitat mala quae non (ñ s. f. S2) aspiciuntur, incurrit in mala quae (aspiciuntur - mala que in mg. S) ante oculos sunt. quod accidit nobis, cum neque cruciatum neque mortem pro fide recusamus, quando ad summum nefas compellimur (cõpellimur Sg), ut prodita fide atque abnegato deo uero diis mortuis mortiferisque libemus. (17) haec ratio est cur hominem deus et mortalem fecerit et malis subiecerit, licet ipsius causa mundum aedificasset, scilicet ut uirtutem caperet et ei uirtus sua immortalitatem daret. uirtus autem, sicut ostendimus (cf. pag. 600,21 s. et 498,16 s.), ueri dei cultus est. cf. ProUgomcna BHSPj 1 adgnoscamus B, agn- cett., sed post ideo habet agnoscimus B cum cett. dum H 2 merce H 4 similes (e ex i m. 3) P 5 domino] domino nostro H 6 aetefnum P3 di P est om. H 6. 7 hoe] utroque loco hunc Sl, corr. 82 7 alieni* S pfaesente f-e ex -es ? m. 2) se~quentes (-es ex -em m. 2; = et - m. 1 ?) B 10 demerserint BH, recte, ut supra 8 addixerint scribendum sit? 11 si multi sunt] simulati sint H; si multi nati sunt codd. recent. et edd., sed cf. pag. 606, 2 12 si om. P ab om. S 13 post alia s. I. quae P3 15 casu] casus in H, casu si* sic S 16 gratie P1, corr. P3 17 ua*num P et] est H, est et S quam mundus ipse, qui cum sit incredibili magnitudine, tum mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis uacet? cur etenim uentorum spiritus citent nubes? cur emicent fulgura, tonitrua mugiant, imbres cadant? cur fruges terra producat, uarios fetus alat? cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum quibus uita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum interimus, si nihil est in nobis maioris emolumenti deo? quod si est dictu nefas nec putandum est fieri posse ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum quod uideas maxima ratione constare, quae potest esse ratio in his erroribus prauarum religionum et in hac persuasione philosophorum qua putant animas interire? profecto nulla. quid enim habent dicere cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque temporibus exhibeant? an ut illis far et merum demus et odorem turis et sanguinem pecudum? quae neque inmortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia, neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt: et tamen si ea desiderarent, sibi ipsi possent exhibere, cum uellent. siue igitur intereunt animae siue in aeternum manent, quam rationem continet cultus deorum aut a quo mundus constitutus est? cur aut quando aut quousque, quatenus homines aut quam ob rem procreati? cur nascuntur intereunt succedunt renouantur? quid dii ex cultibus eorum adsecuntur qui post mortem nihil futuri sunt? quid praestant, quid pollicentur, quid minantur aut hominibus aut diis dignum? uel si manent animae post obitum, quid de iis faciunt facturiue BHSP] 1 tum mirabili] et admirabili S, tam mirabili P1 edd., tam d in tam corr. P3 3 enim B spiritum P ci*ent (t er.) B, cient S, scitent P cur om. P fulgora IISP 4 i*m**bres (n et em er.) B, imbes H, inbres P cur scripsi, ut 0; aliud est ne 5 6 hominum H 7 inane H 9 ab aliqua maxima ratione H obwiiquam B7 10 uideamus H 11 regionum H 12 qui H 13 di (ex di,) P3 15 demus (mus m. 2, m in ras. ex b ?) P 16 pr. nec P 18 ipsi om. P 19 siue* (1 er.) B igitur] ergo H 20 ratione (~ m. 2) S 21 est om. P aut (ante quando) t. e. autem S 22 quatenus del. Heumannus, sed cf. Buenemannum et Woelfflinum, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. V 407 aut om. P nascuntur] natura nascuntur H 23 quM1 P1 24 adsequuntur HSP 25 hominrbus P? 26 uet1 PJ obitum] mortem SP his HSP sunt? quid illis opus est thesauro animarum? ipsi illi ex quo fonte oriuntur? quomodo aut quare aut unde multi sunt? ita fit ut si ab illa rerum summa quam superius conprehendimus aberraueris, omnis ratio intereat et ad nihilum omnia reuoluantur. Quam summam quia philosophi non conprehenderunt, nec ueritatem conprehendere potuerunt, quamuis ea fere quibus summa ipsa constat et uiderint et explicauerint. sed diuersi ac diuerse illa omnia protulerunt non adnectentes nec causas rerum nec consequentias nec rationes, ut summam illam quae continet uniuersa et conpingerent et inplerent. tacue est autem docere paene uniuersam ueritatem per philosophos et sectas esse diuisam. non enim sic philosophiam nos euertimus, ut Academici solent, quibus ad omnia respondere propositum est, quod est potius cauillari et inludere, sed docemus nullam sectam fuisse tam deuiam neque philosophorum quemquam tam inanem qui non uiderit aliquid ex uero. sed dum contradicendi studio insaniunt, dum sua etiam falsa defendunt, aliorum etiam uera subuertunt, non tantum elapsa illis ueritas est quam se quaerere simulabant, sed ipsi eam potissimum suo uitio perdiderunt. quodsi extitisset aliquis qui ueritatem sparsam per singulos per sectasque diffusam colligeret in unum ac redigeret in corpus, is profecto non dissentiret a nobis. sed hoc 3 superius] § 1. EPITOME c.7,1-5.14] c.62,ss. (a sed cum); 64, 1 (-potuerunt). BR(ab 19)HSP] 1 thensaurum sic H 7 conprehendere potuerunt] conpraehenderunt B conprehendere — adnectentes (9)] cophendentes, cetera om. S 8 et explicauerint om. HPI, in mg. et docuerint P3 Q omnia illa P causas] ad causas H 10 consequentias H, consequentia BSP1, consequentiarsl P3 nec rationes om. H summa illa P 11 et1 (antt conpingerent) B7 12 philosophos et] philosophorum S 13 sic-nos] sic philosophiam sic B philosophos S 15 cauillari (hoc est ad omnia respondere 14) scripsi, calumniari C; cf. Senec. epist. 111, 1 s.; Iitlian. ap. Augustin. op. itnpf. c. Iul. III 50 cauillo .. illudere; Cic. de or. III 31, 122 irridentes .. cauillantur ap. Funckium, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. IV 79 s. inludere] inuideri H 16 quemquan sic H 17 uero, 82 18 sua* B, suae P1, e del. P3 19 a uera subuertunt denuo incipit cod. B (cf. 578, 7) 20 se quaerere] sequerere P e*am (n er.) B 22 diffusam om. S post ac 1 uel 2 litt. eras., quarum prior r uel p uel f, B nemo facere nisi ueri peritus ac sciens potest, uerum autem scire non nisi eius est qui sit doctus a deo. neque enim potest aliter repudiare quae falsa sunt, eligere ac probare quae uera: sed si uel casu id efficeret, certissime philosopharetur, et quamuis non posset diuinis testimoniis illa defendere, tamen se ipsa ueritas inlustraret suo lumine. quare incredibilis est error illorum qui cum aliquam sectam probauerint eique se addixerint, ceteras damnant tamquam falsas et inanes armantque se ad proeliandum nec quid defendere debeant scientes nec quid refutare incursantque passim sine dilectu omnia quae adferunt quicumque dissentiunt. ob has eorum pertinacissimas contentiones nulla extitit philosophia quae ad uerum propius accederet: nam particulatim ueritas ab iis tota conprehensa est. factum esse a deo mundum dixit Plato: idem prophetae locuntur idemque ex Sibyllae carminibus apparet. errant igitur qui uel omnia sua sponte nata esse dixerunt uel minutis seminibus conglobatis, quoniam tanta res, tam ornata, tam magna neque fieri neque disponi et ordinari sine aliquo prudentissimo auctore potuit et ea ipsa ratio qua constare ac regi omnia sentiuntur, sollertissimae mentis artificem confitetur. hominum causa mundum et omnia quae in eo sunt esse facta Stoici loquuntur: idem nos diuinae litterae docent. errauit ergo Democritus, qui uermiculorum modo putauit effusos esse de terra nullo auctore nullaque ratione. cur enim formatus sit homo, EPITOME 15-20] c. 62, 6. BRtiSPJ 1 nemo] ne P 2 scire post eius S, om. P 4 efficere B, ifficeret Rl, deficeret H 5 et] ut P 6 ipsam R 7 eiqu*e (a er.) B 8 armantesque R 9 utroque loco ne\\'c\\' B2 10 inculrJsantque B3 delicto H, delectu (pr. e ex i) P* 11 quecumque P3 earum RP 12 exsistit B quam Bl, corr. B2 proprius Harpl, corr. P3 13 particulati* ex -tis S2 his HSP 14 facta P1, corr. P1 loquuntur lIP, loquntur S 15 apparent BR erant Hsac, corr. m. 1 ? 16 sua om. 11 18 neque disponi neque fieri neque ordinari (ornari R) nisi ab (si non, om. ab, S) aliquo RS prouidentissimo B3 (s. I., pru- Bx) H 19 potuit] non potuit BBS, potest II et om. BH ea om. R 21 sunt B3 22 locuntur B 28 miodoj S* effusos] homines effusos codd. recent., wir probabilius effusos nos 24 nullaque] nulla B diuini sacramenti est, quod quia ille scire non poterat, humanam uitam deduxit ad nihilum. ad uirtutem capessendam nasci homines Ariston disseruit: idem nos monemur ac discimus a prophetis. falsus igitur Aristippus, qui hominem uoluptati hoc est malo tamquam pecudem subiugauit. inmortales esse animas Pherecydes et Plato disputauerunt: haec uero propria est in nostra religione doctrina. ergo Dicaearchus cum Democrito errauit, qui perire cum corpore ac dissolui argumentatus est. esse inferos Zeno Stoicus docuit et sedes piorum ab inpiis esse discretas et illos quidem quietas ac delectabiles incolere regiones, hos uero luere poenas in tenebrosis locis atque in caeni uoraginibus horrendis: idem nobis prophetae palam faciunt. ergo Epicurus errauit, qui poetarum id esse figmentum putauit et illas inferorum poenas quae ferantur in hac esse uita interpretatus est. totam igitur ueritatem et omne diuinae religionis arcanum philosophi attigerunt, sed aliis refellentibus defendere id quod inuenerant nequiuerunt, quia singulis ratio non quadrauit, nec ea quae uera senserant in summam redigere potuerunt, sicut nos superius fecimus. Unum est igitur summum bonum inmortalitas, ad quam capiendam et formati a principio et nati sumus. ad hanc tendimus, hanc spectat humana natura, ad hanc nos prouehit uirtus: quod bonum quia deprehendimus, superest ut etiam de ipsa inmortalitate dicamus. Platonis argumenta quamuis ad 19 superius] c. 6, 1. EPITOME 5 s.] c. 63, 8; 64, 6. 20-23] c. 65, 7 (immortalitatem-mentis). 24-609, 6] c. 63, 8; 64, 6. AUCTORES § 13 (Epicurus)] cf. ad frg. 341 (pag. 228, 21). 14 s.] cf. Lucr. III 978 s. BRHSPJ 2 duxit H capessandam B 3 aristo toleo R, cariston H, aristoteles S deseruit H 4 falsus om. R uoluptati* (s er.) S 5 male S pecudum B 6 fereades S 7 dicearcus BS 8 democritus B 10 discretarsl B2 illorsl P3 12 locis om. RS 13 palam] plana B 14 poenas quae] intel sic R feruntur (pr. u ex a) 82 17 nequiuerant R 18 rati R non quadrauit] inquadrauit S qui S senseuserant R 20 summumum bonunum R immortalitas (s in ras. ex tis ?) S 21 ad hanc] et ad (ad s. I. S2) SP \\'tendimus om. P 22 ad S2 24 documenta S quamuis] quamuis argui H rem multum conferant, tamen parum habent firmitatis ad probandam et inplendam ueritatem, quoniam nec rationem totius mysterii magni consummauerat in unumque collegerat nec summum bonum conprehenderat. nam licet uerum de animae inmortalitate sentiret, tamen non ita de illa tamquam de summo bono disserebat. nos igitur certioribus signis eligere possumus ueritatem, qui eam non ancipiti suspicione colligimus, sed diuina traditione cognouimus. Plato autem sic argumentatus est: immortale esse quicquid per se ipsum et sentit et semper mouetur; quod enim principium motus non habet, nec finem habiturum, quia deseri a semet ipso non potest. quod argumentum etiam mutis animalibus aeter-. nitatem daret, nisi adiectione sapientiae discreuisset. addidit ergo, ut effugeret hanc communitatem, fieri non posse quin sit inmortalis animus humanus, cuius miranda sollertia inueniendi et celeritas cogitandi et facilitas percipiendi atque discendi et memoria praeteritorum et prouidentia futurorum et artium rerumque innumerabilium scientia, qua ceterae careant animantes, diuina et caelestis appareat, quia et origo animi, qui tanta capiat, tanta contineat, nulla reperiatur in terra, siquidem ex concretione terrena nihil habeat admixtum: sed necesse esse in terram resolui quod est in EPITOME 8—610, 4] c. 65, 1. AUCTORES 8-12] Phaedr. 245 C ss. (cf. Cic. Tusc. I 23, 53; de rep. VI 25, 27). § 5 s.] Cic. Tusc. I 27, 66 (ex Consolatione). BRHSPj 1 rem multum] remedium Stamen om. P approbandam (om. ad) S probandam] pro I R 3 collegerat (pr. e ex i m. 3) P 6 elicere BH 7 ancipiti] a principio R, accipiti Hac suspitione R collegimus H sed - cognouimus in inf. mg. P2 11 qui H deseri a] desidelria Bl, desiderajria sic Blf semet] se* (\\'d er.) B 12 animalirbuls P3 13 addit S 14 ergo] igitur P potest H 15 cu (~ ut uid. er.) ius P 16 et (ante facilitas) om. H 17 memoriam H, memoria (~ er.) S 18 ret prouidentia futurorum\\' PJ prudentia R, prouidentiam H plerumque BHP, sed cf. Epit. 65, 1 et Buenemannum 19 carent RS diuinaet1 B2 21 capiat tanta om. P cupiat B in terra om. B 22 congregationem P 23 esse] est B terra R XVIlli. Lact. 1. 39 homine ponderosum et dissolubile, quod autem tenue atque suptile, id uero esse indiuiduum ac domicilio corporis uelut carcere liberatum ad caelum et ad naturam suam peruolare. haec fere Platonis collecta breuiter, quae aput ipsum late copioseque explicantur. in eadem sententia fuit etiam Pythagoras antea eiusque praeceptor Pherecydes, quem Cicero tradidit primum de aeternitate animarum disputauisse. qui omnes licet eloquentia excellerent, tamen in hac dumtaxat contentione non minus auctoritatis habuerunt qui contra hanc sententiam disserebant, Dicaearchus primo, deinde Democritus, postremo Epicurus, adeo ut res ipsa de qua inter se pugnabant in dubium uocaretur. denique Tullius expositis horum omnium de inmortalitate ac morte sententiis nescire se quid sit uerum pronuntiauit. harum inquit sententiarum quae uera sit, deus aliqui uiderit. et rursus alibi quoniam utraque inquit earum sententiarum doctissimos habuit auctores nec quid certi sit diuinari potest —. uerum nobis diuinatione opus non est, quibus ueritatem diuinitas ipsa patefecit. Aliis itaque argumentis, quae nec Plato nec ullus alius inuenit, animarum aeternitas probari ac perspici potest: quae nos breuiter colligemus, quoniam properat oratio ad enarrandum iudicium dei maximum, quod in terra propinquante saeculorum fine celebrabitur. ante omnia, quoniam deus ab AUCTORES 6] Tusc. I 16, 38. 14] ibid. I 11, 23. 16] ex libr. incert. frg. 11. - BBHSPJ 1 quod - subtile (suptile unus B) s. 1. PJ tenerum H 2 uerum H indiuiduum] in diuinum H 4 preuolare HI, puolare JBT5 5 sententiam H 7 tradit BSP primum ante tradit S, om. P 9 contione H 10 dicearchus BSP, dichearcus H primum H 11 postremus B, om. H 12 denique] denique et H edd. 13 ac morte ac H morte (e ex i ? m. 2 ?) P 14 se] si Bx (corr. B2) R 15 aliquit H, aliqd (d add. m. 2) S 17 post nec eras. quid ut uid. 20 Aliis scripsi, srhis , B3, his RllSP; eadem uocabula aliis et his (uel iis) permutata sunt I pag. 541, 20 (ubi iis in textu dclendtlm) cultus (corr. m. 3) P 22 colligemus ex collogimus ll, collegimus P pperat P7 23 nolui appropinquante, cf. c. 14, 3; 15, 7 homine uideri non potest, ne quis tamen ex eo ipso putaret deum non esse, quia mortalibus oculis non uidetur, inter cetera institutorum suorum miracula fecit etiam multa quorum uis quidem apparet, substantia tamen non uidetur, sicut est uox odor uentus, ut harum rerum argumento et exemplo etiam deum, licet sub oculos non ueniret, de sua tamen ui et effectu et operibus cerneremus. quid uoce clarius aut uento fortius aut odore uiolentius? haec tamen cum per aerem feruntur ad sensusque nostros ueniunt et eos potentia sua inpellunt, non cernuntur acie luminum, sed aliis corporis partibus sentiuntur. similiter deus non aspectu nobis alioue fragili sensu conprehendendus est, sed mentis oculis intuendus, cum opera eius praeclara et miranda uideamus. nam illos qui nullum omnino deum esse dixerunt non modo philosophos, sed ne homines quidem fuisse dixerim, qui mutis simillimi ex solo corpore constiterunt nihil cernentes animo et ad sensum corporis cuncta referentes, qui nihil putabant esse nisi quod oculis contuebantur. et quia uidebant aut bonis accidere aduersa aut malis prospera, fortuito geri omnia crediderunt et natura mundum, non prouidentia constitutum. hinc iam prolapsi sunt ad deliramenta, quae talem sententiam necessario sequebantur. quodsi est deus et incorporalis et inuisibilis et aeternus, ergo non idcirco interire animam credibile est, quia non uidetur, postquam recessit a corpore, quoniam constat esse aliquid sentiens ac uigens quod non ueniat sub aspectum. at enim difficile est animo comprehendere quemadmodum possit anima BRHSPJ 1 rnel PJ ipso om. P . 2 dum H uideretur edd. 3 suorum om. HP fecit (e ex a m. 2) H 4 uis] multa uis B appareret BP uideretur (exp. m. 3) B, uiderreltur P3 est om. P 5 odoruentus B ut] et H et om. S 6 dum P oculis B uenire B 7 et om. P 9 sensosque Bl, corr. B3 11 a nobis S alioue** (ro ? er.) B sensu fragili B 12 intuendus] intuendus est H 14 deum d esse1 P2 15 ex om. S 16 animo s & (i. e. sed corr. m. 3; om. ad) P et] sed S 17 esse nisi quod] nisi esse quod esse H 19 fortuito HS1, fortuitu BBS2, -tu ex -to P 21 qurila* ex quae B2 sequebatur H d 24 secessit B, recessit (corr. m. 2) S sentiens] constans et sentiens 8 26 cojpraehendere B possit-quemadmodum (612, 3) om. S animus P 39* retinere sensum sine iis partibus corporis in quibus inest officium sentiendi. quid de deo? num facile est comprehendere quemadmodum uigeat sine corpore? quodsi deos esse credunt, qui si sunt, utique animae sunt expertes corporum, necesse est humanas animas eadem ratione subsistere, quoniam ex ipsa ratione ac prudentia intellegitur esse quaedam in homine ac deo similitudo. denique illut argumentum, quod etiam Marcus Tullius uidit, satis firmum est, ex eo aeternitatem animae posse dinosci, quia nullum sit aliud animal quod habeat notitiam aliquam dei, religioque sit paene sola quae hominem discernat a mutis: quae cum in hominem solum cadit, profecto testatur id adfectare nos, id desiderare, id colere quod nobis familiare, quod proximum sit futurum. an aliquis cum ceterarum animantium naturam considerauerit, quas pronis corporibus abiectas in terramque prostratas summi dei prouidentia effecit, ut ex hoc intellegi possit nihil eas rationis habere cum caelo, potest non intellegere solum ex omnibus caeleste ac diuinum animal esse hominem, cuius corpus ab humo excitatum, uultus sublimis, status rectus originem suam quaerit et quasi contempta humilitate terrae ad altum nititur, quia sentit summum bonum in summo sibi esse quaerendum memorque condicionis suae, qua deus illum fecit eximium, ad artificem suum spectat? quam spectationem Trismegistus θεοπτίαν EPITOME 9-613, 6] c. 65, 4. AUCTORES 7] de legg. I 8,24. 23 Trismegistus] ? BBHSP] 1 his HP inest] est P 2 nam H 3 do sese P1, corr. P2 6 prouidfentia (s. l. e$pru-j B3 7 Marcus om. RH 8 firm**um (at er.) H 9 hebeat H 10 religioquae BPl, a del. P1* penae B1, paen*e B3 sola om. P hominem bis, sed prius expunx. B 11 a mutis om. B cum] etiam B cadit B; cadat edd. 13 an s. I. B m. 1 uel 2 15 abiectus SI, abiectis S2, abiectis P protii\\'dentia JBS 16 efficit RP, corr. P3 rutl P2 rationes HP1, corr. P3 18 hominum BxPl, corr. B7P2 20 contempta* (a ex u, et d er.) P terra (terrae Hi) m 21 esse sibi SP 22 quia S ad om. P 23 quam spectationem om. P expectationem H θεοπτίαν Fritzschius, adde frg. Hermet. ap. Stob. florileg. 11,23 oT; av o OEÒÇ rljv θεοπτιϰὴ δωρήσεταιΒuvautv, OmbA in ras., in mg. di inspectionem B, θεοΙΙιda R, ΘΕΩΠΙΔΑ (HH- P) HSP; θειοριαν edd. rectissime nominauit: quae in mutis animalibus nulla est. cum autem sapientia, quae soli homini data est, nihil aliut sit quam notitia dei, apparet animam non interire neque dissolui, sed manere in sempiternum, quia deum, qui sempiternus est, et quaerit et diligit, ipsa cogente natura sentiens uel unde orta sit uel quo reuersura. praeterea non exiguum inmortalitatis argumentum est quod homo solus caelesti elemento utitur. nam cum rerum natura his duobus elementis, quae repugnantia sibi atque inimica sunt, constet, igni et aqua, quorum alterum caelo, alterum terrae adscribitur, ceterae animantes quia terrenae mortalesque sunt, terreno et graui utuntur elemento, homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leue sublime caeleste. ea uero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae leuia sunt, ad uitam subleuant, quia uita in summo est, mors in imo. et ut lux esse sine igni non potest, sic uita sine luce. ignis igitur elementum est lucis ac uitae: unde apparet hominem qui eo utitur, immortalem sortitum esse condicionem, quia id illi familiare est quod facit uitam. uirtus quoque soli homini data magno argumento est inmortales animas esse. quae non erit secundum naturam, si anima extinguitur; huic enim praesenti uitae nocet. nam uita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et uoluptatem expetit, cuius fructibus uariis ac suauibus delectatur, et dolorem fugit, cuius asperitas naturam uiuentium acerbis sensibus laedit et ad mortem perducere nititur, quae dissoluit animantem. si ergo uirtus et prohibet iis bonis EPITOME 6-19] c. 65, 5. 19—614, 15] c. 65, 2 s. BR(—5)HSP] 3 notitia, sed - del. tn. 1? S sed] sed et H 5 in natura desinit R 6 non om. S 8 cum om. P natura B 9 atque] et B consta (corr. m. 3?) P igne P 10 *caelo (a er.) P quae S 11 sunt om. S 13 ponderosas, om. sunt, S 14 et] ut Heumannus uitam] uita H 15 esse sine igne non potest sic *H (non ? er.) uita in mg. P2 16 uita] nec uita codd. recent., Heumannus, sed cf. BttCtwmamnum 19 uitam] ad uitam H magnum argumentum B 20 qui P1, corr. P3 22 mu*tis (1 er.) P 23 uoluntatem H 25 aceruis Bl, corr. B2 26 iis edd., tois B3S2, his HP hominem quae naturaliter adpetuntur et ad sustinenda mala inpellit quae naturaliter fugiuntur, ergo malum est uirtus et inimica naturae stultumque iudicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit et fugiendo bona praesentia et adpetendo aeque mala sine spe fructus amplioris. nam cum liceat nobis iucundissimis frui uoluptatibus, nonne sensu carere uideamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia uiuere aut ne uiuere quidem, sed dolore cruciari et emori, ex quibus malis nihil amplius adsequamur quo possit uoluptas omissa pensari? si autem uirtus malum non est facitque honeste, quod uoluptates uitiosas turpesque contemnit., et fortiter, quod nec dolorem nec mortem timet, ut officium seruet, ergo aliquod maius bonum adsequatur necesse est quam sunt illa quae spernit. at uero morte suscepta quod ulterius bonum sperari potest nisi aeternitas? Transeamus nunc uicissim ad ea quae uirtuti repugnant, ut etiam ex his inmortalitas animae colligatur. uitia omnia temporalia sunt: ad praesens enim commouentur. irae impetus recepta ultione sedatur, libidinis uoluptas corporis finis est, cupiditatem aut satietas earum rerum quas expetit aut aliorum affectuum commotiones interimunt, ambitio postquam honores quos uoluit adepta est, consenescit; item cetera uitia consistere ac permanere non possunt, sed ipso fructu quem expetunt finiuntur. recedunt ergo et redeunt. uirtus autem sine ulla intermissione perpetua est nec discedere ab eo potest qui eam semel cepit. nam si habeat interuallum, si aliquando carere ea BHSPj 1 q: P1, q: P3 3 iudicare S 4 effugiendo, om. et, H e 5 aeque] que H, eacp (e s. I. m. 2) S malulr (i. e. mus s. I add. m. 2) S si n (i. e. non) S 6 \\'sensu\\' B3 7 uidemur H humilitate B in (ante egestate) om. B contejntu B7 8 aut] an ac ? dolere BH 9 emori S, mori cett., sed cf. V 13, 2. 15 rex\\' B adsequemur B 10 onuissa (n ? er.) B 11 uoluptates (e ex i m. 2) S contemnet B 12 for*titer (0 ex u m. 1 ?, i er.) P 13 adsequamur H 14 illi H spernimus H a*t (u ? er.) B, aut II 15 aeternitatis S 17 colli- 11 gatur (i ex e m. 2) H 19 sedartl (i. e. tur s. I. add. m. 2) S, sedantur P fort. finis post libidinis traiciendum 21 intermittunt P 25 nec] ac H potest] non potest H qui* Ca er.) B 26 capit P ea carere SP possumus, redibunt protinus uitia, quae uirtutem semper inpugnant. non est igitur conprehensa, si deserit, si aliquando secedit: cum uero sibi domicilium stabile conlocauit, in omni actu uersari eam necesse est nec potest fideliter depellere uitia et fugare, nisi pectus quod insedit perpetua statione munierit. ipsa ergo uirtutis perpetuitas indicat humanum animum, si uirtutem ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est et solus animus humanus uirtutem capit. quoniam igitur contraria sunt uitia uirtuti, omnis ratio diuersa et contraria sit necesse est. quia uitia commotiones et perturbationes animi sunt, uirtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi est; quia uitia temporalia et breuia sunt, uirtus perpetua et constans et par sibi semper; quia uitiorum fructus id est uoluptates aeque ut ipsa breues temporalesque sunt, uirtutis ergo fructus ac praemium sempiternum est; quia uitiorum commodum in praesenti est, uirtutis igitur in futuro. ita fit ut in hac uita uirtutis praemium nullum sit, quia uirtus adhuc ipsa est. nam sicut uitia cum in actu suo finiuntur, uoluptas et praemia eorum secuntur, ita uirtus cum finita est, merces eius insequitur. uirtus autem numquam nisi morte finitur, quoniam et in morte suscipienda summum eius officium est. ergo praemium uirtutis post mortem est. denique Cicero in Tusculanis quamuis dubitanter tamen sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere. fidenti animo, inquit si ita res feret, gradietur ad mortem, in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognouimus. mors igitur non * AUCTORES 24] Tusc. I 46, 110. BHSPJ 1 redeunt S 2 aliquando si SP 3 sicedit P 5 statione* (m er.) H 7 pepetua P 8 humauus* (t er.) P uirtutem] uirtute H 9 ***** I diuersa (diuer er., a ex ic) P 10 uitia] in uitiis H 12 uirtus - semper] \\'uersus est, et furtmse Lucilii uel ueteris poetae hodie ignoti Hettsingerus, Emendat. pag. 120 14 temporalesqiue (n er.) H uirtutis (alt. i ex e ua. 2) P ad SP 16 supra igitur add. autem S1 \\'in\\' hac P3 17 ipsa] imperfecta Heumannus 18 cum om. P 19 sequuntur HSP infinita B 20 et om. P 21 summo P1, corr. P3 24 fidentia (exp. nr. 1 ?) P 25 feret\\' B, ferret S 26 malum om. H extinguit hominem, sed ad praemium uirtutis admittit. qui i autem se, ut ait idem, uitiis ac sceleribus contaminauerit uoluptatique seruierit, is uero damnatus aeternam luet poenam), quam diuinae litterae secundam mortem nominant: quae est et perpetua et grauissimis cruciatibus plena. nam sicuti duae uitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis, ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est, altera pertinens ad animam, quae scelere adquiritur, uirtute uitatur. ut uita haec temporalis est certosque terminos habet. quia corporis est, sic et mors aeque temporalis est certumque habet finem, quia corpus attingit. Inpletis igitur temporibus quae deus morti statuit terminabitur ipsa mors. et quia temporalem uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit. ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt, quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe AUCTORES 1] ibid. I 30, 72. § 10] Lactantium respicere seu potius emendare locum Cic. de rep. VI 25, 29 existimat Maius (ed. 1822, pag. 328). BHSPJ 2 ac] aut S 3 aeterna H iuet penam1 P2 poena H 4 secundum II, secundam (a ex al. litt. tn. 2) S 5 nam om. P sicut B 6 animi B altora] altera est S 8 quae H, qu*a (i er.) P cunctas S 9 scelere (e fin. ex a m. 2) H 10 an (et) ut ? ut uita om. P 12 attigit II 13 Conpletis H 15 rosurgant Slf 16 perhennem S quia finem om. P rursus H, rursum cett.. 17 anime (e ex i) 82 18 capiat H ita om. H 20 pendet H reposita, om. res, S 22 bonte P3 quae del. P3 maluerunt om. P 23 iis B, his H, tois S*, hiis P uexati, quia nec aliter uirtus teneri potest, semper beati sint futuri, ut quia mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius bona sicut ipse qui tribuit sempiterna sunt. quid? opera corporis atque animi nonne indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur uel iniuria hominum uel ipsa confectrice rerum omnium uetustate. at uero animi opera uidemus aeterna. nam quicumque contemptu praesentium studentes in memoriam monumenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, hi plane mentis ac uirtutis suae nomen indelebile quaesierunt. ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo inmortalis appareat, quia uidemus opera eius non esse mortalia. eodem modo desideria quoque corporis animique decarant alterum esse mortale, alterum sempiternum. corpus enim nihil nisi temporale desiderat id est cibum potum indumentum quietem uoluptatem, et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere nec adsequi potest: animus autem per se multa desiderat quae ad officium fructumue corporis non redundent, eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama AUGTOBES 8] p. Marcello 4,11. BHSPj 1 nec aliter i. e. uel sic tantum; uix nec in non corrigendum est aut alterum membrum a nec incipiens supplendum semper] cum semper P 2 iam om. H bonirs\\' F1 3 iis edd., tois B3S2, his HP 4 sequuntur dei SP secuntur B, sequuntur cett. 6 animam esse H 7 fragile ex facile P2* 8 aeque] eaque H 10 iniuria] in iurgia S 11 an P 12 an (esse) aeterna ? cf. 17 contemptu P; contemptui edd., \\'sed studentes in memoriam (an nominis uel posteritatis addendum?) coniungendum est, cf. Quintil. X 2, 6; XII6, 6x Thilo 13 studentis Bl, corr. B1 14 malignorum S hii P 15 indelibile BP1, corr. P3 17 iumortalis] mortalis non P 19 mortalem BP sempiternum] esse inmortalem ralterum temporalel (s. I. m. 3) alterum scmpiternum P 20 enim om. P nihil om. H, non S temporalia S 22 snimi et adminiculo B 23 fructumque f-que S) SP 24 redeunt S eaquae BarH uirtutis, ut memoria nominis. nam cultum dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. unde credibile est non interire animam, sed dissociari a corpore, quia corpus sine animo nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore. quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueniunt, sed tantummodo uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus? corpus autem si ideo mortale est, quia uism pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec uideri. Nunc argumenta eorum qui contra disserunt refellamus: quae Lucretius tertio libro executus est. quoniam cum corpore inquit anima nascitur, cum corpore intereat necesse est. at non est par utriusque ratio. solidum enim et conprehensibile corpus est et oculis et manu, anima uero tenuis et tactum uisumque fugiens. corpus e terra fictum atque solidatum est, anima nihil in se concreti, nihil ponderis terreni habet, ut Plato disserebat. nec enim tantam posset habere sollertiam, tantam uim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e caelo. corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento et tangibile est et uisibile, AUCTORES 15] III 417 ss. 21 Plato] cf. Phaed. 80 D; cf. supra ad c. 8, 5 s. BHSPJ 2 cupiditate S1 libidum H 4 a om. P 5 corpus sine - magna sine corpore om. Pl, in inf. mg. corpus sine animo rnihil potest animus autem1 (s. I. m. 3) potest multa et magna sine corpore P1, animo] anima S uero] autem SP (i. e. P3) 6 uisibilia (u ex b ? m. 2) B 7 quia-pati possunt s. I. P2 8 tactu C\" er.) S 9 uisUi C\" er.) S, uisu (~ m. 2) P isedj P1?10 nullum H 12 actui BH et anima] etiam H 13 est om. H 16 nasrciltur PJ 17 pars B100 (s del. et expunct.) Sar 18 et (ante conprehensibile) s. I. B3 19 et] sed H uisumque] ui summumque S e terra] etna (i. e. aeterna) sar, etra Spr 20 consolidatum B anima] anima uero S creti P nihil in fce1 (se m. 3) ponderis P 22 tantam uim bis P claritatem S 23 e] a SP corrumpitur atque occidit nec uim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum uenit, anima autem quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolui potest. ergo quamuis inter se coniuncta et sociata nascantur et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi uasculum sit alterius, quod est a caelesti suptilitate deductum, cum uis aliqua utrumque discreuerit, quae discretio mors uocatur, utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resoluitur, quod ex caelesti spiritu, id constat ac uiget semper, quoniam diuinus spiritus sempiternus est. denique idem Lucretius oblitus quid adsereret et quod dogma defenderet, hos uersus posuit: cedit item retro, de terra quod fuit ante, in terram, sed quod missum est ex aetheris oris, id rursum caeli fulgentia templa receptant. quod eius non erat dicere qui perire animas cum corporibus disserebat: sed uictus est ueritate et inprudenti ratio uera subrepsit. praeterea id ipsum quod colligit, dissolui animam, hoc est simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est et in contrarium conuerti potest. non enim simul interit, sed anima discedente integrum per multos dies manet et plerumque medicatum diutissime durat. nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima .AUCTORES 5 uasculum] cf. Lucr. III 440. 13 ss.] II 999 ss. BHSPJ 1 occidet B 2 aspectfl (~ er.) S quia] quoniam H sub tectum (corr. m. 3) P, sub ictum B, sub ictu (~ er.) S, tactum, om. sub, H 4 sese S nascuntur P et1 P3 5 sirtl P3 6 a om. S caelesti (i ex e m. 3) P 7 (tum) utrumque edd. 8 redit S id om. S terra (~ m. 2) S 9 ac] aut SPl, corr. P3 11 dogma P2 12 **posuit (de er.) H 13 caedit (CP- S) BarHS idem HP de terra] in terra H \\'quod fuit ante1 P2 14 in terra sed S, \\'in trX1 (~ er.) sed P2, in terra* (\\' est distinctio) sed B, terra sed H; in terras et codd. Lucr. missum est] missus codd. Lucr. oris\\' B 15 rursum BP cum codd. Lucr., rursus HS fulgentia] rellatum codd. Lucr. 18 quod P, quo cett. colligirtl P3 19 ho est P nascautur P2 20 falsum (m ex s ? m. 3) B 21 dies multos S corpusque desereret, sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur et tam celeriter etiam corpus adhuc spiritu in eo manente deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit, immo uero dissoluto corpore anima uanesceret uelut umor fracto uase diffusus. nam si terrenum et tragile corpus post secessum animae non statim diffluit in terramque tabescit, ei qua illi origo est, ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo eius aeterna est. quoniam crescit inquit mens in pueris et in iuuenibus uiget et in senibus deminuitur, apparet esse mortalem. primum non idem est anima et mens: aliut est enim quo uiuimus, aliut quo cogitamus. nam dormientium mens, non anima sopitur, et in furiosis mens extinguitur, anima manet, et ideo non exanimes, sed dementes appellantur. mens ergo id est intellegentia uel augetur uel minuitur pro aetate. anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro ad sedem suam reuolet. deinde, quod anima quamuis a deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est diuinitatis. audit igitur ac discit omnia et sapientiam discendo et audiendo capit, et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen AUCTORES 4 s.] Lucr. III 434 s. 8] ibid. 445 ss. 22 s. senectus-decursa est] cf. Cic. de sen. 8, 26: sed uidetis eqs.; 18, 62. BHSPj 2 ftdhuc1 (s. l. m. 2) corpus ad spiritu sic H 3 ac ex a 82 qua (~ m. 3) P 4 euanesceret H, uix recte, cf. pag. 621, 2 \\'uelut umor1 B1 5 fra<gili UJase P2 6 defluit H terram qua S 7 illa P 9 mens scripsi, sensus C; cf. quae sequuntur et L-ucr. III 446. 453 liget at (sic) in senibus s. I. P3 et om. S 10 diminuitur BS 11. 12 utroque loco quod edd. 12 nam ex non P3 14 exai nimis B, excordes P 15 uel (ante minuitur) om. H pro aetate] jetate ,0 (i. e. propriaetate, \\' et t add. m. 2) S anima] tAia n (i. e. Anima uero) 82 16 et om. H inspirandi BH accepit S 18 deinde, quod] cf. ad pag. 324,4 20 inclusa est scientiam] inclusaestiṅċlu̇ṡȧeṡėṅseientiam ut uid. Bl, inclusaest∗∗∗∗∗∗∗∗∗∗∗ scientiam B2 inclausa H 21 augit Bl, corr. B3 iuuenilis aetas uirtute decursa est, et si nimia senectus fregerit membra, non est animae uitium, si uisus euanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis. at enim memoria deficit. quid mirum si labentis domicilii ruina premitur mens et praeterita obliuiscitur, non aliter futura diuina quam si carcerem quo cohibetur effugerit? uerum eadem inquit dolori et luctui obnoxia est et ebrietate dementit, unde fragilis ac mortalis adparet. idcirco igitur uirtus et sapientia necessaria est, ut et maeror, qui contrahitur indigna patiendo ac uidendo, fortitudine repellatur et uoluptas non modo potandi, sed etiam rerum ceterarum abstinentia superetur. nam (anima) si careat uirtute, si uoluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et uirtus, ut docuimus, inmortalitatis est fabricatrix et uoluptas mortis. mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus. nam interire prorsus anima non potest, quoniam ex dei spiritu qui aeternus est originem cepit. anima inquit etiam morbum corporis sentit et obliuionem sui patitur et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur. hoc est ergo cur maxime uirtus adhibenda sit, ne ullo corporis dolore frangatur et obliuionem sui non anima, sed 14 docuimus] III 12; VII 9 ss. 15 ostendi] III 19,3-10; VII 11,2. AUCTORES 1 ss. si nimia senectus eqs.] Lucr. III 451 ss. 3] ibid. 453; cf. etiam Cic. de sen. 7, 21: at memoria minuitur. 6] ibid. 459-486. 14 fabricatrix] cf. ibid. 472. 18] ibid. 487—522.\\' i BHSPj 1 iuuenilis S, iuuenalis BH, iuuenalis (corr. m. 3) P aetatis (ti add. m. 1 uel 2) B et] sed BS 2 non est animae uitium post obsurduit traicit Heumannus e*uanuit (x ? er.) B 3 torpit H obsorduit SP 4 labentis (i ex e m. 3) P 5 diuinat (t add. m. 2) S 6 carcerem (pr. e ex a m. 2) S cohibetur (e ex i m. 3) P 7 lucturjl p3 dedementit H 8 ido S 9 necessaria B et om. H maeror P, meror BS, memor H qui edd., quo C contrahuntur P 11 putandi HPac certarum H 12 anima addidi, cf. 622, 5 13 debita, sed b part. eras. B mojliaitur B3, motliatur p3 morti fiet] mortificet et H fiat SP1, corr. P3 et om. B 14 est] et H 16 afflLcit B2, ac deficit pI, ardere facit s. I. corr. P3 17 quia Bl fa dcl. B3) prr 18 sensit B\\', corr. B* 19 aegr∗escit ex egraescit JB2 20 ho\\'c\\' P3 mens patiatur. quae quoniam certa corporis regione consistit. cum eam partem uis aliqua morbi uitiauerit, mouetur loco et quasi conquassata sede sua emigrat reditura scilicet, cum medella et sanitas domicilium suum reformauerit. nam quia iuncta est anima cum corpore, si uirtute careat, contagio eius aegrescit et inbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem, cum autem dissociata fuerit a corpore, uigebit ipsa per se nec ulla iam fragilitatis condicione temptabitur, quia indumentum fragile proiecit. sicut oculus inquit eunlsus ac separatus a corpore nihil potest uidere, ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis. talsum hoc et absumle est: anima enim non pars corporis, sed in corpore est. sicut id quod uase continetur, uasis pars non est nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur, ita nec anima pars est corporis, quia corpus uel uas est animae uel receptaculum. iam illut argumentum multo magis inane est, quod ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem uideri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet a summis pedibus incipiens: tamquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet, quod fit in iis qui ferro intereunt. quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur. quae cum materia sanguinis contineatur sicut lumen oleo, ea materia febrium calore . AUCTORES 1 certa—regione] Lucr. III 610. 3 conquassata] ibid. 600. 9J ibid. 548-579. 13 s. 16 uas] ibid. 555. 17 quod ait] ibid. 526-547. ,BHSPj 1 patitur BP religione H 3 de sede H medela SP 4 et] et cum P quia (i ex e ? m. 2) B post quia s. I. diu S2 5 iuncta est bis P1, alt. del. P2 6 societate1 P3 8 qufla B3 9 gracile pI, T4 gratilo P3 11 anima] in anima H 12 absimile H, dissimile cett. 13 corporis sed] est corporis sed animae H uas*e (a ? er.) B continentur P 14 domus om. S 15 post est del. & Pif 15. 16 prius uel exp. m. 2, alt. om. S 16 illum H 17 quo P anima B 18 mortalem uideri post animam ponit Heumannus, fort. recte uiderit H 19 explicit Bl, corr. B2 20 tamquam] ***tam (tan ? er., a ex u) P uno om. S 21 iis cdd., his C intereat, S2 22 mortbus (i er.) S interemit. H ut] et S 23 efflatur S 24 continetur P ea] ex H colore H consumpta necesse est membrorum summa quaeque frigescere, quoniam uenae exiliores in extrema corporis porriguntur et extremi ac tenuiores riui deficiente uena fontis arescunt. nec tamen quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum. cum autem praesens anima sensum tribuat corpori et uiuere m efficiat, fieri non potest ut non ipsa per se et uiuat et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et uita. nam quod ait: quodsi inmortalis nostra foret mens, non tam se moriens dissolui conquereretur, sed magis ire foras uestemque relinquere, ut anguis, equidem numquam uidi qui se quereretur in morte dissolui: sed ille fortasse Epicureum aliquem uiderat etiam dum moritur philosophantem ac de sui dissolutione in extremo spiritu disserentem. quomodo sciri potest utrum dissolui se sentiat an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat? nam dum sentit et loqui potest, nondum dissolutus est, ubi dissolutus est, nec sentire iam nec loqui potest: ita queri de dissolutione aut nondum potest aut iam non potest. at enim priusquam dissoluatur, intellegit se dissolutuiri. quid quod AUGTORES 6 brutescit] ibid. 545. 11 ss.] ibid. 612 ss. BHSP] 1 membrOtTum aumma 82 summarquaelq: P3 2 uene (u in ras. ex b) S 3 fontes Bl, corr. B7 arescunt (u in ras. ex a ? m. 2) B 6 decidente BH 7 trahet Bl, corr. B3 rcuml P3 sensum] sensum suum BP 8 non (ante ipsa) s.l.P3 9 et (ante sensusj, exp. m. 3 B «etl (ante uita) B3, et ex ut P 11 immoralis H mens\\' f\\' est distinctio) B 12 moriendi P conquaereretur (\\' add. in B) BHarS 13 irertl B3, sire1 (i ras. ex u ?, t add. m. 1 uel 2), ara1 (a corr., t del. m. post.) S relinquere B\\'5\\'P1, t 8. 1. add. B3P3, inseruit S7 14 et quidem P quaereretur BP3 (ead. m. 3 del. a) im Bl, corr. B3 15 epicurus P 16 sui S, sua cett. 17 dissolui*se (s er.) P se om. S sentiant H an] afCl B 18 extu H 19 sentit- nondum om. P ubi dissolutus est om. SP 20 nec sentire iam] rcw (m. 2) iam nec sentire S quaeri BHaP™ 21 at enim] aut P prius] non prius S 22 intellexit S dissolutum iri HS; cf. ad pag. 23, 4 quicquod BI, corr. B1 uidemus plerosque morientium non dissolui conquerentes, ut ait, sed exire se et proficisci et ambulare testantes idque aut gestu significant aut si adhuc possunt, et uoce pronuntiant? unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere. cetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant disserenti migrare animas de corporibus uetustate ac morte confectis et insinuare se nouis ac recens natis et easdem semper renasci modo in homine modo in pecude modo in bestia modo in uolucre et hac ratione inmortales esse, quod saepe uariorum ac dissimilium corporum domicilia commutent. quae sententia deliri hominis quoniam ridicula et mimo dignior quam scola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, uidetur uereri ne quis id credat. praetereunda sunt igitur nobis ea quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra uerum disputata sunt. Declaraui, ut opinor, animam non esse solubilem: superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur. neque nunc prophetas in testimonium uocabo, quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum dei et ad inmortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant, sed eos potius quibus istos qui respuunt ueritatem credere sit necesse. Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a deo factus, haec intulit: καὶ τὸ αὐτό ἐξ EPITOME 16—627, 9] c. 65, 6. AUCTORES 23] pag. 45b Patrie.; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 31 (pag. 45, 1 Goldb.) et c. 8 (pag. 34, 7). EXPLLATOBES 23] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246). BHSPJ 1 conquaerentes BHar 2 et (ante proficisci) om. B etquae Bl, idqu*e B3 3 si (i add. 9n. 3) B 6 disserenti (i fin. ex e m. 3) P .7 uetiiistate 82 uetustate ac] uetusta P se om. S nobis BH 8 modo in homine om. S hominem Bl (m del. B3) P 9 pecudem P bestiam P uolucrem P inmortalis B1, corr. B7, mortales P 11 diri P1, deliri P3 homines Bl, corr. B* 12 ridiculo H mimo] eo P schola sic P2 seria P 13 debuit (b ex r m. 2) P 14 nobis om. P ,15 ea om. P 16 declararuil B2, declarauit H 18 uocauo Bl, corr. B1 19 sola P1, corr. P3 20 docent H 21 qui om. H ueritati P 22 describens (pr. e ex i) B 23 esse H hanc S xai ro — θνητη̃ς] Caeto ἑκατέρων φύσεων, τῆς τε ἀθανάτου καὶ τῆς θνητῆς, μίαν ἐποίει φύσιν τὴν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν αὐτὸν πὴ μὲν ἀθάνατον, πὴ δὲ θνητὸν ποιήσας, καὶ τοῦτον φέρων ἐν μέσῳ τῆς θείας και ἀθανάτου φύσεως καὶ τῆς θνητῆς καὶ μεταβλητῆς ἵδρυσεν, ἵνα πάντα μὲν ὁρῶν πάντα θαυμάζῃ. sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum conputet, quamuis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae. maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post mortem an dissoluatur, et respondit his uersibus: auto execateron fyseon teste athanatu tcetesth netesj (in ras. m. 2) H auxb om. B, ΔΥΓΟ S ϰαì τό auio interpretandum uidetur et eadem ratione, nisi rectius cum Wachsmuthio pro xat legitur xatot uel xa; xnèt; loci Ps.-Aptilei a denique et itaque incipiunt; interpretatio lat. in BP sic incipit et hoc idem (quidem P) ex utraque natura tam inmortales (mortalis P) quam etiam mortales finunortalis P) unam efficiebat (efficiet P) naturam hominis, ap. Sedulium sic et hoc idem ex utraque natura immortalique et mortali unam faciebat naturam hominis. BHSPJ 1 ЄKATЄΡΩ BSP, eiCATGPQN Sedulius xat] KAV S rijç] SHC B1, corr. B3 ONHTHC S, 0HTHC P 2 μίαν — ποιήσϰς] mian epoti fysisten tuanthropu ton auton pemana thanaton phedeihn et (add. m. 2) onpuesas H CTTOJCI S, ЄΠΟΙЄ Sedulius τὴν] 0HN B, TH SP ANQPQDOV P, ΑΝΘΡΟΠΟΥ Sedulius AVTQN PSedulius r.i;] IIH S MHN P 3 NASANATON S, A0ANATQN P Sedulius πὴ] II B oe] AH SP nOIHCAC S, IIQIHCAC P ϰαì toutov — tSpuoEv] cetuton feron emneso thesthia sceathanatu fyseosce testhne tesce metablete si drysen H, KAHQrrQN ΦΠΡΩΝΗΝΤ AAH- CQSHC ΘΙΙΙΑCΚΑΥ ΑΝΘΑΝΑΤΩΥ ΦΥCΙΙΩCK THCΘΝΙΙΤΙΙC KAIMHTABH THCVAPICH P TOVTQN Sedulius ΦЄPON B 4 MCCQ BS Sedulius τη̃ς ] T€C B 0CIAC S, 0AIC Sedulius AfcANATON B ΦΥCЄOC B xai) h 8 τη̃ — ι̌δρυσε] ΘЄCΑΘΝΗΘΗCΚδΙΜC | TABAЄTЄCΙδΡΥCЄN B 5 MЄTABAHTHC S IAPVCC S, APVCCN Sedulius ι̌να — θαυμάζη] in apania menoron panta thauze H, INAnANeA AAIINQPQN ΙΙΑΝΘΑΩΑΥ- MAZH P pr. aravra edd. alt. AHANI A B edd. 6 ΘΑΥΜΑZΠ B Sedulius, OAVMAZII S interpretatio latina paene eadem in B (in mg. m. 1) et P, dhiersa ap. Sedulium ad loc. Hermet. cf. Struuium, opusc. I 152 se H 7 eoj putet B in] inter S 10 quidem P 12 uerbis BS XVIIII. Lact. 1. 40 Ψυχὴ μὲν μέχρις οὖ δεσμοῖς πρὸς σῶμα κρατεῖται, φθαρτὰ νοοῦσα πάθη θνηταῖς ἀλγηδόσιν εἴκει· ἡνίκα δ᾽ ἀνάλυσιν βροτέην μετὰ σῶμα μαρανθὲν ὡκίστην εὔρηται, ἐς αἰθέρα πᾶσα φορεῖται αἰὲν ἀγήραος οὖσα, μένει δ᾽ εἰς πάμπαν ἀπειρὴς. πρωτόγονος γὰρ τοῦτο Θεοῦ διέταξε πρόνοια. quid? carmina Sibyllina nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant ut a deo de uiuis ac mortuis AUCTORES 1 ss.] cf. G. Wolffium, Porphyrii de philosophia ei oraculis haurienda librorum reliquiae, pag. 177 s. EXPILATORES 1 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246 s.): Apollo dicit (sequuntur graeca). BHSP] 1 TVXIl B οδ] or S KPATIinAl S physcemen metrhisudes moes pros somacratite H, ΨΥΧΗΑΑΗΝ MHXPICΩΥ AHCMQIC IIPQCCQM KPATIinW P, TI XII MGN MCXPIC 01 ΔЄCΜΟΥC ΠΡΟCΩΜΑ KPATIHTAI Sedulius 2 ΦΘΡΤΑ B NO()rCA B, ΝΩΩΥCA P; an voaouo» ? tTAeH ,-, B, nA0N s AATHAOCT S, ΑΑΤΠΔΩCΙ̃ P HIKCI P phar tan usa pathethnetes algedosin eci H, ΦΘЄAPTANO OrPA nAen SNHTAICA APHAOCCI NCIKAI Sedulius 3 8\\' om. Sedulius ὰνάλυσιν Sedulius (sc. ΑΝΑΑΥCIN) et edd., ANAVCIN B, ANAVCIN S; ήνίϰ\\' άνηλυσίην Struuius, opusc. I 154, ήνίϰα δ\\' αύ̀τε λύσιν Wolffius, sed cf. interpretat. lat. huius uersus in BP hanc cum uero humanam solutionem uelocissimam post corruptum corpus inuPllerit, ap. Sedulium hatic cum uero solutionem humanam post corpus corruptum uelocissimam inuenerit βροτέων Daui- sius ad Epitom. LXXI, pag. 236 adn. 1 MAPA0CN Sedulius en gkadan lysin brote enim et a soma maranthen H, HNT KAAANAVCN BPQ0H HN- MIITACQ ΜΑΜΡΑΝΘΠΝ P 4 QKICTCN (sed C del. et corr. m. 1 uel 2) B, QKtCeHN P IIVPHTAI P IIC P, ClC (I tn. recens) Sedulius ΦΩΡЄI- TAI P, ΦΟΡΙΤΑ: Sedulitis ochesten curete. esatherupasa. forita H 5 AfC- PAOC B, ATHPAOC S ouoa] 1\\'CA S ea ingeraosus amenideis pampanatires H, AIIIN ΗΘΓΠ ΡΑΩCQΥCAMH MHAIIICIIAA nANATHIPHC P, €XA- ΓЄPAOC. orCA. MCNCI . tiC nATAMA TIPHO Sedulius 6 ΠΡΩΤΟΤΟΝЄ S, ΠΡΟΤΟΓΟΝΟC Sedulius 0CIA BS Sedulius, Qeou edd., θεω̜̃ Opsopoeus in edit. oraml. metric. (a. 1007) pag. 9; \\'uideri potest singularis Christianis deberi pro θεω̃ν\\' Wolffius, sed cf. interpretat. lat. huitts et antecedentis uersus in BP et ap. Sedulium hanc numquam senescens et manet in aeternum sine poena priniogenita. etenim hoc diuina disposuit prouidentia (prudentiam, sed m del. m. 3? P, prudentia Sedulius) nPOONIA S, nPO- NOVA Sedulius protogonos gar thea dieta aepronoean H, ΠΡΩΤΩΝΩΝΩC ΤΑΡΤΥΤΟΘЄЄIA ΔΙЄΓΞЄ ΠΡΩΝΩΙΑ P interpretatio latina eadem in B (in mg. m.. 1) et P, paene eadem ap. Sedulium 7 ita (i m. 1 uel 2) B esse om. H 8 forH\\' (t er.) P It (i. e. de) *uiuis ex diuinis ut utd. S* indicetur? quorum exempla paulo post inferemus. falsa est ergo Democriti et Epicuri et Dicaearchi de animae dissolutione sententia. qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus cieri ab inferis animas et adesse et praebere se humanis oculis uidendas et loqui et futura praedicere, et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus uincerentur. sed quia non peruieant animae rationem, quae tam suptilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt. quid Aristoxenus, qui negauit omnino ullam esse animam, etiam cum uiuit in corpore? sed sicut in fidibus ex intentione neruorum effici , concordem sonum atque cantum, quem musici harmoniam uocant, ita in corporibus ex conpage uiscerum ac uigore membrorum uim sentiendi exsistere: quo nihil dici delirius potest. uerum ille oculos quidem habuit incolumes, cor tamen caecum, quo uiuere se et habere mentem, qua id ipsum cogitauerat, non uidebat. sed plerisque hoc philosophis accidit, ut putarent omnino non esse quicquid oculis non apparet, cum mentis acies multo clarior debeat esse quam corporis ad ea perspicienda quorum uis ac ratio sentitur potius quam uidetur. Quoniam de immortalitate animae diximus, sequitur ut doceamus quatenus homini et quando tribuatur, ut in hoc quoque prauitatis ac stultitiae suae perspiciant errores qui mortales quosdam decretis placitisque mortalium deos esse EPITOME 21 s.] c. 65, 7. AUCTORES § 9] cf. Cic. Tusc. I 22, 51 et 10,19. BHSPJ 2 dicearchi C 3 qd (i. e. quod) in ras. ex q (i. e. qui) S1 cere mag*o (u er.) H 4 disserei%\\' B, dissere (sic corr. m. 2) S 5 adcsseV (t er., \\' distinctionem add. m. 2), om. et B 8 ratione H 10 nullam S etiam om. S 11 sic (~ i. e. ut m. 3 ?) P ad sicut - effici eqs. cf. pag. 630, 3 ss. ut-gerere 12 so*num (m er.) H musichi Bl, h del. B3 armoniam BS, harmoniam HarPar 13 in] ex P uigore* (m er.) B O 14 existere HSP dici om. P 16 qu*a (i er.) P 18 quicquid] quid (corr. m. 2) P cum] et cum S mentis (i ex e m. 2) P 19 esse debeat H 20 ratio1 (a in ras. et tio add. m. 3) P 21 inmortalitate (imm- B1) B3 diximus animae H 23 \\'suae\\' P2t 24 quosdam] quos P 40* factos opinantur, uel quod artes inuenerant uel quod usum I quarundam frugum docuerant uel quod utilia uitae hominum , prodiderant uel quod inmanes bestias interemerant. quae, merita quam longe ab inmortalitate semota sint, et docuimus in prioribus libris et nunc docebimus, ut appareat solam esse iustitiam quae uitam homini pariat aeternam, et solum deum qui aeternae uitae praemium largiatur. nam illi qui suis meritis inmortales facti esse dicuntur, quia nec iustitia nec ulla in his uera uirtus fuit, non inmortalitatem sibi, sed mortem\\' peccatis ac libidinibus quaesierunt neque caeleste praemium, sed inferna supplicia meruerunt, quae pendent simul cum iis omnibus qui eos coluerunt. cuius iudicii propinquare tempus ostendam, ut et iustis merces digna soluatur et poena merita inpiis inrogetur. Plato et multi alii philosophorum cum ignorarent originem rerum supremumque illut tempus quo mundus esset effectus, multa milia saeculorum fluxisse dixerunt, ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus, secuti fortasse Chaldaeos, qui, ut Cicero tradit in libro de diuinatione primo, quadringenta septuaginta milia annorum monumentis conprehensa se habere delirant: in quo se quia posse argui non putabant, liberum sibi crediderunt esse mentiri. nos autem, quos diuinae litterae ad scientiam ueritatis erudiunt, principium mundi, finemque cognouimus: de quo nunc in fine operis disseremus, quoniam de principio in secundo libro explicauimus. sciant 24 in secundo libro] c. 8 ss. EPITOME 12 s.] c. 65, 7 id — in proximo est. 13-629, 4J c. 65, 8 s. (ab si quis). AUCTORES 18] de diuin. I 19, 36. BHSPj 1 artis B 2 quarundam edd., quarumque f-q; H, -q: P) C; cf. 118,1.18 s. utalia pi, in ras. corr. P2 3 immanis S 4 IreJmota pH 5 librised (d ex t m. 3, sic) B 7 pr. qui* (a er.) SP alt. qui] quibus Bl, quisu\\'i\\'s B3 8 iustitiam P1, m del. P3 10 ac] et H caelestem P\\', m del. P3 11 iis cdd., his C 13 mercetSj Plt 15 suppremumque sic P 16 scfJtorum S2 fluxisse (] ex r ? m. 2) B 17 chaldeos C 18 tradidit H quadrungjenta S1T, quadringinta P, quadringentorum B, quadragintorum H 19 supra milium uox 7 fere litterarum erasa, B 20 argui posse H 22 principium* (i ? er.) B igitur philosophi qui ab exordio mundi saeculorum milia enumerant, nondum sextum millesimum annum esse conclusum. quo numero expleto consummationem fieri necesse est et humanarum rerum statum in melius reformari: cuius rei argumentum prius enarrandum est, quo ratio eluceat. Mundum deus et hoc rerum naturae admirabile opus, sicut arcanis sacrae scripturae continetur, sex dierum spatio consummauit diemque septimum, quo ab operibus suis requieuerat, sanxit. hic est autem dies sabbati, qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, unde septenarius numerus legitimus ac plenus est. nam et dies septem sunt quibus per uicem reuolutis orbes conficiuntur annorum et septem stellae quae non occidunt et septem sidera quae uocantur errantia, quorum dispares cursus et inaequabiles motus rerum ac temporum uarietates efficere creduntur. ergo quoniam sex diebus cuncta dei opera perfecta sunt, per saecula sex id est annorum sex milia manere in hoc statu mundum necesse est. dies enim magnus dei mille annorum circulo terminatur, sicut indicat propheta, qui dicit: ante oculos tuos, domine, mille anni tamquam dies unus. et sicut deus sex illos dies in tantis rebus fabricandis laborauit, ita et religio eius et ueritas in his sex milibus annorum laboret necesse est, malitia praeualente atque dominante. et rursus quoniam perfectis operibus requieuit die septimo eumque benedixit, necesse est ut in fine sexti millesimi anni malitia omnis aboleatur e terra et regnet per annos mille iustitia sitque tranquillitas et requies EPITOME 24-630, 2] c. 65, 9. AUCTORES § 8 ss.] cf. Iren. c. omn. haer. V 28, 3; 33, 2, et ad totam hanc partem libri Irenaeum V 28-36. 10 (septenarius numerus) ss.] cf. Gell. III 10 (ex Varronis hebdomad. lib. I). 19] Ps. 89 (90), 4. BHSP] 2 milensimum (exp. m. 2 ?) P 3 consum*ationem (m exters.) B 4 statim pi, corr. P3 5 quo SP, ut BH edd.; cf. pa.g. 103,2 6 admarabile P 7 diebus H 9 autem est H hebreorum C #11 et om. H 12 orbes] styrpes P 14 quarum H motos Bac, corr. m. 1 uel 2 16 opera] opera quae uera H 20 sicut] ut S deus om. H 21 fabricaedis H laboranditSj S11 et om. S eius om. P 25 milesimi P e B, de H, ae S, a P; cf. pag. 632, 18 a laboribus quos mundus iam diu perfert. uerum quatenus id eueniat, ordine suo explicabo. saepe diximus minora et exigua magnorum figuras et praemonstrationes esse, ut hunc diem nostrum, qui ortu solis occasuque finitur, diei magni speciem gerere, quem circuitus annorum mille determinat. eodem modo etiam figuratio terreni hominis caelestis populi praeferebat in posterum fictionem. nam sicut perfectis omnibus quae in usum hominis molitus est deus ipsum hominem sexto die ultimum fecit eumque induxit in hunc mundum tamquam in domum iam diligenter instructam, ita nunc sexto die magno uerus homo uerbo dei fingitur, id est sanctus populus doctrina et praeceptis dei ad iustitiam figuratur. et sicut tunc mortalis atque inperfectus e terra fictus est, ut mille annis in hoc mundo uiueret, ita nunc ex hoc terrestri saeculo perfectus homo fingitur, ut uiuificatus a deo in hoc eodem mundo per annos mille dominetur. quomodo autem consummatio futura sit et qualis exitus humanis rebus inpendeat, si quis diuinas litteras fuerit scrutatus, inueniet. sed et saecularium prophetarum congruentes cum caelestibus uoces finem rerum et occasum post breue tempus adnuntiant describentes quasi fatigati et dilabentis mundi ultimam senectutem. quae uero a prophetis et uatibus futura esse dicantur, priusquam superueniat extrema illa conclusio, collecta ex omnibus et coaceruata subnectam. EPITOME 16—24] c. 66, 1 (- dicuntur).Į AUCTORES § 16 (muudi ultimam seuectutem)] cf. Lucr. II 1144 ss.; Ps.-Apul. Asclep. c. 25 s. (pag. 48, 18 Goldb., cf. 23: senectus ueniet mundi; quem locum Lact. Epit. 66, 6 significare uidetur). pessus est BHSPj 1 loboribus P1, laboribus P3 perfert] perfectus (corr. 2) S 2 uoniiit H 3 ut] et S edd.; ad ut-gerere cf. pag. 627, 11 sicuteffici eqs. 4 diei (alt. i add. m. 2) S, diem P1 6 figurati, sed ti del. m. 3 P 7 quae ferebat B sicuti H profectis P1, per*fectis P3 8 homini\\'s\\' H2 17 i|pendeat B 19 uoce* (s er.) S fines SP 20 *occasum (h er.) P discribeutes B 21 dislabentis (alt. i ex e m. 2) B, dilabentes S1, in ras. corr. S2f 22 post et s. I. a B 23 coacerbata JB1 (corr. B2) H, coaueruata Sl, part. ras. corr. 82 24 subnectat Bl, corr. B2 Est in arcanis sanctarum litterarum transcendisse in Aegyptum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione. cuius posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem creuissent et graui atque intolerando seruitutis iugo premerentur, percussit Aegyptum deus insanabili plaga et populum suum liberauit traductum medio mari, cum discissis fluctibus et in utramque partem dimotis per siccum populus graderetur. conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi coeunte in statum suum pelago cum omnibus copiis interceptus est. quod facinus tam clarum tamque mirabile quamuis ad praesens uirtutem dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura maioris rei fuit, quam deus idem in extrema temporum consummatione facturus est: liberabit enim plebem suam de graui seruitute mundi. sed quoniam tunc una plebs dei et aput unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est, nunc autem quia populus dei ex omnibus linguis congregatus aput omnes gentes commoratur et ab his dominantibus premitur, necesse est uniuersas nationes id est orbem totum caelestibus plagis uerberari, ut iustus et cultor dei populus liberetur. et sicut tunc signa facta sunt quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus uniuersis gentibus intellegatur. propinquante igitur huius saeculi termino humanarum rerum statum commutari necesse est et in deterius nequitia inualescente prolabi, ut iam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum creuit, in illius tamen insanabilis mali conparatione felicia et prope aurea possint iudicari. EPITOME 23-632, 15] c. 66, 1 s. BHSPj 2 hebreorum C 3 cognationem P1, m del. P3 cuius] cius S7, eius corr. 82 5 graui* (a ? er.) P 8 popł∗s (i er.) S 12 presignificatio (e ex a m. 2, stipra e littera erasa) B, praesiguiifcatione H 13 idejninj B1 14 liberauit B1HS1P1, CQrr. BaS2P3 113 persussa H 20 tunc] cum B1, corr. B3, tum H; cf. 15 21 aegypti BS 23 gentibus (g ex c In. 2) H 21 terminum Bl, corr. B2 25 cojmutari B et om. H 26 iam] etiam S 28 mali* (s er.) H conparatione B, compaiciatione S2 felicia et pro- renouauit B3 -sent (sic) iudica- renouauxt B3 ita enim iustitia rarescet, ita inpietas et auaritia et cupiditas et libido crebrescet, ut si qui forte tum fuerint boni, praedae sint sceleratis ac diuexentur undique ab iniustis, soli autem mali opulenti sint, boni uero in omnibus contumeliis atque in egestate iactentur. confundetur omne ius et leges interibunt. nihil quisquam tunc habebit nisi aut quaesitum aut defensum manu, audacia et uis omnia possidebunt. non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non ueritas erit atque ita neque securitas neque regimen neque requies a malis ulla. omnis enim terra tumultuabitur, frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se inuicem obpugnabunt: ciuitates inter se finitimae proeliabuntur et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas et sanguine uelut flumine operietur. tum peragrabit gladius orbem metens omnia et tamquam messem cuncta prosternens. cuius uastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis — horret animus dicere, sed dicam, quia futurum est — tolletur e terra et inperium in Asiam reuertetur ac rursus oriens dominabitur atque occidens seruiet. nec mirum cuiquam debet uideri, si regnum tanta mole fundatum ac tamdiu per tot et tales uiros auctum, tantis denique opibus confirmatum aliquando tamen conruet. nihil est enim humanis uiribus laboratum quod non humanis aeque uiribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium. sic et alia AUCTORES 12 ss. prima omnium Aegyptus] cf. Orae. Sibyll. V 54 ss. (-pwTov). 77-85. 180. 14 s. gladius] cf. ibid. III 316 s. 15-19] cf. ibid. 350-355. 22-24] cf. supra c. 11, 5. BHSP] 1 -stitia remxuiuit B3 rarescit BHP1, corr. P3 ita] et P \\'im\\'pietas P2 auar- rcnouauit B3 2 crebrescit BPI, corr. P3, crebescent S 3 sceleratis sint S diu uexeutur HS 4 isiut S5 *boni P v 5 confundetur (e ex a m. 2) H, coufundet* (v i. e. ur add. m. 2) S 6 nisi aut quaesitumJ aut uisi malo quaesitum P, sed cf. Epit. 66, 1 nemodefensum 7 ui H possirdelbuut H2 fidis B 11 erWtft P3 obpugnabaut P1, corr. P3 ciuitates (e ex i m. 3) P 12 primral H2 14 peragrauit Bl, corr. B2 gladius] clades S gladiuis,*orbem P 15 cunctu H 16 haec] haec enim H 18 e B, de H, e S, *e (a er.) P; cf. pag. 629, 25 asia B reuertitur H 20 ifjundatum P3 21 retl P2 22 est enim BS, dubitanter recepi, est HP 23 aeque om. H 24 sic (i. e. -cut) et S prius regna cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. nam et Aegyptios et Persas et Graecos et Assyrios proditum est regimen habuisse terrarum: quibus omnibus destructis ad Romanos quoque rerum summa peruenit. qui quanto ceteris omnibus regnis magnitudine antistant, tanto maiore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam quae sunt ceteris altiora. non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. primam enim dixit infantiam sub rege Romulo fuisse, a quo et genita et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub ceteris regibus, a quibus et aucta sit et disciplinis pluribus institutisque formata; at uero Tarquinio regnante cum iam quasi adulta esse coepisset, seruitium non tulisse et reiecto superbae dominationis iugo maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adulescentia eius fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis uiribus coepisse iuuenescere. sublata enim Carthagine, quae tam diu aemula imperii fuit, manus AUCTORES 2-4] cf. Orac. Sibyll. III 159—161; VIII 6 ss. § 14- 16] cf.frg.99 et adnot. Haasii, qui Lactantium Seuecam patrem significare existimat, quae sententia est etiam Mai ad Cic. de rep. II11, 21 (ed. Stuttg. 1822, pag. 149 adn. 2), Jahnii in praef. edit. Flori pag. XXXVIII ss., Rossbachii, de Senecae philos. librorum recensione et emendatione (a. 1888) pag. 164 ss., cf. Addenda. nostra ad pag. 61, 3—7 et \\'Auctores\\' ad I 22, 1-4; Aunaei Flori (cf. I § 4-8), non Annaei Senecae, cum Lact. nomina confuderit, locum esse uolunt cum Salmasio in edit. Flori a. 1609, not. et castigat. pag. 12, Spengelius, Abhandl. der philos.-philol. Classe der bltir. Akad. der Wissensch., uol. IX, part. 2 (a. 1861), pag. 317 ss., et Ungerus, Philol. XLIII 438 ss.; Senecam philosophum, qua in opinione fuerunt priores quidam uiri docti, uelut Vossius de histor. lat. I c. 30 (ed. Amstelod. 1699, pag. 52), Fabricius, Biblioth. lat. uol. II pag. 439 ed. 1773, alii (cf. Buenemannum), retinet Westerburgius, Mus. Rheu. XXXVII 47 s. — cf. Ammian. Marcell. XIV 6, 4. § 15] aut Seneca aut Lactantius Sallust. Cat. c. 10 (maxime § 1) sequitur. BHSP] 2 et (ante Aegyptios) om. H et grecos et persas H adsyrios ln, corr. P3 3 terra\\'rũ P1? distructis B 5 regni P magni- tudinis S 6 labsu B 7 iscite H urbes (e ex i) B 8 in] per edd. aetatis B\\', corr. B2 10 ducata P pueritia S 12 ad B cum iam quasi] cum iam quasi cum S 13 seruitium non tulisse in mg. H2 17 iuueniscere (alt. i ex e) P3 18 etenim S tandiu S suas in totum orbem terra marique porrexit, donec regibus cunctis et nationibus imperio subiugatis cum iam bellorum materia deficeret, uiribus suis male uteretur, quibus se ipsa confecit. haec fuit prima eius senectus, cum bellis laeerata ciuilibus atque intestino malo pressa rursus ad regimen singularis imperii reccidit quasi ad alteram infantiam reuoluta. amissa enim libertate, quam Bruto duce et auctore defenderat, ita consenuit, tamquam sustentare se ipsa non ualeret, nisi adminiculo regentium niteretur. quodsi haec ita sunt, quid restat nisi ut sequatur interitus senectutem? et id futurum breui contiones prophetarum denuntiant sub ambage aliorum nominum, ne facile quis intellegat. Sibyllae tamen aperte interituram esse Romam locuntur et quidem iudicio dei, quod nomen eius habuerit inuisum et inimica iustitiae alumnum ueritatis populum trucidarit. Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, a quo amnis nomen accepit qui nunc Hydaspes dicitur, admirabile somnium sub interpretatione uaticinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum multo ante praefatus est quam illa Troiana gens conderetur. AUCTORES 13 ss. Romam] cf. Orac. Sibyll. VIII 9-159. 165 (III 364). 171-173. § 19 Hystaspes] cf. Hilgenfeldium, Nouum Testament. extra canonem receptum, fascic. IV ed. alt. (1884) pag. 64, et locos ab eo adlatos. EXPILATORES 15-17] Isidor. orig. XIII 21, 12. BHSPj 1 terrae ImarJique P 3 uterentur H 4 haec] et haec (ae ex a m. 3) P lacerata> PJ 5 cibilibus H intestino ras. ex in testimonio S rursu S 6 recidit S ad alteram] adulteram H 7 duce B2 8 ipsam H 9 recentium S uteretur S 10 resta*t (n er.) S interitursl P3 senec*tute (in ras. et s. 1. m. 2) P 11 declarant SP post ambage 2 uel 3 litt. eras., quarum extrema m ?, B 12 ne om. P apert*e V (a er.) B 13 locuntur B, loquuntur HP, loquantur (corr. m. 2) S 14 numen Bl, corr. B3 15 histaspes Bae, corr. m. 1 uel 2, histaspex H, 4 hydaspes S, hystaspes (corr. m. 3) P 16 fuit H, fuerit BP, fuerat S 17 amnis (quoque) edd. hysdaspes B Isidor., chydaspes H admirabilis omnium HP 18 uaticinantis (tcrt. i ex e m. 3) P 19 sublatuiri B, r sublatuiLri P, sublatum iri HS; cf. ad pag. 23, 4 20 precatus H Quomodo autem id futurum sit, ne quis incredibile arbitretur, ostendam. in primis multiplicabitur regnum et summa rerum potestas per plurimos dissipata et concisa minuetur. tum discordiae ciuiles in perpetuum serentur nec ulla requies bellis exitialibus erit, donec reges decem pariter existant, qui orbem terrae non ad regendum, sed ad consumendum partiantur. hi exercitibus III mensum auctis et agrorum cuius destitutis. quod est principium euersionis et cladis. disperdent omnia et comminuent et uorabunt. tum repente aduersus eos hostis potentissimus ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, qui tribus ex eo numero deletis qui tunc Asiam obtinebunt, adsumetur in societatem a ceteris ac princeps omnium constituetur. hic insustentabili dominatione uexabit orbem, diuina et humana miscebit, infanda dictu et exsecrabilia molietur, noua consilia in pectore suo uolutabit, ut proprium sibi constituat imperium, leges commutet et suas sanciat, contaminabit diripiet spoliabit occidet: denique inmutato nomine atque imperii sede translata confusio ac perturbatio humani generis consequetur. tum uero detestabile atque abominandum tempus existet, quo nulli hominum sit uita iucunda. eruentur funditus ciuitates atque interibunt non modo ferro atque igni, uerum etiam terrae motibus adsiduis et eluuie aquarum et morbis frequentibus et fame crebra. aer enim uitiabitur et corruptus EPITOME 2-20] c. 66, 3 s. 20—636, 8] c. 66, 4. AUCTORES 2-20] cf. Dan. 7, 2 ss. 7. 8. 17. 23—25. § 5-12] cf. Apocal. c. 6 et \\'Hippolyti\\' libellum περì τη̌ς συντελείας tou ϰόσμου c. 8, in quo nonnulla traduntur ex eodem ut uid. quo Lactantiana c. 16 ss. fonte deriuata. 23—636, 4] cf. Orac. Sibyll. VIII 178-181. y BHSPJ 3 minuetur] minuetur regno (corr. m. 2) H 6 non—consumendum] non regendum P 7 hii* Cn er.) B coactis S agris cultoribus Heumannus; cf. Buenemannum 8 distitutis Bl, corr. B1 9 et (ante comminuent) om. P malim deuorabunt cum Epit. 66, 3 aduersu S 10 plagae (g ex c m. 2) P 11 quitribus P3 tun*c (i er.) B 12 societate S 13 hi*c (n er.) S 14 dictu et] dicta et H, dicet P 15 uolu*tabit (p er.) S 16 leges (alt. e ex i m. 3) P commutabit et suas sanciet H edd.: cf. Epit. 66, 3 et om. S 17 rdiripietl H2 spoliauit S 18 sedretlranslata H2 19 consequitur S 20 euertentur H 22 motis S diluuio P ac pestilens fiet modo inportunis imbribus modo inutili siccitate, nunc frigoribus nunc aestibus nimiis, nec terra homini dabit fructum: non seges quicquam, non arbor, non uitis feret, sed cum in flore spem maximam dederint, in fruge decipient. fontes quoque cum fluminibus arescent, ut ne potus quidem suppetat, et aquae in sanguinem aut amaritudinem mutabuntur. propter haec deficient et m terra quadrupedes et m aere uolucres et in mari pisces. prodigia quoque in caelo mirabilia mentes hominum maximo terrore confundent, et crines cometarum et solis tenebrae et color lunae et cadentium siderum lapsus. nec tamen haec usitato modo fient, sed existent subito ignota et inuisa oculis astra. sol in perpetuum fuscabitur, ut uix inter noctem diemque discernat, luna iam non tribus deficiet horis, sed perpetuo sanguine offusa meatus extraordinarios peraget, ut non sit homini promptum aut siderum cursus aut rationem temporum agnoscere: fiet enim uel aestas in hieme uel hiemps in aestate. tunc annus breuiabitur et mensis minuetur et dies in angustum coartabitur, stellae uero creberrimae cadent, ut caelum omne caecum sine ullis luminibus appareat. montes quoque altissimi decident et planis aequabuntur, mare innauigabile constituetur. ac ne quid malis hominum terraeque desit, audietur e caelo tuba: quod hoc modo Sibylla denuntiat: EPITOME 8-20] c. 66, 5 s. AUCTORES 7 s.] cf. Orac. Sibyll. VIII 342-344. 9—11] cf. ibid. 190—194. 341; Matth. 24, 29. 15-17] cf. ibid. VIII 214 s. 18 s. (stellae)] cf. ad 9-11 et Orac. Sibyll. V 531; VIII 204. 20 s.] cf. ibid. VIII 234-237. u BHSPJ 1 fiet et H 4 rspeml B2 frigem (u m. 2 ?) P 6 a*quae (t ? er.) B aut in amaritudinem HP 7 et (ante in terra) om. H 9 mentcs1 P2 et del. Heumannus fines H 12 rinluisa PJ 13 discernsktj H7; discernatur edd. 14 oris H obfusa H 15 siderium H 16 uf (i. e. uel) S, uera BPl (uel* P2), uerae H 17 hiems S 18 diem H In1 P3 creberrimae S, creberrime cett.; cf. Epit. 66, 5 stellae omnes de- cident 19 cadunt S caelo P1, corr. P2 omne|cecum S\\', omne obi cecetum S2 20 appareret sac, corr. m. 1 ? 21 quis H 22 audiebatur (exp. m. 2) P e B, de H (recte ? cf. ούρανόθεν pag. 637, 1, sed etiam pag. 629, 25), § S, ae P tu*ba (r er.) H 23 adnuntiat H σάλπιγξ οὐρανόθεν φωνὴν πολύθρηνον ἀφήσει. itaque trepidabunt omnes et ad luctuosum illum sonitum contremescent. tum uero per iram dei aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint, saeuiet ferrum ignis fames morbus, et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non ueniet. ne nox quidem requiem timori dabit nec ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac uigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et uiuos plangent. his et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra et erit deformatus orbis atque desertus: quod in carminibus Sibyllinis ita dicitur: § 12. 13] hoc loco Lactantium quod IV 26, 42 \\'in nouissimo libro\\' se docturum esse ostenderat, \\'quomodo uel in qua plaga tuti omnes sint futuri qui signum hoc ueri et diuini sanguinis in summo corporis sui notauerint\\', exponere uoluisse conicio conlatis uerbis \\'aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint\\' (supra 3) et \\'tertia quae fuerit probata\\' (pag. 638, 5) ex progressu et carminis Sibyllini lib. VIII per totum hunc locum a Lactantio adhibiti, cuius uersibus 244—247 illud signum commemoratur, et Apocalypsis, cuius c. 7, 2-8 (cf. 14, 1-5 et supra ad c. 16, 5-11) simile argumentum continetur. — cf. \\'Hippolyt.\\' ibid. c. 28 fVeI μή τις TOV τίμιον OTaupOV ποιήση EV TU) μετώπω̡ TTJ δεξια̌ αύτου̃ χειρί. EPITOME 3-638, 5J c. 66, 7. AUCTORES 1] Orac. SibyU. VIII 239. 4-10] cf. ibid. 352- 356. 350 s.; II 306-311; cf. \\'Hippolyt.\\' ibid. c. 27; 33 (xai τη̃ς ήμέρα; ota- ϕαυσϰούσης XTX., cf. supra 6: ne nox quidem eqs.). 6] cf. Apocal. 9, 6. EXPILATOBES 1] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247). BHSP] 1 CAAITIS B, CAAIJirE S, CΑΑΠΙΝΞ P, CAAIII .ЄΞ Sedulius ΟΥΡΑΝΟΘЄ S, OVFANQHH P; ούρανόθεν cum Lad. codd. Sibyll. HMQV, S1 oupavoOev rell. ΦΩΝЄN B ITOePIINON B, nOAiePHNON S, no- AVePHNQN P APHBEI S, APHCtP P SalpitI (n er.) uathen fone polithronafesi H interpretatio latina in B (in mg. m. 1), alia in P, alia ap. Sedulium 2 lurctuosum (c m. 3?) P 3 aduersum S 4 adgnouerunt B fames (e ex i m. 3) P 5 *orabunt, (i ? er.) ad deum P 6 nueniet (i. e. non ) ex inueniet S2 nec S 7 dabit timori S 8 macerauit Bl, corr. B3 9 gemunt P1, corr. P3 stridunt B mortui sed H 10 iis B, hiis P plurimis Heumannus sollicitudo SPar 11 formatus S ἔσται ϰόσμος ἄϰοσμος ἀπολλμένων άνθρώπων. ita enim conficietur humanum genus, ut uix decima pars hominum relinquatur, et unde mille processerant, uix prodient centum. de cultoribus etiam dei duae partes interibunt et tertia quae fuerit probata remanebit. Sed planius quomodo id eueniat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conuertat homines ad dei agnitionem, et accipiet potestatem mirabilia faciendi. ubicumque homines non audierint eum, claudet caelum et abstinebit imbres, aquam conuertet in sanguinem et cruciabit illos siti ac fame, et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore eius atque conburet illum. his prodigiis ac uirtutibus conuertet multos ad dei cultum. peractisque operibus ipsius alter rex orietur e Syria malo spiritu genitus, euersor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat. hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum. rex uero ille EPITOME 6 s. 13—16] c. 66, 7 inter haec - interimet. 19- 639,13] c. 66, 8 s. AUCTORES 1] Or. Sibyll. VII 123. § 14] cf. ibid. III 544; Apocal. 9, 15. 18. c. 17, § 1-3] cf. Apocal. 11, 3. 5-9. 11. § 4-8] cf. Apocal. 13,4—8 (11, 2). 12-17; II Thess. 2,3 s.; \\'Hippolyt.\\' ibid. c. 26; 28. EXPILATORES 1] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BHSPJ 1 NHCGTAI S, ECT6 (AI m. post.) Sedulius AKOCMQC P ΑΙΤΟΑΑΥΜЄΝΩΝ B, AnOMVMGNQN (ADU- P) SP ΑΝΘΡΩΙΤΩΝ B, ΑΝΘΡΩ∗∗∗ΠΩΝ (nB: ut uid. er.) P ecthycosmo sacosmos apollyme non anthropon H interpretatio latina paene eadem in B (in mg. m. 1) et P, similis ap. Sedulium 5 fuerint, sed n del. S, fuerint P 6 quod modo H idueniat (d ex u ?) P immiit,ente sic H* 9 audierint (alt. i ras. ex u) P 10 claudat H, cludet SP imbres (s in ras. ex m m. 1 ?) P conuertit Btpl, corr. B2p2\\' sanguine B 11 cruciauit B fame (a s. I. er.) B 12 amburet B, ambueret P; cf. ad c. 21, 6 amburentur 13 h*is (i er.) H atque H 14 de H, ex P spiritum gentib; H2 16 mali del. Hemoonnus, sed cf. Buenemannum 18 reuiuiscet, BP9, reuiuescet HSP1 inspectantibus (exp. m. 3) B, spectatibus sic H taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit deum, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat signa et prodigia, quibus uisis inretiat homines, ut adorent eum. iubebit ignem descendere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapientium plurimi adlicientur ab eo. tunc eruere templum dei conabitur et iustum populum persequetur et erit pressura et contritio qualis numquam fuit a principio mundi. quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tamquam pecudes, qui autem recusauerint notam eius, aut in montes fugient aut conprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur. idem iustos homines obuoluet libris prophetarum atque ita cremabit. et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus. id erit tempus quo iustitia proicietur et innocentia odio erit, quo mali bonos hostiliter praedabuntur. non lex aut ordo aut militiae disciplina seruabitur, non canos quisquam reuerebitur, non officium pietatis adgnoscet, non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra iura naturae. ita quasi uno com- munique latrocinio terra uniuersa uastabitur. cum naec iacta EPITOME 13-15] c. 66, 8 tunc - persequetur. 21-640, 9] c. 66, 9 s. AUCTORES 8 s.] cf. Matth. 24, 21. § 9] cf. \\'Hippolyt.\\' ibid. c. 7: sto πάντες zw tofto θελήματι ὲμπεριπατήσουσι — πρεσβυτέρου πολιὰν ούδείς αίδε- σθήσεται xat νεωυέρου xiXXof οὐϰδεìς οίϰτειρήσεται xtX. § 10 s.] cf. \\'Hippolyt\\'. ibid. c. 32. BHSPj 1 tweterrimus B3 et ipse] sc. propheta propheta (y m. 3) P et om. S 2 uocari BP post deum add. et edd. saeculi B*, secolrque1 B3, caeli P; cf. Epit. 66, 8 3 pr. et om. H alt. et] ac SP 4 hom*nes (i er.) sic P 5 e caelo H post imaginem fort. quam posuerit uel simile excidit, cf. Epit. 66, 8 G uerbo sub H 7 eruCre1 B2, euertere H 8 praesura HPac 9 a principio] ab initio H 10 atque accesserint om. H 11 nota H 13 obuoluet e̤t̤ (puncta sub et erasa) P libris (sic corr. m. 3) P 14 ita om. P cremauit B1, corr. B* 15 erit id*** (erit er.) H 17 malitiae H 18 pietatis B1, ipietatis P 19 confundebuntur S omnia om. P 21 uniuersaque H facta erunt] factae sunt H, ita erunt P erunt, tum iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis et fugient in solitudines. quo audito inpius inflammatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat. illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnesque inpios ferro ignique disperdat. Haec ita futura esse cum prophetae omnes ex dei 10 spiritu tum etiam uates ex instinctu daemonum cecinerunt. Hystaspes enim, quem superius nominaui, descripta iniquitate saeculi huius extremi pios ac fideles a nocentibus segregatos ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad caelum manus et inploraturos fidem Iouis: Iouem respecturum ad terram et auditurum uoces hominum atque inpios extincturum. quae omnia uera sunt praeter unum, quod Iouem dixit illa facturum quae deus faciet. sed et illut non sine daemonum fraude subtractum, missuiri a patre tunc filium dei, qui deletis omnibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimulauit. in eo enim libro qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus EPITOME 10 s.] c. GG, 1; 68, 1. 12 Hystaspes] c. 68, 1. 20 Hermes] c. 68, 1; cf. c. 66, 6. AUCTORES 2 (solitudines). 4 (montemjj ct. iiebr. 11, 3»; Matth. 24, 16 (Apocal. 6, 15 ?). 7 s.] cf. ad c. 19. 12 Hystaspes-nominauij cf. supra ad c. 15, 19. BHSPJ 1 tunc HS se***gregabunt (con er.) H 2 inpius rex edd., sed cf. c. 19, 5; Epit. 66, 8 inflammabitur H 3 amotis H 5 atque obsessos undique B, undique atque obsessos om. H 6 dm ras. ex dnni P 7 de] a B 8 eos om. P ferro* (o er.) P 11 tunc H ins ex instinctu] instinctu* (m er.) H, extinctu (corr. m. 3) P daemon∗um a \\' (i er.) H 12 hydaspes S, hystaspes (corr. m. 3) P 13 extremi \\'om. P v arcl P3f segregatos] se gratos B 15 ilploraturos B, imploratos (a i. e. ur in ras. tit. 2) S respecturu (~ m. 3) B 18 efecit ut uid. 1, ∗fąciet P3 19 subtractum est BP missurilri B, missum iri cett.; cf. ad pag. 23, 4 21 dissimilauit par Xoyos τέλειος edd. conl. IV 6, 4, TGAIOC B, te AGIOC H, TЄΑΟΓΟC telius S, telios P 22 enumerationCm1 B3 subiecit haec: ἐπὰν δὴ ταῦτα γένηται, ὦ Ἀσκλήπιε. τότε ὁ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεὸς καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἑνὸς θεοῦ δημιουργὸς ἐπιβλέψας τοῖς γενομένοις καὶ τὴν ἑαυτοῦ βούλησιν τοῦτ\\' ἔστιν τὸ ἀγαθὸν ἀντερείσας τῆ ἀταξίᾳ καὶ ἀνακαλεσάμενος τὴν πλάνην καὶ τὴν κακίαν ἐκκαθαρας AUCTORES 1] pag. 51a Patricius; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 26 (pag. 48, 24 Goldb.): cum haec cuncta contigerint, o Asclepi, tunc ille dominus et pater deus primipoteus et unius gubernator dei intuens in mores factaque [uoluntaria, del. Bernui/sius], uoluntate sua, quae est dei benignitas, uitiis resistens et corruptelae omnium, errorem reuocans, malignitatem omnem uel inluuione diluens uel igne consumens uel morbis pestilentibus iisque per diuersa loca dispersis finiens, ad antiquam faciem mundum reuocabit. EXPILATORES 1] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247). BHSPj 1 ad loco Hermetis cf. Bernaysium, opusc. I 334 ὲπὰν— \\'Ασϰληπιέ] ЄΙΤΑΝΔЄΤΑΥΓΑΓЄNЄTЄΩΑC KAIIIIIC B, om. H, ЄΠΑΝΑΙΙΤΑΥΓΑ TGNTAI ΩΑCΚΑΙΙΙΠΙЄ S, ЄΠΑΝΔΗΤΑΥ TAHINftAI ΩΑCΚΑΗΠΙЄ P, CnAS ΔЄΤΑΥΓΑΓЄΝΗΤΑΥΩΑCΚΑΠΙΠЄ Sedulius post rauxa add. wsc edd. 1-3 τότε—δημιουργός] TOTЄΩΚΥΡΙΟCΚΑΙΠΑΤΗΡΚΑΙΘΟCΚΑΙΤΟΥΠ POTOV- KAIЄNNOCΘЄΟΥΑΗΜΙΟΥΡΓΟC B, 0 syrios cepar cetheos cetu protu caenostheu. demiurgos (initio ToTe om.) H, TOTCOKCKAI ΠΑΤΗΡΗΧΙΘЄOCKAI ΤΟΥΠΡΩΓΥΚΑΙЄNOCΘΥ ΔΡΜΙΟΥΡΓΟC S, ΤΩΘΗΟΚΩΚΑΙ nAOHPKAV ΘΗC- KAI TUf* (P er.) PQTOV KAIHNOCΘΥ AHMIQVPTQC P, TOTCOKVPIOC KAinATHP ΚΑΙΘЄOCΚΑΙΤΟΥΠΡΩΤΟΥΚΑΙЄNOCΘЄΥΔΗΜΙΟΥΡΓΟC Sedulius 2 XOJ πρώτον ϰαì ένός] TOU πρωτογενούς Dauisius ad Epit. c. LXXIII adn. 6 (pag. 243), sed cf. Ps.-Apul. deus primipotens et unius gubernator dei et Bernaysii ibid. adnot. ad uers.68 3 ὲπιβλέψας — βούλησιν] CIII- BAC\\'YAC TOICΓЄNOMЄΝΟΥCΚΑΙΓЄNЄΑΥΤΟΥΒΟΥΑΗCIN B, epiblepstoes ginomenes ceten erutu bulesin H, ЄIIIBAЄΨΑC TOlCT€INO MЄNOICKAI THNЄΑΥΓΟΥ BOVAHCIN S, ЄIIIBAЄΨΑC TQICrillNQ ΜΗΝΩΙCKAI ΘΗΝΙΙ- ΑΥΘΩΥ BQVAIICVN P, ЄIIIBAЄΨΑCTOIC ΙΥΙΝΟΜЄNOICKAITЄNЄΑΥΤΟΥ- BOVAHCIN Sedulius, 4 τούτ\\' — άταξία] ΤΟΥΓЄTIN TOArAeONANT£PI- CACTII ATAEIA B, tutes tinto agathon antherisas teataxia H, TOfTCCTIN ΤΟΑΤΑΘΟΝΑΝΤЄPЄICAC THTAEIA S, eareHCTIN TOAeAeON ANeIlPIII- CAC THATAZIAI P, ∗∗∗∗ΤΟΥΤЄCΤΙΝΤΟΝΑΓΑΘΩΝ ANTCPICACTHATAEIA Sedulius TOUT1 ξστιν TO ayaOov glossema uidetur Struuio, opusc. I 157, interpretationem lat. in cod. Regiomontano desideranti, sed est interpretatio in BP 4. 5 ϰαί — έϰϰαθάρας] KAIANAKAAЄCAMЄ NOCΘΠΑΑΝΙΙΝΚΑΙ TЄNKA KЄIANЄΚΚΑΘΡΑC B, caeana calesamene nosten osten planen ceten sasian ecatharas H, KAIANAKAI ANKAACIAMNOCTHN HAANIINKAITINKA- KIAN ЄΚΚΑΘΑΡΑC S, KAI ANAKAAIICA MHNQC 0HN HAANHNKAV ellN- IVllII. tact. 1. 41 πὴ μὲν ὕδατι πολλῷ κατακλύσας, πὴ δὲ πυρὶ ὀξυτάτῳ διακαύσας, ἑνίοτε δὲ πολέμοις καὶ λοιμοῖς ἐκπαίσας, ἤγαγεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀποκατέστησεν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον. Sibyllae quoque non aliter fore ostendunt quam ut dei filius a summo patre mittatur, qui et iustos liberet de manibus inpiorum et iniustos cum tyrannis saeuientibus deleat. e quibus una sic tradit: EPITOME 3 Sibyllae] c. 68, 1. KAKIAN CKKAHAPAC P, KAI ANAKAAIICAMЄNOCTЄΝΠΑΑΝΗΝΚΑΙΤΗΝΚΑ- KIANЄΚΚΑΘΑΡΑC Sedulius ὲϰϰαθήρας Bernaystus BHSPJ 1 TO) μὲν — ϰαταϰλύσας] flHMGN ΥΔΑΤΙΠΟΑΑΟΚΑΤΑΥCAC B, pemen . hydati pillo cataclyesas H, nH (in mg. m. 1 ?) MGNVAATI HO MQKTA KAICAC S, THMHNHAATl ΠΩΑΑΩΚΑΤΑ, om. -xXuoa;, sed spaito relicto P, IIHMЄNlΔΑΤЄΙΠΟΑΑΩΤΑΚΑΙCAC Sedulius; xataxXuaa; Patricius, cf. cod. H et Sedul., ϰαταλύσας edd., sed cf. Ps.-Apul. inluuione diluens et interpretat. lat. in B et ap. Sedul. nrj δὲ — διαϰαύσα;] ΙΙΗΔC ΠΟΥΡΙΟΞΥΓΑΤΩΔЄΙΑΚΑΥCAC B, pedepyri oxiotato diacausas pyri H, THA€ ΠΥΡΙΟΞΥΓΑΤΩ AlAKArCAC S, nrPPQSlTATQ AIAKATCAC, om. πὴ 81, sed spatio relicto P, ΠΗΔЄΗΥΡЄΥΟΞΙΤΑΔΙΑΚΑΥCAC Sedulius 2 ὲνίοτε — ὲϰπαίσας] ЄNIOTЄΔΠΟΑЄMOI CKAIAOIMOIC GKITGCAC B, aniote depolomoes . caelimoes ecpesas H, GN lOTЄAЄΠΟΑЄ MOICKAIAOI MOICGKHA- CAC S, HN ΠЄΔЄΙΙΩΑΗ MQIC (om. ϰαì λοιμοίς) HKnCAC P, ЄNIOTЄΔЄ nO- ACMOICKAIAOIMOIC GKnHCAC Sedulius; ὲϰπαίσας edd. quidam et Struuius, ὲϰπιέσας alii edd.et Bernaysius, sed cf. interpretat. lat. in B malitia- percussa ή̀γαγεν — ϰόσμον] HT ΑΓЄNЄΠΙΤΟΑΡΧЄΩΝΚΑΙΑΠЄKATHCTHCЄNTONЄΑΥΤΟΥ KOCMON B, egagenepito archeon. ea poca testesentoneatu cosmo H, HTATЄNЄIII ΤΟΑΡΧΑΙΟΝΚΑΙΑΠΚΑ TЄCTHCЄNTONЄΑΥΤΟΥCOCMOC S, HrArGNHIII TUAPXAIQN KAIAIIQKA THCΘΗCΗΝΤΩ ЄΑΥΤΩΥCΩC MQN P, ЄΓΑΓЄNЄΙΙΙΤΟΑΡΧΑΙΟΝΚΑΙΑΠΚΑΤЄCTHCЄN TON ЄΑΥΓΟΥ KOCMON Sedulius interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec cum igitur haec fuerint, 0 asclepi, tunc (o-tunc om., sed spatio relicto P) dominus et pater et deus et primi et unius dei creator inspectis his quae fient et sua uoluntate (uolumptate B) id est, bono opposito temeritati et reuocato errore et malitia expurgata (cetera desunt in P) et tam aqua nimia deluta quam igni rapido exusta. plerumque autem bellis et pestibus percussa ad- II duxit ad pristinum et restituit suum mundum, ap. Sedulium haec cum autem haec facta fuerint, aesculapii, tunc dominus et pater et deus primique atque solius dei creator respiciens facta et suam uoluntatem id est, bonitatem opponens disturbationi et reuocans errorem atque malitiam purgans alicubi quidem aqua multa deluous, alicubi autem igni uelocissi-\\' mo exurens, interdum autem bellis ac pestibus excutiens reduxerit ad anti-i quum et restituet suum mundum 3 sibellae H 4 fore B7 j ἥξει καὶ μακάρων ἐθέλων πόλιν ἐξαλαπάξαι. καί κέν τις θεόθεν βασιλεὺς πεμφθεὶς ἐπὶ τοῦτον πάντας ὀλεῖ βασιλεῖς μεγάλους καὶ φῶτας ἀρίστους; εἰθ᾽ οὕτως κρίσις ἔσται ὑπ᾽ ἀφθίτου ἀνθρώποισιν. item alia: καὶ τότ᾽ ἀπ᾽ ἠελίου θεὸς πέμψει βασιλῆα, ὃς πᾶσαν γαῖαν παύσει πολέμοιο κακοῖο. et rursus alia: ὃς ῥά κε πραὺς ἰδοὺ ἤξει, ἴνα τὸ ζυγὸν ἡμῶν AUCTORES 1 ss.] V 107 ss. 6 s.] HI 652 s. 9 ss.] VIII 326 ss. EXPILATORES 1 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247. 6 s.] Sedulius (cf. ibid.). 9 ss.] Sedulius (cf. ibid.). BHSPj 1 XCCt cum Lactantio Excerpta Sibyll. Parisina (cod. 1043) Rzachii, 8\\'au codd. Sibyll. MAKAPtQ\\\\ Sedulius ЄθЄΩ̃ IIOAGI S eZAAAILVI: Sedulius ΗΞЄKAIMAKPAPONOCKЄEN ΠΟΑΙΝЄΜΑΠΑΞЄB, U Exicemacaron ethelon poline xalapaxe H, HEGIKAIMA KAPHNЄθЄΩ̃ LllU- ΛЄINЄΞ. AAIIHAI P 2 xai] KA P θЄΩΝ B, ЄθΟЄЄN Sedulius BACI- AGIC S n£M<I>OIC Sedulius ir- του̃τον] ЄΠΠΟϒΤΟϒ B TQrfQIN P ceceuntis theothenbasi leus penphisepituton H in Excerpt. Paris. uersus ut ap. Lact., nisi quod xaxet TI;, in codd. Sibyll. sic xaxet TI; θεόεν σθε- ναρὸς βασιλεὺς ὲϰπεμϕθείς, sed post U. 101 hic xai ϰισσὶς θεόθεν βασιλὺς πεμϕ- OEI; Èr.t τοῡτον, quem Alexander e Lactantio in margine adscriptum corrupto initio illuc delatum esse existimat, uix recte 3 BACIAGIC S OAI B, ////ΟΛЄI////BACΙΛЄϒЄϒC Sedulius μεγάλους om. B, MGTAAOVC S, MGrAAQTC P HAI S ΦΟΤΑC B, PUTAC SP, SvSpa; codd. Sibyll.; cf. Volkmannum, de orac. SilnJll. dissert. pag. 29 APICTOIC P pantasalis balis megalus cefotasaris tas H 4 GTO Sedulius £10\\' OOTOI; om. P KPICGIC B ύπ\\'] II SP ΑΦθΙθΤΩΝ P ΛΠθΡΩΠΟΙCΙ̃ S, ANOPQIIOCI P, ΑΝθΡΩΠΟΙCЄΙΝ Sedulius i utoscrisis estei papaphthi tuanthropoesin H in codd. Sibyll. sic EtO\\' olJtw; tIXo; ε̎σται α̎ϕθιτον άνθρώποισιν; cf. Struuium, opusc. I 85, et Volkmannum l. c. pag. 28 interpretatio lat. eadem in B (in mg. m. 1) et P et, nisi quod leuissima quaedam sunt discrimina, ap. Sedulium 5 alia] alio loco P 6 ὰπ\\'] ὲξ edd. GAIOIO S IIGMnGI B BACIAGA B, BACIAHA S cetotapelioeotheon peon senbasilea H, KAITQT ΛΠЄΙΩΙΟθΟC ΠЄΜΨЄΙΡΑ CIAHA P, KAITOTЄΑΠΟЄΛΟΙΟθЄOCΠЄΜΨЄNBACIAЄA Sedulim 7 TAIAiN SP, TЄAN Sedulius nOAGMOlO S, IIOAGMO P, ΠΟΛЄΜΟϒΟ Sedulius KAKQIO P, KAKOTO Sedulius os pasan grean pausi polomoescacoes H interpretatio lat. ead. in B (in mg. m. 1) et P, paene eadem * ap. Sedulium 8 rursum B 9 o; ba XE Rzachius, Octpret Stadtmuellerm; πραὺς ίο̂οὺ η̎ξει ego ex codd. H (ad η̎ξει uidetur i xi in H referendum esse P 41* δοῦλον δυσβάστακτον ἐπ᾽ αὐχένι κείμενον ἄρῃ, καὶ θεσμοὺς ἀθέους λύσει, δεσμούς τε βιαίους. Oppresso igitur orbe terrae cura ad destruendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit. commotus igitur deus et periculo ancipiti et miseranda conploratione iustorum mittet protinus liberatorem. tum aperietur caelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis dei tamquam fulgur appareat; quod Sibylla his uersibus elocuta est: EPITOME 6-8] c. 66, 10. 8-646, 7] c. 67,1. AUCTORES c. 19] cf. Apocal. 19,11-21. 9 s.] cf. Matth. 24. 27. et codd. Silryll. HMQV; ΟΦΡΑCЄΠΑΡ OЄCΙΛΟϒΝΤЄΙΝΑΤΟZϒΓΟΝ HMQN B, 0 praese prausiasunti xiomato zyconclie mon H, OnACCnPATC CIACΟϒΝΤЄΙ NATOZITON ΗΜΩΝ S, OPACenPAr CΙΔΟϒЄΝθЄΙ NATOZITON HMQN P, hoc tantum TOZITIN HMQN ap. Sedulium; -pauv rpaog efci ξνα τόν rpcwv codd. Simjll. HMQV, πρα̃ος πα̃σι cpavEi; ι̎να TOI ζυγὸν ovrcsp υ̍πη̃μεν rell. codd. et edd.; ad hunc et superiorem uersum (325) αὐτός CJOV βασιλεὺς ὲπιβὰς tr- I zwXov έσάγει (sic male codd., ὲπά̩σσι Νauckius) cf. Matth. 21, 5 tSou o βασιλεύς σου ἒρχεταί cot rcpaii; (ex Zachar. 9, 9) et Ioann. 12,15 μὴ ϕοβοῡ (undt Stadtmuellerus θάρσει), θυγάτηρ Σιών ίο̄οὺ o βασιλεύς; cou ε̆ρχεται ϰαθήμεος ὲπὶ πω̃λον ovou; Sauppius ospaxs npato; δυστυχέων θνητω̃ν ζυγὸν ήμω̃ν ap. Fritzschium; nihil certi inuenit Struuius, opusc. I 86 BHSPj 1 bOTbON B, AOAO S, AOTAO P, SouXeiov codd. Sibyll. HMQV \\' ATCBATAKTO S, ArCBACTAKATO P, ATCBACTAKNON Sedulius ΑΓΧЄΝЄΙ SP KCIMCNQN P, KIMCNON Sedulius APH BS Sedulius, A IPH (IP uid. esse litterae n et P contignatae) P dulon dysbastanton epauche nicimenon are H 2 OЄCΜϒЄ S, O.CCMOrC Sedulius AaCrC B, άθέσμους codd. deter. Sibyll. λύσει] ArCI B, ArCCI SP, AICCI Sedulius; λύση codd. Sibyll. ACCMQTC P SE codd. Sibyll. HMQV BIAIOTO S, BIBAIOrC S cae thesmusa theus lysides mustebiacus H interpretatio lat. in P haec ita ut praesentia eius iugum nostrorum seruitutis qui non fertur pondere super colla positum tollat et fanda soluet et uincula uiolenta, ap. Sedulium haec iugum nostrae seruitutis intolerabile super colla positum tollet et leges impias soluet uinculaque uiolenta 3 orbem pI, m del. P3 distruendam B, destruenda (~ m. 3) P 6 illa om. S 7 ancipiti1 B2 miserandi P 8 tunc BSPPC medium om. P 9 nocte] noc sic S nocte. (m er.) et tenebrosa H discendentis P 10 uerbis P 11 locuta H ὁππόταν ἔλθῃ, πῦρ ἔσται ψολόεν τι μέσσῃ ἐνὶ νυκτὶ μελαίνῃ. haec est nox quae a nobis propter aduentum regis ac dei nostri peruigilio celebratur: cuius noctis duplex ratio est, quod in ea et uitam tum recepit, cum passus est, et postea regnum orbis terrae recepturus est. hic est enim liberator et iudex et ultor et rex et deus, quem nos Christum uocamus, qui priusquam descendat, hoc signum dabit. cadet repente gladius e caelo, ut sciant iusti ducem sanctae militiae descensurum, et descendet comitantibus angelis in medium terrae et ante-, cedet eum flamma inextinguibilis et uirtus angelorum tradet in manus iustorum multitudinem illam quae montem circumsederit et concidetur ab hora tertia usque in uesperum et Suet sanguis more torrentis: deletisque omnibus copiis inpius solus effugiet et peribit ab eo uirtus sua. hic est autem qui appellatur Antichristus, sed se ipse Christum mentietur et contra AUCTORES 1 s.] frg. III (pag. 230 Friedl.). EXPILATOEES 1 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). 3-6] Isidor. orig. VI 17, 12. 15-646, 1] ibid. VIII 11, 20. 21. BHSP] 1 OHIIOTAN B, OIIOTAN Sedulius eAeH B, eAee S, €A P, ЄΛθЄ//// Sedulius apotanelte H 2 rctJp ε̎σται om., sed spatio relicto P eCTe B Sedulius AoXoev Stadtmnellerus, CKTOeN B, CKO- TO€N (T expunct. in P) SP, CKOTOC Sedulius; σϰη̃πτόν conieceram; ε̌λθη, πυ̃ρ ε̎σται σϰότος iv τη̃ μέσση v. {a. sic edd. quidam, quae Alexander (frg. III, uol. I pag. 303), quamquam de integritate loci dubitat, explicare temptat; ὲλθη —jp, farat axOtÓEV n μέση Ivt v. p.. Struuius, opusc. I 87 M€C€ B, MHCH P, MeCH S ÈVt] N1 SP. τι — ὲνί] ЄN MЄCЄ//// Seduliw Nrri P MCAAINH BS, MCAAINH P, M6ACNH Sedulius pyresthes cotou entimese ennycti nmlene H interpretatio lat. in B (in mg. tn. 1) et P haec cum uenerit ignis erit tenebrosa media in nocte, ap. Sedulium haec cum uenerit ignis erunt tenebrao in media nocte obscura 3 est] est et S 4 peruigilium H 5 tunc (nc in ras. ex m) P3 Isidor. recipit B poste*a (i er.) B 7 deus quem nos] deus noster quem solum H 9 o S, *e (a er.) P & (sed del. m. 3) ut P militiae scanctae (sic) H 10 et antecedet] antecedet ante P 11 (ct) tradet uir doctus, Miscell. obseruat. uol. IV (a. 1734) pag. 427, conI. Epit. 67, 1 12 montes H circumsedit B, circumsedebit SP 13 in] ad edd. 14 derIetisque P3 ijpius B 16 antechristus BPI, corr. P3 se om. H ipsum P uerum dimicabit et uictus effugiet et bellum saepe renouabit et saepe uincetur, donec quarto proelio confectis omnibus impiis debellatus et captus tandem scelerum suorum luat poenas. sed et ceteri principes ac tyranni, qui contriuerunt orbem, simul cum eo uincti adducentur ad regem, et increpabit eos et coarguet et exprobrabit iis facinora ipsorum et damnabit eos ac mentis cruciatibus tradet. sic extincta malitia et mpietate conpressa requiescet orbis, qui per tot saecula subiectus\\' errori ac sceleri nefandam pertulit seruitutem. non colentur ulterius dii manu facti, sed a templis ac puluinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur et cum donis suis mirabilibus ardebunt: quod etiam Sibylla cum prophetis congruens futurum esse praedixit: ῥίψωσιν δ\\' εἴδωλα βρότοι καὶ πλοῦτον ἄπαντα. EPITOME 7—9] 6. 67, 2 s. ut pacem-omni malo. AUCTORES 14] VIII 224. EXPILATORES 14] Sedulius (cf. Moiitefalconium ibid.). BHSPj 1 dimicauit Bae 2 supra quarto proelio nonnullae litterae erasae in B impius H 4 coutni.uerunt B2 5 uirn\\'cti B3 increpabunt Bac, ras. corr. 6 exprobvauit (sic) B3 iis scr., his BSP, om. H 7 eos om. H malitic H et in mg. H 8 requiesfet B2 10 manu-sed] manum factis et H 11 domibus S miserabiliter Heumannus 14 δІψωσιυ] PЄΓΨΩCΙΝ B, ΤΡЄΙΨΩCΙΝ P, ΤΡΙΨΩCЄΙΝ Sedulius; τρίουσιν edd.; διψωσιν twn tam propter auctoritatem codicis B, quonmm post praedixit facile ante PЄΙΨΩCΙΝ excidere poterat T, aut propter acrostichi Or. Sibyll. VIII217 ss. legem recepi, quam propter superiora Lactantii uerba (11) deturbata simulacra igni dabuntur, ubi de simulacris \\'contcrendis nihil dicitur; cf. etiam Sibyll. III 606 et interpretationem Augustini de ciu. dei XVIII 23 (II pag. 285, 2R) reicient simulacra uiri, cunctam quoque gazain; coniunctiuus autem, cum codd. Sibyll. διψσυσιν (-at) habeant, defenditur loco orationis Constantini ad sanctorum coetum c. lt;, 4 (nisi quod pro διψωσιν όcodd. eius oratwnis habent δίψσιν τ\\'), undc recensionem quandam apparet fuisse huius loci Sibyll. in qua δίψωσν a proximo (uers. 223) orav penderet ; cf. ad pag. 648,2 BPOTOr Sedulius ΔЄЄΙΔΩΛΛ B, AIAUAA S. AIAQAA P, AGIAQAA Sedulius MOITON S, ILVOTTOI P tripsosinido labrote cepluton apanta H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P tort. eiusdem qui in archetypo τρίψωσιν correxerat, haec- contcrent idola homines et opes uniuersas, ap. SeduliruII haec couterent autem homines simulacra et diuitias omnes ad loco Sibyll. cf. Strttuium, opusc. I 88 Erythraea quoque idem spopondit: ἔργα δὲ χειροποιητὰ θεῶν κατακαυθήσονται. Post haec aperientur inferi et surgent mortui, de quibus iudicium magnum idem ipse rex ac deus faciet cui summus pater et iudicandi et regnandi dabit maximam potestatem. de quo iudicio et regno aput Erythraeam Sibyllam sic inuenitur: ὁππότε δὴ καὶ τοῦτο λάβῃ τέλος αἴσιμον ἦμαρ, εἰς δὲ βροτοὺς ἥξει κρίσις ἀθανάτοιο θεοῖο, ἥξει ἑπ᾽ ἀνθρώπους μεγάλη κρίσις ἡδὲ καὶ ἀρχή. EPITOME 3 s.] c. 67, 3. AUCTORES 2] III 618. § 1. 5 s.] cf. Apocal. 20, 4 s. 7 ss.] III 741 s. EXPILATOBES 2] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). BHSPj 1 spondit P 2 GPTA S XGIPOIIQIHTA P, GXIPQN nO- INTA Sedulius 6GQN (sed N add. In) BP Sedulius, eefl (i. c. 0GQN ut uid.) S; θεω̩̃ defendit Struuius, ojmsc. I 89, cod. Begiomontanum, in quo eeQ, secutus et coni. uerss. proximis 616. 619, sed OEWV uerbis (§ 9) dii manu facti et cum douis suis mirabilibus postulatur erga de chriro poeta theon catacauthe sontae H in Sibyll. uersus sic lpya. ό£ χειροποίητα πυρὸς ϕλογί πάντα πεσεῑται interpretatio lat. in B (in mg. na. 1) et P haec opera uero deorum manu facta conburentur, ap. Sedulium haec opera autem deorum humanis manibus facta exurentur 3 hinc usque ad finem paginae (fol. 174b) ANAPQ (infrapag. 648,8) multa renouauit m. recens in S resurgent HS, recte ? 4 cui] et cui P 5 et regnandi om. H 6 erythryam H, erytheam P 7 ΟΓΓΤΙΟΤЄ B δὴ] AAH S, om. codd. Sibyll. AABH BSP, om. codd. Sibyll. TGAOC S AICΜΙΟΝ P, aTfatov codd. Sibyll. Oppote decet ut olabete losdis monem ar H 8 as] IC B eh 8*] GICICAG S όł] Af; P BPOTOIC P ffct] HSei S, eZCI B, HS P; η̎ξη edd., sed cf. interpretat. lat. in BP ueniet A0ANATQIO P θЄΟΙΟ B, eeoi S is debrotuso theoe hoc tantum H 9 M€- TAAH P KtAIj B, K P exiepanthropus megale chrisi hedechearce H pro uerss. 7. 8 in codd. Sibyll. unus hic η̎ξει ὲπ\\' ὰθρώπουςὰγαθοὺς μεγά- Aoto ϰατ\\'ὰρχήν,cf. etiam u. 783 aurrj yap μεγάλοιο Oeou xptat; ὴ̕δὲϰαί ὰρχή; cf. Alexandrum, cur. post. ad III 741 interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec cum uero et hic dies acceperit fatalem finem, in homines autem ueniet iudicium inmortalis (imm- P) dei, ueniet (ueniet et P) super homines magnum iudicium atque imperium ad loc. Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 89 deinde aput aliam: ταρτάρεον δὲ χάος δείξει τότε γαῖα χανοῦσα ἥξουσιν δὲ ἐπὶ βῆμα θεοῦ βασιλῆος ἄπαντες. et alio loco apud eamdem: οὐρανὸν εἱλίξω, γαίης κευθμῶνας ἀνοίξω, και τότ᾽ ἀναστήσω νεκροὺς μοῖραν ἀναλύσας καὶ θανάτου κέντρον. καὶ ὕστερον εἰς κρίσιν ἄξω, κρίνων εὐσεβέων καὶ δυσσεβέων βίον ἀνδρῶν. AUCTORES 2 s.] VIII 241 s. 5 ss.] VIII 413 ss. BHSPj 1 aliam] aliam sibyllam B 2 TAPTAPOЄN B, quod si non a Sibyllist.a, at fortasse a Lactantio tamen scriptum recepi propter adsensum loci Constantini ad sanet. coet. c. 18, 4 (cf. supra ad pag. 646, 14 δίψωσιν), TAPTAPCON SP, ταρτάρεον codd. Sibyll. 61] T (f) A€ (T ante forameti minus certum) S, om. codd. Constantini ALE€I S, AGIZC P; ο̄είξει τότε cum Lactantio codd. Sibyll. HMQV, ο̄είξι ποτὲ codd. COHstantini; τότε οείξει rell. codd. Sibyll. r£A B, TAIA S tartareon dehaos dixiotegea hanus a H 3 HZOTCl B, ΗΞΟϒCΙΝ (CIN aut ex ON ut uid. H correxit aut fort. euanidum renouauit m. rec.) S B€.MA (€ expunct. et delet.) B BACLVHOC P; βασιλη̃ες codd. Sibyll. et Constantini, sed cf. supra § 1 rex, regnandi .. potestatem, regno et interpretat. lat. in BP AUAN- T€T B exus indo pile matheu basileus apantes H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec tartareum autem chaos ostendet C-dit P) tunc terra dehiscens (deh. om. P), uenient (ueniet P) uero ad tribunal dei regis uniuersi (un. OTIi. P) ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 90 5 IAIZLJ B; είλίξω cum Lactantio cod. Sibyll. M, είλήξω HQV, είλίξι rtll. TAIHC P KsuOawva; avoiyo] KЄϒθΜΩ P ANTZQ B; àvol;w cum Lactantio codd. Sibyll. HMQV, avoffja rell. 6 hunc et proximum uers. om. codd. Sibyll. HltfQV xai τότ\\'] IUnOT P vexpobj] N€ B, NCKPOC P; ὰναστήσει νέϰυας codd. Sibyll. in quibus est hic uersus ϰαταλύας codd. Sibyll. caetota naste sonec rumoerana nalys sas H 7 xat υ̋στερονom. P £t;] IC B α̎ξω Lact., η̋ξει codd. Sibyll. in quibus uersus legitur, 1,;w Struuius, opusc. I 91, et Alexander, sed cf. interpret. lat. in BP ceta natu centron caeyste ronis crisin axo H 8 KPCINliN B, KPINON S; xpfvw codd. Sibyll. HQV, xplvw o\\' cod. M ut] K SP ΔϒCCЄBЄΩ S, ΔЄCCЄ- BCii P BILiN P, p{ov om. codd. Sibyll. HMQV ΛΝΑΡΩ̃ S, ΑΝΔΡΩ P crinoneus eboncedys sebeonbion andron H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et Phrnc caelum uoluam terrae intima. (terr. iut. om. P) aperiam et tunc resurgere faciam mortuos fatum resoluens ot stimulos mortis ac postea ad iudicium ducam iudicans piorum et inpiorum (imp- P) uitam uirorum nec tamen uniuersi tunc a deo iudicabuntur, sed ii tantum qui sunt in dei religione uersati. nam qui deum non adgnouerunt, quoniam sententia de his in absolutionem ferri non potest, iam iudicati damnatique sunt, sanctis litteris contestantibus non resurrecturos esse inpios in iudicium. iudicabuntur ergo qui deum scierunt et facinora eorum id est mala opera cum bonis conlata ponderabuntur, ut si plura et graui(or)a fuerint bona iustaque, dentur ad uitam beatam, si autem mala superauerint, condemnentur ad poenam. hic fortasse dixerit quispiam: \\'si est inmortalis anima, quomodo patibilis inducitur ac poenae sentiens? si enim ob merita punietur, sentiet utique dolorem atque ita etiam mortem: si morti non est obnoxia, ne dolori quidem: patibilis igitur non est.\\' huic quaestioni siue argumento a Stoicis ita occurritur: animas quidem hominum permanere nec interuentu mortis in nihilum resolui, sed eorum qui iusti fuerint puras et inpatibiles et beatas ad sedem caelestem, unde illis origo sit, remeare uel in campos quosdam fortunatos rapi, ubi fruantur miris uoluptatibus, impias uero, quoniam se malis cupiditatibus inquinauerint, mediam quandam gerere inter immortalem mortalemque naturam et habere aliquid inbecillitatis ex contagione carnis, AUCTORES 5] Ps. 1, 5 (LXX) Sti TOJTO oux ἀ̕νϰστήσονται Ol aae- \\' βεῑς ὲν ϰρίσει. BHSPJ 1 adeo] ab eo P ii edd., hi BH, om. SP, recte ? 3 de his in edd., dei. sine B, deis his in H, ds his in S absolutione BS ferre S 4 iam B3H, uam Bl, om. SP 5 esse om. S 8 grauiora Heumannus (Bucllcmannus conparat Ouid. Met. X V 33), grauia C, quod non referetidum est ad usum illum a Sitwlio, Die lokalen Verschiedenheiten der lat. Sprache, pag. 101 ss. descriptum; cf. infra pay. 652,3 iustaque dentur] iustificentur S 10 patibilis (alt. i ras. ex u) B 11 ad HP poena (a in ras. ex e ? wi. 2) B, poenam P 12 etiam ita 8 13 ne] nec S dolore H patibilis (alt. i ras. O ex u) B, partibilis II, patibilisque 8 14 a Stoicis] stoicis (corr. m. 3) P 15 iuteruentum Pl, m del. P3 16 resolui* (s ? er.) B sed] se et H fuerint edd., fuerunt (fuer S) C inpartibiles H 18 quosdam om. P fruantuWiViris (r ? s. I. er., m add. et iris e.c . ris corr. m. 1 ut uid.) B 19 impias Heumannus, impios C, impiorum Walchius 20 inter in mfJ. H2 immortalem mortalelllque] mortalem (add. m. 2) immortalemque B, immortalemque H 21 ante ex contagione hoc ex contactis, sed del. m. 1 P contagio (g ex c H1) HS, recte ? cf. Mar. Victorin. pag. 25, 10 K. cuius desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quendam fucum trahant labemque terrenam: quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, eius naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex deo sint, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta sensum doloris adtribuit. quam sententiam poeta sic explicauit: quin et supremo cum lumine uita reliquit, non tamen omne malum miseris nec funditus omnes corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est multa diu concreta modis inolescere miris. ergo exercentur poenis ueterumque malorum supplicia expendunt. haec propemodum uera sunt. anima enim cum diuortium fecit a corpore, est, ut ait idem poeta, par leuibus uentis uolucrique simillima somno, quia spiritus est et ipsa tenuitate inconprehensibilis, sed nobis, qui sumus corporales, deo autem, cui subiacet posse omnia, conprehensibilis. Primum ergo dicimus tantam esse dei potestatem, ut etiam incorporalia conprehendat et quemadmodum uoluerit adficiat. nam et angeli deum metuunt, quia castigari ab eo possunt inenarrabili quodam modo, et daemones reformidant, quia torquentur ab eo ac puniuntur. quid ergo mirum, si cum AUCTORES 7 ss.] Verg. Aen. VI 735 ss. 15] ibid. 702. BHSPJ 1 acdictae Bl, corr. B2 inelubilem H, in·e·[U·ι·bile (sed puncta nunc erasa) P quieadam B2 2 fucum1 Bz, focum P lauemque B\\', corr. B* diuturnitatem H temporis post diuturnitate repetiit, sed expunxit B 3 si non] ** (in er.) non sint B 4 ex] a H sunt B 5 iniusta BarS doloris] dio oris S 7 suppremo P uita* (m er.) H relinquit (in B addita est \\' distinctio) BH, reliqt (t renouauit m. 2) S 8 miseris\\' 9 corporeas Bt, corr. B1 pestes\\' B 10 miris\\' B 11 exercentur] exertu H poenis\\' B 12 suplicia H expendunt* B 14 idem om. H 15 uolucrisque H 16 et om. H sed nobis bis, sed prius eras. S 17 carnales B cui] cum H 18 conprehensibilis est B 20 efficiat H 21 metuent Hl 22 inenarrabiliter B, innarrabili S reformidant] reformidant deum B sint inmortales animae, tamen patibiles sint deo? nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam uim pati possunt: sed quia in solis spiritibus uiuunt, a solo deo tractabiles sunt, cui uirtus ac substantia spiritalis est. sed tamen docent uos sanctae litterae quemadmodum poenas impii sint daturi. nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum soluant: et tamen non erit caro illa, quam deus homini superiecerit, huic terrenae similis, sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus et igni sempiterno, cuius natura diuersa est ab hoc nostro, quo ad uitae necessaria utimur, qui nisi alicuius materiae fomite alatur, extinguitur. at ille diuinus per se ipsum semper uiuit ac uiget sine ullis alimentis nec admixtum habet fumum, sed est purus ac liquidus et in aquae modum fluidus: non enim ui aliqua sursum uersus urguetur sicut noster, quem labes, terreni corporis quo tenetur et fumus intermixtus exsilire cogit et ad caelestem naturam cum trepidatione mobili subuolare. idem igitur diuinus ignis una eademque ui ac potentia et cremabit inpios et recreabit et quantum e corporibus absumet, tantum reponet ac sibi ipse aeternum pabulum sumministrabit: quod poetae in uulturem Tityi transtulerunt. ita sine ullo EXPILATORES § 5 s. (— eiaminabit)] Pacianus, paraen. ad paenitent. c. 11, tom. 13 pag. 1088 D Migne:. post animarum tempestiua supplicia rediuiuis quoque perpetua corporibus poena seruatur. nemo Tityi iecur credat et uulturem poetarum: ipso sibi materiam recrescentiuin corporum reparat ignis aeternus. BHSPj 3 soli\\'di\\'s B3 spiritibus] partibus B 6 sunt P laturi edd. qui HP 7 traxerunt H rursum B induerentur (exp. m. 2) H in om. H 8 post tamen eras. et ut uid. B eri*t (n er.) B 9 subiecerit P insolu*bilis (i er.) B 11 natural P3 quo ad] quod H, quod ad P 13 per se ipsum om. P 15 est B2 fluuidus HP 16 susum H urgetur HSP 17 exsilire] & illi re pax, part. ras. corr. 18 molli H, om. S 19 ignis] ignis in his B eademqu*tej (post u er. a) B cremauit Bt, corr. B2 20 et antc recreabit] ac H recreauit B\\', corr. B3 quantum B\\', corr. B1 *e (m er.) B absumit B1, ■ corr. B2, adsumet H 21 repone**t (ne er.) B, resumet P 22 uulturum H tityi H, titui B\\', titoni B2, tytin B3, tytii S, ticii in ras. pH trastulerunt P reuirescentium corporum detrimento aduret tantum ac sensu doloris adficiet. sed et iustos cum iudicauerit deus, etiam igni eos examinabit. tum quorum peccata uel pondere uel numero praeualuerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas uirtutis incoxerit, ignem illum non sentient: habent enim aliquid in se dei, quod uim flammae repellat ac respuat. tanta est uis innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius, quia accepit a deo hanc potentiam, ut impios urat, iustis temperet. nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus iudicari: omnes in una communique custodia detinentur, donec tempus adueniat quo maximus iudex meritorum faciat examen. tum quorum fuerit probata iustitia, hi praemium immortalitatis accipient, quorum autem peccata et scelera detecta, non resurgent, sed cum inpiis in easdem tenebras recondentur ad certa supplicia destinati. Figmenta haec esse poetarum quidam putant ignorantes unde illa poetae acceperint, ac negant haec fieri posse: nec mirum est ita illis uideri. aliter enim quam res habet traditur a poetis: qui licet sint multo antiquiores quam historici et oratores et cetera genera scriptorum, tamen quia mysterium diuini sacramenti nesciebant et ad eos mentio resurrectionis futurae obscuro rumore peruenerat, eam uero temere ac leuiter auditam in modum commenticiae fabulae prodiderunt. et AUCTORES 3-9] cf. Orac. Sibyll. II 253-255; VIII 410 s. BHSP] 1 uirescentium S; recresceutium Pacianus adureat P1, alt. a del. ln tantu (~ m. 2) B sensum H 2 deus om. S etiam] et S, et in P 3 exanimauit ut uicl. Bx, in ms. corr. B2 tunc B, tu* P 4 restringentur B comburentur SP; cf. ad conburet pag. 638, 12 6 sentieWt B2 habent. B2 in se aliquid B 7 uis] uirtus S 8 **noxius (in er.) B qui BHS accipit BH 9 obtemperet (op- S) SP 10 animam H omnes] nam omnes P 11 destinentur H 12 tunc B 13 hii SP°r 14 detecta om. H 18 acciperint H nercl B1 19 res se habet edd. traditur1 P2 20 qui] qui sit H sirnlt B2 multo bis, pro expunct., B stovici B2 22 et om. B moutiores surrectiores H 23 obsculorum more H eam (a in ras. ex u ? m. 2) B tamen idem testati sunt non auctorem se certum, sed opinionem sequi, ut Maro qui ait: sit mihi fas audita loqui. quamuis igitur ueritatis arcana in parte corruperint, tamen ipsa res eo uerior inuenitur, quod cum prophetis in parte consentiunt: quod nobis ad probationem rei satis est. errori tamen eorum subest ratio non nulla. nam cum prophetae adsiduis contionibus praedicarent iudicaturum esse de mortuis filium dei et haec adnuntiatio non lateret, quoniam rectorem caeli deum non alium putabant esse quam Iouem, iudicare aput inferos Iouis filium tradiderunt, sed tamen non Apollinem aut Liberum aut Mercurium, qui caelestes putantur, sed eum, qui et mortalis fuerit et iustus, uel Minoem uel Aeacum uel Rhadamanthum. corruperunt igitur poetica licentia quod acceperant, uel opinio ueritatem per diuersa ora sermonesque uarios dissipatam mutauit. nam quod peractis ad inferos mille annis rursus ad uitam restitui cecinerunt, Marone ita dicente: has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos, Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno, scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant rursus et incipiant in corpora uelle reuerti, AUCTORES 3] Aen. VI 266. 19 ss.] ibid. VI 748 ss. BHSP( -3)] 1 se] se* (d er.) P wet B2 2 qui om. S 3 qui (sed del. m. 3) loqui P post loqui statim ad ergo semel fieri (pag. 655,4) transilit P 4 corru*perirn\\'t (m er., n m. 2) H 5 uerius B quod (d in ras. ex in ? m. 2) B, quo H 7 eorum] forum H Taam1 B2 8 tfe1 B 9 non om. H 10 dominum B; deum male omittunt edd. 12 aut (ante Liberum) ras. ex apud H qui* (a er.) H sed] et H 13 iniustus H minoen S *eacum (a er.) B, eacum H 14 radamauthum B, rhadamantum HS poeta S acceperunt H 15 uel] uel quod H opinio ueritatem om. S ueritatis H ora om. H 16 dissipatam Heumamvus, dissipata C; cf. II 10,6 17 annis (i in ras. ex o ? m. 2) B rursum B 19 omnis B cum codd. Vergil., omnes H, enim omnes S ubi] ide S annos\\' (\\' est distinctio) B 20 letheum BS, laetheum II magno\\' B 21 super I aut Bt, supera ,*ut B1 reuixent H 22 uelle om. S reuertere S haec eos ratio fefellit, quod resurgent defuncti non post mille annos mortis suae, sed ut restituti rursus in uitam mille annis cum deo regnent. deus enim ueniet, ut orbe hoc ab omni labe purgato rediuiuas iustorum animas corporibus innouatis ad sempiternam beatitudinem suscitet. itaque praeter aquam obliuionis uera sunt cetera; quam idcirco finxerunt, ne quis illis opponeret: \\'cur ergo non meminerint se aliquando uixisse aut qui fuerint aut quae gesserint?\\' sed nihilominus tamen ueri simile non putatur et res tota uelut licenter ac fabulose ficta respuitur. nobis autem de resurrectione adfirmantibus et docentibus animas ad alteram uitam non oblitas sui, sed in eodem sensu ac figura esse redituras illut opponitur: \\'tot iam saecula transierunt: quis umquam unus ab inferis resur- rexit, ut exemplo eius fieri posse credamus?\\' at enim resurrectio fieri non potest dominante adhuc iniustitia. hoc enim saeculo necantur homines ui ferro insidiis uenenis et adficiuntur iniuriis egestate carceribus tormentis proscriptionibus. eo accedit quod iustitia inuisa est, quod omnes, qui deum sequi uolunt, non tantum odio habentur, sed uexantur omnibus contumeliis et excruciantur multiplici genere poenarum et ad inpios cultus manu factorum deorum non ratione aut ueritate, sed nefanda corporum laceratione coguntur. num lgitur oportet ad haec eadem resurgere aut reuerti homines ad uitam, in qua tuti esse non possunt? cum ergo iusti tam uiles habeantur, tam facile tollantur, quid putemus futurum fuisse, si & BHSj 1 non] quod non H potest S 2 ut] et B restitui B post uitam add. ut B2 3 rutl B3 ab omni om. H 4 rediuinas H innouatis] inmutatate 82 5 praeter*aquam (e er.) B 6 cetera (a ex p m. 2) S quae H 7 illud S meminerunt B 8 qui] nolui quid; cf. ad qui pag. 240, 4 quae om. H, q,d (i. e. quid, \\' add. m. 2) S 9 res tota] refota S 10 acfirmantibus BI, corr. B7 11 non oblita* (s ? tr.) suι̅ (\\'s add. m. 2), ordinem uerborum corr. m. 1 ? B 12 reddituras H 13 quis B2 unus] im\\' (\\' est us) S resurrexerint (n del. m. al.) S 14 \\'posse\\' B\\' 17 eodem S 18 accidit B 19 uoluit S *odio (m er.) H 20 alt. et om. H 21 factorum] fabricatorum S nos B1, corr. B3 23 aut H, u ac B, et S 24 toti (0 del.) B iusti tam] iustit*am (i er.) B, iusti H, iustitift (~ er.) S uiles (u in ras. ex b ? m. 2) B post habeantur s. I. ac B3 25 tam] uitii (~ er.) S futurum] si (exp. m. 2) S fuisse om. H quis ab inferis rediens uitam postliminio recepisset? auferretur profecto ab oculis hominum, ne uiso eo uel audito deos uniuersi relinquerent et ad unius se dei cultum religionemque conuerterent. ergo semel fieri resurrectionem necesse est, cum malum fuerit ablatum, quoniam eos qui resurrexerint nec mori iam ulterius nec uiolari ullo modo fas est, ut beatam possint agere uitam quorum mors resignata est. poetae uero cum scirent hoc saeculum malis omnibus redundare, obliuionis amnem induxerunt, ne malorum ac laborum memores animae reuerti ad superos recusarent. unde Vergilius: o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est sublimis animas iterumque ad tarda reuerti corpora? quae lucis miseris tam dira cupido? ignorabant enim quomodo aut quando id fieri oporteret, itaque ] renasci eas putauerunt et denuo ad uterum reuolui atque ad infantiam regredi. unde etiam Plato de anima disserens ex hoc ait posse cognosci animas esse inmortales atque diuinas, quod in pueris mobilia sint ingenia et ad percipiendum facilia, quod ea quae discant ita celeriter rapiant, ut non tunc primum discere illa uideantur, sed recognoscere atque reminisci: in quo uir sapiens poetis ineptissime credidit. Non igitur renascentur, quod fieri non potest, sed resurgent et a deo corporibus induentur et prioris uitae - AUCTORES 11 ss.] Aen. VI 719 ss. 16] Menon. 85 C; Phaed. 72 E (Cic. Tusc. I 24, 57 s.; Cat. mai. 21, 78). BHSP(a 4)] 1 auferetur H, auferretur (a et r m. 2) S 2 nec H 3 reliquerent. H religioneque (~ m. 2) S 4 ab ergo semel denuo incipit cod. P (cf. ad pag. 653,3) 6 mori iam ulterius nec om. H uiolare H 9 arcl B2 10 uirgilius S 11 pater\\' (\\' est distinctio) B 12 sublimis B7 tara cum codd. quibusd. Vergil., sublimes BlHSP animas B tar** (da er., tara m. 2) P 13 corpora\\' B 14 aut quando om. H 15 eas om. H ad uterum] adulterum H alt. ad om. H 17 esse animas H 18 et om. H 19 facilia] facilia sunt H ita om. H 20 capiant Heumannus, sed cf. Cic. Cat. mai. 21, 78 adripiant et Buenemannum ut] quod H illa om. H uiderantur S2 21 regnoscere 11 23 non] non credidit H 24 factorum B factorumque omnium memores erunt et in bonis caelestibus conlocati ac fruentes iucunditate innumerabilium copiarum praesenti deo gratias agent, quod malum omne deleuerit, quod eos ad regnum uitamque perpetuam suscitarit. qua de anastasi philosophi quoque dicere aliquid conati sunt tam corrupte quam poetae. nam Pythagoras transire animas in noua corpora disputauit, sed inepte, quod ex hominibus in pecudes et ex pecudibus in homines et se ipsum ex Euphorbo esse reparatum. meiius Chrysippus, quem Cicero ait fulcire porticum Stoicorum: qui in libris quos de prouidentia scripsit cum de innouatione mundi loqueretur, haec intulit: τούτου δέ οὕτως ἔχοντος δῆλον, ὡς οὐδὲν ἀδύνατον, καὶ ἡμᾶς μετά τὸ τελευτῆσαι πάλιν περιόδῳ τινὶ χρόνου εἰς τοῦτο ἐν ᾧ νῦν ἐσμεν ἀποκαταστῆναι σχῆμα. sed nos ab humanis ad diuina redeamus. Sibylla dicit haec: AUCTORES 9] Acad. pr. II 54, 75. ll]Chrysippeaed.Gercke frg. 14. BHSPJ 1 et om. P conlocate (e ex i) P3 2 iucunditate (e ex i m. 2) P 3 diluerit ex deleuerit B3 uitam regnumque H 4 perpetuam om. H quas H 6 corpora (a ex e ns. 2) S 7 hominibus] homines B 8 homines et] hominesed Bt, corr. B* euforbio S reparadum (ad ex at) S2 9 crysippus B 10 de prouidentia scripsit om. S, sed cf. ad 13 prudentia B iwnouatione (n add. m. 3, ne add. m. 2?) B, nouatione H 11 OYTQ S τούτου — αούνατον] tutu de bothos ethostos , u delonos udedadynaton H, ΤΟϒΤΟϒΑЄ ΟϒΤΩЄ XONTOCAЄ AONQCOT A€N- AATNA TON P 12 A€AON B ἀξύνατον — τελευτη̃σαι] ΑΔϒΝΑΜΑCMЄTA TOTЄAЄϒΤΗΤΟΝΚΑΙΗ.CAI S xai- χρόνου] caet hemasme toteleutesa palinperiodontini chronu H, KAIH MACMCT TO T£A£rrH CATIAAIN ΠЄΡΙΩΛΩ (alt. 0 ex 0) ΤΙΝΙΧΡΟΝΟϒ P 13 TIAALN S HCPIOAQ S περιόὸω̩Τtvt ypovou] TCICPON B; περιόὸων Ttvwv είλημένων (uel είλημμένων χρόνου edd. finxisse uidentur ex interpretatione lat. qtwlis est in BP spatiis quibusdam temporum reuolutis an ὲν περιόὸω̩ scribendum ? dç του̃το — σχη̄μα] istuto onyn esmenapocatiastene schema H, ЄICΤΟϒΓΟΩ ΝϒΝЄCMЄN AITO- KATACTH NAICXMA P sv u edd., idem uel ou Struuius, 0 BS, Q P uul. gatum Elç ov (om. του̃το) vGv corr. in si; O vuv ZeUerus, philosoph. Graec. IIIP pag. 155 adn. 1 post Eapuv ex 10 de prouidentia add. S AllOKATA- CTHNA B, AnOKATACTHNAl S 14 KXHMA B interpretatio lat. eadem in B (ill mg. m. 1) et P haec quod cum ita sit, apparet esse nihil esse inpossibile, etiam nos post excessum nostrum rursus (rursii B) spatiis quibusdam teruporum reuolutis in hunc restitui (restituu, t er. P) statum in quo nunc esse uidemur (uidetur P) ad loco Chrysippi cf. Struuium, opusc. 1157 s. δύσπιστον γὰρ ἅπαν μερόπων γένος. ἀλλ᾽ ὅταν ἠδὴ κόσμου καὶ θνητῶν ἔλθῃ κρίσις, ἣν θεὸς αὐτὸς ποιήσει κρίνων ἀσεβεῖς θ᾽ ἅμα εὐσεβέας τε, καὶ τότε δυσσεβέας μὲν ἐπὶ ζόφον ἐν πυρὶ πέμψει. ὅσσοι δ᾽ εὐσεβέουσι, πάλιν ζήσουσ᾽ ἐπὶ γαίης, πνεῦμα θεοῦ δόντος τιμὴν ἅμα καὶ βίον αὐτοῖς. quodsi non modo prophetae, sed etiam uates et poetae et philosophi anastasim mortuorum futuram esse consentiunt, nemo quaerat a nobis quemadmodum fieri possit. nec enim AUCTORES 1—4. 5. 6J IV 40-43. 186. 187. BHSP] 1 AOCTflCTON B HA6 B dispintongarapanmeropongenosallotanede H, ATCniCTON TAPAIIAN MCPOnUN TCNOCAMO TANHAH S, ATCITICTON TAPATTAN MЄPOTION (sed 0 ex f) TCNOCAMO TANHAC P iW oreorav δή codd. Sibyll. HVQ 2 xat] CAI* (B er.) S €A9H BP, NC0A9H S; ^ codd. deterior. Sibyll. θεὸς] 9C SP ATOC P cosmucaethneton etithe crisiseutheosautus H 3 IIOIHC S, nOIHCH P KPCI- NON B, KPCINQN S, KPЄΡΝΩΝ P ACЄBЄIЄ P 0\\' α̋μα] Sua t\\' codd. Sibyll. pyesicrinon esedis tham eusabeaste H 4 xai zore] KAIIOTC B; XOtI tou; codd. deterior. Sibyll. A rCCfBfAC S, ΑϒЄCЄBЄAC P ЄΠΙ BP, CNIll S; ύπὸ codd. Sibyll., sed cf. interpretat. lat. ΞΟΦΟΝ P ev Kupi] farcaXt (uel -tv) codd. Sibyll. TIYPl P ΠΜΨЄI S, TIЄΜΨЄIP; πέμπει codd. quidam Sibyll. cetotedissebeasmenepozafonenpiripempi H 5 hunc et proximum uersum esse Or. Sibyll. IV 186.187 indicauit Bzachius, IV 45.46putant edd. 8\\'] A P TIAAIN P ZЄCONT B, ZHCOT SP ini] fTH P TAIHC SP ὲπί yarav uel snt xoap.ov codd. Sibyll., evt xoauw Constit. Apostol. V 7 et Excerpta Paris. (cod. 1043) osode eusebi sebieosin palinze sonte pigee H 6 ΠΧΝθϒΜΑ (X minus. cert.) S, IINHTMA P efOr B, TY S, 0T P AONTOC P T€1MHN B τιμήν O\\' Saa plerique codd. Sibyll., Ccmstit. Apostol. ibid., Excerpta Paris., VOTJV Ò\\' Spa codd. Sibyll. HVQ pfov cum Lact. plerique codd. Sibyll., χάριν HVQ, Constit. Apostol., Excerpta Paris. ATTIC B speumatheudontostimenthamagae bio autoes H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec est enim difficile credens omne hominum genus. sed cum iam (iam om. B) mundi et mortalium uenerit iudicium, quod deus ipse faciet,1 (B, faciens P) iudicans inpios (imp- P) simul atque pios, tunc demum inpios (imp- P) quidem in ignem (isdem B) ad (ac P) tenebras mittet. qui autem pietatem tenent, iterum uiuent in terra (terris B) spiritum deo dante honoremque simul et uitam eis ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 91 7 prophetae] poetae H poetae] prophetae H et (ante philosophi) om. S 8 anastas H, anastasin S, recte? futura (~ m. 2) B consentiant S xvnn. Lact. 1. 42 diuinorum operum reddi potest ratio: sed si a principio deus hominem nescio quo inenarrabili modo instituit, credamus ab eodem restitui ueterem posse qui nouum fecit. Nunc reliqua subnectam. ueniet igitur summi et maximi dei filius, ut uiuos ac mortuos iudicet, Sibylla testante atque dicente: , πάσης γὰρ γαίης τότε θνητῶν σύγχυσις ἔσται, αὐτὸς ὁ παντοκράτωρ ὅταν ἐλθῃ βήματι κρῖναι ζώντων καὶ νεκύων ψυχὰς καὶ κόσμον ἅπαντα. uerum ille cum deleuerit iniustitiam iudiciumque maximum fecerit ac iustos qui a principio fuerunt ad uitam instaurauerit. mille annos inter homines uersabitur eosque iustissimo imperio reget. quod alia Sibylla uaticinans furensque proclamat: κλῦτε δέ μου, μέροπες, βασιλεὺς αἰώνιος ἄρχει. tum qui erunt in corporibus uiui, non morientur, sed per EPJTOME 4-659, 6] c. 67, 3. A rCTOIiES § 1 s. 5 s.] cf. Apocal. 20, 1—6. 7 ss.] Vm 81 &1. 14] frg. I (pag. 230 Friedl.); cf. Alexandrum I pag. 302. BHSPJ 1 sed om. H 3 posset H 4 magni H 5 ac] ut H 7 rAP (r ras. ex T) P TAIH SP TOITI P HrVHTON P θνητω̄ν τότε codd. Sibyll. CrSXTCeiC B, CϒΝΧϒCIC SP €CT€ B pases gargeestotothnetonsynchisisoste H 8 ATTOC B o otn. codd. Sibyll. ΠΑΝΤΟΚΡΑ- TOP S, lΤΑΝΤΟΚΡΑθΩΡ P ΟθΑΝ S, sequitur 13 s. proclamat et utrsw Silnfll. (ϰλῡτε); reliqua pars uersus 8 et u. 9 infra post repetitum proclamat. leguntur €AHH B, HAON S, HAHH P BMATI (sed M mtnus cert., fort. AA) B, BHBMATI P KPCLNAI BP, KPЄINANI S ὲλθὼν M- μασι ϰρίνη̣ codd. Sibyll. autosopantocraton otaneithebematicrine H 9 Cwv- των ϰαὶ] CϒΝΙΙΑΝΤΟΝ B ΝΗΚϒΩΝ P M IXAC S KOCMO SP zontoncaenecionpsychascaecosmonapanta H interpretatio lat. eadem in B (in mg. tn. 1) et P haec in omni enim terra tunc mortalium confusio erit, ipse omnipotens fomnepotens B) cum uenerit pro tribunali iudicare uiuentium mortuorumque animas et mundum omnem ad loc. Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 93 10 iniustiam II 11 qui* a (a er.) S instaurauerit H, restaurauerit B, restaurauerint (exp. m. 2) S, restauraurit P9 12 annis SP 13 furenque (lfic) proclamans H 14 KATTJC S (cf. ad 8), KAITC P Ae P Morc B BACIA£C B, BACIACTC SP APXCI S clytedemumeropesbasileuseoni archi H interpretatio lat. paene eadem in Ii (in mg. m. 1) et P 15 tunc BHP moriuntur P eosdem mille annos infinitam multitudinem generabunt et erit suboles eorum sancta et deo cara: qui autem ab inferis suscitabuntur, hi praeerunt uiuentibus uelut iudices. gentes uero non extinguentur omnino, sed quaedam relinquentur in uictoriam dei, ut triumphentur a iustis ac subiugentur perpetuae seruituti. sub idem tempus etiam princeps daemonum, qui est machinator omnium malorum, catenis uincietur et erit in custodia mille annis caelestis imperii, quo iustitia in orbe regnabit. ne quod malum aduersus populum dei moliatur. post cuius aduentum congregabuntur iusti ex omni terra peractoque iudicio ciuitas sancta constituetur in medio terrae, in qua ipse conditor deus cum iustis dominantibus commoretur. quam ciuitatem Sibylla designat, cum dicit: καὶ πόλιν, ἥν ἐπόθησε θεὸς, ταύτην ἐποίησεν λαμπροτέραν ἄστρων ἠδ\\' ἡλίου ἠδὲ σελήνης. EPITOME 6-9] c. 67, 2. 9-12] c. 67, 3.\\' AUCTORES 1] cf. Is. 6,12. 14 s.] V 420 s. TESTES 10 ss. 660,4 ss.] Hieronym. de uir. inlustr. XVIII: quem (sc. Papiam) secuti sunt Irenaeus et Apollinaris et ceteri, qui post resurrectionem aiunt in carne cum sanctis dominum regnaturum. Tertullianus quoque in libro de Spe fidelium et Victorinus Petabionensis et Lactantius hac opinione ducuntur. — Unde Gennadius (Corp. haeresiolog. ed. Oehler I pag. 349; Ts.-Augustin.\\' uol. VIII appendic. pag. 78 E Maur.) de ecclesiastic. dogmat. c. XXV: in diuinis repromissionibus nihil terrenum uel transitorium expectemus, non quod ad cibum uel ad potum pertinet, sicut Papia auctore Irenaeus Tertullianus et Lactantius adquiescunt. BHSPj 1 eorsldem B7 infinita S eri/71 ex erunt P 2 subules P1, soboles Pl ab inferis] a feris H 3 hii BS, hi* (1 er.) P uiuiuentibus H ueluti HS 4 uictoria S 5 triuutur H, triumferentur pac, er del. m. I ? subiu+gentur (n er.) S perpetua H 6 etiam] idem H principes P1, in ras. corr. P3\\' 7 ersJt B3 cathenis B catenis uincietur om. H 8 quod H 9 ne* (c er.) B aduersu HS 10 cuius ad dei filius pag. 658,5 refert Buenemannus; an ad caelestis imperii (8) respicit ? nisi forte ante post quaedam interciderunt, in quibus dei filius uel Christus appellatus erat 12 dei H 14 TIOAIN S ЄПθΗCЄ S, ЄΠΟθΗCЄ (II ex TI m. 1?) P ec S, 0GC P ἐποίησεν] ЄΠΟθΙΗΗCЄN S; ἐποίησε uel i..ó- ησε codd. Sibyll. cepolinenepothesaetheostautenepyesen H 15 ΛΛΜΠΡΟ- TGPAN P; ϕαιδροτέραν codd. Sibyll. ACTPON B ἠδ\\' om. B, , HA P; xe ϰαὶ codd. Sibyll.; cf. interpretat. lat. in BP ἠδ — σελήνης] 42* tunc auferentur a mundo tenebrae illae quibus obfundetur atque occaecabitur caelum, et luna claritudinem solis accipiet nec minuetur ulterius, sol autem septies tanto quam nunc est clarior fiet. terra uero aperiet fecunditatem suam et uberrimas fruges sua sponte generabit, rupes montium melle sudabunt, per riuos uina decurrent et flumina lacte inundabunt: mundus denique ipse gaudebit et omnis rerum natura laetabitur erepta et liberata dominio mali et impietatis et sceleris et erroris. non bestiae per hoc tempus sanguine alentur, non aues praeda, sed quieta et placida erunt omnia. leones et uituli ad praesepe simul stabunt, lupus ouem non rapiet, canis non uenabitur, accipitres et aquilae non nocebunt, infans cum serpentibus ludet. denique tum fient illa quae poetae aureis temporibus facta esse iam Saturno regnante dixerunt. quorum error hinc ortus est, quod prophetae futurorum pleraque sic proferunt et enuntiant quasi iam peracta. uisiones enim diuino spiritu offerebantur oculis eorum et uidebant illa in conspectu suo quasi fieri ac terminari. quae uaticinia eorum cum paulatim fama uulgasset, quoniam profani a sacramento ignorabant quatenus dicerentur, conpleta esse iam ueteribus EPITOME 1-13] c. 67, 4 s. AUCTORES 2-4] Is. 30, 26. 4-13] cf. Orac. Sibyll. III 619- 623; VIII 210 ss.; Is. 11, 6 ss.; 65, 25. HACΑϒΟϒΗΑЄCЄAHNHC S lamproteranastrouedeliuideselenes H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec et urbem quam desiderauit deus hanc fecit clariorem astris et sole adque luna ad loc. Sibyll. cf. Strvuium, opusc. I 94 BHSPJ 1 w H1 tenenebrae B offendetur S, offunditur P 2 obcaecabitur (obce- S) HS, occaecatur P 3 nec om. H ulterius bis, alt. expunxit S minuetuetur B tantum B est om. S 5 generauit B1, corr. B* 6 riuas P1, corr. P3 \\'uina\\' S11 7 et om. H 8 libera H 0 dominio mali] de omni mala (a del. et corr. m. 3) P 9 erroribus H, terroris P temrpusl P3 10 praeda* (s er.) B 11 praesepe HST*1 dubitanter recepi; an praesepium cum B aut praesepem cum P1 fm del. P21) scribendum ext? cf. pag. 308, 5 12 ulenabuntun Sxf 13 tunc SH 14 esse om. H 15 quotf1 PJ 16 et enuntiant] ut nuntient H, et nuntiant S 17 illam pI, m del. P3 18 qua\\'e\\'B 19 profana S a sacramento] sacramenta SP 20 dice\\'re\\'ntur B2 saeculis illa omnia putauerunt, quae utique fieri conplerique non poterant homine regnante. cum uero deletis religionibus impiis et scelere compresso subiecta erit deo terra, cedet et ipse mari uector nec nautica pinus mutabit merces, omnis feret omnia tellus. non rastros patietur humus, non uinea falcem; robustus quoque iam tauris iuga soluet arator. tunc et molli paulatim flauescet campus arista incultisque rubens pendebit sentibus uua et durae quercus sudabunt roscida mella. nec uarios discet mentiri lana colores, ipse sed in pratis aries iam suaue rubenti- murice, iam croceo mutabit uellera luto, sponte sua sandyx pascentis uestiet agnos. ipsae lacte domum referent distenta capellae ubera nec magnos metuent armenta leones. quae poeta secundum Cymaeae Sibyllae carmina prolocutus est. Erythraea uero sic ait: οἱ δὲ λύκοι τε καὶ ἄρνες ἐν οὔρεσιν ἄμμιγ\\' ἔδονται χόρτον παρδάλιες τ᾽ ἐρίφοις ἄμα βοσκήσονται· AUCTORES 4-7.8-10.11-14.15 s.] Verg. Ecl. IV 38-41.28- 30. 42-45. 21 s. 19 as.] III 787 ss. BHSPJ 1 illi P1, corr. P2 2 reli\\'gionibus P1 3 copresso* (s er.) B 4 uestor S pinus\\' B, in quo distinctio \\' post singulos uersus Vergilii addita est 5 omnes BPl, corr. P3 6 falce H 7 robustus\\' B3 iam] in H 8 et om. SP flauescit B, flauesce*t (alt. e m. 2) S 10 incultis P sentib: bis, alt. del. P 11 durrale B3 discit BHP1, corr. P3 15 sandis H, sandix S pascenti H, pascentes SP 16 ipse BHS lacte1 P2 lacte post domum repetitum expunxit m. 3 B referent m. 1, unt 8. 1. corr. m. 2, -ent restit. B3 distentae H 17 metuentur H 18 quimeae B, cimeae S, cymee P 20 in cod. S graeca hinc usque ad pag. 663, 4 per tres columnas scripta in minutas particulas discerpta sunt ualde perturbatas ἠδὲ] ὲν δὲ codd. Sibyll. TE] TAI B ArNGC (T ras. ex P) P AMMIT SP; α̌μμις uel ᾰμα codd. Sibyll. GAAONTAI S x Udelycotaecaeornesinammigedontes H 21 KOPTON (R exp. et del.) B, ἄρκτοι σὺν μόσχοισιν ὁμοῦ καὶ πᾶσι βροτοῖσιν σαρκοβόρος τε λέων φάγεται ἄχυρον παρὰ φάτνῃ, σὺν βρέφεσίν τε δράκοντες ἄμ\\' ἀσπίσι κοιμήσονται. et alio loco de ubertate rerum: καὶ τότε δὴ χάρμην μεγάλην θεὸς ἀνδράσι δώσει. καὶ γὰρ γῆ καὶ δένδρα καὶ ἄσπετα θρέμματα γαίης δώσουσι καρπὸν τὸν ἀληθινὸν ἀνθρώποισιν οἴνου καὶ μέλιτος γλυκεροῦ λευκοῦ τε γάλακτος καὶ σίτου, ὅπερ ἐστὶ βροτοῖς κάλλιστον ἁπάντων. AUCTORES 5 ss.] III 619 ss. XOPTO P παρδάλιές t\\'] ΠΑΡΔΑΛΙΔΙCT B ЄΡΙΦΩΙC P βοσϰηθήσονται eodd. deterior. Sibyll. hortonpardaliesterifoesamabosgesoute H .BHSPJ 1 MOCXOCl S, MOXOICf P OMT (TinPexl) SP arcatoesimmoshoesimomucapasipotoesin H uersus in cadd. Sibyll. sic «px- TOI σὺν μόσχοις νομάδες (uel νομάιον) αὐλισθήσνται 2 ACON S ΦΑΓЄTA- XTPON B ΦΑΤЄTAI S ἄχυρον ϕάγετ\\' ὲπὶ ϕάτνης uel iv ϕάτνη̣ codd. Sibyll., in quibus inter hunc et proximum uersum hi sunt ὡς βου̃ς ϰαὶ παι̃δες μάλα νήπιοι sv δεσμοῑσιν ἔξουσιν (uel ἄξουσι) πηρόν (uel Tiuppov) yap trt χθονὶ Qfjpa ποτήσει (uel ποήσει) ϕάτνη̣] ΦΑΘΝΗ B, ΦΑΙΤΝΗϒ S, «PATNHT P sarciborosteleonfageteachyronparafene H 3 CIM P auv βρέϕεσν TE] xai βρεϕέεσσι uel βρέϕεσί TE codd. Sibyll. APAKONТCC S opdxovze; xotp$e σονται] APAKON TЄ:MA:CA:TЄCI KOIMH CONTAI P ϰοιμηθήσονται codd. deterior. Sibyll. ἄμ\\' ἀσπίσι Stadtmuellerus; AMATHCI BS (unde ἀϰηδέσι temptaueram), ἄμα aylai codd. Sibyll.; cf. Isai. 11,8 ϰαὶ jratBfov νήπιον Èr.t TpwyXwv aaxfowv, xat iitt XofTTjV ὲϰγόνων ἀσπίδων τὴν χεῑρα ὲπιβαλει̃ sinbrefeinteeiracontesamustesiceomesonte H interpretatio lat. paene eadem in B (in mg. m. 1) et P, in qua extremus uersus sic cum infantibus (cum scis P) quoque dracones dormient ad loco Sibyll. cf. Strouium, opmc. I 95 4 ubertate S, libertate cett. 5 de cod. S cf. ad pag. 661,00 xai TOTE] KAIIOTG P AG B, AH S, AH P μεγάλην]TAAHN S, MGTAAHN P θεὸς] 0OC B, ec SH ANAPACCI B, ANAPACI S, ANAPCI (N ex P) P AOCG B, AUCGI P caetotedecharmeumegalentheosandrasidosi H 6 γὰρ] TAP SP vf;] TH B AGGNAPA B, AGIAPA P ACIIIGTA P ePt- MATA B, OPGMMArA S, BPHMMATA P TAIHC P θρέμματα γαίης] ποίμνιϰ μήλων codd. Sibyll. caegargecedendracaesaspetathremmatagees H 7 AOCOTCIN B, ΔΩCΩϒCIN P KAPNHON S AN0PQTIOICIN P dosusincarpotonalethinonantropoesin H 8 OINOI B KA P MCAIroc S AlKGPOr S, ΤΑϒΚЄΡΟϒ P AGrKCT P TAAACTOC P oenucemelitosgleceruleucetegalactos II 9 afroj] CTOr P AAAICTON S, KAIAICTON P AHANTON B, ADANTON P aestituopeperestibrotoescallistonapanton H et alia eodem modo: εὐσεβέων δὲ μόνων ἁγία χθὼν πάντα τάδ᾽ οἴσει, νᾶμα μελισταγέης ἀπὸ πέτρης ἠδ᾽ ἀπὸ πηγῆς καὶ γάλα τ᾽ ἀμβροσίης ῥεύσει πάντεσσι δικαίοις. uiuent itaque homines tranquillissimam et copiosissimam uitam et regnabunt cum deo pariter, reges gentium uenient a finibus terrae cum donis ac muneribus, ut adorent et honorificent regem magnum, cuius nomen erit praeclarum ac uenerabile uniuersis nationibus quae sub caelo erunt et regibus qui dominabuntur in terra. Haec sunt quae a prophetis futura dicuntur: quorum testimonia et uerba ponere opus esse non duxi, quoniam esset infinitum nec tantam rerum multitudinem mensura libri caperet tam multis uno spiritu similia dicentibus simulque ne fastidium legentibus fieret, si ex omnibus collecta et translata congererem, praeterea ut ea ipsa quae dicerem non nostris, . EPITOME 5] c. 67, 5 omnibus-ministrabit. AUCTORES 2 ss. V 281 ss. interpretatio lat. eadem in B (in mg. m. 1) et P ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 96 BHSPJ 2 de cod. S cf. ad pag. 661, 20 6TCGBIQN B MONQ B, MONON S ἁγία] AP B X60N BS TIANTA P τάὸ\\'] TAIWA S, A P eusebeondemononapantonpantacadoesi H ἑβραίων os μόνων ^ XOwv (uel ipp. 5e χθὼν) ayta ὲστί (xtel hn) dvn 8\\' οϊσει (unus A cum Lact. r.. τάὸ\\' oTaaj codd. Sibyll. 3 μελισταγέης Lact. scripsisse uidetur, μελισταγέος (sic edd. Lact.) Sibyllista; MЄΛΙЄTCΤΑΓЄHC B, MCAICTATAIHC SP APO P TICTPHC P HCA li, HA P AnON S, ATIO P nHTHC SP ἠὸ\\' ino πηγη̃ς] xat sta γλώσσης codd. Sibyll. namamelistaceesapopetresetapopoges H 4 xat] K B y)-ayo; Struuim, Opltsc. 198, om. B, TAAATOC SP; yxh. 8\\' uel μάλα τ\\' codd. Sibyll. AMBPOCIH B; ὰμβρόσιον codd. Sibyll. PTCCI BSP, sed cf. H breusi πάντεσσι om. SP ACIKGOIC B caegalasambrosiesbreusipantesidicaeoes H interpretatio lat. eadem in B (in mg. m. 1) et P, in qua extremus uersus sic et lac (?. I. om. P) diuinum (uinum P) manabit omnibus iustis 5 ita H tranquillirs.si\\'mam B3, tranquillinam H tranquillissimam et copiosissimam uitam P uitam et copiosissimam B 6 regnatbjunt P2 et reges SH 7 ad*orent (h er.) P 8 uenerabilem Bl, m del. B3 9 qui P sunt P1, corr. P2 13 tantarum B, tantum S mensuram B 14 uiiiOj 1P, uni P1, corr. P3 16 congerere (~ m. 3) B, congregarem H *ut (a er.) B quae dicerem] dicere H sed alienis potissimum litteris confirmarem doceremque non \\' modo aput nos, uerum etiam aput eos ipsos qui nos insectantur, ueritatem consignatam teneri, quam recusent adgnoscere. si quis autem diligentius haec uoluerit scire, ex ipso fonte hauriat et plura quam nos in his libris conplexi sumus admirabilia reperiet. Fortasse quispiam nunc requirat quando ista quae diximus sint futura. iam superius ostendi conpletis annorum sex milibus mutationem istam fieri oportere et iam propinquare summum illum conclusionis extremae diem. de signis quae praedicta sunt a prophetis licet noscere: praedixerunt enim signa, quibus consummatio temporum et expectanda sit nobis in dies singulos et timenda. quando tamen conpleatur haec summa, docent ii qui de temporibus scripserunt, colligentes ex litteris sanctis et ex uariis historiis quantus sit numerus annorum ab exordio mundi. qui licet uarient et aliquantum numeri eorum summa dissentiant, omnis tamen expectatio non amplius quam ducentorum uidetur annorum. etiam res ipsa declarat lapsum ruinamque rerum breui fore, nisi quod incolumi urbe Roma nihil istius uidetur esse metuendum. at uero cum caput illut orbis occiderit et ῥύμη esse coeperit, quod Sibyllae fore aiunt, quis dubitet uenisse iam finem rebus humanis orbique terrarum? illa est ciuitas quae adhuc 8 superius] c. 14, 6. AUCTORES 17 s.] cf. Hippolytum in Danielem prophetam ap. Photium, Bibliothec. cod. 202, et frg. 59, § 6 (pag. 154) ed. de Lagarde. 21 ῥύμη] Or. Sibyll. III 364; VIII 165. BHSPJ 1 doceremque] quae H 3 recusant edd. 4 ante ex 2 litt.,, fort. et, eras. B 5 et] 2 litt., fort. idem et, eras. B nos bis H iis B 6 acmirabilia B, mirabilia H 7 nunc] hunc Bl, ho*c B3 8 sint] in P1, corr. P3 ostendimus P 9 oportet H 11 dicta H a] ex H noscere] nos certe H 12 et om. P 14 ii edd., hii BP, hi HS quide (~ er.) S colligentes (alt. e ex i m. 3) P ex S, ea B, c ea ex H edd., ea (corr. m. 3) P 16 mundi qui] mundio P1, corr. P1 et] ei P1, corr. P2 17 an <in) summa ? nisi rectius summa cum Schoellio et Thilone eicitur numerum B dissentiant H, dissentiat cett. 18 quae H 20 istius modi P 21 orbis (is uel ex b. uel ex eodem is m. 3) B et ῥύμη] EIPTMH P 23 orbi H illa illa H, fort. recte; cf. pag. 478, 3 ueniet; 272, 4 hic hic sustentat omnia, precandusque nobis et adorandus est deus caeli, si tamen statuta eius et placita differri possunt, ne citius quam putamus tyrannus ille abominabilis ueniat, qui tantum facinus moliatur ac lumen illut effodiat, cuius interitu mundus ipse lapsurus est. nunc ad cetera exequenda redeamus quae deinceps secutura sunt. Diximus paulo ante in principio regni sancti fore ut a deo princeps daemonum uinciatur. sed idem, cum mille anni regni hoc est septem milia coeperint terminari, soluetur denuo et custodia emissus exibit atque omnes gentes quae tunc erunt sub dicione iustorum concitabit, ut inferant bellum sanctae ciuitati. et colligetur ex omni orbe terrae innumerabilis populus nationum et obsidebit et circumdabit ciuitatem. tum ueniet nouissima ira dei super gentes, et debellabit eas usque ad unum. ac primum concutiet terram quam ualidissime et a motu eius scindentur montes Syriae et subsident ualles in abruptum et muri omnium ciuitatum concident. et statuet deus solem triduo ne occidat et inflammabit eum, et descendet aestus nimius et adustio magna super perduelles et impios populos et imbres sulphuris et grandines lapidum et guttae 7 paulo antej o. 24, 5. EPITOME 7-13] c. 67, 6. 13-666, 7] c. 67, 7. AUCTORES § 1 s.] cf. Apocal. 20, 1-9. § 2] cf. Ezech. 38, 20. 22 (39, 6). BHSPj 1 praedicandusque BI, part. ras. corr. B* 2 eius om. P placida Px, corr. P3 nec H 3 putemus S tyrannus bis (alt. ti-) S abominandus (abho- S) SP 4 interitu B 5 lapsurus] sensurus S exquenda S 6 secutitfra B sunt om. H 8 daemon*um (1 er.) H ex mille hoc *illi B3 9 milia] milia anni H 10 et] e B custodia fa add. m. 3) B atque] quae ei H 11 inferawt P3 12 ciuitatis S 13 obsedebit H tunc BSP 14 uenient (exp. m. 1 ?) P debellauit Bl, corr. Bs, delebit H eos S 15 unam Heumannw ac] ad H 16 scindewtur P3 ualles Epit. 67, 7, colles C, sed cf. locum Ouid. Met. I 43 subsidere ualles a Lactantio II 5, 1 adlatum rin\\' Bl, 17 ciuitatium B corruent S 18 inflammauit B 19 nimium H super perdnelles Heumannus, cf. super impios Epit. 67, 7; superduelles B, supra ha perduelles C-las S) SP, supra rebelles Hi cf. Addenda 20 sulpQris (h m. 2, n m. 3) P grandinis B ignis, et liquescent spiritus eorum in calore et corpora conterentur in grandine et ipsi se inuicem gladio ferient: et replebuntur montes cadaueribus et campi operientur ossibus. populus autem dei tribus illis diebus sub concauis terrae occultabitur, donec ira dei aduersus gentes et extremum indicium terminetur. tunc exibunt iusti de latebus suis et inuenient omnia cadaueribus atque ossibus tecta. sed et genus omne impiorum radicitus interibit nec erit in hoc mundo ulla iam natio amplius praeter solam gentem dei. tum per annos septem perpetes intactae erunt siluae nec excidetur de montibus lignum, sed arma gentium comburentur, et iam non erit bellum, sed pax ac requies sempiterna. cum uero conpleti fuerint mille anni, renouabitur mundus a deo et caelum conplicabitur et terra mutabitur. et transformabit deus homines in similitudinem angelorum et erunt candidi sicut nix et uersabuntur semper in conspectu omnipotentis et domino suo sacrificabunt et seruient in aeternum. eodem tempore fiet secunda illa et publica omnium resurrectio, in qua excitabuntur iniusti ad cruciatus sempiternos. hi sunt qui manu facta coluerunt, qui dominum mundi ac parentem uel nescierunt uel abnegauerunt. sed et dominus illorum cum ministris suis conprehendetur ad poenamque damnabitur, cum quo pariter omnis turba impiorum pro suis facinoribus in EPITOME 13-667, 2] c. 67, 8. AUCTORES 8-12] cf. Ezech. 39, 9 s.; Orae. Sibyll. III 724-731. § 5-7] cf. Apocal. 20, 10-15. BHSPj 2 grandinem H se om. BP, sed cf. Epit. 67, 7 et Addmda ferient] peribunt P et om. H 3 et campi-ossibus om. P 4 polus P sub om. B cauis H 5 et om. HS 6 terminet S lateribus P 7 fort. post tecta interciderunt quae habet Epit. 67, 7 tunc fiet - πολυάνδριον, quorum extrema pariter atque ea quae in Instit. sequuntur, ex Esechielis cap. 39 (u. 11 sa. LXX) sumpta sunt et om. H 8 omnem H Ilpiorum B mdicitus BJ 10 septem om. P siluae] et siluae B 11 sed] et H 12 ac] aut S quies S completa H 14 transformauit B1, corr. Bs omnes H 15 candida, B3 16 deo H 17 self1uient S1 19 cruciatos Bx, corr. B3 ii B, hi * (i er.) P manu (anu in ras. m. 1 uel 2) B 20 deum H apparentem (om. ac) S conspectu angelorum atque iustorum perpetuo igni cremabitur in aeternum. haec est doctrina sanctorum prophetarum, quam Christiani sequimur, haec nostra sapientia, quam isti qui uel fragilia colunt uel inanem philosophiam tuentur, tamquam stultitiam uanitatemque derident, quia nos defendere hanc publice atque adserere non solemus, deo iubente ut quieti ac silentes arcanum eius in abdito atque intra nostram conscientiam teneamus nec aduersus istos ueri profanos, qui non discendi, sed arguendi atque inludendi gratia inclementer deum ac religionem eius inpugnant, pertinaci contentione certemus. abscondi enim tegique mysterium quam fidelissime oportet, maxime a nobis, qui nomen fidei gerimus. uerum illi hanc taciturnitatem nostram ueluti malam conscientiam criminantur: unde etiam quasdam exsecrabiles opiniones de pudicis et innocentibus fingunt et libenter iis quae finxerint credunt. Quoniam decursis propositi operis septem spatiis ad metam peruecti sumus, superest ut exhortemur omnes ad suscipiendam cum uera religione sapientiam, cuius uis et officium in eo uertitur, ut contemptis terrestribus et abiectis erroribus quibus antea tenebamur, fragilibus seruientes et fragilia concupiscentes, ad aeterna caelestis thesauri praemia derigamur: quae ut capere possimus, quam primum omittendae sunt huius praesentis uitae inlicibiles uoluptates, quae animas hominum perniciosa suauitate deleniunt. quanta felicitas aestimanda : est subtractum his labibus terrae proficisci ad illum aequissimum EPITOME 2] c. 68,1 (prophetarum). 11 s.] c. 61,1. c. 27,1— 11. 15] c. 68, 2-5 (—adquirat). m BHSPj 3 sequi*ur B uel qui S 5 deride*nt (n ?? er.) B non S 6 non om. S ac] ac id H 7 abscondito edd., cf. 10 nostram (m add. m. 2) S 8 aduersum P 9 inclementer deum] iuclemendom H 10 eius om. S contemptione H certe S 11 tetigique S maiimeque H 12 nomen] ñ (i. e. non) S fidei] dei H, sed cf. Epit. 13 mala H cviminantur B3 15 his HSP finxerunt edd. 17 prouecti P eihortemus H suspiciendas sic H 18 ueram Pl, m del. P3 19 *ut (a er.) B 20 ante H tenetoamur B, tenebatur H 21 theWsauri B3, thenrslauri P dirigamur HSP 23 inlicibiles (e ex i m. 2) P 24 deliniunt P existimanda H 25 iis B iudicem parentemque indulgentissimum, qui pro laboribus requiem, pro morte uitam, pro tenebris claritatem, pro terrenis ac breuibus bonis aeterna et caelestia largiatur: cum qua mercede acerbitates ac miseriae quas perpetimur in hoc mundo facientes opera iustitiae, conferri et coaequari nullo modo possunt BHSP(g)] 4 aceruitates Bl, corr. B3 rquasl Ps perpetimus H 5 et om. P post possunt in Sg locus hic: (11) Sed omnia iam, sanctissime imperator, figmenta sopita sunt, ex quo te deus summus ad restituendum iustitiae domicilium et ad tutelam generis humani excitauit quo gubernante Romanae rei publicae statum iam cultores dei pro sceleratis ac nefariis non habemur, iam emergente atque illustrata (ex illustrante S) ueritate non arguimur nt iniusti qui opera iustitiae facere conamur. nemo iam nobis dei nomen exprobrat, nemo inreligiosos (sic scripsi, inreligiosus {irr- g] Sg) ulterius appellat (sic scripsi, appellatur Sg; uix nemo (nostrum) inreligiosus ulterius appellatur corrigcndum uidetur), qui soli omnium religiosi sumus, quoniam contemptis imaginibus mortuorum uiuum colimus et uerum deum. (12) te prouidentia summae diuinitatis ad fastigium principale (principalS, er. ~, S) prouelit, qui posses uera pietate aliorum male consulta rescindere, peccata corrigere, saluti hominum paterna clementia prouidere, ipsos denique malos a re publica submouere,1 quos summa potestate deiectos in manus tuas idem deus tradidit, utĮ esset omnibus clarum quae sit uera maiestas (magestas S). (13) illi enim, qui ut impias religiones defenderent, caelestis et (et om. S) singularis dei cultum tollere uoluerunt, profligati iacent, tu autem, qui nomen eius defendis et diligis, uirtute ac felicitate praepollens immortalibus tuis gloriis beatissime fnleris. (14) illi poenas sceleris sui et pendunt et pependerunt: te dextera dei potens ab omnibus periculis, protegit, tibi quietum tranquillumque moderamen cum summa omnium gratulatione largitur. (15) nec immerito rerum dominus ac rector te potissimum delegit (edd., dilegit Sg) per quem sanctam religionem suam restauraret, quoniam unus (ras. ex unius S) ex omnibus extitisti qui praecipua uirtutis et sanctitatis exempla praeberes, quibus antiquorum principum gloriam (gloria S), quos tamen fama inter bonos numerat, non modo aequares, sed etiam, quod est maximum, praeterires. (16) illi quidem natura fortasse tantum similes iustis fuerunt: qui enim (tm̃ t. e. tantum g) moderatorem uniuersitatis deum ignorat (ras. ex ignorant S), similitudinem iustitiae assequi potest, ipsam uero non potest. (17) tu uero et morum ingenita sanctitate et ueritatis et dei agnitione in omni actu iustitiae opera consummas (consumas S). erat igitur congruens ut in formando (firmando ex formando S, sic; an reformando ? cf. VII 14, 6; de formando homine cf. IV 16, 4; 17, 14) l\\' generis humani statu (stat., corr. m. 2 S) te auctore (an adiutore?) ac ministro diuinitas (diuinitatis S) uteretur. cui nos cotidianis precibus proinde si sapientes, si beati esse uolumus, cogitanda et proponenda sunt nobis non tantum Terentiana illa: molendum esse usque in pistrino, uapulandum, habendae compedes, sed his multo atrociora, carcer catenae tormenta patienda, sustinendi dolores, mors denique ipsa et suscipienda est et ferenda, cum liqueat conscientiae nostrae nec fragilem istam uoluptatem sine poena nec uirtutem sine diuino praemio fore. uniuersos igitur oportet operam dare, ut uel se quam pnmum ad rectam uiam dirigant uel susceptis operatisque uirtutibus et huius uitae laboribus patienter exactis consolatorem deum habere mereantur. pater enim noster ac dominus, qui condidit firmauitque caelum, qui solem cum ceteris sideribus induxit, qui libratam magnitudine sua terram uallauit montibus, mari circumdedit amnibusque distinxit et quidquid est in hoc opere mundi conflauit ac perfecit e nihilo, perspectis erroribus AUCTORES 2] Phorm. II 1,19. supplicamas, ut te in primis, quem rerum custodem uoluit esse, custodiat, deinde inspiret tibi uoluntatem, qua (ex qua corr. m. 2? S) semper in amore diuini nominis perseueres (perseueret 81): quod est omnibus salutare, et tibi ad (ad in mg. S) felicitatem et (et om. S) ceteris ad quietem. hanc orationem in fine capitis 26 cum Fasitelio addunt edd., quo loco illam eum ipsum qui conposuit inseruisse inde uidetur apparere, quod prima uerba sed omnia... figxnenta superiora pag. 667,15 fingunt ... quae finxerint quodammodo referunt atque omnino argumentum illius loci facilius quam huius eam admittit. de hoc loco cf. Prolegomena sequitur in S et g (praemissa in S inscriptione hac De dl opificio. id est de ratione. F. L. Ad demetrianii) locus de opif. dei 19, 1-8 illud quoque uenire-posset adipisci et 20, 1 s. haec ad te - beatae uitae statum expectant (sic), inde continuatur locus qui supra est proinde si sapientes eqs. BHSPJ 1 baeti B 8 esse cum etiam codd. quidam Terentii habeant, Lact. in suo Terentio legisse uidetur; etiam Terentii in codd. versus turbatus est ifi pistrino usque (corr. m. 1?) B usque del. P3 pristino SP1, ras. et s. I. corr. P1 bapulandum Bl, corr. B3 4 co I pedes B 5 hi e H, his his S, hi*s (i er.) P acriora Bl ut uid. (part. in ras. corr. B3) P 6 est om. H 7 liquaeat B conscientia H 8 uoluptate S 10 derigant P 12 merea sic S 13 inluxit (ill- S) BHS 14 qui om. H 15 mare Bl, in ras. corr. B* manibusque Pl, corr. P3 distincxit B 16 perspecttt* (i. e. -lis) sic S hominum ducem misit qui nobis iustitiae uiam panderet. hunc sequamur omnes, hunc audiamus, huic deuotissime pareamus, quoniam solus, ut ait Lucretius, ueridicis hominum purgauit pectora dictis et finem statuit cuppedinis atque timoris exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes, quid foret, atque uiam monstrauit, limite paruo qua possemus ad id recto contendere cursu. nec monstrauit tantum, sed etiam praecessit, ne quis difficultatis gratia iter uirtutis horreret. deseratur si fieri potest uia perditionis et fraudis, in qua mors uoluptatis inlecebris adoperta celatur. et quanto quisque annis in senectutem uergentibus adpropinquare cernit illum diem quo sit ei ex hac uita demigrandum, cogitet quam purus abscedat, quam innocens ad iudicem ueniat, non ut faciunt quidam caecis mentibus nixi, qui iam deficientibus corporis uiribus in hoc admonentur instantis ultimae necessitatis, ut cupidius et ardentius hauriendis libidinibus intendant. qua ex uoragine liberet se quisque, dum licet, dum facultas adest, seque ad deum tota mente conuertat, ut illum diem securus expectet, quo praeses AUCTORES 4 ss.] VI 24 ss. BHSPj 1 iustitia H 2 adiamus P notissime H 4 uiridicis B, ueredicis P hominum] igitur codd. Lucr. purgabit B1, corr. B* dictis\\' (\\' est distinctio) B 5 cuppedinis codd. Lucr., cupidinis S, torpedinis BH2, torpidinis II1, turpidinis P timoris\\' B, timoris (s add. m. 2) P 6 quod P tendimus omnes om. P omnes\\' B 7 quod H monwtrauit B3, monstrabit H tramite codd. Lucr. paruo (paruo\\' B) BH cum codd. Lucr., puro SP 8 quo H, quįa. (exp. m. 3?) P contendere recto H 10 iter] igitur H horrebit ut uid. B1, in ras. corr. B3 11 uoluptatibus H inecelebris H 12 celetur H quando H animis Bl, corr. B3 senectute B 13 ac propinquare H 14 purus] i pus (i. e. prius) S 15 quidam] quorum S 16 nixi] lux negatur S; uiri cum cod. Reimmanniano recentissiniae aetatis non recte Buenemannus, nixi eicit Heumannus qui iam] quidam B1, corr. Bs Biris (uiribus m. 3) corporis B 17 instantes B1 (corr. B3) P necessitates B1, corr. B* et] ut SP 18 **libidinibus (in er.) B 20 secu«*rus (tu er.) H presens S dominusque mundi deus de singulorum factis et cogitationibus iudicabit. quaecumque hic expetuntur, non tantum neglegat, sed et fugiat potioremque animam suam iudicet quam bona\\' ista fallacia, quorum incerta et caduca possessio est: migrant enim cotidie et multo uelocius exeunt quam intrauerant et tamen, si nobis usque ad ultimum liceat istis frui, aliis certe relinquenda sunt. nihil nobiscum ferre possumus nisi uitam bene atque innocenter actam. ille ad deum copiosus, ille opulentus adueniet, cui adstabunt continentia misericordia patientia caritas fides. haec est hereditas nostra quae nec eripi cuiquam nec transferri ad alterum potest. ecquis est qui haec bona parare et adquirere sibi uelit? ueniant qui esuriunt, ut caelesti cibo saturati sempiternam famem ponant, ueniant qui sitiunt, ut aquam salutarem de perenni fonte plenissimis faucibus trahant. hoc cibatu atque potu dei et caeci uidebunt et surdi audient et muti loquentur et clodi ambulabunt et stulti sapient et aegroti ualebunt et mortui reuiuescent. quisquis enim corruptelas terrae uirtute calcauerit, hunc arbiter ille summus et uerax ad uitam lucemque perpetuam suscitabit. nemo diuitiis, nemo fascibus, nemo etiam regia potestate confidat: inmortalem ista non faciunt. nam quicumque rationem hominis abiecerit ac praesentia secutus in humum se ipse prostrauerit, tamquam desertor domini et imperatoris et patris sui punietur. intendamus ergo iustitiae, quae nos inseparabilis comes ad deum sola perducet, et dum spiritus hos EPITOME 24-672, 4] c. 68, 5 (ab ut possit). AUCTORES 15-17] cf. Matth. 11, 5. 25] Verg. Aen. IV 836. BHSPj 1 rdeusl H et eras. B 2 iudicauit Bl, corr. B3 expe*tuntur (c er.) H 3 et fugiat S, effugiat cett. bona ista fallacia H 4 ac caduca S 5 ac multo SP 7 possimus H anrsi B3 8 actam] tam H ad deum copiosus ille om. P dum H 9 misericordia patientia om. P 10 caritas] caritas castitas H nec om. H 11 transferre B1, corr. B3 et quis S, **ecquis (ha er.) P 12 parere H an nolit? Thilo 14 rutl B 16 loquuntur H claudi S; cf. IV 15, 14 17 egro sic S reuirescent Bl, corr. B2, resurgent (pr. r ex s) P quis P 19 susr\\'ci\\'tabit (ei m. 1, b ex u m. 2) B 20 diuitiis nemo om. P 21 nam om. P 22 ac om. S 23 pr. et om. P 24 inseparafortis B1 25 perducat Heumannus regit artus, infatigabilem militiam deo militemus, stationes uigiliasque celebremus, congrediamur cum hoste quem nouimus fortiter, ut uictores ac deuicto aduersario triumphantes praemium uirtutis quod ipse promisit a domino consequamur. BHSPJ 1 Tegit1 B1 infatigabili militia H militemus B* 2 ho# *ste (ne ? er.) B nobis ut wid. Bx, noai. corr. m. 1 uel 2 3 deiecto Hmsingcrus, Emendat. pag. 25 L - CAELI FIRMIANI LACTAXTI DE VITA BEATA LIBER VII . EXPLICIT INC DE IRA DIVINA U- BER VIII. B; FIRMIANI LACTANTI (XACTANI H) EXPLICIT LI BER VII EIVSDEM ( DE M) DE VITA BEATA FELIC HM; AM Explicit liber ultimus S; CELI (cl m. 2 III wid.) FIRMTANI INSTITV- TIONVM DIVTNARVM DE VITA BEATA : EXPLICIT : SEPTIMYS LIB . INCIPIT DE IRA DIVINA LIBER OCTAWS: P L. CAELI FIRMIANI LACTANTI EPITOME DIVINARVM INSTITVTIONVM. XVIIII. Lact. 1. 43 EXPLICATIO SIGNORVM. T: codex Taurinensis Regii Tabularii I. b. VI. 28 saec. VII. B: codex Bononiensis 701 saec. VI—VII, continens c. 51, 1—68, 5. P: codex Parisinus Puteani 1662 saec. IX, continens c. 51, 1—61, 6. Pf: Pfaffius (ed. 1712). Da: Dauisius (ed. 1718). Heum: Heumannus (ed. 1736). Buen: Buenemannus (ed. 1739). eruditus Brit(annus): aut is cuius coniectanea sunt commentariorum inscriptorum Miscellaneae obseruationes in auctores tteteres et reoentiores ab eruditis Britannis anno MDCCXXXI edi coeptae, Amstelaedami M. D. C C. XXX IV iu uolumine quarto pag. 20—29 et 428-430, aut is cuius sunt ibidem pag. 409—427. uir doctus ap. Cleric.: ubi numerus XXVII additus est, is qui secutus Maffeium, Giornale de\\' letterati dJ Italia, tomo VI. In Venesia MDCCXI, pag. 449 ss. apud Clericum (Le Clerc), Bibliotbeque ancienne et moderne, tome XXVII. A la Haye MlJCeXXVII, pag. 325 de codice Taurinensi rettulit et quinque prima Epitomae capita edidit; ubi XI, is qui in eiusdem Bibliothecae uolumine XI Amstelaedami a. 1719 edito pag. 190 ss. censuram editionis Dauisianae fecit."}}},{"rowIdx":480,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Fragmenta Fragmenta Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897."}}},{"rowIdx":481,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"L. CAELI FIRMIANI LACTANTI LIBRORVM PERDITORVM FRAGMENTA ET VETERA DE EO TESTIMONIA. L. CAELI FIRMIANI LACTANTI LIBRORVM PERDITORVM FRAGMENTA. EX EPISTVLIS AD PROBVM. I. Hieronymus, Comment. in epist. ad Galat. l. II praefat. (VII 425 Vall.): Quod in primo Commentariorum ad Galatas libro cum de gentium proprietatibus disputarem, intactum reliqueram, nunc in secundo reddendum uidetur, qui sint Galatae uel quo et unde transierint ... Lactantii nostri quae in tertio ad Probum uolumine de hac gente opinatus sit uerba ponemus. Galli inquit antiquitus a candore corporis Galatae nuncupabantur et Sibylla sic eos appellat. quod significare uoluit poeta, cum ait: \\'tum lactea colla Auro innectuntur\\', cum posset dicere \\'candida\\'. hinc utique Galatia prouincia, in quam Galli aliquando uenientes cum Graecis se miscuerunt. unde primum ea regio Gallograecia, post Galatia nominata est. nec mirum si hoc ille de Galatis dixerit et occidentales populos tantis in medio terrarum spatiis praetermissis in Orientis plaga consedisse memorarit, cum constet Orientis contra et Graeciae examina ad Occidentis ultima peruenisse. de epistulis ad Probum cf. Ueber die Entstehungsverhaltnisse der Prosaschriften des Lact... p. 125 s. 8 Sibylla] cf. Orac. Sibyll. III 485. 509. 599. V 340 9 poeta] Verg. Aen. VIII 660 s. loco Lactantii (uel potius HieronymiJ usus est Isidorus, Orig. IX 2, 68: Galatae ... Graecis admixti primum Gallograeci, nunc ex antiquo Gallorum nomine Galatae nuncupantur (idem XIV 3, 40); § 104: Galli a candore corporis nuncupati sunt: faka enim graece lac dicitur. unde et Yergilias (Sibylla codd. quidam) sic eos appellat, cum ait de iis: \\'tum lactea colla Auro innectuntur\\'. II. Rufinus, Comment. in metra Terent., GL. VI 564, 7-565, 2 K.: Firmianus ad Probum de metris comoediarum sic dicit: nam quod de metris comoediarum requisisti, et ego scio plurimos existimare Terentianas uel maxime fabulas metrum non habere comoediae Graecae, id est Menandri Philemonos Diphili et ceterorum, quae trimetris uersibus constat. nostri enim ueteris comoediae scriptores in modulandis fabulis sequi maluerunt, Eupolin Cratinum Aristophanem. prologos igitur et primarum scaenarum actiones trimetris conprehenderunt, deinde longissimos id est tetrametros subdiderunt, qui appellantur quadrati. in consequentibus deinceps uariauerunt: modo enim trimetros, modo addito quadrante uel semisse posuerunt, id est uel semipede adiecto uel integro pede iambo uel sesquipede. haec per medios actus uarie, rursus in exitu fabularum quadratos, quales diximus in secunda scaena. sed idem quadrati cum sedecim syllabis constare debeant, tamen plerumque fiunt uiginti aut amplius syllabarum. hinc putantur metro carere nec lege ulla contineri. — Mensuram esse in fabulis Terentii et Plauti et ceterorum comicorum et tragicorum dicunt Cicero Scaurus Firmianus eqs. de hoc Lactantii loco, quo etiam Marius Vtctorinus, Art. gramm. II 3 (cf. Gr. Lat. VI 78, 19. 556, 22 K; Keilius p. XXVI) usus est cf. Osannus, Beitr. e. griech. u. röm. Litteraturgesch. II (1839) p. 366 s.; Hensius, Act. societ. phil. Lips. IV (1875) p. 139 adn. **; Leo, Hermes XXIV (1889) p. 293 adn. 1; dedi ex recensione Keilii, cuius cf. appar. erit, EX EPISTVLIS AD DEMETRIANVM. \\'III. Hieronymus, Comntent. in epist. ad Galat. 1. II c. IV (VII 450 D): ... multi per inperitiam Scripturarum, quod et Firmianus in octauo ad Demetrianum epistularum libro facit, adserunt spiritum sanctum saepe patrem, saepe filium nominari. 1 octauo] altero coni. Vallarsius conl. Hieron. de uir. inl. LXXX, cf. tamen Ueb. d. Entstehungsverh. p. 123 IV. Hieronymus, Epist. LXXXIV 7 (I 524 E): Et apostolus praecipit: omnia legentes, quae bona sunt retinentes. Lactantius in libris suis et maxime in epistulis ad Demetrianum spiritus sancti omnino (omnino om. JrIartianaeus) negat substantiam et errore Iudaico dicit eum uel ad patrem referri uel filium et sanctificationem utriusque personae sub eius nomine demonstrari. quis mihi interdicere potest ne legam Institutionum eius libros, quibus contra gentes scripsit fortissime, quia superior sententia detestanda est? INCERTAE SEDIS FRAGMENTA. V. Fragmentum codicis excerptorum ecclesiasticorum Ambrosiani (olim Bobiensis) F. 60 Sup. (sacc. VIII-IX), fol. 264, inmarg.lactantius de motibus animi inscriptum: <Spes> timor, amor odium, laetitia tristitia, libido cupiditas, ira miseratio. zelus admiratio, hi motus <animi> uel adfectus a deo ab initio hominis existunt conditi et naturae humanae utiliter et salubriter sunt insiti, ut per eos ordinate et rationabiliter fragmentum (aut epistularum aut librorum ad Asclepiadem) primus edidit Muratorius, Antiquitat. Ital. III (1740) p. 849, accuratius Reifferscheidius, Biblioth. Patr. Lat. Ital. 11 p. 36; cf. editoris disputationes Ueber das in dem patristischen Excerptencodex F. 60. Sup. der Ambrosiana enthaltene Fragment des Lactantius De motibus animi, Heidelb. 1891, et Ueb. d. Entstehunusverh. p. 126 8. 19 Spes addidi 20 hodia cod. letitia cod. cupiditas scripsi, concupiscentia cod. misaeratio cod. 21 zelus admiratio in marg. cod. hii cod. animi add. Muratorius affectus cod. ad cod. deo scripsi, domino cod. 23 insiti scripsi, inserti cod. regendos homo uirtutes bonas uiriliter agendo exercere posset: per quas a deo perpetuam accipere uitam iuste meruisset. hi namque animi motus intra fines proprios coartati, hoc est in bona parte positi, in praesenti uirtutes bonas et in futuro aeterna praemia parant, extra metas uero suas afluentes, hoc est in malam partem declinantes, uitia et iniquitates existunt et aeternas poenas pariunt. 2 deo scnpsi, domino cod. accipe cod., corr. Muratorius 3 hii cod. coortati cod., corr. Muratorius 4 possiti cod. malim futurum 5 etna cod. afluentes scripsi, affluentes cod. VI. Victorinus, De metris et de hexametro, GL. VI209,11 K.: Nostra quoque memoria Lactantius de metris pentameter inquit et tetrameter. fort. ex epistulis ad Probum, cf. frg. II VII. Codex Floriacensisplenioris \\'Seruii\\' ad Verg. Aen. VII543 (II p. 166, 4 Thilo): et caeli conuexa (sc. Allecto) per auras] ... dicit etiam Firmianus commentator (cod. -tur) non \\'conuexa\\', sed \\'conuecta\\' legendum, ut sit ipsa conuecta: quod difficile in exemplaribus inuenitur. codd. Seruiani: dicit etiam quidam commentarius (Firmiani add. Thilo Floriacensem secutus) conuecta legendum ut sit eqs. cf. de hoc frg. Ueb. d. Entstehungsverh. p. 127 (VIII spurium.) Anonymus, In. oracula Sibyllina praefat., Orac. Sibyll. ed. Rzach p. 6, 64—7, 90: Φιρμιανὸς toivov, οὐϰ ἀϑαύμαστος ϕιλόσοϕος xac tspsό; xoo προλεχϑέντος Καπιτωλίον 7svομενος, Trpo; to αὶώνιον ἡμω̄ν ϕω̄ς tov Xptotov βλέψας ὲν ἰδίοις πονήμασι extat praefatio anonymi in codd. Sibyll. Vindobonensi hist. gr. XCVI 6 et Scorialensi II. E 7, inde a p. 159,19 etiam in Monacensi 351, sed etiam cod. Mutinensis III. D. 7 miscellaneus Φιρμιανοῡ λαϰταντίου too ῥωμαίου περl σιβυλλω̄ν continet, cf. Dindorfius, edit. Clem. Alex. I p. VII; Otto, Corp. Apolog. 1113 p. XXXI; de aetate huius prologi cf. Alexander, edit TD εὶρημένα TALC Σιβύλλαις περὶ τη̄ς ὰρρήτου δόξης παρέϑηϰε XAI τὴν ὰλοηγίαν NJC \\'Ελληνιϰη̄ς πλάνης δυνατω̄ς ὰπήλεγξε. ϰαὶ ἠ ILsV αὐτοῡ ἔντονος ἐξήγησις τη̄ Αὐσονία γλώττη, OT SI Σιβυλλιαϰοὶ OttXOt ̔Ελλάδι ϕωνη̄ ἐς̂ηνέχϑησαν. TVA 81 τοῡο μὴ ἄπιστον ϕαί- νηται, μαρτυρίαν tot) προμνημονευϑέντος ὰνδρὸς παρέξομαι ἔχουσαν TOVSE τὸν τρόπον ἐπεὶ οὐν TA παῤ ήμὶν εὑρισϰόμενα Σιβυλ- λιαϰὰ 06 μόνον ώς εὐπόριστα τοῑς VOAOOOT TTOV \\'Ελλήνων εὐϰαταϕρόνητά ἐστι ■— TD γὰρ σπάνια τίμια δοϰεῑ —, ὰλλὰ XAI ώς πάντων TFTV στίχCI) v μήσψζόντων τήνὰϰρί- βειανΤΟΟ μέτρουὰργοτέαν ε̏χει τήV πίστιναίτία δὲ αυ̋τηΤUV ταχυγρϰ́ψων06 συμϕϑϰσϰ́ντωνΤ-Q ρ̒ύμητου̃ λσγου ἣ ϰ̀παιδεύτωνγενομένων,06 τήςπροϕητίδοςϰ̋μα γϰ̀ρΤ-G ὲπιπνοίαὲπέπαυτοἡ trov λεχϑέντωνμνήμη. πρὸς & XAT Ó Πλάτων βλέψας ε̋ϕη, õtt ϰατορϕώσουσιπλλὰ XCXt μεγάλα πράγματαμηδὲν είδότες wv λὲγουσιν. ήμείς οὑνex τω̄νϰομισϑέντωνà CP<O{IIFJ ὑπὑτω̃νπρέσβεων ο̄σϰ δυνατὑν παραϑήσομαι τοίνυνπερὶ τοῡ ἀνάρχου ϑεοῡ τάδε ̇ είς* ϑεός, 8<; μόνος ἂρχει, ὑπερμγέϑης ἀγένητος . dXXa deo? μόνος et<; πανυπέρτατος, SG πεποίηϰεν co pavov ἠέλιόν te xat ἀστέρας ἠδὲ σελήνην ϰαρποϕόρον γαίάν te xat ὒδατος οι̋δματα T:6vtoo. 8<; μόνος ὲστί ϑεός ϰτιστὴς axpatrjto? ὑπἀρχων, αὑτὸς δ\\'ὲστήριξε τὑπον μορϕη̄ς μερόπων te — αὐτὸς ἔμιξε ϕὑσιν πάντων, γενέτη βιότοιο. Orac. Sibyll. II p. 421 ss. ; Tycho Mommsenus, Dionysius der Perieget, Progr. Francof. a. M. 1879 p. 85 adn. 6; C. J. Neumannus apud Burachium,Klaros, 1889,p. 90 p. 158, 20—159,15] \\'nihil eiusmodi apud Lactantium, uidetur anonymus neglegenter hoc loco posuisse, quae alibi afferre in animo habuerit; fons enim huius partis est \\'Iustinus\\' cohort. ad gentil. 37 = uol. II p. 122 Otto3: ε̌ϕασϰον — μηδὲν είδότες Aev λέγουσι ̓ Rzachius (secutus Alexandrum II p. 430 ss) ad p. 6, 71-78 2 τὴν ἀλογίαν Castalio, rijç ὰλογίας codd. 7 voo-joi JRzachius 16-22] ex. Lact. Inst. 16,14 s. (19 = frg. Sibyll. 17 Rz., 20-22 = frg. III 3- 5) 23-251 et Lact. Inst. II11,18 (frg. V 1-3, u. 24 etiam Sibyll. III 27) 24 δ\\'ὲστἠριξε — μορϕη̄ς cum Lact. Rzachius, στήριξε μορϕη̄ς ts τὑπον uel alia (cf. Rzachium ad Sibyll. III 27) codd. Sibyll. 25 abrbi; ἔμιξε cum Lact. Rzachius, aoyaq μίξε codd. Sibyll. γενέτης Stadtmuellerus orcep ει̌ρηϰεv η̌ ϰαϑὸ συνερχρχόμενοι εἰς oapxa μἰαν προσγι̍νονται η̏ xaO-6 sx twv τεσσάρωρων στοιχει̍ων ὲναντι̍ων Svtov α̍λλήλοις xai xov ὑπουρα̍νιον ϰο̍σμον xal TOV α̌νϑρωπον ἐδημιούργησεν. in Lactantio, γενεη̄ς codd. Lact. et Sibyll. 1-3] dubium utrum ut sua an ut Lactantiana anonymus dederit προσγἱνοται J Alexander, itps (i. e. πατρὁς ) Yivovcai codd., wpoYtvovtat Rzachius, πατρὸς \\\\lvo;> ytvovtai Hartelius VETERA DE LACTANTTO TESTIMONIA (exceptis locis qui in apparatu commemorantur) 1. I. Hieronymus, De uir. inl. LXXX: Firmianus qui et Lactantius Arnobii discipulus sub Diocletiano principe accitus cum Flauio grammatico, cuius De medicinalibus uersu conpositi extant libri, Nicomediae rhetoricam docuit ac penuria discipulorum ob Graecam uidelicet ciuitatem ad scribendum se contulit. habemus eius Symposium, quod?adulescentulus scripsit Airicae et hodoeporicum Africa usque Nicomediam hexametris scriptum uersibus et alium librum qui inscribitur Grammaticus et pulcherrimum De ira dei et Institutionum Diuinarum aduersus gentes libros septem et ἐπιομγομγ́ν eiusdem operis. librum unum άϰέϕαλον. et Ad Asclepiadem libros duos, De persecutione librum unum, Ad Probum epistularum libros de hoc cap. cf. Ueb. das Leben des Lact. passim et Ueb. d. Entstehnngsverh. p. 123 ss. 1 Firmianus rethor qui cod. Paris. Nouv. acquås. lat. 1460 saen. IX 3 flauio cod. Casinensis 294 (aaec. X), fauio Reginensis 2077 (saec. VIII-IX), fabio Vercellensis 183 (saec. VIII) Veronemis XXII 20 (saec. VIII) 6 habemus quid significet dtmonstratum est Ueb. d. Entstehungsverh. p. 90 7 odaepori. cum Reg.. odyporicum in ras. m. 1 Verc., odyporicum de Cas., hodoeporicQ de Par.\\' et — Africa om. Veron. 10 EHITOMIN Cas., EIIITOMUN Par.\\' ENIAArI Vere., ENIMPN Veron. librum unum] in libro uno Par. ANAKEФΧΩ Cas., AIIOKEФΑΑΩ Par., acefalum Reg., MEФΑΤΩ Verc. Veron. 12 ad epistulas Lactantii cf. Hadrianus Iunius, Batavia (1588) p. 311: (Egmondano coenobio longe uetustissimo, Benedictin generis monachis) ubi bibliotheca celebris omnis generis scriptis codicibus ct praesertim membranaceis, quos diligenter magna cura cum Priores alii, tum Gerardus ex Poelgeestana stirpe Abbas undecunque conquisinerant, raros auctores ostendit, e quibus dolet mihi interiisse intra quindecim proximoE annos, magno literariae Reipub. detrimento, Lactantii Firmiani epistolarum libros duos. quorum meminit nominatim D. Hieronymus: quos dum ad me cogitat editioni destinandos mittere t De his cf. Indicem Expilatorum et Testium. XXVII. Lact. t. 11 quattuor, Ad Seuerum epistularum libros duos. Ad Demetrianum auditorem suum epistularum libros duos. ad eundem De opificio dei uel formatione hominis librum unum. hic extrema senectute magister Caesaris Crispi filii Constantini in Gallia fuit. qui postea a patre interfectus est. Antonius Houaeus illic religioni operatus. uir doctus. qui postea Abbam Absternacensem prospera fama egit, repperit a bibliotapho quopiam librorum plagiario sublatos: atque ita disperiit ille thesaurus. ab haeredibus sacrifici. in quem cadebat suspicio, in cucullos et piperis inuolucra concisus. 1 s. Ad Keuerum—suum epistularum libros duos cum codd. deterior. om. Herdingius, sed cf. Ueb. d. Entstehungsverh. p. 123 adn. 1; de Seuero cf. testim. VIII II. Hieronymna, Chronic. ad a. Ahr. 2333: Crispus et Constantinus filii Constantini et Licinius adulescens Licini Augusti filius Constantini ex sorore nepos Caesares appellantur. quorum Crispum Lactantius Latinis litteris erudiuit uir omnium suo tempore eloquentissimus. sed adeo in hac uita pauper, ut plerumque etiam necessariis indiguerit. Prospcr Tiro (Aquitanus), Epitoma Chronieon f. 1001 (ad a. post pass. Domini CCLXXXIX, Sabino et Rufino coss.), Chron. min. sacc. IV. Y. VI. VII. ed. Mommsen, uol. I fasc. 2 (1892) p. 44.9: Crispus et Constantinus filii Constantini et Licinius adulescens Licinii Augusti filius ex sorore Constantini Caesares appellantur. quorum Crispum Lactantius erudiuit uir omnium suo tempore eloquentissimus. sed adeo iu hac uita pauper, ut plerumque etiam necessariis indiguerit. 18 quorum-indiguerit (20) om. cod. Vaticanus saec VI III. Hicronymus, Epist. LXX 5 (I 427 n): Septem libros Aduersus gentes Arnobius edidit totidemque discipulus eius Lactantius, qui De ira quoque et opificio dei duo uolumina condidit: quos si legere uolueris, dialogorum Ciceronis in eis ὲπιοτομήν reperies. IV. Hieronymus, Comment. in Ezech. XI, XXXVI (V 422 D): Neque enim iuxta Judaicas fabulas, quas illi δευτεμώσει appellant, gemmatam et auream de caelo expectamus Ierusalem... quod et multi nostrorum et praecipue Tertulliani liber qui inscribitur De spe fidelium et Lactantii Institutionum uolumen septimum pollicetur. ad. Inst. VII 24, 6 addendum V. Hirronymus, Comment. in Isaiam XVIII praef. (IV 707): Non dico de mysterio trinitatis. cuius recta confessio est ignoratio scientiae, sed de aliis ecclesiasticis dogmatibus de resurrectione scilicet et de animarum et humanae carnis statu. de repromiasionibus futurorum, quomodo debeant accip et qua ratione intellegenda sit Apocalypsis loannis: quam s iuxta litteram accipimus, iudaizandum est, si spiritualiter ut scripta est disserimus. multorum ueterum uidebimur opinionibus contraire, Latinorum Tertulliani Victorini Lactantii ad ItUJt. VII 24, 6 addendum VI. Hieronymus, Comment. in epist. ad Epltes. l. II c. IV (VII 628 E): Firmianus noster librum De ira dei docto pariter et eloquenti sermone conscripsit, quem qui legerit. puto ei ad irae intellectum satis abundeque posse sufficere. VII. Damasus, Epist. ad Hieromjmum, Hieronymi Epist. XXXV (I 157 B): Fateor quippe tibi. eos quos mihi iam pridem Lactantii dederas libros ideo non libenter lego. quia et plurimae epistulae eius usque ad mille spatia uersuum tenduntur et raro de nostro dogmate disputant, quo fit ut et legenti fastidium generet lengitudo et si qua breuia sunt, 11* scholasticis magis sint apta quam nobis, de metris et regionum situ et philosophis disputantia. epistulas ad Probum Damasus spectare uid., cf. Ueb. d. EntstehungstJerh. p. 125 8. 2 \\'non pauci codd. disputandis, alii disputantibus\\' Vallarsius VIII. Hierouymus, Dc uir, inl. CXI: Acilius Seuerus in Hispania, de genere illius Seueri ad quem Lactantii duo epistularum scribuntur libri, conposuit uolumen ... de his Seueris cf. d.e Rossi. Bullettino di archeologia cristiana. ser. IV, Rom. 1888-89, p. 47 8. 16 in Hiepauia om. antiquissimus Hieronymi codex Parisinus 12161 saec. VII; cf. edit. Herdingii p. XL IX. Hieronymus, Epist. LVIII 10 (I 324 B): Lactantius. quasi quidam fluuius eloquentiae Tullianae, utinam tam nostra adfirmare potuisset quam facile aliena destruxit! X. Hieronymus, Comment. in Isaiam l. VIII praefat. (IV 28 s.): Certe nos studiosis scribimus et sanctam scripturam scire cupientibus, non fastidiosis et ad singula nauseantibus. qui si flumeii eloquentiae et concinnas declamationes desiderant, legant Tullium Quintilianum Gallionem Gabinianum. et ut ad nostros ueniam, Tertullianum Cyprianum Minucium Arnobium Lactantium Hilarium. XI. Hieronymus, Rpist. XLVIII 13 (I 220 B; in defensione librorum contra Iouinianum su\\'orum):... didicimus plura esse uidelicet genera dicendi et inter cetera aliud esse γυμνασστιϰω̄ς scribere, aliud δογματιϰω̄ς : in priori uagam esse disputationem et aduersario respondentem nunc haec nunc illa proponere. argumentari ut libet, aliud loqui. aliud agere... in sequenti autem aperta frons et ut ita dicam ingenuitas necessaria est... (p. 221 A) taceo de Latinis scriptoribus Tertulliano Cypriano Minucio Victorino Lactantio Hilario. ne non tam me defendisse quam alios uidear accusare. XII. Hieronymus, Comment. in epist. ad Ephes. praefat. (VII 538 s.): Numquid aut Tertullianus beatum martyrem Cyprianum aut Cyprianus Lactantium aut Lactantius Hilarium deterruit a scribendo ? XIII. 111 Hieronymus, De uir. uir. LVIII (Minucius Felix;: Meminit huius Minucii et Lactantius in libris suis. cf. lmt. I 11, 55. V 1 22 XIV. Hieronymus, Epist. LX 10 (I 336 E): ... eruditioiiis gloriam declinando eruditissimus habebatur (sn. NerotianusJ. illud, aiebat, Tertulliani, istud Cypriani, hoc Lactantii, iilud Hilarii est. XV. Auyustinus, Dr. doctr. christ. II61 (III lp. 42 F Maurj: Nam quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri ? nonne aspicimus quanto auro et argento et ueste suffarcinatus exierit de Aegypto (cf. Exod. 11, 2. 12, 3X) Cyprianus doctor suauissimus et martyr beatissimus. quanto Lactantius, quanto Victorinus Optatus Hilarius. ut de uiuis taceam. quanto innumerabiles Graeci? cf. de hoc loco Feb. d. Leb. d. Lact. p. 15 Cassiodorius, Instit. diuill. litt. r. 28 (tl 554 Garee): Multi iterum patres nostri talibus litteris eruditi et in lege domini permanentes ad ueram sapientiam peruenerunt, sicut beatus Augustinus in libro De doctrina christiana meminit dicens: non aspicimus quanto auro et. argento et ueste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus et doctor suauissimus et martyr beatissimus, quanto Lactantius. quanto Victorinus Optatus Hilarius ? nos addimus Ambrosium ipsumque Augustinum atque Hieronymum multosque alios innumerabiles Graecos. XVI. Eucherius, Epist. ad Vahrian. p. SOO s. Brassican.: Possem etiam. nisi longum esset. multos ex innumeris nominatim retexere, quanti in saeculo inlustrium uirorum hanc artiorem diuini cultus obseruantiam uitamque sectati sunt: quorum tamen exempla ne cuncta penitus omittam, cursini pauca subnectam ... (p. 301) ... Hilarius nuper et in Italia nunc antistes Petronius, ambo ex illa plenissima ut aiunt mundanae potestatis sede, unus in religionis. alius in sacerdotii nomen ascendit. et quando clarissimos facundia Firmianum Minucium Cyprianum Hilarium Ioannem Ambrosium ex illo uolumine numerositatis euoluam ? dixerant credo et hi sibi quod quidam nostrorum ait. cum se a saeculo in hanc beatiorem uitam hoc uelut stimulo concitaret, dixerant credo: quid hoc est? surgunt indocti et caelum rapiunt, et nos cum doctrinis nostris ecce ubi in carne uolutamur et sanguine! dixerant istud et idcirco ipsi postea uim intulerunt regno (ef.Luc.16.16). XVII. Apollinaris Sidonius, Epist. IV S, 7 (p. 55, 25 Luet johann): Iam si ad sacrosanctos patres pro comparatione ueniatur. instruit (sc. Mamerti Claudiani De statu animae liber) ut Hieronymus, destruit ut Lactantius, adstruit ut Augustinus. cf. testim. IX (destruxit) XVIII. Gennadius, De uir. illl. XV: Tertullianum et Lactautium et Papiam auctores secutus (se. Commodianus) moralem sane doctrinam et maxime uoluntariae paupertatis amorem prosecutus studentibus inculcauit. cf. de hoc loco Dombartiwn. edit. Commod. praef. p. II; Ebertium, Geschichte der Liter. des Abendlandes, 12 p. 90 adn. 3 XIX. Gelasitts papa. fipist. 42 seu Derretalis de reapiendis et nun recipiendis libris, qui scriptus est a Gelasio papa eutn LXX uiris eruditissimis episcopis in sede apostolica nrbis Romae, cap. IV. Notitia librorum apocryplwrum, qui non recipiuntur, § 8 (Epistolae Romanorum pontificum genuinae ed. Thiel, I p. 467; Crednrr, Zur Geschichte tips Kanons p. 221): Opuscula Lactantii apocrypha. Opuscula Africani apocrypha. lactantii sine (siue om. codex quidam) africani firmiani apocrypha, omisso proximo de Africano uersu, codd. deteriores, unde quidam Lactantii sine Africani sine Firniiani fecerunt; cf. Ueber das Leben des Lact. p. 10 8. Hormisdas papa, Epist. 125 seu Decretale in urbe Roma ab Hormisda papa editum de seripturis diuinis, quid uniuersiditer catholica recipiat Eccksia uel quid post haec uitare debeat, cap. V 11 (Thiel p. 937): Opuscula Lactantii apocrypha. Opuscula Africani apocrypha. de origine decretalium Gelasii et Hormisdae cf. praeter alios Friedrichium, Ueber die Unechtheit der Decretale de recipiendis et non recipiendis libris des P. Gelasius I., in Relationihus Acad. Monac., classis philos-philol., 1888 p. 54 ss."}}},{"rowIdx":482,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Lucifer, Bishop of Cagliari"}}},{"rowIdx":483,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Non Conveniendo Cum Haereticis De Non Conveniendo Cum Haereticis Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886."}}},{"rowIdx":484,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"I. DE NON CONVENIENDO CVM HAERETICIS. Cum omnibus perniciosis tuis conatibus aduertisses itum obuiam cumque omnia machinamenta contra dei ecclesiam tua repperisses cuncto dei populo reuelata, dixisti nos fuisse atque esse inimicos pacis, hostes unitatis, aduersarios etiam fraternae caritatis. si inter dei cultores et eius religionis inimicos nihil esse debet inter, cur Moyses tempore quo uidit populum illum carnalem Iudaicum, cuius tu sapientiam tenes, idololatriae incurrisse reatum, posteaquam gladio certos percuti fecit, etiam stationem suam segregatam esse uoluit? quae ita esse accipe scriptum: et dixit dominus ad Moysen: dic filiis Israel, uos populus durae ceruicis, uidete ne aliam plagam inducens super uos deleam uos. nunc ergo deponite stolas gloriae uestrae et ornamentum, et ostendam quae facturus sum uobis. et abstulerunt filii Israel ornatum suum et stolas a monte Choreb, et sumens tabernaculum Moyses fixit illud extra castra, longe a castris, et appellatum est tabernaculum testimonii, et fiebat ut omnis quicumque quaerebat dominum ibat ad tabernaculum testimonii foras extra castra. cum autem egrediebatur foras de tabernaculo Moyses, stabat omnis populus speculantes unusquisque ad ostium tabernaculi sui. considerabant euntem Moysen, usque dum introiret tabernaculum; mox autem intro- 12 Ex. 33, 5—11 2 INCIPIT DE NON COHTTEXIENDO CUM HERBTicis V; ad Constantium Imperatorem add. v 4 macmamenta m. 1 9 idololatriam 13 dure et ita non raro, in quibusdam vocabulis fere constanter ae pro e vel e pro ae 16 corep 17 ctstra m. 1 19 adbernaculum m. 1 20 egrediaebatur 23 moyse///nusq; (s eras. uidetur) antem] cum add. v 1* isset in tabernaculum Moyses, descendebat columna nubis et stabat in ianua tabernaculi et loquebatur Moysi, et uidebat omnis populus columnam nubis stantem in ianua tabernaculi, et stans totus populus adorauerunt unusquisque ad ostium tabernaculi, et locutus est dominus ad Moysen palam palam, quemadmodum quis loquitur ad amicum suum. minister autem Hiesus filius Naue iunior non exiebat de tabernaculo. per quod factum ostensum est uos in deum peccantes uitandos secedendumque esse a uobis. sed inquit: ecce Moyses licet alio in loco habuerit tabernaculum, tamen non deseruit populum, sed hortatus est eos corrigere uias errorum suorum deo propitio. nec hi qui tuo sacrilegio misceri recusauerunt desunt ab his officiis; dici etenim tibi cognoscis, nisi uias correxeris tuas, quod sis in aeternum periturus. Id quod ergo intendere coeperamus quo penitus possumus perducere ad probationem, quotiens murmurauit populus contra deum et insurrexerunt in Moysen, legisti deum dixisse ad Moysen et Aaron: secedite e medio populi huius indisciplinati, contumaces, et disperdam eos ego. quid igitur nos uult facere nisi ut uos indisciplinatos et contumaces fugiamus, ne simul uobiscum sicut illi qui cum Chore Dathan et Abiron fuerant coadunati pereamus? aut negabis te indisciplinatum atque contumacem? respice actus tuos circa domini exhibitos ecclesiam, et inuenies quam sis indisciplinatus atque contumax. in Deuteronomio dicit Moyses: non ponetis ad eos testamentum neque misereamini eis, neque tradetis eis filias uestras nuptum neque dabis filio tuo filiam illius; seducet enim filium tuum a me et seruiet diis alienis, et irascetur ira dominus in uos et exterminabit te cito. cum haec mandet fieri, quomodo possumus uobiscum conuenire, uobiscum pacem habere, cum negatoribus unici dei filii? quomodo potueramus istam tuam implere uoluntatem? cum deum uideas dixisse per Moysen 18 Num. 16, 21 25 Dent. 7, 2. 3 7 exibat v 9 inquis fort. 15 paenitus 17 legisti v, dixisti V 18 aron m. 1 indisciplinati et v 19 contumacis Vx 21 core abiran 26 eis scripsi, eius V, eorum v nubtum 27 seducet de Moabitis, Ammonitis: non salutabitis eos pacifice omnibus diebus uitae tuae usque in aeternum. quomodo simul esse Arriani et Christiani potueramus? cum audias Moysen dicere: non erit adultera ex filiabus Israel, et omni commoneat loco ut omnis adulter interficiatur productus ad portam lapidibus: et tolletis, inquit, inicum a uobismet ipsis. si carnale adulterium dicit ita execrari deum, ut iusserit omnes puniri adulteros, quanto magis adulterium uestrum spiritale execretur dominus necesse est, unde et fueratis atque estis fugiendi. cum apostaticis non potueramus conuenire Christiani, quando dixisse inueniamus spiritum sanctum per Moysen: aperiet tibi deus thesaurum caelestem optimum dare tibi pluuiam terrae tuae, in tempore benedicet opus manuum tuarum omne, fenerabis gentes multas, tu autem non feneraberis et proeliabis gentes multas, te autem non expugnabunt, constituet te dominus deus tuus in caput et non in cauda, et eris supra et non subtus, si audieris mandatum domini dei tui, quodcumque ego mando tibi hodie custodire et facere, et non discedere ab omni sermone quem ego mando tibi hodie dextra aut sinistra. quomodo cum pseudoepiscopis sectae tuae Arrianis nobis poterat conuenire, quando uideas non nos benedictos esse potuisse, nisi quia non abierimus post idololatriam tuam, nisi quia execrati fuerimus haeresim uestram Arrianorum, sicuti et omnium execramur haereticorum, nisi quia tales uos iudicauerimus atque habeamus quales et ethnicos, cultores uidelicet omnium daemonum, nisi quia sic te fuerimus abominantes quomodo et Iudaeos, qui inueniuntur esse sine deo, ex quo unicum negauerint filium dei ? apud Hiesum Naue, at ubi audiuit, inquit, populus uocem tubarum, iubilauit uniuersus populus iubilo 1 Deut. 23, 6 4 ib. 17 6 ib. 24, 7 11 ib. 28, 12. 13 28 Ios. 6, 19-22 1 moabitidis ammanidis 4 adulter 8 exsecretur Latinius, eisecratur (s ex c corr.) V 10 conueniri 12 thesauro caeleste 17 mandatis scr. Coleti 18 mandabo v Mdiae sic pltrumque in hac voce 20 arrianis sic longe plurimis locis duabus, raro una r nomina Arrius Arrianus exh. V, quod scmel monuisse sufficiat 24 hereticorum .ita saepius 25 athnicos magno, et ceciderunt uniuersi muri ciuitatis in circuitu, et ascendit uniuersus populus in ciuitatem unusquisque coram aduersariis suis et inuaserunt ciuitatem et anathematizauerunt eam et quaecumque erant in ciuitate, a uiro usque ad mulierem, a iuuene usque ad senem et usque ad uitulum et usque ad subiunctorium occiderunt in ore gladii, et duobus iuuenibus qui explorauerant dixit Hiesus: introite in domum mulieris et producite eam et quaecumque sunt eius. et introierunt duo iuuenes, qui explorauerant ciuitatem, in domum mulieris et eduxerunt Raab meretricem et patrem eius et matrem et fratres eius et quaecumque erant illius et omnem cognationem eius, et deduxerunt eam foras extra castra Israel, et ciuitas incensa est igni cum omnibus quae erant in ea, et infra: Raab meretricem et omnem domum patris eius uiuificauit Hiesus, et commorata est in Israel usque in hodiernum diem. quando igitur uideas omnes in ciuitate Hiericho inhabitantes ore punitos gladii, omnem incensam ciuitatem, quomodo putasti nos potuisse tecum conuenire cum haeretico, quandoquidem plus te atque tuos dignos esse anathema, quam illi fuerant, aduerteremus? quomodo potueramus cum pseudoepiscopis sectae tuae conuenire Arrianis, quando uideas nullum ad uitam reseruatum in ciuitate in qua idololatres morabantur nisi tantum Raab, propterea quod crederet esse dominum nostrum totum potentem, idololatriam uero, in qua confidebat populus in Hiericho constitutus, quod fuisset errore inuenta humano ? Quomodo potueramus uobiscum conuenire, quando in Regnorum tertio scriptum sit libro nec domos uestras esse calcandas nec cibos uobiscum sumendos neque aquam accipiendam a uobis? haec ita esse aperit sacra scriptura: et factum est, dicit de illo coapostata tuo, uerbum hominis dei, et infra: et extendit manum suam ad aram dicens: adprehendite eum, et arida facta est manus regis, quam extendit 14 Ios. 6, 24 29 m Beg. 18, 4 81 ib. 4-9 U 2 eorum 6 subitmctorio 11 queeumq; 18 nos] non 22 ciuita1® idololatrae « 24 idololatria exspectes 30 quoaposiata uerbum v, uerba V in eum, et non potuit reducere eam ad se, et sacrarium ruptum est et effusa est pinguedo eius a sacrario secundum quod dixit homo dei in uerbo domini. et respondit rex et dixit homini dei: roga a facie domini dei tui, ut reuertatur manus mea ad me. et rogauit homo dei faciem domini, et reuersa est manus regis ad eum, et facta est quemadmodum primum, et locutus est rex ad hominem dei et dixit: intra mecum in domum et prande, et dabo tibi munera. et dixit homo dei ad regem: nec si mihi dimidiam domum tuam, non intrabo tecum nec manducabo panem nec bibam aquam in hoc loco, quoniam sic praecepit mihi dominus in uerbo dicens: non manducabis panem et non bibes aquam, et non reuerteris in uia qua iueris in ea. quomodo uobiscum poteramus conuenire ad deum adorandum, cum iste homo dei qui a deo obiurgandum Hieroboam regem fuerat missus quoniam per illum, qui dictus est propheta, circumscriptus fuerit, tam grauis circa illum uindicta processerit? et abiit, inquit post haec scriptura de illo homine dei, per aliam uiam et non est reuersus per uiam quam uenerat in Bethel, et uenerunt filii eius et nuntiauerunt ei omnia opera quae fecerat homo dei die illo in Bethel et uerba quae locutus est regi, et auerterunt faciem patris sui, et locutus est ad eos pater eorum dicens: qua uia abiit? et demonstrauerunt filii eius uiam per quam ierat homo dei qui uenerat ex Iuda, et dixit filiis suis: sternite mihi asinam; et strauerunt ei, et ascendit super illam et abiit post hominem dei et inuenit eum sedentem sub arbore ilicis et dixit ei: si tu es homo dei qui uenisti ex Iuda? et dixit: ego sum. et dixit ei: ueni mecum et manduca panem; et dixit: non possum reuerti tecum neque manducare panem 17 m Reg. 13, 10-28 9 dimidiam] dares add. verso ant., des Latinius 12 manducamus panem ex manducamus anem corr. m. 1 bi∗bes 13 uia (i ex tt) iberis V, ibis v potueramus v 14 ad obiurgandum exspectes, sed cf. Eugippii Vito Seu. V 3 uirum dei misit consulendum 15 fuerat v, fuerit V 16 dicturas Vv, em. Latinius 18 homini 19 qua v et — l. 22 auerterunt in ras. 20 operaque 21 in die illo bethel 28 habiit neque bibere aquam in hoc loco, quoniam sic praecepit mihi in uerbo dominus dicens: non manducabis panem ibi et non bibes aquam ibi et non reuerteris inde per uiam quam ieris. et dixit ad eum: et ego prophetes sum sicuti et tu, et angelus locutus est ad me in uerbo domini dicens: reduc eum ad te in domum tuam et manducet panem et bibat aquam. et mentitus est illi et reduxit eum, et manducauit panem in domo eius et bibit aquam, et factum est sedentibus illis ad mensam uerbum domini ad pseudoprophetam qui reduxit eum, et dixit ad hominem dei qui uenerat ex Iuda dicens: haec dicit dominus propter quod exacerbasti uerbum domini et non custodisti praeceptum quod praecepit tibi dominus deus tuus, et redisti et manducasti panem et bibisti aquam in hoc loco, de quo locutus est ad te dicens : non manducabis panem neque bibes aquam; ideo non intrabit corpus tuum in monumentum patrum tuorum. et factum est, postquam manducauit panem et bibit aquam, et strauerunt ei asinam et reuersus est et abiit, et inuenit eum leo in uia et occidit eum, et erat corpus eius proiectum in uia, et asina stabat ad eum et leo stabat ad corpus ipsius, et uenerunt uiri ciuitatis illius et locuti sunt in ciuitate ubi prophetes senior habitabat in illa, et cum audissent qui reduxerant eum de uia, dixit: hic est homo dei qui exacerbauit uerbum domini; et abiit et inuenit corpus eius proiectum in uia. et asina et leo stabat super corpus, eius et leo non edit corpus illius neque insiluit in asinam. si illi hoc repraesentatum est, cur manducasset panem et potum sumpsisset aquae in loco profano apud homines alienigenas, quid nobis repraesentatum fuisset, si tecum, quem scimus haereticum, quem nouimus esse negatorem unici filii dei, ut desiderabas, copulassemus amicitias, si uobiscum Arrianis precem fudissemus, si denique passi nos fuissemus omnia quae celebramus domini sacerdotes cum pseudoepiscopis Arrianis tuis celebrare? interea sic te fuisse ad nos circumscribendos inmissum, ut ad illum dei hominem fuerit 4 prophetis sicut v 5 reduc* (e eras.) 17 ei 8. 1. m. 2 26 representatum (e pro ae in hac uoce plerumque) 27 sumsisset m. 1 aput 31 passi scripsi, passos Vv 82 caelebramus ille pseudoprophetes, debes repetens actus tuos cognoscere amarissimos; ut enim ille cum fuisset pseudopropheta, prophetam se esse dicebat ad circumueniendum innocentem, ita et tu cum non sis Christianus, sed sis Arrianus, finxisti te Christianum ad nos inretiendos. deinde cum pacem semper habuerit domini ecclesia et uos atque omnium sectarum haereticos foras abiecerit, dixisti: pacem uolo firmari in meo imperio, cupiens uiolare in nobis pacem dominicam, scindere desiderans dei populum, procurans haeresi tuae, ad quam nos omnes facere sis optans transitum; sic mentitus es dei te fuisse hominem, quando hanc pacem facere te salutis nostrae causa dixisti, quomodo et ille pseudoprophetes qui dicebat: redi mecum, quia et ego prophetes sum domini, et dixit mihi angelus. sic, inquam, mentitus es, quando dixisti quo potuisses deo placere hoc te adgressum facere, siquidem tu singulos catholicos episcopos communioni iungere fueris laborans Arrianorum. Quomodo tecum ac cum tuis coarrianis potuit conuenire Christianis, quando ad Iosaphat regem deum haec dixisse cernas, cur Achab idololatrem in amicitias acceperit, cur ad bellum cum domini processerit inimico? posteaquam etenim ille Achab consacrilegus tuus secundum uerbum dei fuisset in bello letali percussus plaga et Iosaphat, quia ex toto corde, ad deum proclamauerat, fuisset domui suae repraesentatus, loquitur scriptura sancta exisse ante faciem eius Ieu filium Anani, qui fuerit uidens, atque dixisse talia: si peccatorem illum adiuuis et eorum qui oderunt dominum amicus es, in hoc super te irae a facie domini, sed sermones boni inuenti sunt tecum, quoniam abstulisti lucos de terra et parasti cor tuum ad requirendum dominum. si illi haec dicuntur, quae nobis dicerentur, si tecum cum haeretico dei aduersario amici 13 m Beg. 13, 18 26 n Par. 19, 2. 3 3 circaeniendom 6 ecclesia/// 9 atquam 10 obtans 12 pseudoprophetis 13 prophetis 14 es ex est corr. 19 dm̃ V, dominum v dixisses 20 acab idolatrem V, idololatram v 26 annani 27 adiunas v 29 abstilisti 31 cum om. v esse maluissemus? aut numquid dicere audebis: ego non sum dei inimicus, ita ut fuit Achab rex Israel? quomodo non es inimicus. qui eadem agas quae egit Achab? cum sic sis inpugnans religionem dei, sicut ille inpugnauerit, sic persequaris domum eius, sicut ille persecutus sit. quomodo tecum ac cum tuis potuit nobis conuenire, cum isti deo deuoto regi, cur Ochoziae regi Israel iunctus fuisset in amicitiis, fuerit per prophetam increpitum a deo? et iunxit, inquit, amicitiam Iosaphat rex Iuda cum Ochozia rege Israel, ipse inique coepit facere et communicauit eum secum ut faceret naues, quibus iret in Tharsis. et fecit naues in Asion Gaber, et prophetauit Elieser filius Oziae ex Marea super Iosaphat dicens : • in eo, quod communicasti Ochoziae, confregit dominus operam tuam, et contritae sunt naues tuae et non poterunt ire Tharsis. si illi illa dicuntur a domino, quod ad fabricam nauium socium habuisset uiae perditionis regem, quid nobis dici posset, si te destructorem domus eius, te catholicae fidei persecutorem amicum dei sacerdotes haberemus? si illius operam confregit, cur iniquo fuisset iunctus, uero nos iam ipsi fulmine fuissemus credo dissipati, cur tibi blasphemo nosmet iunxissemus. quomodo potueramus nos, cum simus serui dei, uos uero serui diaboli, in unum conuenire, quando sic inter nos et uos separatum esse uoluerit deus, quomodo inter lumen et tenebras, inter uitam et mortem, inter dulce et amarum, quomodo inter sanctos angelos dei qui sunt semper clementiam eius magnificantes et inter illos apostatas quos in aeternum tecum uisurus eris torqueri, nisi temet eripueris ab eis? quomodo, inquam, nos. uobiscum esse potueramus dei serui cum seruis antichristi? quando Amasiae regi fuerit dictum a deo in secundo Subrelictorum libro: non ibit tecum exercitus Israel, quia non 8 n Par. 20, 35—37 30 ib. 25, 7. 8 n 4 inpugnas 8 increpitns F, increpatum v 9 iosaphat; sic l. 12 israhel (plerumque isrf) 10 cepit eum exp. Tilius in sio notis ut v, et V 11 thar I Gabar v 14 potuerant fort. irae 15 sotium 20 ccedo m. 1 iuncxissem, 24 dulcem 29 fuerat v deus cum Israel, omnes filii Ephrem, quia si te existimaueris praeualere in istis, in fugam conuertet te dominus ante inimicos, quia est uirtus a domino. quonam modo resisteremus contra diabolum, si in tanto scelere uestro curreremus uobiscum cum hostibus dei, cum hominibus inuentis sine notitia dei, cum deum non habentibus, in quos cateruam sciamus esse daemonum? neque enim potestis uos esse negatores unici filii dei sine daemoniis, cum blasphemare uos non faciant nisi illi qui uestra caecauerint corda, ne uidelicet possit a uobis ueritas conprehendi. Numquidnam potueramus in uestra demorari parte, consentire uestris flagitiosissimis meditationibus, cum per Dauid gloriosum dicat spiritus sanctus non esse beatos nisi eos qui se abstraxerint a uobis unici filii dei negatoribus, eos qui serpentinis cogitationibus uestris non se miscuerint beatos tantum mansuros? beatus qui non abiit in consilio impiorum et in uia peccatorum non stetit et in cathedra pestilentiae non sedit. quomodo esset uobis et nobis unius loci conuentioulum? cum audias item Dauid dicere in psalmo sexto: discedite a Me, qui operamini iniquitatem. si non operamini Arriani iniquitatem, iudica tu princeps in sacrilegio Arrianorum, qui cum dicamus nos Christianos., horribili animositate persequeris. recte igitur scias nos fecisse recedendo a nobis deo odibilibus. quomodo etenim nos in coetu uestro omnibus facinoribus infecto manere et non uos pestes ac lues fugere decuerat? cum dicat ex persona populi nostri in uicesimo quinto psalmo: quoniam misericordia tua ante oculos meos est, et conplacui in ueritate tua. non sedi in concilio uanitatis et cum iniqua gerentibus non introibo, odiui ecclesiam malignantium et cum impiis non sedebo. si non est concilium 16 Ps. 1, 1 27 Ps. i5, 3 1 effrem 3 quonam modo scripsi, qm modo V (i. e. quoniam modo), quomodo v 7 demonum m. 1 9 cecanerint et saepius in hac uoce 10 nobis v 11 numquitnam 16 habiit 23 nos* (t? eras.) 24 cetu 29 ecclesia 30 concilium v, consilium V uestrum uanitatis, conuince me. non est uanum concilium, in quo omne consilium non est, nisi ut dei negetur filius, ut deus pater non esse uerus pater defendatur, ut spiritus sanctus paracletus non esse uerus dei spiritus adseueretur, ut apostolica atque euangelica traditio destruatur, ut traditio Arrii firmetur? in quo concilio nihil aliud firmatur, nisi quod omnibus haereticis et ethnicis atque Iudaeis possit laetitiam conquirere magnam; gaudent cuncti dei religionis execratores, quod enim te uideant imperatorem uoti sui rem exequentem, quod enim te extitisse unici filii dei negatorem et eius seruorum aduertant persecutorem. hoc est concilium quod magnopere omnibus uiribus imperii tui solitus es adunare, ad hoc utique ut omnis auctoritas scripturarum sacrarum tui imperii auctoritate soluatur, ut omnis sepeliri possit ueritas, ut mendacia detestandae commentationis uestrae possint uideri uera. haec sunt meditationis uestrae in illo egregio concilio per tuam adunato potentiam. propterea odis nos, quia concilium uestrum malignantium exsecremur, propterea in exilio sumus, propterea in carcere necamur, propterea nobis solis prohibetur conspectus; idcirco reclusi in tenebras custodimur ingenti custodia. huius rei causa nullus ad nos uisendos admittitur hominum, quia uidelicet noluerimus uobiscum impiis sacrilegis ullam scelerum uestrorum habere societatem, uobiscum de quibus ex nostra persona directa est obsecratio ad deum, ne scilicet uobiscum degentes simul periremus, sed fuissemus segregati de uestro nefario concilio, de uestra iniqua conspiratione. ait enim in uicesimo septimo psalmo: exaudi, domine, uocem deprecationis meae, cum oro ad te, cum extollo manus meas ad templum sanctum tuum, ne simul trahas cum peccatoribus animam meam et cum operantibus iniquitatem 27 Ps. 27, 2-4 1 consilium Vv 5 atque V, et v 6 alint 8 cunti M. 1 execretores m. 1 14 mendatia ut saepius 15 uidere 16 meditationes fort. 19 carce 22 uoluerimus 25 uofccum (uob in ras.) V, om. v ne perdas me, cum his qui locuntur pacem cum proximo suo, mala autem sunt in cordibus eorum. da illis secundum opera illorum et secundum nequitiam studiorum ipsorum, secundum operationem ipsorum manuum tribue illis, redde retributionem eorum ipsis. propterea odimur a te, Constanti, quoniam noluerimus haec dici de nobis, quae dicantur ore prophetae de te ac tuis propter nequam uestram operam, quae , dicantur de Iudaeis quorum imitator extiteris. si non es tu Constantius imperator, qui finxeris pacem te facere, ut fuerunt mala cogitamenta, nisi ut dei negatus fuisset filius, nisi ut apostolica atque euangelica fides fuisset destructa, aedificata uero fuisset Arriana haeresis uestra, nisi ut omnes tibi non adquiescentes fuissent deportati, proscripti, uarie excarnificati, ad ultimum interfecti? et idcirco spiritus sanctus te ac tuos designans pariter ac percutiens dicit ex persona populi nostri: cum operantibus iniquitatem ne perdas me, cum his qui locuntur pacem cum proximo suo, mala autem sunt in corde eorum. nobis dicebas: pacem uolo fieri, et in corde tuo manens aduersarius religionis nostrae cogitabat\\' per te facere nos idololatres; unde et uere recepturus eris secundum operam tuam, secundum nequitiam studiorum uestrorum, nisi tibi feceris esse prospectum. uitauimus ac sumus uitantes consilium uestrum, quod contra deum factum est ac fit, quorum tunc iam uidens meditationes spiritus sanctus dixerit ore Dauid in tricesimo secundo psalmo: dominus dissipauit consilia gentium., reprobat autem cogitationes populorum et reprobat consilia principum. consilia uero uestra contra suam prolata ecclesiam reprobat deus; nec enim potest odire populum suum, hereditatem suam, et amare uos filios pestilentiae, uos persecutores seruorum suorum. 16 Ps. 27, 8 25 Ps. 82, 10, 2 suo ex tuo m. 2 6 qm in ras, 9 costantius 11 dettructa m. 1 12 heresis fere constawter uestrę 13 uariae 16 cum v, qui V 20 idololatras v 23 concilium fort. 25 xzxmo 28 prolatam Dixisti: facite pacem cum episcopis sectae meae Arrianis, et estote in unum ; et dicit dei spiritus per Salomonem in Prouerbiis: uias impiorum noli, noli exequi neque aemuleris uiam iniquorum, in quocumque loco exercitum constituerint, ne superuenias illuc. declina autem ab ea et demuta; non enim dormient, nisi male fecerint; ablatus est enim somnus ab eis, et non dormiunt. hi enim cibantur cibis impietatis, uino autem iniquo inebriantur. nam uiae iustorum similiter ut lux fulgebunt, procedunt et inluminant, donec corrigat dies. uiae autem impiorum tenebrosae, nesciunt quomodo offendunt. quomodo uobiscum Arrianis societatem poteramus habere, cum adulteris spiritalibus? qui scriptum retineamus: noli te intendere fallaci mulieri; mel enim distillat a labiis mulieris meretricis, quae ad tempus inpinguat fauces tuas, nouissime autem amarius fdle inuenies et acutius magis quam gladius ex utraque parte acutus; insipientes autem pedes deducunt utentes ea cum morte ad inferos. sed quid dicis haec propter carnis adulteria dicta? si propter carnis adulteria esse adstruis haec dicta, quanto magis fugiendi uos estis spiritales adulteri, ne per Arrianam haeresim uestram meretricem spiritalem haec super nos quae dicuntur ueniant? dulce etenim quibusdam uidetur quod tibi regi in amicitias iungantur suscipiendo haeresim tuam, sed amarius felle sensuri, cum tecum torqueri in perpetuum coeperint in perpetua gehenna sentire qui tecum esse delegerunt, tunc dicturi: uae nobis qui Constantium imperatorem deo praeposuerimus. conuenire nobis et uobis quomodo potuerat? cum infra dicat adhuc Salomon: eice de consilio pestilentiam, et exiet cum illo contentio, et: ne imitatus fueris malos uiros neque desideres esse cum illis; falsa enim meditatur cor eorum, et dolores labia eorum locuntur, 3 Prou. 4, 14-19 18 ib. 5, 8--5 28 ib. 22, 10 28 ib. 24, 12. 5 demuta V, deuita v 12 nolite v, μὴ πρóσεχε LXX 14 inpingat m. 1 16 insipientiae coni, Latinius; τη̃ς yaq ἀϕροσὑνης oi πóδες ϰατἀyovσι zovs χρϖμένοvς αv̀τῃ̃ LXX 19fogienti m. 1 22 quotibi 24 gehenne 28 peatilentem v IIIa fort. 80 meditantur et: noli adplicare impium ad pascua iusti, neque seducaris saturitate uentris. septies enim cadit iustus et resurget, impii autem infirmabuntur in malis. Cum superbis et praeuaricatoribus, cum eis qui uolueritis cum Iuda Scarioth inueniri quam cum beatissimis prophetis apostolis atque martyribus quomodo esse possumus? cum audiam in centesimo psalmo: deambulabam in innocentia cordis mei in media domo tua. non proponebam ante oculos meos rem malam, facientes praeuaricationes odiui, non adhaesit mihi cor prauum, declinantes a me malignos non agnoscebam; detrahentem aduersus proximos suos occulte, eum persequebar; superbo oculo et insatiabili corde, cum hoc simul non edebam, et in psalmo centesimo octauo decimo: iniquos odio habui et legem tuam dilexi. cum sitis iniqui, quippe negatores unici filii dei, cum odiri uos oporteat a nobis, propterea quod uiam ueritatis relinquentes conprehenderitis omnium errorum, propterea quod relinquentes lumen ire delegeritis in exteriores tenebras, quomodo tibi capiti nefando, tibi dei domus destructori, omnium iniquitatem operantium fomiti, potueramus esse carissimi ? quomodo familiares amici, ut sunt Valens, Vrsacius, Epictetus, Saturninus et ceteri? e quo numero tamenetsi uiderint in quam inciderint foueam, certi tamen tecum deligerent interire, dummodo regni tui inanem pulchritudinem una perfruantur tecum. nos quomodo tecum esse potueramus, qui ista quae illi tecum frui elegerunt habeamus exosa, homines qui ad illa consequenda tendamus quae sunt in perpetuum mansura? qua de re nobis ac uobis non conuenit? nempe quia noluerimus suscipere haeresim tuam, nempe quia Christiani noluerimus effici Arriani. quis est autem nisi qui sit, ut uos estis Arriani, inpos mentis, qui derelinquat domum dei et eat ad diaboli monumentum? 1 Pron. 24, 15. 16 7 Ps. 100, 2--.5 13 Ps. 118, 18 1 et scripsi, tu Vo, tum Coleti 7 innocentiam 11 detrahentes 21 sint 28 deligerent scripsi (an delegerunt?), diligerent V 25 istam 27 tendamus scripsi, tendam V, tendant v di » 30 situt V, sicut v 31 eat ad diaboli scripsi, ead aboli V corr. m. 2, eam dat diaboli v Idcirco autem apud te odio laboramus, quia fuerimus metuentes atque sumus, ne illa fuissent dicta de nobis quae sunt dicta de illis desertoribus, hoc est Iudaeis quos incusat Hieremias dicens: audite uerbum domini, domus Iacob et omnis domus Israel. haec dicit dominus: quid inuenerunt in me patres uestri contumaciae, quod recesserunt longe a me et abierunt post superuacua, et frustrati sunt et non dixerunt: ubi est deus qui liberauit nos de terra Aegypti, qui eduxit nos ducatum praebens in deserto in terra inculta et ignota et in terra sine aqua et sine fructu, in terra in qua nemo commeauit uir neque commoratus est ibi filius hominis, et induxit uos in Carmelum, ut manducaretis fructum eius et bona eius, et intrastis et coinquinastis terram, et hereditatem meam posuistis in exterminationem; sacerdotes non dixerunt: ubi est dominus, et seniores legis meae nescierunt me, et pastores impie egerunt in me, et prophetae prophetauerunt in Baal, et post inutilia abierunt. noluimus haec audire opprobria, unde et fugiendum diximus te ac tuos. neque enim conuenire poterat dei domesticis uobiscum alienigenis, cum uideamus dictum a deo conperfido tuo illi populo carnali: auerte pedem tuum ab aspera uia et faucem tuam a siti. quae autem dixit: confortabor, quia dilexit exteros et post illos abibat. post uos ergo exteros, post uos allophilos non solum non ire uoluimus, sed et anathema uobis filiis pestilentiae ac tenebrarum diximus, ne si recessissemus ab apostolica atque euangelica fide derelinqueremusque uiam quam tenuerunt Abraham Isaac et Iacob beatissimi, Abel Enoch Noe et cuncti prophetae apostoli atque martyres, haec etiam dicta fuissent a deo de nobis, quae dicta sunt de conblasphemis tuis Iudaeis: quemadmodum confunditur fur, cum conprehensus fuerit, sic confundentur filii Israel ipsi et reges eorum et principes ipsorum et sacerdotes ipsorum et prophetae. noluimus esse \\' 4 Hier. 2, 4-8 20 ib. 2, 25 30 ib. 2, 26 1 aput 8 egypti et fere semper 10 quame commea *uit 13 quoinquinafitis 16 impiae bahal 18 duxunus coni. Latinius 20 conperfido tuo scripsi, conperfidet no V, cum perfido tuo v illo v inter uos, ne etiam illa increpatio uocis diuinae nos cum Iudaeis et uobiscum haereticis argueret: ut quid loquimini ad me; omnes uos impie egistis, et omnes uos deliquistis in me, dicit dominus. Quomodo uobiscum nobis conuenire poterat? cum legeris scriptum in libro Machabaeorum primo: tunc congregati sunt ad eos eonuentus fortis in uiribus ab Israel, omnis uoluntarius in lege. et omnes qui fugiebant a malis additi sunt ad eos et facti sunt illis firmamentum. et constituerunt uirtutem, et percusserunt peccatores in ira sua et uiros iniquos in indignatione. et ceteri fugerunt ad nationes, ut se liberarent, et circuiuit Matathias et amici eius, et destruxerunt aras et circumciderunt pueros incircumcisos quotquot inuenerunt in finibus Israel in fortitudine, et persecuti sunt filios superbiae et prosperauit opus in manus eorum, et obtinuerunt legem de manibus gentium et regum, et non dederunt cornum peccatori . uobiscum nos esse potueramus, cum uideatis quid illis fecerint ex toto corde qui deum inueniuntur timuisse? tu dicis, membrum iam tunc exsectum de corpore beatae ecclesiae, quando Arrianus factus es ex Christiano: estote uobiscum . et dominus dicit in euangelio: quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue illum et proice abs te; expedit enim tibi ut pereat una pars membrorum tuorum, quam totum corpus tuum mittatur in gehennam. et si dextera manus tua scandalizat te, abscide illam et proice abs <e; expedit enim tibi ut pereat una pars membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam. secuisse se Arrium atque proiecisse secundum domini praecepta clamat ecclesia, et tu dicis: suscipite conpestilentes ac lues tuos; tu dicis: sinite uos eodem interire morbo, quo ego perierim. sic est de corpore ecclesiae excisus Sabellius, ut est et condetestabilis tuus excisus Arrius 2 Hier. 2, 29 6 I Mach. 2, 42--48 21 Matth. 5, 29. 30 9 in firaamentum coni. Latinius 12 mathias 16 cornu fort., cor v 17 nos Y, ne v 18 illi v 19 corporae 25 abscinde v 27 gehenna 28 clamat Y, damnat v 29 taos Yv, suos scr. Coleti, ut nos fort. sinete xim. 2 iste, cuius sermo ut cancer in te fortissime adeo serpserit, ut totus iam cancer esse cernaris; nec poteris dicere te non Arrii cancerasse sermonem, cum fetor cancerationis tuae ad omnem peruenerit regni tui locum et cuncti te uitare statuerimus, ne et ipsi peste tua Arriana canceraremur. sic, inquam, sectus est atque proiectus tuus magister Arrius, ut est sectus et reiectus Sabellius, qui fuerit ausus unam esse personam patrem et filium et spiritum sanctum defendere, quia fuerit ausus dicere ipsum sibi et patrem esse et filium et spiritum sanctum; excisus est, quia dicere non dubitarit, quod enim ipse pater in utero uirginis incarnatus sit et fuerit passus. sic Marcion se excisum proiecit, qui noluerit dei filium hominem suscepisse confiteri de utero uirginis et per hoc hominem factum. sic excisus est atque abiectus Paullus Samosatenus Photini magister e corpore ecclesiae, quia fuerit dicere dignatus hominem tantum dei filium. sic et cunctarum sectarum haeretici sunt praecisi, ut est Arrius praecisus utque tu, qui propterea, quod dicas de dei unico filio: factus est ex nihilo et non est uerus filius, erat quando non erat, exscindi merueris. exscisi igitur estis cuncti blasphemi atque reiecti uirtute dei de ecclesia eius clementiae, quia non fueritis in ea manentes fide, in qua manserint patriarchae prophetae apostoli ac martyres. homo excisus cum omnibus comblasphemis tuis e corpore sanctae ecclesiae, iacens in diaboli sentina, audes dicere ad eam: esto talis ut sum ego, quo possis tali confici morbo, quo sum et ipse consumptus. sic existimaueras nos potuisse uobiscum conuenire, tamquam non retineremus dixisse beatum Paullum: praecipimus autem uobis, fratres, in nomine domini nostri Iesu Christi, ut subtrahatis uos ab omni fratre inquiete ambulante et non secundum traditionem quam acceperunt a nobis. quae efficere potuerat ratio, ut deserentes uiam quae ducit ad caelorum regna conprehenderemus uestram quae 28 n Thess. 3, 6 3 sermone coni. Gallandius 5 canceraremus coni. Gallandius 11 enim V, etiam v 12 Marcion se scripsi, marcionem Vv 18 unico (ex unoco corr.) filio V, consilio v excindi 20 excissi v 23 cumblasphemis 26 nos] non v praecipitet ad gehennam? circumscribere nos te potuisse arbitratus es subtilitate, qua serpens circumscripserit Adam et Euam, eximiis uerbis pulcherrimisque sensibus conscribens edictum, in quo omnia uenena tuae haeresis continentur. sed unde istud potueras efficere? cum nos contra tua atque patris tui uenena armauerit beatus Paullus dicens: hoc itaque dico, ut nemo uos decipiat in sublimitate uerborum, et iterum: uidete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi et non secundum Christum, quia in ipso inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. quomodo potueramus illis Arrianis tuis sacrilegis sensibus, uerbis sublimibus licet, seduci, cum inanem te philosophiam cognouerimus habere? unde etiam dulces tui possent esse sermones, quem uiderimus tenentem traditionem Arrii, non beatorum apostolorum? ad quos dixerit iste quem negas, quod uerus sit dei filius: euntes baptizate credentes in nomine patris et filii et spiritus sancti. quomodo tibi discipulo Arrii adquiesceremus Christiani deserentes apostolicam traditionem, cum te inueniamus dicere patrem non esse uerum patrem, sed appellari patrem, cum dicas non illum uerum habere filium, sed factum esse ex nihilo, sanctum paracletum spiritum cum dicas totidem constare ex nihilo, econtra uideamus. apostolos credidisse in unum deum patrem omnipotentem uerum patrem, propterea uerum patrem, quod uere, non putatiue habeat filium, et in unicum filium eius Iesum Christum, hoc est in uerum dei filium et in sanctum paraclitum spiritum, in uerum dei spiritum? quomodo quis potuerat ita credentium subplantari a diabolo per te Arrii blasphemiae fundatorem, cum fides apostolica et trinitatem confiteatur perfectam et unicam deitatem fateatur patris et filii et spiritus sancti, et Arrii hoc est tua blasphemia non teneat nisi id quod placuerit caro tuo 6 Col. 2, 4 8 ib. 2, 8. 9 16 Matth. 28, 19 8 et 13 phylosophiam 28 et contra Latinius 25 quod t1, 4juo V 28 potuerat quia v 2* diabolo, cum tantum intersit inter beatae ecclesiae fidem et inter haeresim tuam, quantum inter lucem atque tenebras? Recte uos interea dixi ita separatos a nobis, ut tenebrae sunt separatae a lumine, quia sitis tenebrarum filii, unde et tenebras de uipereis cordibus euomueritis uestris. sperasti nos deflectere a uia ueritatis, tamquam non sciremus praemonuisse spiritum sanctum per beatum Paullum dicentem: nemo uos conuincat uolens in humilitate sensus et religione angelorum, quae uidetur ambulans sine causa, inflatus sensu carnis suae et non tenens caput ex quo omne corpus per conexum et coniunctionem productum crescit in augmentum fidei. quomodo te ambulantem sine causa, alitum serpentis ore Arrii, inflatum sensu carnis tuae, apostatam factum sequeremur, cum apostoli praeceptum cogeret temet uitari? dixisti quod enim pacis causa coniungi desiderans fueris pseudoepiscopos sectae tuae nobis; sed quomodo istud facere potueramus, ut non deum, sed te eius audiremus inimicum ? non sumus ut uos excordes, ut dei deum negemus filium, sicut negant Iudaei caecitatis uestrae participes ac duces uestrae incredulitatis, quorum reprobationis exemplum beatus ostendens Paulus dicit ad Hebraeos: et Moyses quidem fidelis in tota domo eius tamquam seruus in testimonio loquens, Christus autem tamquam filius in domo eius, quae domus nos sumus, si tamen liberalitatem et exultationem spei tenuerimus, propter quod dicit spiritus sanctus: hodie si uocem eius audieritis, nolite praedurare corda uestra, sicut in exacerbatione secundum diem temptationis in deserto, ubi temptauerunt patres tui in experimento; et uiderunt opera mea quadraginta annis. ideoque perosa mihi gens est, et dixi: semper errant corde. isti autem non cognouerunt uias meas, sicut iuraui in ira mea: si intrabunt in requiem meam. uidete, fratres, ne casu sit in aliquo uestrum cor malignum incredulitatis discedendo a deo 7 Col. 2, 18. 19 21 Hebr. 8, 5 — 4, 10 8 rectae 10 coniunctione 12 Arii i. sensu uulgo coniungunt 18 apostata V; em. Coleti 15 secte 23 libertatem Sabatier 27 patris 28 anis uiuente, sed consolamini uosmet ipsos cotidie, donec hodie uocatur, ne praeduretur aliquis ex uobis in errore peccati. participes enim Christi facti sumus, siquidem principium substantiae usque ad finem firmum tenuerimus. dum dicitur hodie, si uocem meam audieritis, nolite praedurare corda uestra sicut in exacerbatione. quidam enim audito hoc non crediderunt; sed non omnes qui exierunt de Aegypto per Moysen. qui autem perosi ei fuerunt quadraginta annis? non hi qui peccauerunt, quorum cadauera iacuerunt in solitudine? quibus autem iurauit non intraturos in requiem suam nisi contumacibus ? et uidemus quia non potuerunt intrare propter incredulitatem. timeamus itaque ne casu derelicto mandato intrare quidam uestrum in requiem eius non posse uideantur. nam et adnuntiatum est nobis, quemadmodum et illis, et non profuit illis uerbum auditus, non temperatus fidei auditorum. intrabimus enim in requiem eius qui credidimus, ut dixit: sicut imaui in ira mea: si intrabunt in requiem meam, et cum opera ab origine mundi facta sunt. dixit tamen alicubi de die septimo: sic et requieuit deus in die septimo ab omnibus operibus suis. et in hoc iterum: si intrabunt in requiem meam. ergo quia superest reliquorum intrare in illam, et hi quibus prius praedicatum est non intrauerunt propter contumaciam. rursus aliam praefiniit diem hodie in Dauid dicendo post tantum temporis, sicut antea dictum est: hodie si uocem eius audieritis, nolite praedurare corda uestra, quoniam si Iesus illis requiem dedisset, non de alia dixisset. postera die ergo restat requies populo dei. etenim qui intrauit in requiem eius, et ipse requieuit ab operibus suis, sicut a suis deus. quis tam stultus, ut cum haec legerit, haec acceperit a beato apostolo, deserens fidem apostolicam suscipere temptet haeresem? quis eum negare audebit, quem uideat aeternam requiem tribuere potentem credentibus se, et uelit in illum credere cum quo incipiat in aeternum puniri? quis est talis nisi tu Constantius imperator, qui dereliquisti domini castra et 1 cotidiae 21 reliquorum] aliquos eorum fort., reliquos eorum coni. Gallandius; ἀπολεv̀πεται ttvas είςελϑει̃ν text. gr. 32 in se Latinius transitum fecisti ad diaboli domum? non delegimus ardere, sicuti tu delegisti cum amatore tuo diabolo, sed in requiem perpetuam intrare festinamus. quomodo tua astutia potueramus capi et a uia flecti ueritatis? quando adhuc hortetur apostolus ad requiem comprehendendam aeternam dicens: festinemus igitur intrare in illam requiem, ne aliqui in eodem exemplo contumaciae cadat. uiuidum enim uerbum dei et ualidum et acutum omni gladio acutissimum et penetrans usque ad diuisionem animae et spiritus artuumque et medullarum et scrutator animi et cogitationis cordis, et non est ulla creatio quae non pareat ante illum; omnia autem nuda et aperta oculis eius ad quem nobis ratio est. cum haec ita sint, quomodo potuerat quis nostrum transire ad uos in perfidia manentes Iudaeorum ? quae rerum ratio nos uobis possit iungere Christianos Arrianis, cum uideremus uos esse illius gentis imitatores omnis perfidiae? de qua quomodo possent emergere confugientes ad domum dei? <cum> in Actibus apostolorum locutus ita sit Petrus beatissimus dicens: paenitentiam agite, et baptieetur unusquisque uestrum in nomine domini nostri Iesu Christi in remissionem peccatorum, et accipietis donum spiritus sancti. uobis enim est haec promissio et filiis uestris et omnibus qui longe sunt, quoscumque aduocauerit dominus deus uester. aliis etiam uerbis plurimis contestabatur et exhortabatur eos dicens: eripite uos a generatione ista praua. nec poteris dicere non uos esse Arrianos generationem prauam, sicuti fuerint ac sint Iudaei, quando cernas tunc scribas Pharisaeos et principes Iudaeorum idcirco esse dictos praua generatio, quod enim et dei negabant filium et omnes in eius credentes diuinam maiestatem persequerentur. non, inquam, poteris dicere te atque cunctos Arrianos non esse generationem prauam et peruersam, » 5 Hebr. 4, 11-18 18 Act. 2, 38-40 3 quomodo Latinius, quam V, quam cum coni. Tilius 7 cadant v 8 acutissimum scripsi, acutissimo Vv 15 imitatores omnis scripsi, imitationis V, imitatores coni. Tilius 17 cum in coni. Coleti, in Vv 19 nostri s. l. m. 1 21 promisio m. 1 22 noster Latinius 23 exortabatur 27 prauam generationem exspectes quando haec sitis gerentes quae et illi. si illi fuerunt unicum negantes dei filium, ita facitis et uos; si illi persecuti sunt seruos aeternae clementiae eius, persequimini etiam uos. quid igitur oportuerat nos facere, nisi secundum Petri beati praeceptum recederemus a uobis sacrilegis? unde enim uobiscum poterat conuenire? cum dixerit dominus in euangelio: adtendite uobis a fermento Pharisaeorum quae est hypocrisis. Quomodo potueramus in uno esse? cum Corinthiis scribens dixerit beatus apostolus: omnino auditur inter uos fornicatio, et talis fornicatio qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris aliquis habeat, et uos inflati estis et non potius luctum habuistis, ut tolleretur e medio uestrum qui hoc opus fecit. si igitur apostolus huiusmodi opus operantem iusserit tolli e medio, ne uidelicet per illius societatem omnis corrumperetur ecclesia, quanto magis dignum fuerat, uos fugeremus blasphemos? si illum tradidisse satanae narrat, quanto magis tunc uos iam traditos esse scire debetis, quando dei coeperitis negare filium? ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu iam iudicaui ut praesens eum qui sic operatus est in nomine domini Iesu, congregatis uobis et spiritu meo, cum uirtute domini nostri Iesu tradere huiusmodi hominem satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus sit in die domini nostri Iesu Christi, bona gloriatio uestra, nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit. expurgate uetus fermentum, ut sitis noua consparsio, ut estis azymi. haec cum sit increpatio apostoli, poterant Christiani antichristi coniungi seruis ? quomodo enim non fuisset corruptus tantae blasphemiae uestrae uenenis, quandoquidem, siue in hypocrisi siue ex uero quis communicet uobis, sit in ingenti periculo? cum propter haeresim uestram scripsi a uobis, quomodo iterum adhaerere potueramus? cum uox sit dicentis apostoli: scripsi uobis in epistula non misceri fornicariis, non utique forni- 6 Luc. 12, 1 9 I Cor. 5, 1. 2 18 ib. 5, 3-7 31 ib. 5, 9-11 n 7 hypochrisis 16 sathanae quato 21 sathanae 25 conspersio v azimi 28 uaenenis hypochrisi. cariis huius mundi aut auaris aut raptoribus aut idololatris alioquin debueratis de hoc mundo exiisse. nunc autem scripsi uobis non commisceri, si quis frater nominatur fornicator aut auarus aut idolorum cultor aut maledicus aut ebriosus aut rapax, cum eiusmodi nec cibum sumere. si cibum uobiscum iubemur non sumere, credideras potuisse catholicos conuenire cum haereticis ad solemnia cuncta celebranda? uobiscum erraticis, uobiscum per diaboli uenenum ad omnem deductis ebrietatem esse potueramus dei cultores? quomodo fieri istud potuerat, ut inter mortuos uiui staremus? cum dignum esset magis uos, filii aduersarii nostri, congregatos in unum uideri et nos contra Christi milites in unum, quo possetis sine ulla dubitatione ab omnibus deum diligentibus membra ac corpus meretricis uocitari; quo nomine etiam nos possemus nuncupari, si nosmet traderemus uobis. nescitis quia corpora uestra membra Christi sunt? tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? absit. aut nescitis quia qui se iungit meretrici unum corpus est. erunt enim, inquit, duo in carne una. qui autem iungit se domino unus spiritus est; fugite fornicationem. cuiusmodi uis fugere nos debere fornicationem? qui enim praeter uxorem aliam petere uoluerit fornicarius dicitur; item qui idolis seruierit fornicatus dicitur, quoniam quidem deum derelinquens idola adorauerit; similiter qui haereticus est fornicarius uocatur. quoduis de his cognosce grauius esse crimen haereticum fieri, idolis seruire an concommittere secundum carnem adulterium. quia ergo, siue gentiles siue uos haeretici idololatres dicimini, utraque pars idololatriam sit gerens necesse est, et tamen quia a carnali fornicatione, quantum dici non potest, quod uastiora sint illa duo crimina intelleges, conspice quibus te iugulaueris malis. clamat adhuc dicens sanctissimus apostolus: omne peccatum quod fecerit 15 n Cor. 6, 15-17 81 ib. 6, 18 1mundiM?modiet11RIios 1 mundi ex modi m. 1 2 scribsi 7 erracis 11 filios malim, cf. p. 32, 30 20 cuiusmodi — fornicationem om. et in mg. inf. suppleuit m. 1 22 fornicarius scr. Gallandius 24 quod uis de his cognoscere coni. Gallandius 25 quam committere fort. 26 ego 28 a exp. Latmius 30 intellegis fort. intelliges. Conspice interpungit v homo extra corpus est, qui autem fornicatur in corpus suum peccat, et: non estis uestri; empti enim estis pretio. glorificate et portate dominum in corpore uestro. quomodo poteris portare deum, Constanti, in corpore tuo, cum apostolicam fidem reiciendo haereticamque suscipiendo non te illius esse dixeris, cuius se dixerunt patres nostri Abraham Isaac et Iacob, sed et cuncti prophetae apostoli ac martyres? deinde si qui fornicator in corpus suum est peccans, quanto magis tu, qui sis non per carnem tantum illud perficiens serpentis opus, sed et per ipsam animam? nescitis quia qui se iungit meretrici unum corpus est, qui autem iungit se domino unus spiritus est. cum sacrilegis ne et ipsi facti in corpore meretricis non mereremur esse domini famuli, sed iam ut uos serui diaboli, censuimus recedendum fuisse a uobis. uae tibi, qui nolueris domino coniungi, sed uolueris diabolo. sed et cum dicit: nolite seduci; corrumpunt enim mores bonos conloquia mala, quid me iubet facere nisi ut fugiam coetum tuum sacrilegio maculatum, ne dum haereo tibi, et ipse tecum peream? Quomodo in tuo concilio maligno esse potueramus? cum apostolum beatum Timotheo inueniamus dixisse: manus cito nemini inposueris neque communicaueris peccatis alienis. te ipsum castum serua. sed quomodo essemus casti, qui uobis haerendo ut uos disrupti fuissemus per illos arissimos uestros, inmundos uidelicet spiritus a castitate fidei? quomodo non communicassemus alienis peccatis, quod si uobiscum manendum censuissemus, hoc essemus futuri quod estis uos, hoc est membra meretricis? quomodo nos Christiani esse potueramus uobiscum haereticis? cum item scripsisse apostolum Timotheo sciremus, ut nosmet abstraheremus a uobis haereticis: haec doce et exhorta.re, si quis aliter docet et non adquiescit sanis sermonibus domini nostri Jesu Christi et ei quae secundum pietatem est doctrinae, inflatus est autem nihil sciens, sed \\\\ 2 n Cor. 6, 19 10 ib. 6, 16 16 ib. 15, 33 20 I Tim. 5, 22 - 29 ib. 6, 2-5 13 mereremur non fort. 15 diabolo 16 mala V, prana v 28 cum V, cur v, cui scr. Coleti aegrotat circa quaestiones et uerborum rixas ex quibus nascuntur inuidiae contentiones blasphemiae suspiciones conflictationes malae hominum mente corruptorum et a ueritate destitutorum. a te itaque non ita credenti, ut credit populus dei, a te non ita docenti, ut docuerunt Christi unici filii dei apostoli, a te non adquiescente sanis sermonibus domini nostri Iesu Christi uoluimus uiuere segregati, a te expugnatore doctrinae quae secundum pietatem est, a te inflato contra nos per inimicum nostrum, a te nihil ueri scienti sed aegrotanti circa quaestiones, a te per cuius nefandos conatus natae esse specialiter nostris diebus inueniantur rixae uerborum, mortiferae contentiones, malignae conflictationes, per te uidelicet hominem mente corruptum, ueritatis interpolatorem. recedendum censuimus a te atque a conuiperinis tuis secundum apostoli praeceptum. dicit enim infra: hominum mente corruptorum et a ueritate destitutorum, existimantium quaestum esse pietatem, discede ab huiusmodi. unde tecum esse potueramus? cum etiam in clausula huius epistolae hortetur te fugiendum esse, te qui excideris a fide: 0 Thimothee, depositum custodi, deuitans profanas uocum nouitates et oppositiones scientiae falsi nominis, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt. oportuerat nos uitare te profanas uocum nouitates proferentem. siquidem cognosceremus te illam sacrilegam uocem instinctu protulisse diaboli, illam, inquam, uocem, per quam expresseris uenena dogmatis tui dicens: erat quando non erat, et factus est ex nihilo, et non est una potentia patris et filii. haec non spiritus sanctus per te protulit, sed inmundus ille diabolicus. quomodo itaque secundum apostoli mandatum custodire depositum potueramus, si tecum in concilio maledicto uestro mansissemus, cum nos proposuerimus usque ad mortis exitum apostolicam tenere fidem, istam scilicet quam apud Niciam retinemus scriptam contra tuam blasphemiam et contra omnium haereticorum tuorum execrabiles conatus? 15 I Tim. 6, 5 19 ib. 6, 20. 21 1 questiones . 2 suspitiones 10 conatos 11 mortifere 19 thimothee 24 expraesseris 25 docmatis tuae (an tui edicens?) Quomodo in concilio uestro Arrianorum esse nos potueramus Christiani? qui in libro Machabaeorum praecessores conseruos nostros segregatos fuisse ab illis qui iuxta edictum contyranni tui Antiochi idolis supplicauerant < audiuerimus): ludas autem Machabaeus, qui decimus fuerat et secesserat in desertum ibique cum feris uitam in montibus cum suis agebat, faeni cibo uescentes morabantur, ne essent participes coinquinationis. cognoscis hoc in uno testimonio nos recedere oportuisse a uobis, ne et nos participes fuissemus coinquinationis. quomodo uobis iungeremur? cum item dicat dominus ad apostolos: adtendite uobis a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum. et ut fermentum fuisse doctrinam non sanam, quam uidelicet aut tunc illi Pharisaei aut Sadducaei aut nunc uos omnium sectarum proferitis haeretici, nobis manifestaret, sequitur scriptura dicens: tunc cogitabant inter se dicentes, quia panem non habemus. quibus cogitantibus dixit Iesus: quid cogitatis inter uos modicae fidei, quia panem non habetis? nondum intellegitis neque meministis quinque panum et quinque milium hominum et quot cophinos sumpseritis neque septem panum et septem millia hominum et quot sportas sumpsistis? quare non intellegitis, quia non de pane dixi: adtendite a fermento Pharisaeorum et Sadducaeorum? tunc intellexerunt, quia non dixit a fermento, sed a doctrina Pharisaeorum intenderent sibi. item ad Corinthios scribens cum dignetur apostolus instruere recedendum a uobis haereticis et omnibus alienigenis, quomodo praesumpserat cor tuum in omnibus uarium et mutabile, sed in hac malignitate malo salutis suae ingenti stabilitum robore, nos potuisse tecum pacem uel cum 5 ll Mach. 5, 27 11 Matth. 16, 6 15 ib. 16, 7-12 1 arrianorum V, ariani v 2 praedecessores v 3 fuisse] legeramus Tilius, legerimus Latinius add. 4 anthioci audiuerimus addidi 6 ibi coni. Gallandius 8 quoinquinationis 12 saducaeorum 14 propheretis V, proferetis v; proferitis quam proferretis scribere malui 17 modice 19 quofinos 20 quod 21 atendite o 22 a V, de v saducaeorum 24 corinthiis tuis habere? nolite iugum ducere eum infidelibus; quae enim participatio iustitiae cum iniquitate? aut quae societas lucis ad tenebras? quae autem conuentio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infidele? qui autem consensus templo dei cum idolis? uos enim estis templum dei uiui; scriptum est enim: quoniam inhabitabo in illis et inter illos ambulabo, et en) illorum deus, et ipsi erunt mihi populus; propter quod exite de medio eorum et separamini, dicit dominus, et inmundum ne tetigeritis, et ego recipiam uos et ero uobis in patrem, et uos mihi eritis in filios et filias, dicit dominus omnipotens. quomodo, cum tua praecepta orta uideantur esse contra has domini promissiones, demorari uobiscum fideles potueramus cum infidelibus? currentes in uia lucis uobiscum possemus stare hominibus iter conficientibus in uia tenebris errorum repleta omnium? quis enim tam stultus est, ut cum audierit deum dicere: quoniam inhabitabo in illis, et inter eos ambulabo et ero illorum deus, et ipsi erunt mihi populus; propter quod exite de medio eorum et separamini, dicit dominus, et inmundum ne tetigeritis, et ego recipiam uos et ero uobis in patrem, et uos mihi eritis in filios et filias, dicit dominus omnipotens, quis, diximus, tam stultus est, ut nolit in se deum inhabitare, qui nolit se receptum a deo reputari inter eos quos filios appellare dignatus est, ut non fugiat te inmundum per haeresim tuam effectum? non aequum nobis uisum est, ut uobiscum nos in uno fuissemus, quandoquidem nec sit aequum homines morari cum serpentibus. aut negabis unici filii dei negatores dictos in sacris scripturis serpentes? si negare non potes, aduerte recte nos egisse fugere uos serpentes. legisti apostolum Thimotheo dicentem: profanas nouitates uocum deuita; multum enim proficient ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit. existimasti tecum, cuius sermo ut cancer est, esse dei homines potuisse? item beatus cum praecipiat Iohannes uos fugiendos dicens: gauisus sum ualde quod 1 n Cor. 6, 14-18 16 ib. 6, 16-18 29 H Tim. 2, 16. 17 33 II I0. 4-11 3 beliab 4 que 9 patre 20 patre 23 ut] ? aut fort. 29 nouitatis inueni de filiis tuis ambulantes in ueritate sicuti mandatum accepimus patre. oro te, domina, non sicut mandatum nouum scribens tibi, sed quod habuimus ab initio, ut diligamus nos alterutrum; et haec est caritas ut ambulemus secundum mandata eius. hoc est mandatum sicut audistis ab initio ut in eo ambuletis, quoniam multi fallaces progressi sunt in saeculo qui non confitentur Iesum Christum uenisse in carnem; isti sunt fallaces et antichristi. uidete eos, ne perdatis quod operati estis, sed ut mercedem plenam recipiatis. omnis qui recedit et non manet in doctrina Christi deum non habet; qui autem manet in doctrina eius ille et patrem et filium habet. si quis uenerit ad uos et hanc doctrinam non adfert, nolite accipere eum in domum et am nolite dicere ei; qui enim dicit ei aue communicat operibus eius malignis. quomodo fieri potuerat, ut nos tecum atque cum tuis essemus dei milites cum militibus antichristi, quandoquidem nec salutari uos permiserit spiritus sanctus, dans haec praecepta per beatum apostolum? Sed fortassis dicere audebis: numquid ego in carnem uenisse nego dei filium, ut unus nuncuper ex antichristis? non quidem tu, Constanti imperator, uenisse in carnem negas dei filium, sed dicis illum quem nos confitemur in carne uenisse esse creaturam, dicis factum illum ex nihilo, non illum esse uerum. dei filium adfirmans. nos contra qui istius beati apostoli tenemus traditionem credimus uerum dei filium, credimus unam habere deitatem patrem et hunc unicum eius filium. quod ita esse dominus in sacris suis euangeliis manifestat dicens: qui me uidit uidit et patrem, et: ego in patre et pater in me; et : ego et pater unum sumus. saepe diximus quia, eum sint. duae personae pater et filius et tamen dicat: ego et pater unum sumus, et: qui me uidit uidit et patrem, et: ego in patre et pater in me, nihil aliud nos illum uoluisse. adsequi, nisi quia una sit aeternitas patris et filii, una sit claritas, una potentia unaue magnitudo. idcirco etenim etiam 27 Io. 14, 9. 10 27 ib. 10, 30 80 ib. 14, 9 31 ib. 14, 10 3. scribena 6 aeclo 18 carne v 20 came v 32 asseqmmur coni. Gallandius 33 unaque Latinius apostolus in hac dicit secunda epistula: omnis qui recedit et non manet in doctrina Christi deum non habet; qui autem manet in doctrina eius ille et patrem et filium habet, ut per doctrinam colligentes sacrorum euangeliorum dei patris et unici filii eius unam crederemus deitatem, hunc habere deum qui ita credat; qui autem recesserit ab hac doctrina, hoc est et ego et pater unum sumus — utique cum sit plurale, et duas ostendit personas et unam potentiam harum duarum personarum, hoc est patris et filii — ergo dicit apostolus: qui recedit et non manet in doctrina Christi deum non habet; qui autem manet in doctrina eius ille et patrem et filium habet, ut crederemus filio dicenti dei: ego et pater unum sumus, quod utique una sit deitas patris et filii. constat itaque te, qui ita non teneas quomodo tradiderit apostolis dominus et apostoli episcopis, te non habere deum, quia et apostolus uolens et patris et filii unicam diuinitatem manifestare dicebat: qui recedit a doctrina eius deum non habet; qui autem manet in doctrina eius ille patrem et filium habet. te inquam constitutum sine deo, te neque filium habentem neque patrem rectissime fugisse cognoscimus, siquidem non fuisset dignum habentes deum cum inimicis eius demorari diuinae magnitudinis. sed quam sis deo odibilis cognosce, ut nec aue tibi dicere fuerimus permissi. quomodo uobiscum Arrianis Christiani esse potueramus? cum dicat apostolus Paulus: stultas quaestiones et genealogias et contentiones et lites legis deuita; sunt enim inutiles et uanae. haereticum hominem post unam correptionem deuita, sciens quoniam peruersus est et peccat, cum sit a semet ipso damnatus. cum haereticis a semet ipsis damnatis non potueramus congregari, ne et nos illa uox percuteret, sicut Galatas beati Pauli percutit: currebatis bene; quis uobis impediuit ueritati non oboedire? cognoscentes uos 1 H Io. 9 7 Io. 10, 30 9 H Io. 9 12 Io 10, 30 16 n lo. 9 24 Tit. 3, 9-11 30 Gal. 5, 7 4 collegentes 14 quomodo 16 unam m. 1 20 cognoscimur Latinius 21 demorari Latinius, demo rare v, demorarg V, demoraren I fort. 25 genealogas 30 galathas esse unici dei filii hostes, fugimus nefaria consilia uestra temperantes uoci apostoli qui, nemini, inquit, consenseritis, suasio uestra ex deo est qui uocat uos. nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit. noluimus uos uermes Arrii recipere nos serui Christi in societatem, ne fuissemus eo ueneno diaboli quo uos estis consumpti. noluimus uobiscum ire, cum hominibus uidelicet, qui adhuc uideamini esse extra dei notitiam, qui adhuc sub diaboli sitis constituti potestate. noluimus mortuis coniungi uiui, quia tales uos esse cognoscamini, quales fuerimus ipsi antequam credidissemus in unicum dei filium. haec ita se habere manifestat apostolus Ephesiis scribens: et uos cum essetis mortui delictis et peccatis uestris, in quibus aliquando ambulastis secundum principem potestatis aeris huius, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae, in quibus et nos omnes conuersati sumus aliquando in concupiscentia carnis nostrae, facientes uoluntates carnis et consiliorum; et eramus naturales filii irae, sicut et ceteri. cum adhuc uos tales sitis, quales nos fuisse antequam credidissemus refert sanctissimus apostolus, utique fueratis uitandi, homines, in quibus operentur et per quos gerant principes potestatis, aeris huius spiritus, omne desiderium suum; eratis fugiendi filii diffidentiae, filii naturaliter irae, ne uobis haerendo ad id quod ante fuissemus reduceremur. noluimus esse uobiscum, quia adhuc non fueritis misericordiam dei adepti quam iam nos sumus consecuti. noluimus societatem habere uobiscum, qui consilio carnis ducebamini, sicut ducebatur iste beatissimus Paulus priusquam credidisset, quem meminimus dicere: nemo uos seducat inanibus uerbis, propter hoc uenit ira dei in filios diffidentiae. nolite itaque fieri participes eorum. eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino, sicut filii lucis ambulate; fructus enim luminis est in omni bonitate et iustitia et ueritate, probantes quid sit acceptum deo, et nolite communicare operibus infructuosis \\\\ 2 Gal. 5, 9 12 Eph. 2, 1-3 28 ib. 5, 6-11 7 irae 12 effesiiB 15 uos 27 istae 28 uerbus 32 iusticia 33 acceptandom v deo om. v tenebrarum, magis autem redarguite. noluimus, quia haec mandata acceperimus, uobiscum demorari ducti inanibus uestris uerbis, ne scilicet ueniret super nos ira, sicuti etiam uenit et uentura est in uos, in te atque tuos, in uos filios diffidentiae. noluimus effici participes tenebrarum, siquidem. iam credentes in unicum dei filium mandatis eius maiestatis parere cupiendo ex illis euadentes tenebris lux facti fuerimus in domino; unde nec mandatis tuis tenebrosis paruerimus, quia fuisset sceleratum filios lucis tuum facere opus tenebrosi, quia et fructus luminis sit ambulare in iustitia et ueritate et in omni bonitate. Dicis nos facere inique, quod nolimus haeresim suscipere tuam, quod non tecum atque cum tuis aeternae fuerint fixae amicitiae. accipe quod Moses fecerit de alienigenis tempore, quo iubere est ei dignatus deus, ut mittens certum numerum Israelitarum ore gladii perdidisset quinque Madiae reges et Moab; qui destinati ad proelium interfectis omnibus maribus, quod sexui pepercerint femineo occurrenti, increpat Moses Israel filios, cur non etiam sexum femineum delessent, et iubet coram se easdem interfici, adfixmans quod enim ad idola adoranda possent populi inlicere mentes. si itaque et nos sic execramur haeresim tuam ut Moses idololatriam, si sic et quidem dei gladio interfici cupiamus haereses omnium uestrorum errantium, quomodo et Moses illas idolis mancipatas, si ita uos fugiamus religionis dei aduersarios, ut ille fugit idolorum cultores, existima nos facere recte abstrahendo nosmet a uobis. quomodo etenim conuenire nobis uobiscum potuerat, cum ad Philippenses dixerit: uidete canes, uidete malos operarios ? uos canes, malos operarios quis dei seruorum non fugeret nisi qui se non meminisset Christianum? uobis, aduersarii dei religionis, serui Christi potueramus esse coniuncti, cum exhortetur Iudas gloriosus apostolus frater Iacobi 27 Phil. 8, 2 11 noluimus v 12 aeterne 13 amiticiae 14r ei dignatus est v 15 israhelitarom 18 israhel eciam deleuissent v 25 existima scripsi, existimas V v nos V, nos non v 26 uobis] nobis 27 filippenses 30 aduersariis mali-, cf. p. 24, 11 apostoli, ut te atque similes tibi uitaremus et in suscepta fide usque ad mortis exitum maneremus? Iudas Iesu Christi seruus, frater autem Iacobi his qui in deo patre dilectis et in Iesu Christo conseruatis uocatis. misericordia uobis et pax et caritas multiplicetur. carissimi, omnem sollicitudinem faciens scribendi uobis de communi nostra salute deprecor, ut perlaboretis semel traditae societati. subintrauerunt enim quidam homines, olim quidem praescripti ad hoc iudicium, impii, qui dei gratiam transferunt ad inpudicitiam et qui est dominator noster et dominus Iesus Christus eum negantes. cum negatoribus uobis blasphemis fuerat nefas conuenire, cum adhuc eorum qui transgressi sunt mandata domini praeponens exempla urgeat corda nostra manere in ea fide in qua ipse uideatur mansisse. admonere itaque uos uolo dicens, scientes omnia, quoniam deus populum suum de terra Aegypti saluum fecit; secundum autem non credentes perdidit, angelos quoque qui non seruauerunt ordinem suum, sed dereliquerunt habitaculum suum, in iudicium magni dei uinculis. eos sanctorum angelorum sub tenebras seruauit. Sodoma autem et Gomorrha et quae circa eas erant ciuitates, his simili modo cum adulterium fecissent et carnem secutae essent, cinis propositae sunt exemplum, ignis aeterni poenam sustinentes. similiter itaque et isti somniantes carnem quidem coinquinant, dominationem autem spernunt. et infra: uae illis, quoniam in uiam Cain abierunt et in seductionem Baal mercede effusi sunt et in contradictionem Coreb perierunt. hi sunt in caritatibus uestris maculae sine timore semet ipsos regentes, nubes sine aqua omni uento circumferendae, arbores autumnales sine fructu, mortuae a radicibus euulsae, fluctus feroces maris, despumantes turpitudines suas, procellae seducentes, quibus tempus 2 Iud. 1—3 14 ib. 5-8 24 ib. 11—13 8 prescribti 9 inpuditiciam 11 fuerit v 12 proponens coni. Gallandius 18 iuditium et sic fere semper diei Gall. 19 tenebris v gomorra 25 bahal 26 Choreb v 28 circumferendo 29 ferocis maris dispumantis V, feroces m. dispumantifl v; em. Gall. <XIIII. 3 tenebrarum in aeternum seruatum est. et infra: uos autem, fratres, mementote praedictorum sermonum ab apostolis Iesu Christi, quoniam dicebant : in nouissimis diebus erunt inrisores, euntes secundum uoluntates suas impias. hi sunt secernentes, animales spiritum non habentes. in his omnibus malis quia esse conspectus es, Constanti, uitatae sunt a nobis tuae interficere laborantes amicitiae, ne uidelicet tecum ad illa fuissemus praecipitati loca tormentorum, ad quae omnes illos quorum tenens es iter narrat praecipites datos. 1 Iud. 1, 17-19 4 se post secernentes add. Latinius 5 his s. I. m. 1 7 amititiae ucb de iroir CONUeNIeNDO//// (o ex ux corr.) cu. HAeaetics eiPLICIT"}}},{"rowIdx":485,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De non parcendo in deum delinquentibus De non parcendo in deum delinquentibus Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886."}}},{"rowIdx":486,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"IV. DE NON PARCENDO IN DEVM DELINQVENTIBVS. Superatum te, imperator, a dei seruis ex omni cum conspexisses parte, dixisti passum te ac pati a nobis contra monita sacrarum scripturarum contumeliam; dicis nos insolentes exstitisse circa te quem honorari decuerit. si quisquam dei cultorum pepercit apostatis, sint uera quae dicis de nobis. unde ordiamur, ut tu nunc a nobis corriperis, ita esse correptos omnes erraticos per dei cultores, quo probare possimus? unde nisi a Mosi dei serui actibus? legimus in Exodo ascendisse montem Mosen post testamentum sibi traditum et plurimos interfecisse eorum propter idololatriae reatum. stetit, inquit, Moses ad portas castrorum et dixit: quis ad dominum paratus ? ueniat ad me. et conuenerunt ad eum omnes filii Leui et dixit eis: haec dicit dominus deus Israel: ponite unusquisque gladium suum in femore suo et pertransite et reuertimini a porta usque ad portam per castra, et occidite unusquisque fratrem suum et unusquisque propinquum suum et unusquisque proximum suum. et fecerunt filii Leui sicut dixit eis Moses. et ceciderunt de populo in illa die quasi tria millia hominum. et dixit eis Moses: inplestis hodie manus domino unusquisque in filio aut in fratre dari in uobis benedictionem. sumus tibi contumeliosi ut fuit Moses populo insulso illi; neque illis placebant illa quae dicebantur aut fiebant a Mosi, quando iam delegissent non seruire deo qui eos eripuisset de potestate 13 Ex. 32, 26—29 2 IKCPT LIB de XON PARCEJTDO IX dtñ dEHNQUENTIB j LIB I 8 , de v, e V 11 Mosis v 25 Mose v xnn. 14 Pharaonis, sed illi uitulo quem illis fuderat ignis. ita et tu iam non deo mancipatus, sed Arrii idololatriae, qui errasse arguaris, indigne fers, contumaces nos clamitas, dicis indignum nos circa te facinus perpetratos, ut imperatori Romani regni dicere auderemus: male, Constanti, facis idololatriam introducere in ecclesiam. Moses primus prophetarum ille deo amantissimus gladio est persecutus eos quorum te instituisti imitatorem, et ego contumax esse notor a te, quia dixerim deum te dereliquisse et idololatriae temet mancipasse? adhuc filios Israel fornicatos clamat sacra scriptura in filias Moabitarum et quod uocati ab eis manducauerunt immolata idolis et eadem adorasse idola; contra quos quia ita exarserit zelo deuotionis incensus Finees sacerdos, propterea uel maxime quod gladio idololatres media in synagoga interemerit, adeo placuit deo, ut sit scriptum ad hoc factum domini indignantis quieuisse iram et ipsum nimio praecipuum apud dominum effectum: et locutus est dominus ad Mosen dicens: Finees filius Eleasar filii Aaron sacerdotis conpescuit iram meam a filiis Israel, in eo quod zelatus est zelo in eis, et non έξνήλωσα filios Israel in zelo meo. et ecce dabo ei testamentum meum, testamentum pacis ei et semini eius cum ipso in testamentum sacerdotii aeternum, quoniam selatus est deo suo et exorauit pro filiis Israel. et tu nos arbitraris contumaces, quia tibi erranti uera dicamus? existimas, cum tibi displicemus, non nos tunc deo placere? sed oro te dicas, Constanti, qua auctoritate uiam iustorum patriarcharum prophetarum apostolorum ac martyrum nos uolueris deserere et conprehendere istam tuam nouam quam per Arrium instituerat diabolus. numquidnam somnio es admonitus et dictum est ad te, ne patiaris Christi nos tenere uiam quam tenuerunt Abel, Enoc, Noe, 17 Num. 25, 10—13. 9 athuc 10 scribtura 11 manducauerint v 14 idololatras Latinius 15 scribtum 18 IIIalllaron 19 et scripsi, ut V in ras. m. alt. E::NExOYCx V, sed in mg. m. alt. occiderem; xal. ovx kj-airfXaou LXX 27 martirum; item infra Melchisedec, Abraham, Isaac et Iacob, Ioseph, Moses, Aaron, Iesus Nane, Iob, indices et ceteri reges, hoc est Dauid, Iosaphat, Ezechias, Iosias, quam tenuerant cuncti prophetae apostoli ac martyres, quam tenuerant omnes qui deo inueniuntur placuisse? Si hoc tibi a daemonum dictum est principe, audi quid fieri deus statuerit de te per gloriosum prophetam Mosen: si autem surrexerit in te propheta aut somnium somnians et dederit signum aut prodigium et uenerit signa faciens aut prodigia et dixerit ad te dicens: eamus et seruiamus dis alienis quos nescitis, non audietis uerbum prophetae illius aut somniantis, quoniam temptat dominus deus uos uidere, si diligatis dominum deum uestrum ex toto corde uestro et ex tota anima uestra. post dominum deum uestrum abibitis et ipsum timebitis, et mandata eius custodietis et uocem eius audietis, et illi adponemini. et propheta ille aut somnium somnians, illi moriantur. locuti sunt enim seducere uos a domino deo uestro. cognoscis quid pati iussus sis? siue etenim te somnio dicas admonitum siue te prophetam uelis adstruere nobis, inimicus dei es, qui uelis nos fidem apostolicam derelinquere atque suscipere eam quae negat unicum dei filium. illos etenim cunctos quos recitaui, propterea quod credentes fuerint in unicum dei filium, tantos ac tales effectos est clarum, siquidem qui non crediderit in filium nec patrem habeat, qui uero credit in filium et patrem et filium habeat. haec cum uox sit beati Iohannis, cum quo quia sit faciens chorus sanctorum apostolorum, omnes utique debes intellegere, sicut crediderunt apostoli, quod sic ante fuissent credentes patriarchae atque prophetae, sic cuncti qui fidei merito honorati esse noscantur. neque enim poteris mihi probare, quia aliter crediderunt Abraham Isaac et Iacob et aliter Iohannes uel omnes coapostoli eius. si enim non ita crediderunt apostoli, ut 8 Deut. 13, 1-5 24 I Ioh. 2, 22. 23 1 alllaron (h eras.) 2 hiesus 8 prophetae 10 dis (\\' m. altJ 16 somnias m. 1 17 ille rnoriatur Latinius 21 suscipe m. 1 23 effectus 31 isac 14» crediderunt patriarchae, cur beatus Paulus omnes ad Abrabae conprehendendam prouocat fidem? sed inquis: ego te arguo cur insolens sis, cur contumeliosus imperatori extiteris; et tu fidei causam retexis. fidei utique, ut probem te esse sacrilegum, ut probem te a uia deorbitasse ueritatis; hinc contumeliosus tibi uideor, quia dicam tibi deseruisse te iter omnium dei cultorum atque conprehendisse illam quam tenuerant ac sunt tenentes hi qui non deo, sed phantasiae seruierunt ac sunt seruientes. de te itaque a deo me recedere suadenti accipe quid sanxerit fieri deus per Mosen: si autem rogauerit te frater tuus ex patre uel matre aut filius tuus aut filia tua aut mulier quae in gremio tuo est aut amicus qui animae tuae par est, clam dicens: eamus et seruiamus dis alienis quos nescis nec patres tui, ex diis nationum quae circa te proxime aut longe, ne uelis ire cum illo et ne audieris eum non parcet oculus tuus super eum nec salutabis eum m celabis eum. adnuntians adnuntiabis de eo. manus tuae crunt in eum in primis ad occidendum eum et manus populi tui in nouissimo. et lapidabitis illum, et morietur, quoniam quaesiit absistere a domino deo tuo. praeceptum te interfiei quippe deum me derelinquere inuitantem ignorans dicis: contumeliam mihi facit Lucifer. aut negabis te ad idololatriam inuitasse nos suscipiendam? si censes negandum, conuincent te expositiones sectae tuae episcoporum, conblasphemorum uidelicet tuorum; conuincent te libelli recitati a te ac dati Romae episcopis etiam catholicis ad hoc uidelicet, ut omni in loco tua roborari posset blasphemia. Quas incurreris errorum tenebras non sentis? non conspicis quo possis perire modo? quando uideas, cur contra diuina fecerit monita Achar unus e populo, cur furto abstulisset ab Hiericho certam partem uestis argenti aurique, (quod) sic fuerit 10 Dent. 18, 6-10 4 itaque v ; 8 fantasiae 10 sancxerit 13 diis v 15 aut proxime aut v 20 absistere te Gallandius praeceptum esse Gall. 25 datis 81 quod addidi et interrogandi signum p. 213 l.1 post non conspicis — modo, quando — morte sustuli multatus morte, quid tibi sit futurum conspice, qui sis negans aeternam unici filii dei diuinam maiestatem. accipe quid circa Achar fuerit celebratum et tandem consule tuae saluti, redi ad dei ecclesiam, a qua te per Arrianos abigauit coluber ille refuga qui uerterit Adam quoque et Euam: et erat, inquit, dominus cum Iesu, et erat nomen eius super uniuersam terram. ei neglexerunt filii Israel neglegentia et fraudauerunt fraude dc anathemate. et indignatus est ira dominus filiis Israel. et misit Iesus uiros in Ge, quae est coniuncta Bethel, dicens; considerate Ge. et ascenderunt uiri et considerauerunt Ge. et reuersi sunt ad Iesum et dixerunt ad eum: non ascendat omnis populus, sed duo uel tria milia uirorum ascendant et deuastent ciuitatem. ne inducas illo uniuersum populum, pauci enim sunt. et ascenderunt cum illo fere tria millia uirorum, et fugerunt a facie uirorum qui erant in Ge. et occiderunt ex ipsis uiri Ge triginta sex uiros, et persecuti sunt illos a porta et contribulauerunt illo in procliuo, et expauit cor populi, et factum est ut aqua. et conscidit Iesus uestimenta sua, et procidit Iesus in faciem ante deum usque ad uesperum, ipse et seniores Israel, et miserunt puluerem super capita sua, et dixit Iesus: precor, domine, ut quid transiecit puer tuus populum istum Iordanem tradere eum Amorrhaeo, perdere nos ? si mansimus in terra, commorati sumus apud Iordanem. et quid dicam, quod conuertit Israel dorsum contra inimicum suum? et audiet Chananaeus et omnes qui commorantur terram, et circumibunt nos et contribulabunt nos a terra. et quid facias nomen tuum magnum? et dixit dominus ad Iesum: surge, ut quid tu procidisti in faciem tuam? peccauit populus et transgressus est testamentum meum quod disposui ad eos, et furati sunt de anathemate et miserunt in uasa sua. non poterunt filii Israel resistere contra 5 Ios. 6, 26 — 7, 26 6 hiesn 7 nelexernnt 9 que 11 hiesum 13 diuaetent m. 1 illo scripsi, illos Vv, illuc coni. Latinius 28 amorreo 24 aput 25 chananeus faciem inimicorum suorum, dorsa conuertent in conspectu inimicorum, quia facti sunt anathema. non ero ultra uobiscum, nisi abstuleritis anathema ex uobis ipsis. surge, sanctifica populum et dic, sanctificetur in crastinum. haec enim dicit dominus deus Israel: anathema est inter uos, non poteritis resistere contra inimicos uestros usque dum auferetis anathema ex uobis ipsis. et conuenite mane omnes per tribus, et erit tribus quae ostensa fuerit mane per deum, adducile per plebes, plebem quam ostenderit dominus offerteper uirum, et quisquis ostensus fuerit per dominum, cremabitur igni et omnia quae sunt eius, quia transgressus est testamentum domini et fecit iniquitatem in Israel. et uigilauit Iesus mane et obtulit populum per tribus, et ostensa est tribus Iuda. et oblati sunt per plebes, et ostensa est plebs, Zara. et obtulit plebem Zarae per domus, et ostensa est domus Iambri. et lata est domus per uiros, et ostensus est Achar filius Charmi filii Iambri. et dixit Iesus ad Achar: da honorem hodie do. mino deo Israel et da confessionem et indica mihi quid feceris et ne celaueris me. et respondit Achar ad Iesum et dixit: uere peccaui ante conspectum domini dei Israel, taliter et taliter feci. uidi in praeda uestem uariam optimam et ducenta argenti didragma et ligulam unam auream quinquaginta didragmorum, et concupiui eam et sustuli, et ecce haec abscondita sunt in tabernaculo meo et argentum absconsum est sub ipsis. et misit Iesus nuntios, et cucurrerunt in tabernaculum, et haec erant abscondita in tabernaculo et argenta sub ipsis. et tulerunt ea de tabernaculo et attulerunt ad Iesum et ad seniores Israel et posuerunt ea ante dem. et adprehenderunt Achar filium Charmi et perduxerunt in ualle le Achar et filios eius et filias et uitulos eius et subiunctoria eius et oues eius et tabernaculum eius et omnia quae erant eius. et omnis Israel cum eo erat, et perduxerunt eos in Mecachor. et dixit Iesus ad Achar: quid exterminasii nos? 9 aufferte 16 carmi 21 duoenta scripsi, dacentos Vv, docentos siclos Lugdunenses 22 didragma scripsi, didxagmam VfI, djdrag. marum v 28 ea Latinius 29 carmi uallem v disperdat te dominus sicut hodierna die. et lapidauerunt eum omnis Israel lapidibus et inposuerunt super illum congestum lapidum magnum. et cessauit dominus ab indignatione irae suae. considera, Constanti, quali sis periturus exemplo, nisi tibi prouideris tu, quas sis in aeternum daturus poenas. Achar propter praeuaricationem mandatorum talia est consecutus; tu qualia. mereris hinc intellegi datur, quod sis apostata. si ille etenim quia habuerit de anathemate, tanto est punitus exitio, quanto magis tu! sine dubio punieris grauius qui fueris facio anathema negando dei filium. In eo nos scelesti apud te, in eo superbi ac peruicaces, in eo petulantes, quia dicamus tibi: sacrilegium fecisti unici filii dei existendo negator, quia dicamus: consule tibi, eripe animam tuam de laqueis diaboli. quid noui facimus episcopi, si tibi ea dicamus quae tu mereris audire? cum inueniamus illum sanctissimum Samuhel dei sacerdotem haec dixisse ad Saul regem quae infra lecturus es: dolores et gemitus ad te adducentur. pro quibus nullius momenti fecisti uerbum domini, nullius momenti te faciet dominus, ne regnes, et iterum: quoniam nullius momenti fecisti uerbum domini, et ad nihilum rediget te deus, ne sis rex super Israel, et infra: disrumpet dominus regnum tuum ex Israel de manu tua hodie, et dabit illud proximo tuo meliori te. si haec ille dixit ad Saul, propterea quod domini praecepta praeterierit, cur nos putas non libera uoce dicere oportuisse te esse sacrilegum, qui nisi conuerteris temet ad deum, quod sit te ad nihilum redacturus? si non te fuissemus hortati, si non ad satisfactionem prouocaremus, merito diceres odiri te a nobis. aut cum audias nos dicere. poenitere, imperator, corrige uias tuas, ut misericordiae inuenias locum, arbitror considerare te oportuisse, quod enim diligaris a nobis, amaris a nobis; et tu in eo nos exsecraris, cur maneamus in fide apostolica, reddis mala pro bonis. non 17 I Reg. 15, 23. 24 19 ib. 15, 26 21 ib. 15, 28 1 odierna 5 si Achar fort. 22 illut 23 illa 25 oportuisse V, potuisse v miramur, si uos, ex quo receditis a dei uoluntate, et facere non desinitis desiderium diaboli, bene uobis fieri poscentibus deum atque cupientibus repraesentetis mala, quandoquidem sit uobis insitum male agere, quippe qui a bono ad malum feceritis transitum, hoc est ad diabolum. si nos tu persequeris diligentes te, omnia tibi summa cupientes prouenire, non magnum nec nouum, quando et istum Samuhel prophetam atque sacerdotem domini Saul fuerit persecutus. persequebatur eum, per quem et in regem unctus fuerat et cuius preces ad dominum iugi obsecratione dirigerentur pro incolumitate utique istius persecutoris. si nobis non credis dolere nobis sacerdotibus dei pro te, propterea quod tantas hauseris errorum tenebras, quod sic temet sis mactans, deo dicenti crede ad Samuhel propter Saul: usquequo luges tu in Saul? ecce ego expello illum ne regnet super Israel, et supra: et factum est uerbum domini ad Samuhel dicens : paenitet me quod constituerim regem Saul, quoniam auersus est a me et uerba mea non statuit. et contristatus est Samuhel et clamauit dominum tota nocte et ante lucem. cum haec propter Saul regis incolumitatem Samuhel sacerdos egerit, tamen Saul postea persequebatur Samuhelem nec cognoscens miser quod prophetam atque sacerdotem persequeretur domini; ita et tu ignorans quid faciens sis persequeris nos, qui te placere deo cupiamus, et amas eos, qui secum te ad aeternam mortem trahant, ad perpetuam domini offensam; indignaris cur uera audias, cum uideas Samuhel sacerdotem domini non adulatum regi. an numquid decuerat aliud praecessores nostros, aliud nos agere? cur tibi uera dicamus, superbi tibi uidemur. quid a nobis audisti? nempe quod homicida sis. si mentimur, tunc contumeliosi, tunc superbi recte dicimur a te; si uero rem dicamus ueram, non sumus contumeliosi, sed hi qui 14 I Reg. 16, 1 15 ib. 15, 10. 11 10 dirigerentur V, dirigebantur v incolomitate 14 quousque Lucifer supra p. 41, 4 16 samuhelem ib. p. 39, 29 19 deum ib. p. 39, 31 26 adolatum 27 annum (animum corr. m. aU) quid V, animum. Quid v aliut bis imitemur illos, qui commissis sibi non adulando, sed eos salubriter praemonendo deo effici meruerint dilectissimi. ad Helisaeum interficiendum prophetam ut rex misit Israel, si minime legisses dixisse Helisaeum ad eos qui secum fuissent: si uidistis quoniam filius homicidae illius misit ad auferendum caput meum? merito ut reum me iniuriarum peteres. sancto spiritu plenus propheta homicidae filium uocauit regem Israel, hoc est filium diaboli, non quia patrem illius carnalem dixisset homicidam, sed diabolum, cuius se filium esse, ut tu nunc te actibus tuis aperis, et ille se esse monstrabat dei persequendo seruos, prophetas illius clementiae interficere audendo. omnia haec ut faciatis, diabolus uestra instigat corda. quod ita esse accipe dominum dicentem Iudaeis in euangelio: uos de diabolo patre nati estis et concupiscentias patris uestri facere uultis; ille enim homicida fuit ab initio. propheta, inquam, domini plenus spiritu sancto regem Israel homicidae filium uocat, hoc est diaboli, et nos arbitraris contumeliam tibi facere, quia dicamus te esse interfectorem seruorum dei, esse carnificem corporum nostrorum, esse te totius cogitationis uirum iniustitiae, destructorem religionis, negatorem unici filii dei? quae te facere cernimus haec te dicimus, quod es hoc te esse clamamus. dicis nos petulantes, quoniam quidem quod es tibi dicamus. Dicas uelim, unde meruerit a domino talia audire rex Israel: eapropter quod fecisti bona coram me et fecisti secundum cor meum, et secundum animam meam domui Achab, filii tui quarta progenie sedebunt tibi in throno Israel ? dic, inquam, cur haec audire a deo meruerit? quia pepercerit dei inimicis? an quia eos quam acerrime fuerit etiam gladio persecutus (s)eu quia interfecerit filium Achab idololatrem et 4 IIII Reg. 6, 32. 33 13 Ioh. 8, 44 25 IIII Reg. 10, 30 2 dei v 15 fuit v, fuerit V, fuerat fort. 21 haec te dicimus scripai, haec didicimus Vv, hoc didicimus coni. Tilius in notis, hoc dicimus coni. Latinius 23 es scripsi, est Vv 25 eupropter 28 meruerit ita marg. m. 1 30 seu scripsi, eu V, an v idololatram v quadraginta eius filios, Iezabelem quoque reginam quod extinctam proiecerit canibus omnesque seruos Bahal cum omnibus sacerdotibus et prophetis confusionis ore extinxerit gladii, quod simulacra destruxerit, placet deo ? nos quid agere circa te decuerat, ne nos contumeliae designares reos te circa, quem Achab et Iezabel uias tenentem uidemus? non est nouum quod agis facere contra deum, impugnare eius domum, persequi eius antistites, eos per quos te monet ut tibi consulas, ut, dum est locus paenitentiae, temet trahas a malo. fuerunt tibi ante te in sacrilegio similes sic idolis seruientes derelicto deo patrum suorum. in libro secundo Paralipomenon Amasiam regem Iudae commonitum a deo per prophetam \\'<audimus), ne ex filiis Israel quos centum millibus talentis argenti conduxerat secum fuissent profecti ad bellum, propterea uidelicet quod deus dereliquisset Israel, quoniam quia dereliquissent deum et idolis seruissent. obtemperauit rex prophetae uerbis, credidit dei fuisse comminationem, quia haec facit? posteaquam aduersarios suos subigit, eorundem idola tollenda atque ad regnum suum transferenda putauit et ipsa adoranda; cui quia dixerit ille dei homo non bene illum egisse, ut deum derelinquens idola coleret gentium, fortiter est domini prophetam iste rex persecutus. conspicis, quod in uobis conuersis in apostasiam semper unus fuerit animus ad persequendos eos qui uobis bene uelint. et factum est, dicit scriptura sancta, posteaquam uenit Amasias percutere Idumaeam, et attulit inde deos montis Seir et statuit eos sibi in deos et in conspectu eorum adorabat et ipse eis immolabat. et facta est super eum ira domini in Amasiam, et misit ad eum prophetam Baneam, dixitque ei Baneas: quid quaesisti deos populi, qui non liberauerunt populum 11 cf. n Par. 25, 9 24 n Par. 25, 14-16 e te 3 confusionib; eitinxerit 6 gezabel 10 fuerunt et tibi antea fort. 13 andimus uel simile intercidit centum millibus quos centum coni. Gedlandius 17 quia haec scripsi, quia hic V, Quid hic coni. Latinius 18 subegit fort. 25 scribtura 26 idumeam 28 auper eum exp. Lat. suum de manu tua? et factum est, ut loqueretur ei, dixit ad eum: numquid consiliarium regis dedi te? caue tibi ne flagelleris . uides, Constanti, quam amentes efficiamini, posteaquam placuerit uobis diabolo uiuere seruientes, posteaquam placuerit nobis nescire deum totum potentem, posteaquam elegeritis uobis in contumeliam dei uos oportere statuere idololatriam. ut enim ille dixit: numquid in consiliarium regis dedi te ? caue tibi ne flagelleris, ita et tu, numquid uos mihi consiliarios elegi, dicis, ut non prout mihi placitum est geram, ut non hanc teneam uiam quam tenuerit Arrius? nec conspicis quo exemplo interierit Arrius ? quomodo in eum fuerit uindicatum diuinitus? interea, quia dicis nos tibi esse contumeliosos, uide hunc dei hominem non pepercisse consacrilego tuo illi regi, sed posteaquam dictum est ei tace, ne flagelleris, dixisse ad illum: scio ego quoniam dominus disperdet te, qui fecisti istud et non obaudisti consilium meum. in qua re nos sentis contumeliosos? nempe quia dicimus tibi: nos scimus, quod enim, nisi tibi prouideris ut conuertaris ad deum, sit te dominus ad aeternam poenam damnaturus. haec est contumelia, haec omnis iniuria, quia tibi dicatur per dei antistites in aeternum te interiturum, nisi correxeris uias tuas. non credidit ille rex homini dei. quid statim ei acciderit, dicit sancta scriptura sic: et in tempore, quo discessit Amasias a domino, insurrexerunt ad eum insurrexerunt. et fugit ab Hierusalem in Lachis et inter fecerunt #** eum in equis. sic et te malorum tuorum facta potuerunt conseruare tueri ac defendere, quomodo et illum qui dixit homini dei pro salute ipsius loquenti: numquid consiliarium te regi constitui? tace, ne flagelleris. non est a nobis primum factum, si dicamus tibi erranti, ordinationi dei resistenti, nonas uias constituere laboranti: male facis non ire per uiam, per quam omnes dei cultores ad caelestia regna peruenerunt. 7 II Par. 25, 16 15 ib. 25, 16 23 ib. 25, 27 11 fuit v 15 dominus deus v 21 antestites 23 sCribtura 25 lacis post interfecerunt intercidit fort..\\' et imposuerunt equis Vv, Lachis Coleti 26 potuerant Legisti Odiam regem iurgatum a sacerdotibus domini, cur inlicita fuisset ausus gerere: et intrauit, inquit scriptura. in templum domini incensum ponere super altare. et intrauit post eum Oeias sacerdos et cum ipso sacerdotes domini triginta filii uirtutis, et surrexerunt super Odiam regem et dixerunt ei: non licet tibi Odia incendere domino, sed sacerdotibus filiis Aaron, qui sanctificati sunt ut incendant. exi de sanctis, quoniam recessisti a domino, et non erit tibi istud in honore a domino deo. dicis contumeliosos illi fuisse regi domini sacerdotes necne? si necdum fuerunt contumeliosi, nec nos tibi uideamur, quandoquidem similia audias a nobis quae audierit et ille: non licet tibi, Constanti, Arriano cum dei conuenire populo, non licet tibi idololatriae Arrianae haeresis auctori, negator unici filii dei de dei sacerdotibus iudicare, sacrilegus fingens te Christianum, cum sis antichristi praecursor. non erit tibi bonum, ut dei tollens sacerdotes ordines aduersarios eius, collegas scilicet sacrilegii tui. cum haec audis, irasceris nobis; iratus est et illis tunc sacerdotibus domini Odias rex. sed aduerte illos deo dicatos perpetuum status sui tenuisse honorem, Odiam uero ad opprobrium sempiternum leprae confestim uarietate maculatum. et iratus est, inquit, Odias, : et in manu eius erat altare, ut incenderet in ara sua. et lepra apparuit in fronte eius in conspectu sacerdotum in domo domini. haec ita sunt, et arbitraris te contumacem praeuaricatorem non trahere offensam apud eum, qui nos suae claritudini perpetuo praeceperit sacerdotii repraesentare officia? quae ista nostra, Constanti, superbia est quaeue adrogantia? (ni)si quia te uideamus morbidum esse pestiferum quippe Arrianum, elephantiam in te esse quia istam consideremus, illam quam Arrius habuerit, quod 2 II Par. 26, 16—18 21 ib. 26, 19 1 Oziam v 2 scribtura 4 LXXX Latiniua 9 illos coni. a Latiniw feisse 14 negator scripsi, negatur V, negatori v 15 sacrilego v; sacrilego fingere melius uidetur Ooleti, 17 aduersanus 19 auerte 23 sua om. v 26 aput 28 adrogancia 29 elefanciam urgeamus te secedere e populo dei, sicut illi sacerdotes domini Odiam de templo conpulerint egredi, quia te ita cogamus dare deo honorem. si enim Odiam dei sacerdotes idcirco pellebant ex aula dei, quia meminissent diuinitus praeceptum leprosos ante expiationem ingredi templum prohibitos, quanto magis nos digni te, conspice, ex ecclesia pellere Christi, de domo domini, quia non sit licitum haereticum conuenire cum catholicis, insanum cum sanis, plenum inmundis spiritibus cum eis, in quibus inhabitat spiritus dei. quae haec contumelia est, si sacerdotes domini zelo eo accensi quo sunt semper praecessores nostri tibi dicimus quae nostrae conducant ac tuae saluti? petulans est, inquis, Lucifer. hinc petulans, quia te urgeam elephantiam reicere Arrii atque <quod) per hanc, quam praedicauerunt apostoli beatissimi fidem quamque nos sumus ut cernis tenentes, tuae menti es adeptus sospitatem teque totum ereptum e laqueis diaboli, temet in aeternum gaudeas deo quaesitum. tu, qui nos ingentis supercilii esse flagitas, inuenisti scriptum, quid Iosias rex Iudae de consacrilegis fecerit tuis, de talibus qualis tu esse hodie conspiceris, quomodo eorum quam plurimos etiam post mortem fuerit persecutus ossa eorundem ignibus consumens. sed illum decuit regem tanto zelo persequi dei hostes; nos episcopos, nos dei sacerdotes indignum fuerat tibi resistere idololatriam introducenti in ecclesiam. ille gladio interfecit consacrilegos tuos, reliquias etiam olim sepultas est persecutus, cupiens cultor inueniri dei fidelissimus; nos contra nec uerbo tibi resistere oportuerat, tibi dei inimici amico, tibi omnium carissimo in apostasiam conuersorum angelorum, tibi qui factus es per hanc blasphemiam tuam deo inimicus. Accipe igitur in quarto Regnorum libro quae propter illa quae circa coinmundos tuos gesserit Iosias seruus domini 9 1 e om. v 2 oziam 3 odiam 6 digni scripsi, digne Vv conspicis coni. Latinius 11 praedecessores v nostra 13 elefanciam quod addidi, cf. p. 211, 11 15 mentis adeptum coni. Latinius, mentis adeptas coni. OoZeti 16 ae laquaeis 17 quesitum 18 quid Latinius, quod Vx . 21 sed] si coni. Latinius 24 cumsacrilegos rex Iudaeae adeptus fuerit, et tandem desine de nobis dicere: superbi sunt atque contumeliosi. fecit, inquit, quod rectum est ante conspectum domini et ambulauit in uia patris sui Dauid, et non declinauit dextra aut sinistra, item infra, posteaquam domos reaedificauit domini et sacerdos misisset legis librum ad regem: et factum est, cum audisset rex uerba libri legis, conscidit uestimenta sua. et mandauit rex Chelchiae sacerdoti et Alchinae filio Iosafan et Achiliae filio Melchiae et Safan scribae et Ioas filio regis dicens: quaerite a domino pro me et pro omnibus Iuda de uerbis libri huius inuenti, quoniam magna ira domini accensa est in nobis, quoniam non audierunt patres nostri uerba libri huius secundum omnia scripta ut facerent. et abiit Chelchias sacerdos et Acican et Safan et Ioas ad Oldam prophetissam, uxorem Selle filii Tacuelarum, uestis c\\'ttstodem, et ipsa habitabat in Hierusalem. et locuti sunt ad eam secundum haec. et dixit eis: haec dicit dominus deus Israel: uiro qui misit uos ad me (dicite: haec) dicit dominus: ecce adducam mala super hunc locum et super inhabitantes in eum secundum omnia uerba libri huius quae legit rex Iuda, pro quibus dereliquerunt me et intenderunt dis alienis et exacerbauerunt me in operibus manuum suarum. et incensa est ira mea in hoc loco et non exstinguetur. et ad regem Iuda qui misit uos, ut quaereretis a domino, haec dicetis: haec dicit dominus deus Israel: uerba mea quae audisti et reueritus es a facie mea, quia audisti quae locutus sum in locum istum et inhabitantes in dium, fieri in heremo et in maledictionem. et scidisti uestimenta tua et plorasti ante conspectum meum, et ego audiui, dixit dominus uirtutum. propter hoc ego abduco te apud patres tuos, et adaugeris in pace, et uidebunt oculi tui omnia mala quae ego induco in loco isto et super inhabitantes in illum. 2 IIII Reg. 22, 2 6 ib. 22, 11 — 23, 8 1 iudaee V, Iuda coni. Latinius 7 ///helchie (c eras.) 8 alchine Iosaphat v achilie filiam melchie 9 Saphfi v 13 scribta 14 ollam 15 Sellae v Tacuellarum v, Theccue Alii Aras GaXUmdius haec nomina ut alia em. ex gr. 18 dicite haec addidi 29 aput 30 non uidebunt Gall. 31 locum istum v illo v et respondit regi uerbum et misit rex Iosias et collegii ad se ommes presbyteros Iuda in Hierusalem. et ascendit rex ad dominum et omnes uiri Iuda et sacerdotes et leuitae et omnis populus a pusillo usque ad maiorem. et legit rex in auribus populi omnia uerba libri testamenti, qui inuentus est in domo domini. et stetit rex ad columnam et disposuit testamentum quod inuentum est in domo domini ante conspectum domini, ire post dominum et obseruare mandata eius et testificationes et praecepta eius in toto corde eius et tota anima, statuere omnia uerba testamenti istius scripta in libro isto. et transi-uit omnis populus in testamentum quod disposuit rex;, ex libro. et mandauit rex Ghelchiae sacerdoti magno et sacerdotibus secundariis et custodientibus Ephod, ut eicerent de domo domini omnia uasa quae fecit ad Bahal et Asera et omni militiae caeli. et combussit illa foras extra Hierusalem in incendio riui Cedron. et sumpsit cineres illorum et sparsit in riuum et abiit in Bethel. et conbussit sacerdotes quos constituerant reges Iudae, ut incenderent excelsis ciuitatum Iuda et circa Hierusalem; incendebant Bahali et soli et lunae et omni militiae caeli. et extulerunt de domo domini foras extra Hierusalem in riuum Cedron, et extenuauit cinerem et proiecit in monumentum filiorum plebis. et extraxit filios illorum qui erant in domo domini, quorum mulieres officiabantur ibi ad stolas. et introduxit omnes sacerdotes ex ciuitatibus Iuda et coinquinauit sancta, ubi incendebant sacer.., dotes Agabae usque de Basabe, et detraxit excelsos illorum, et infra: et coinquinauit Phem quod erat in Cepenan, quoniam perduxerunt quisque filium suum et filiam suam in igne Moloch. **# posuerant reges. Iuda soli ab introitu do- 27 IIII Reg. 23, 10—16 7 est om. v 10 scribta 13 eicerent 26 a (de Coleti) Gabal usque Bersabee fort., ano raificd xai sag BrjQaafiee LXX 29 posuerant] abstulit quoque equos quos dederant cotii. Coleti, et deposuit equos quos posuerant coni. Cotelerius in introitu templi domini iuxta exedram Nathanmelech eunuchi qui erat in Pharurim Coleti ex Sabat., ab introitu domus domini ad pastophorium Nathan regis eunuchi (uel quod posuit regis eunuchus) qui in Pharurim (uel Faruadim) Cotelerius mus domini ad pastorum, quos posuit tres equos, qui in Faradin, et fontem solis conbussit in igne in domo domus, quam aedificauerunt reges Israel excelso illi Bahal et omni militiae caeli. et sacraria erant supra aedificia superiorum Achas quae fecerit rex Iuda et sacraria quae fecit Manasses in duobus aedificiis domus domini, detraxit rex et expulit ilia inde et proiecit cineres illorum in riuo Cedron. et excelsos quae fecerant a facie lerusalem, quod erat in dextro montis Amissa, quod aedificauit Salomon rex Astarte simulacro Sidoniorum et Gamos idolo et Mulcro simulacro filiorum Ammon, polluit rex. et contribulauit titulos et implebat loca illorum ossibus hominum. et sacrarium quod in Bethel, excelsum quod fecit Hieroboam filius Natae, in quo fecit peccare Israel, et sacrarium illum excelsum detraxit et contribulauit lapides illius et adtenuauit in puluerem, et in. cendit lucos eorum. et reuersus est Iosias rex et uidit monu menta quae erant ibi in montem, et sumpsit ossa de monumento et conbussit super sacrarium et polluit illud secundum uerbum quod locutus est homo dei, cum staret Hieroboam in die festo ad aram. quid cognoscis, Constanti, factum esse a rege cultore dei? et nos te idololatriam introducentem in ecclesiam quia uerbo percutimus, contumeliam, inquis, mihi facit Lucifer? cum, si illius fuisses temporis homo, gladio possis extingui, aut si iam fuisses defunctus, etiam ossa tua quippe sacrijegi fuissent igni perducta ad nihilum. ille gladio reos tanti sceleris percutit, nos te nec uerbo uulnerare decuerat? conspicis interea hoc etiam loco in ciuitatem dei, in domini domum et in templum eius introduxisse consacrilegos tuos illos reges idololatriam quam iste exterminarit Iosias rex deo dicatissimus; nec existimes te tantum hoc opus inplere contra deum fuisse adgressum ? nolo te itaque dicere: 1 quos posuit trea eqtios v, quae posuit tres aequas V 2 et fontem; currus autem Coleti 8 aedificauerant v 4 quae erant fort. 7 excelsum quoque fort. 8 faciae 10 idolo scripsi, idolum Vv Mulcro V, Molocho Gallandius, Milchon coni. Coleti 12 hossibusa 14 illud v 15 accendit v 17 monte v 20 quod cognoscis uel quid? hoc cognoscis fort. 24 poases exspectes 27 conpicis 31 noli itaque v si male agerem, iam in me deus dedisset uindictam, sed potius obsecro uideas captam te detineri a diabolo, in eius te degere potestate, sicuti et illi reges, quorum operam Iosias persecutus est rex. Cur blasphemias execremur tuas, cur resistamus iniquis conspirationibus tuis, uidemur tibi esse iniuriosi. sic et Iudaeis, quorum imitator es, uidebantur contumeliosi, superbi sanctissimi prophetae beatissimique apostoli. in libro Amos prophetae, et misit, inquit, Amasias sacerdos in Bethel ad Hieroboam regem Israel dicens: conuentum facit aduersum te Amos in media domo Israel; non poterit terra sufferre uerba eius, propter quod haec dicit Amos: in gladio morietur Hieroboam, Israel autem captiuus ducetur a terra sua. et dixit Amasias ad Amos: uade, discede in terram Iuda et ibi commorare et ibi prophetabis. in Bethel autem iam non adicies prophetare, quia sanctificatio regis est et domus regni erit. et respondit Amos et dixit ad Amasiam: non eram propheta neque filius prophetae sum ego, sed pastor eram caprarum uellicans, et adsumpsit me dominus de ouibus et\\' dixit\\' ad me : uade prophetare in plebem meam Israel. et nunc audi uerbum domini: tu dicis: non prophetabis in Israel, et non congregabitur in domo Iacob. propter hoc haec dicit dominus deus: uxor tua in ciuitate prostabit et filii tui et filiae tuae gladio decident, terra tua funiculo metibitur, et tu in terra inmunda morieris, Israel autem captiuus ducetur a terra sua. cum haec esse facta uideris ab eo qui ueritatem et correptionem populo suo erranti uoluerat nuntiari, cur dicas nos insolentes, cur contumeliosos, quia quae sunt erratico tibi uera dicamus, quia non tuam audiamus uocem dicentem: nolite credere sicuti crediderunt patriarchae prophetae apostoli ac martyres, sed credite quomodo tradiderit Arrius ? in quibus rebus apud te superbi inuenimur? nisi in hoc quod 9 Amas 7, 10-17 7 imitatores V, imitatores gstis v 11 te V, me v 24 metebitur v 32 apnt,. YTTTT 15 sacrilegia tua exsecremur praeceptaque tua ut gladios atque uenena uitemus. non hoc factum a nobis est primum; omnes illi \\'qui iam deo placuerunt hanc tenentes fidem quam nos praedicamus istud fecerunt; nemo mortem timuit suscipere pro deo ex eius seruis, nemo famulorum eius cogitauit tormentorum genera quae a uobis inferuntur tyrannis, sed illius praecepta ante oculos habuit. sic Tobias gloriosus praecipuus inuenitur factus apud dominum, dum non conperditi tui regis timet edictum, sed solum totum potentem deum. haec ita esse ipsi crede Tobiae dicenti: ubi uenit Sennacherim rex de Iudaea fugiens propter defensionem quam fecit ex illis dominus, propter blasphemias illius quae blasphemauit, et occidit in ira sua multos ex filiis Israel; ego autem corpora illorum inuolabam et sepeliebam. et renuntiatum est regi quoniam sepelio et quaerebat ut occideret me. ego autem fugi, et direpta est omnis substantia mea et nihil mihi remansit plus quam uxor mea Anna, Tobias filius meus. et contigit post dies quadraginta quinque, occiderunt regem illum filii eius, et regnauit Arcedonossar filius eius pro eo iUic. et cum uenissem in domo meam et reddita esset mihi uxor mea Anna et filius meus Tobias, in Pentecoste die festo nostro, qui est sanctus ex septimanis, factum est mihi prandium bonum, et discubui ut pranderem, et posita est mihi mensa, et uidi pulmentaria quam plurima, et dixi Tobiae filio meo: uade et adduc quemcumque pauperem inueneris ex fratribus nostris qui sunt captiui in Nineue, qui tamen in mente habent deum in toto corde suo; hunc adduc, et manducet pariter mecum hoc prandium; ecce sustineo te, fili, donec uenias. et exiit Tobias inquirere aliquem pauperem captiuum ex fratribus nostris, et reuersus dixit mihi: pater. et dixi: quid est, fili? et dixit mihi: ecce unus de natione nostra occisus laqueo circumdato proiectus est. et exii relicto prandio meo, antequam aliquid ex illo gustarem, et tollo illum de platea ita 10 Tob. 1, 18-21 19 ib. 2, 1-8 20 esset V, est v 26 Niniue v 30 filii 82 en . unum locum apud me, donec sol occideret, ut illum sepelirem. et\\' reuersus laui et manducaui prandium meum cum luctu et rememoratus sum sermonem prophetae Amos quem locutus est in Bethel, dicens: conuertentur dies festi uestri in luctum et omnia cantica uestra in lamentationem, et lacrimatus sum. et postquam sol occidit, abii et fodi et sepeliui illum. et omnes proximi mei deridebant me dicentes: quomodo non timet hic homo ? iam enim inquisitus est huius rei caussa ut interficeretur et fugit, et iterum sepelire coepit mortuos. Cum conspicias itaque dei seruos non uestram crudelitatem tyrannorum semper timuisse ac nunc timere posse, sed praecepta cogitasse domini ac cogitare, quomodo tu nos dignaris petulantes iudicare? nempe quia faciente deo tuam calcemus ut lutum potentiam. hoc non faciunt uires nostrae, sed tribuit illius misericordia quem execrari dignaris in nobis. dicit deus ad Ezechielem prophetam: filii hominis, mitto te ad domum Israel, quia amaricauerunt me ipsi et patres eorum usque in hodiernum diem. et dices ad illos: haec dicit dominus, si audierint aut trepidauerint, quoniam domus amaricans est, et cognoscent quoniam propheta es tu in medio eorum. et tu, fili hominis, ne timueris eos neque trepidaueris a facie eorum, quoniam effuriabuntur et concurrent super te in circuitu et in medio scorpionum tu inhabitas; sermones eorum ne timueris et a facie eorum ne trepidaueris, quoniam domus amaricans est. et loqueris uerba mea ad eos, si forte audierint uel expauerint, quoniam domus amaricans est. contumaces uidemur tibi, ut iste deo soli dicatus uidebatur propheta illis, quorum tu tenebras sequeris; nempe hinc Ezechiel propheta apud Iudaeos coapostatas tuos contumax, hinc superbus regibus uidebatur Israel, quia domini impleret mandata, qui eisdem loqueretur quae praecepisset eum loqui deus. recte nos superbos appellas, nos per quos omnia praecepta 16 Ez. 2, 3—7 1 aput 3 sermonem scripsi, sermonum Vv quos v 11 ac] nec uel aut exspectes 16 filii m. 1 29 quoapostatas 30 implere 15* sua noluit ad populorum credentium perferri notitiam. recte, inquam, insolentes designas nos dei antistites, si nos ea tibi dicamus quae uoluerit deus dici ad uos. odis amantes te, persequeris bene tibi cupientes, sed non metuere possumus frendores carnificinae tuae. audis etenim dominum dicere: et tu, fili hominis, ne timueris eos neque trepidaueris a facie eorum, quoniam effuriabuntur et concurrent super te in circuitu et in medio scorpionum tu habitas. sermones eorum ne timueris, a facie eorum ne trepidaueris, quoniam domus amaricans est. non, inquam, possumus metuere minas imperii tui, quia nullae sunt uires tuae scorpiaces aduersum nos, quos dei uirtute tegi cernas, quorum esse defensorem ac protectorem deum aduertas. non itaque cessabimus tibi domini ingerendo praecepta, illi solimet uni seruantes timores qui dicit: fili hominis, ingredere ad domum Israel et loquere sermones meos ad eos, quoniam non ad populum alti sermonis tu mitteris ad Israel neque ad populos multos aliae uocis aut aliae linguae neque graues qui sint in lingua, quorum non audies sermonem. et si ad tales misissem te, illi forsitan audissent sermones tuos; domus autem Israel nolent audire te, quoniam nolunt audire me, quoniam tota domus Israel contentiosi sunt et duri corde. et ecce dedi faciem tuam potentem aduersus facies eorum et constantiam tuam confortabo aduersus contentionem eorum, et eris semper firmior petra. ne timueris ab eis neque expaueris a facie eorum, quoniam domus amaricans est. metuere te quis poterit nostrum, quos uideas dei potentia solidatos atque firmatos ad tuam contumaciam retundendam, fixo gradu stare contra tuam rabiem inmobiles, ut saxa mole solent robusta aequor contra tumidum? hinc nos iudicas hostes tuos, quia te urgeamus dei fieri seruum ex scorpione. nunc etenim unum te esse ex scorpionibus non 5. Ez. 2, 6 15 ib. 3, 4-9. t « 2 antestites noa v, non V 3 wolnerids (d in ras.) 7 concurren m. 1 in circuitu om. v 11 Bcorpiaces] scorpio tu es coni. Gallandius 26 potentia dei v 27 contumatiam poteris dubitare, ex illis dictum de quibus audisti prophetae a domino: et tu, fili hominis, ne timueris neque trepidaueris a facie eorum, quoniam effuriabuntur et concurrent super te in circuitu et in medio scorpionum tu habitas. hinc tibi iniuriosi sumus, quia uideas te a nobis scorpium uocari. si non te esse scorpium dixisset deus, merito me diceres contumeliosum; nunc uero actibus te tuis manifestas esse scorpium et es frustra clamitans contumeliam te pati a nobis. deus te scorpium esse dicit, et mihi irasceris cur te eo uocem nomine? quae haec contumelia est, si dicatur tibi: nisi te uerteris ad deum, eris semper unus ut nunc es ex scorpionibus, ex uastissimis unus inimicis dei ? Percurre reliqua Ezechiel prophetae, et aude me dicere insolentem, superbum, contumeliosum, contumacem: et facis est uerbum domini ad me dicens: fili hominis, ecce dedi te speculatorem domus Israel, et audies de ore meo sermonem et comminaberis eis a me in eo quod dicam ad sceleratum: morte morieris. et non distinxisti illi neque locutus es, ut distingueres scelerato auertere a uiis suis, ut uiuat, ille sceleratus in iniustitia sua morietur, et sanguinem eius de manu tua inquiram. et tu si distinxeris scelerato et non auersatus fuerit ab scelere suo et uia sua, sceleratus ille in iniustitia sua morietur, et tu animam tuam liberabis. et in eo in quo aduersatur iustus a iustitiis suis et faciet delictum, et dabo tormentum in facie eius, ipse morietur, quoniam non distinxisti illi. et in peccatis suis morietur, eo quod non sint in memoriam iustitiae eius, et sanguinem eius de manu tua exquiram. tu autem si distinxeris iusto ne derelinquat, et ipse non derelinquat, iustus ille uiuens uiuet, quoniam distinxisti illi, et tu animam tuam saluabis. quid, Constanti, dicis ad haec? tacendumne sacerdotibus dei erit et mandata 14 Ez. 3, 16—21 1 poterit v dubitare scripsi, dubitari Vv prophaetae 13 aezechiel 17 scaeleratum 21 distincxeris 22 fueris 24 auersatur fort. 26 distinxisti 30 distincxisti 31 et] haec fort. celare diuina eius an dignum est aperire tibi cuncta praecepta domini? omnem uoluntatem perferemusne dei ad nos nobis commissos an eam ad nosmet iugulandos nobis fraudabimur? sanguinem etenim tuum dicit dominus requisiturum a me; quin immo si non oboedieris deo, cuius nos tibi ingerimus diuina monita, tu in tuo morieris sceleratus scelere et a nobis iam non requiretur salus animae tuae, quoniam quidem minis tuis non fuerimus territi, sed solum timuerimus eum qui praeter se neminem mandarit timendum, quoniam quidem ut temet eriperes a nefandis semitis tuis in nomine domini dei conuenerimus. ne tibi imperatori uiderer facere contumeliam, quid me agere oportuit tempore quo te indico natum ad nos dei seruos a uia uertendos ueritatis? cum enim Nabuchodonosor Olofernam uirtutis suae principem misisset et Ierusalem obsideret, quid orat Iudith deum? nempe ut destrueret inimicoslsrael. numquid (non) dixit: custodi insurgentes aduersus domum tuam? domine deus patris mei Symeon, qui dedisti gladium in ultione alienigenarum qui uiolauerunt uuluam uirginis in coinquinationem et denudauerunt femur in consummationem et coinquinauerunt matricem in improperium. dixisti enim: non sic erit, et fecisti. propter quod dedisti principes eorum in occisionem et torum eorum qui accepit dilectam in sanguinem, et percussisti seruos super potentes, super thronos. eorum. et dedisti mulieres eorum in praedam et filias in captiuitatem et omnem praedam in diuisionem filiorum dilectorum, qui eelauerunt zelum tuum et abominauerunt coinquinationem generis tui et inuocauerunt te in adiutorium tuum. deus meus exaudiet me uiduam. tu enim fecisti priora eorum cum illis et illa postea et nunc et 17 Iud. 9, 2-19 1 eius v, ei F, eia coni. Tilius in notis 2 perferremusne 3 iugulantoB 11 conuenerimus scripsi, conuenirimus V, conueniremus v conueniremus, ne tibi uideremur coni. Gallandius 13 enim coni. Latinius, in Vv 14 Holofernem v 15 iudid 16 non addidi 17 cui fort. 19 quoinquinationem 20 quoinquinauerunt 24 potentes] et potentes add. Gall. 27 quoinquinationem quae superuenientia. omnes enim uiae tuae paratae, creatura tua in prouidentia. ecce enim Assyrii repleti sunt in uirtute sua et exaltati sunt in equo et ascensore, et gloriati sunt in brachio peditum, sperauerunt in clipeis et tenso arcu et fundibalis, et nescierunt quoniam tu es dominus qui conteres bella. dominus nomen est tibi. tu proice illorum uires, aeterne, contere illorum plenitudinem uirtute tua et deduc eorum tenacitatem in ira tua. cogitauerunt enim frustrare sancta tua, coinquinare tabernaculum requietionis tuae nominis honorifici tui, adprehendere ferro cornu altaris tui. respice in fastigio eorum, da in manu mea uiduae quam cogitaui uirtutem et percute os eorum labiis persuasionis meae in principe et principem super seruum suum, quassa substantiam eius in manu uiduae. non enim in multitudine uirtus tua, sed nec potentia neque datum tuum in fortibus, sed humilium es deus, infirmorum adiutorium, infirmium susceptor, desperatorum saluator. etiam deus patris mei et deus hereditatis Israel, domine dominator caelorum et terrae, creator aquarum, rex totius creaturae, exaudi obsecrationem meam, da uersutiam et suasionem in uulnere et in liuorem eorum, qui aduersus testamentum et domum sanctam tuam et uertices Sion et domui retentionis filiorum tuorum cogitauerunt dura. fac tu super omnem gentem et tribum omnem sciant quia tu es deus uniuersae potestatis et uirtutis, et non est alius defensor generis Israel praeter te. Quid ad haec prudens mens tua sentire dignabitur? numquidnam poteris dicere post hanc deo fusam contra religionis hostes obsecrationem, quod enim nos malo ordine te contra nitamur, quia dicamus tibi: aut corrige uias tuas prauas et noli tibi in imperii tui placere potentia aut cognosce ad nihilum te peruenturum? quid aliud nos hodie facimus dei serui, eius diuinae magnitudinis sacerdotes, nisi 3 aequo 4 tenso] gaeso et coni. Oallandius fundebalis 6 bellua 7 diduc fort. 8 cogitauerint m. 1 12 os coni. Tilius in notis (eorum om. ?), eos Vv, seruos fort. (ndraaov SovXov) 16 infirmorum v 23 dura. fac tu scripsi, dura facta Vv, dura. Et fac coni. Gallandius quae fecerunt illi quorum cupimus inueniri imitatores? puto etenim dignum esse non derelinquere populos nobis commissos in tanta hac a te inlata persecutione, sed eos hortari, quod enim potens sit cuius sumus nos eripere de inimicorum suorum manibus, non esse te metuendum hostem dei domus, aduertendum quod sis nihil, quia uidelicet noster deus ac dominus omnia potens ad nihilum redacturus sit omnia contra eius domum instituta impia tua conamina. quae hic tibi iniuria fit a nobis? quae ingeritur imperatori Romano contumelia ab antistitibus dei uiui, si ut aut uitam aeternam habeas rogaris aut dicatur tibi, propterea quod contra dei susceperis arma domum, nisi te correxeris, ingenti exitio sis interiturus? qua etenim de re tibi cunctorum dei domus inimicorum proferimus interitum? nisi ut aut metu dei territus temet mutes -aut, cum temet in aeternum esse feceris punitum, nos securi ex omni triumphemus parte, quia et tuos sanguis a nobis non possit a deo requiri et quia interitum aduersariorum ecclesiae eius uiderimus. perseuera denique in hac tua iniustitia, et inuenies quid te pro tantis consequitur meritis. superbia inflatus est, inquis, Lucifer, quia uera tibi dicat. quid me iubebas facere tempore isto quo tu antichristi praecursor ad nos interficiendos arma contra dei leuasti domum? tempore quo exstitisti unici filii dei negator? taceremne et te lupum uenientem ad dei uastandum gregem sinerem? an dignum fuisse censes obuiam pastores tibi iremus siccis parato faucibus ad nosmet nobisque commissos transuorandos? magnalium fuerat satis, ut mulier ista deo cupiens placere Iudith manu interimeret sua hostem, et nos nec quidem uerbo tibi a domino restitissemus instituti 11 tibi] quia addiderim 15 feceria punitwn] sciaeris puniajdiim coni. Gallandim 19 quid scripsi, quae V quae — consequentur coni. Latinius, quae — consequitur poena coni. Tilius 21 dica: 26 nosmet nobisque scripsil nobismet nobiscum Vv, nosmet nobiscum coni. Tilius, nobismet (om. nobiscum uel tramponens nobismet commissos. nobiscum transuorandos) coni. Gallandius 28 iudid ostem m. 1 29 ne quidem v pastor? dicit dominus in Euangelio: pastor bonus animam suam ponit pro ouibus; qui mercennarius est et non est pastor, cuius non sunt oues propriae, uidet lupum uenientem et relinquit oues et fugit; et lupus rapit illas et dispargit, quoniam mercennarius est et non pertinet ad eum de ouibus. quid itaque nobis erat gerendum, ne tibi contumeliosi extitisse uideremur? cognouimus te lupum, uidimus ad oues te tetendisse domini manus, conspeximus te uno tempore conatum laniare cunctos domini inuocantes nomen. numquidnam fuerat dignum non pastores, sed mercennarios exhibere nos? Petro dicit beato: pasce agnos meos, et iterum: pasce ouiculas meas; et ut ueniens lupus uis eos qui successores extitisse inueniuntur beato Petro uicem gerere mercennariorum ? eos quos iampridem per Hieremiam promiserat populo suo dicens: et dabo uobis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina, et non dixit: dabo uobis Constantium imperatorem, qui uos possit in diaboli uertere praedam. dicas nos male agere, quia sacrilegio tuo resistamus uirtute protecti dei Videamus quid etiam tempore quo contyrannus tuus Antiochus persecutor nostrae religionis extitit, quid. fecerint hi qui meminerant praeter deum neminem timendum. sed prius est cognoscas quae ille, cui tu similis es, scripserit; sic etenim poteris intellegere illos dei seruos, quorum nos cupimus inueniri participes, restitisse Antiochi sacrilegio, sicut et nos tibi deo propitio resistamus. loquitur sancta scriptura dicens in Machabaeorum primo libro: et scripsit rex omni regno suo, ut esset uniuersus populus unus et relinquerent unusquisque legitima sua. et receperunt omnes gentes secundum uerbum regis et multi ex Israel consenserunt simul cum illis et polluerunt sabbatum. et misit rex libros in manu 1 loh. 10, 11-18 11 ib. 21, 16. 17 15 ffier. 8, 15 27 I MacL 1, 43—52 \\'\\' 9 cunctis numquitnam 24 quorum coni. Latinius, quoniam Vv 27 machabeorum nuntiorum Hierusalem et ciuitates Iudae, ut irent post legitima exterae terrae et prohibere holocausta et sacrificium et libationem de sanctificatione, contaminare sabbata et dies solem(nes) et polluere sanctificationem et statuere delubra et idola et immolare porcinam et pecora communia et relinquere filios suos incircumcisos et polluere animas eorum in omni immunditia et abominatione, ita ut obliuiscerentur legem et mutarent iustificationes; et quicumque non fecisset secundum uerbum regis moreretur. secundum omnia uerba haec misit scripta uniuerso regno suo et fecit consideratores super populum. et mandauit ciuitatibus luda immolare per ciuitatem et ciuitatem. et congregati sunt multi de populo ad eos, omnis derelinquens legem, et fecerunt mala in terra, et infra: et aedificauerunt abominationem desolationis super altare et in ciuitatibus Iuda in circuitu struxerunt aras et in ostiis domorum et in plateis incendebant. et libros legis inuenerunt et succenderunt igne conscissos, et apud quem inueniebatur liber testamenti et si quis consentiebat legi, constitutio regis interficiebat eum. in uirtute sua faciebant ad Israel his qui inueniebantur in omni mense et mense in ciuitatibus; et quarta et uicesima mensis sacrificabant super aram quae erat super altare. et mulieres quae circumciderant natos suos interficiebant secundum praeceptum. suspendebant infantes a ceruicibus eorum et in domos eorum et eos qui circumciderant eos. et multi in Israel obtinuerunt et confirmati sunt in eis, ut non manducarent communia, et susceperunt mori, ut non polluerentur escis et non profanarent testamentum sanctum. et facta est ira magna super Israd nimis in diebus illis. et surrexit Matathias filius Iohannis Simeonis sacerdos filiorum Ioarib ab Hierusalem, et huic filii quinque, et infra: et uiderunt blasphemias quas faciebant in luda et in Israel, et dixit: heu me, ut quid istud factus 14 I Mach. 1, 54 - 2, 2 81 ib. 2, 6. 7 4 solemnes v, solem V 18 omnes derelinquentes v 16 osteis m. 1 17 concissos ex conssisTU corr. m. 1 20 inueniebatar t athi 29 matheas (corr. m. alt.) sum uidere contritionem sanctae ciuitatis, et sederunt illic, cum daretur in manu inimicorum sanctificatio, in manu exterorum ? et infra: omnis ornatus eius ablatus est, ex libera facta est ancilla. ecce sancta nostra et speciositas nostra et gloria nostra desolata est, et polluerunt eam gentes. ut quid nobis adhuc uita ? et conscidit Matathias et filii eius uestimenta sua, et percooperuerunt se ciliciis et luctum habuerunt ualde. et uenerunt qui erant a rege et conpellebant discessionem in Modiin ciuitatem ut sacrificarent. et multi Israel accesserunt ad eos. et Matathias et filii eius congregati sunt. et responderunt qui a rege missi fuerant et aiunt Matathiae dicentes: princeps et nobilis et magnus es in ciuitate ista et confirmatus filiis et fratribus. nunc accede primus et fac imperium regis, sicut fecerunt omnes gentes et uiri Iuda et qui derelicti sunt in Israel, et eris tu et filii tui amici regis et tu et filii tui gloriamini argento et auro et muneribus multis. respondit Matathias et dixit uoce magna: si omnes gentes quae in domo regis audiunt eum, ut discedat unusquisque ab officio patrum suorum, et elegerunt in mandata eius, et ego et filii mei ibimus in testamentum patrum nostrorum. dominus propitius nobis sit, non derelinquemus legem et iustificationes. uerbum regis non audiemus, non declinabimus officium deseruitionis nostrae dextra uel sinistra. ut cessauit loqui sermones istos, accessit uir Iudaeus in oculis omnium sacrificare in Modiin secundum praeceptum regis. et uidit Matathias et celatus est, et contremuerunt renes eius et attulitł iram secundum iudicium. et adcurrens ad aram inter fecit eum. et uirum regis qui cogebat immolare occidit in illo tempore, et aram destruxit. et aemulatus est in lege, sicut fecit Finees Iambrim filio Salom. et exclamauit Matathias in 3 I Mach. 2, 11—28 1 contricionem sedere fort. 2 sanctificatio \\'nli! (corr. m. 1) 4 spetiositas 6 et 10 matthias 11 missi fuerant add. m. alt. matthiae 16 gloriabimini coni. Tilius et Gallandius 17 matthias uoce magna et dixit v 18 que descendat m. 1 21 *** nobis sit (sit eras.) 26 matthias 80 matthatias ciuitate uoce magna dicens : omnis aemulus statuens testamentum. mentum exeat post me. et fugit et ipse et filii eius in mentum et reliquerunt quaecumque habebant in ciuitate. Quid tale a nobis factum conspexisti, ut digneris dicere: contumeliam mihi fecit Lucifer? ille gladio occidit regis ministrum, sed et eum quem uiderat de populo suo regis edicto quam dei temperasse ; ego, quia tibi ac tuis uerbo resisto et dico: non derelinquo apostolicam atque euan. : gelicam fidem, sic credo quomodo crediderunt Abraham, Isw et Iacob patres nostri, inde apud te reus contumeliarum sum., si fuisses inter manus Matathiae istius zelantis deum aut in manu Finees cui testimonium in Numeris apud Moysen perhibet deus et alienigenarum more uiuere temptares, sine dubio te gladio interficerent illi te gladio fuerant interfectori: ego, quia uerbo animum illum tuum cruore Christianorum madidatum uulnero, reus iudicor contumeliarum a te. cur. imperator, non ulcisceris te de me? cur contumelias tuas non dignaris defendere, uindicare te de homine mendico? cur non satis agens? non quia nolis, sed quia tibi adhuc non fuerit data potestas ab eo, cuius me esse confidens tibi haec libera dico uoce quae quidem iuxta tuos nefandos actus praua mihi uideantur. tibi omnibusque diuitiis regni tui, patri quoque tuo renuntiasse nos cum uideris et a fide nullo pacto recessuros pollicitus inspexeris multum, mirari nos scias quod. cum ore gladii soleas displicentes tibi deuorare, nobis tamen parcas. credo pietatis causa, et possumus istud sentire de toa lenitate. nullum etenim te interfecisse ex nimia tua benignitate potui colligere. dicis: superbus est. unde tibi superbus; esse uideor? nempe quia audis a me ea te gerere quae semper fecerint hostes dei religionis. est officii mei, ut haec ingeram tibi haeretico. aut non es haereticus? si autem haereticus es. cur me incusas, quod enim sim tibi iniuriosus, qui id facio 7 aedicto 10 apnt 11 matthiae 12 aput 13 aligenarmn m. 1 14 te g. f. interfecturi exp. GaXtandvus 16 nalnere 18 digneris v 19 satis] sic coni. GaUandius non intellegens uerbi sensum 24 publicitue coni. Latiniua multum quod uulgo CtIIII sequentvbus coniungitur cum participio pollicitus coniunxi mirui coni. Latinxus, miserari V, misereri v 25 tamen om. v te contra quod me noluerit facere deus? loquitur sanctissimus propheta Ieremias dixisse ad se deum: et tu accinge lumbos tuos et surge et dic omnia quaecumque mandaui tibi, et ne timeas a facie eorum nec formides in conspectu eorum. cum haec ita sint et nos urgeat necessitas officii nobis a deo inpositi, ut uobis agentibus dicamus quaecumque uobis dici iusserit deus, superest ut aut oboedias dei mandatis conuentus a me. ipsius clementiae seruo ac sacerdotê aut probes de scripturis sacris, fortassis quia rex sis, quod enim non liceat mihi te in nomine domini conuenire ut temet corrigas. si probare non poteris mihi prohibitum, sed inuenire magis incipies mihi praeceptum, ut te arguam et increpem et exhorter et deprecer et admoneam atque prouocem ad deo placendum, cur me dicis tibi facere contumeliam? eo etenim usque nobis antistitibus suis dedit potestatem ad uos nobis commissos increpandos docendos, ut dixerit: ne timeas a facie eorum, ne formides in conspectu eorum. ecce posui te in hodierna die sicut ciuitatem firmatam et sicut murum aereum firmum omnibus regibus Iuda et principibus eius et plebi terrae. et pugnabunt ad te, et non poterunt aduersum te, quia ego tecum sum, ut liberem te, dicit dominus. quae sunt quae dicebat Hieremias regibus Iuda et principibus eius et plebibus terrae? nempe haec quia dereliquerunt dominum et immolauerunt diis alienis. haec et tu fecisti ac facis, dereliquisti apostolicam atque euangelicam fidem, suscepisti haeresem Arrianam, et cogis omnes idololatres fieri dei seruos. quia haec audes, uocas superbos saluti tuae cupientes consultum. dicit deus Hieremiae: et tu accinge lumbos tuos et exsurge, et dic omnia quaecumque dico tibi. ne timeas a facie eorum nec formides in conspectu eorum. et Constantius imperator indignaris cur tibi erranti dicamus: redi ad uiam 2 Hier. 1, 17 . 16 Hier. 1, 17-19 28 ib. 1, 17 n \\' 7 aut ut v 9 no (D m. alt.) 11 poteris in potes corr. 17 nec fort. ut l. 4 et 30 22 iudas m. 1 28 dereliquirunt I 24 derelinquifeti 25 haeresem 26 idololatras v 27 copientes m. 1 salutiferam, derelinque errorem per Arrium instinctu diaboli inuentum. Deus se solum timendum mandat, praeter se esse neminem formidandum praecepit; et tu ea statuisti implendi quae domini auferant metum et te faciant formidandum? deus; dicit Hieremiae: ecce posui te in hodierna die sicut ciuitatm firmam et sicut murum aereum firmum omnibus regibus Iwda et principibus eius et plebi terrae. et pugnabunt ad te et non poterunt aduersum te, quia ego tecum sum, ut liberem te dicit dominus; et tu existimas te timeri posse a quoquam. seruorum dei? cur me dicis adrogantem superbum? cur contumeliosum vocas? nempe quia te reppererim operibus tuis esse unam ex illis de quibus beatus Iohannes: audistis quia antichristus uenit; nunc autem antichristi multi sunt. sic nos iniuriarum reos designas, tamquam primi restiterimus ne idololatriam tuam in dei introduceres ecclesiam. legisti in Machabaoorum libro primo: et dixit uir proximo suo: si omms fecerimus sicuti et fratres nostra fecerunt et non pugnauerimus antichristus gentes pro anima nostra et iustificationibus nostris, nunc citius disperdent nos a terra. et cogitauerunt in die illa dicentes: omnis homo, quicumque uenerit ad nos II bellum die sabbatorum, pugnemus aduersum eum, et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri in occultis. tunc congregati sunt ad eos conuentus fortis in uiribus ab Israel, omnis uoluntarius in lege et omnes qui fugiebant malis ad eos, et facti sunt illis in firmamentum. et percusserunt uirtutem et percusserunt peccatores in ira sua et utros iniquos in indignatione. et ceteri fugerunt ad nationes, i se liberarent, et circumiuit Matathias et amici eius, et destruxerunt aras et circumciderunt pueros incircumcisos quot- quot inuenerunt in finibus Israel in fortitudine, et persecuti sunt filios superbiae, et prosperauit opus in manu eorum, d obtinuerunt legem de manibus gentium et regum, et non 6 Hier. 1, 18. 19 13 I Ioh. 2, 18 17 I Mach. 2, 4(MS 18 iohaanea beatus 16 machabeorum 26 ad] additi soot ti Lucifer supra p. 17, 8 29 matthatias derunt cornum peccatori. quid sentire dignatur uenenis Arrii sauciata mens tua? quid poterit excogitare contra hanc nostram defensionem morsibus serpentis concisum cor tuum? illos cum illa aduertas egisse, nobis quiescendum fuerat ore tuo prolatis blasphemiis ad populum nobis diuinitus commissum sauciandum ? et circumiuit, inquit, Matathias et amici eiuset destruxerunt aras et circumciderunt pueros incircumcisos quotquot inuenerunt in finibus Israel in fortitudine, et persecuti sunt filios superbiae, et prosperauit opus in manu eorum, et obtinuerunt legem de manibus gentium et regum, et non dederunt cornum peccatori. cum illi haec qui ita egerint fuerint facti deo amantissimi, nos tibi adulando tecumque in tuo currendo scelere fuerat dignum ut tu es efficeremur deo inimicissimi? si nos tibi hinc uidemur iniuriosi, quia idololatriam tuam suscipere nequiuerimus, des unum, quaeso, qui pepercerit ex dei cultoribus aduersariis eius religionis. in secundo libro Esdrae contradicentibus ne domum et templum et ciuitatem in Hierosolymis domino instaurarent, dem:), inquit, caeli ipse prosperauit nobis, et nos serui eius surgemus et aedificabimus, uobis autem non est portio neque mentio Hierusalem, et infra dicentibus aduersariis: numquid sacrificabunt an manducabunt in loco suo ? nonne ascendet uulpes et demoliet muros lapidum eorum? et haec dicit ad deum seruus eius Esdra: exaudi , deus noster, quia facti sumus contemptibiles et conuerte conuicia ipsorum in capita ipsorum et da illos ut sint in derisu et in terra captiuitatis; et ne operias iniquitatem ipsorum et peccata eorum a facie tua non deleantur. Quid tale nos circa te locuti sumus? est testis quem orauit Esdras quemque et ego oro et omnis per totum 6 I Mach. 2, 45—48 18 Neem. (H Esdr.) 2, 20 21 ib. 4, 3 24 ib. 4, 4-7 1 cornu v uenenis coni. Latinius, uenisse Vv 2 excogitari v 5 diuinitum 6 matthias 7 quotquod 11 cornu v 12 adot rt lando 17 ne templum 18 instaurent 21 in Hiernsalem v 23 et haec] ne haec uel haec fort. 25 contemtibiles mundum constituta eius orat beata ecclesia mea circa te haec esse uota, ut corrigas errores sisque unus ex nobis. conspice ihterea quomodo dei homines neque aduersarios timuerint neque contra inimicos dei domus precem fundendo desinnerint. ut uidelicet uires dei religionis aduersariorum fuissent deductae ad nihilum. sic etenim etiam sanctissimus Moyses dicit in cantico Exodi ad deum: decidat super eos timor et tremor magnitudinis brachii tui; fiant tamquam lapides donec transeat populus tuus, usque dum transeat populus tuus, domine. hic quem adquisisti. talia illi ad deum uerba fecerunt sibi traditis, nos quia tibi dicimus: aut conuertere ad deum alii habe certum quod deum ad nihilum sit deducturus omnem inanem superbiam tuam, uidemur tibi petulantes. conspice adhuc quid fecerit Matathias sanctissimus ille uir deuotus deo post tam inlustria illa quae egerit, quae etiam in fine exitus sui dixerit ad filios, et uide an recto contra te ordine dei haec agamus sacerdotes. loquitur scriptura sancta dicens: adpropiauerunt dies Matathiae moriundi, et dixit filiis suis: nunc confortata est superbia et castigatio et tempus euersionis et ira indignationis. nunc, filii, aemuli estote legis et data animas uestras ad testamentum patrum nostrorum et memen. tote operum patrum quae fecerunt in saeculis suis, et accipietis gloriam magnam et nomen aeternum. Abraham nount in temptatione inuentus est fidelis, et reputatum est ei ad iustitiam? Ioseph in tempore angustiae suae custodiuit mandatum, et factus est dominus Aegypti. Finees pater noster in zelando zelum accepit testamentum sacerdotii aeterni. Iesus dum implet uerbum, factus est dux in Israel. Chaleb dum testificatur in ecclesia, accepit hereditatem. Dauid in sua misericordia consecutus est sedem regni in saecula. Helias 7 Ex. 15, 16 18 I Mach. 2, 49-68 4 desiuerint v 9 usque — domine om. v; post domine add. Y: usque dum transeat popultts tuus 10 fecerunt] pro add. Gallandius 14 matthias 18 atpropiauerunt matthiae moriundi (\\' m. alt.) Mt 20 emuli 28 implet (ros m. alt.) chalep 29 accepit! 80 haelias dum zelat gelum legis, raptus est ad caelum. Ananias, Azarias et Misahel credentes liberati sunt de flamma. Danihel in sua simplicitate liberatus est de ore leonum. et ita cogitate per generationem et generationem, - quia omnes qui sperant in eum non infirmabuntur. et a uerbis uiri peccatoris non timueritis, quia gloria eius in stercore ef uermes. hodie extollitur, cras non inuenietur, quia conuersus est in terram suam et cogitatio eius peribit. filii, confortamini et praeua- . lete in lege, quia in ipsa gloriosi eritis. et ecce Symeon frater uester, scio quod uir consilii est; illum audite, ipse uobis pater erit. et ludas Machabaeus fortis uiribus a iuuentute sua sit uobis principalis militiae, et expugnabit bellum. et adducetis ad uos omnes factores legis et uindicate uindictam populi uestri, retribuite retributionem gentibus et intendite in praeceptum legis. quando itaque uideas talia praecepta dedisse filiis et ea mandasse fieri quae etiam fecerit ipse, cum doceat sic patriarchas prophetas et cunctos iustos deo placuisse, quid nos, tu tenebrose, ne tibi contumaces uideremur, uolueras facere? cessissemusne tibi mortuo uiui, dei serui satelliti diaboli, cum cernas istum Matathiam dicere ad filios? et ita cogitate per generationem et generationem, quia omnes qui sperant in eum non infirmabuntur. et a uerbis uiri peccatoris non timueritis, quia gloria eius in stercore et uermes. hodie extollitur, et cras non inuenietur, quia conuersus est in terram suam et cogitatio eius peribit. ne tibi iniuriosi uideamur, parcamus tibi dei domum destruenti, tibi qui hodie sis et cras eris in uermes et stercore, et hanc trahamus apud deum offensam, quo tecum mereamur redigi ad nihilum? Cognosce post haec, quid etiam filii Matathiae istius religiosissimi fecerint, si timuerint concarnificis tui manum, si exercitum illius ante oculos habuerint et non dominum 21 I Mach. 2, 61-63. 4 qui* (8 eras.) 6 stercora coni. Gallandius 8 fili 13 _addncitis 20 matthiam \\' 28 stercore] eius add. 27 aput 29 matthiae XIDI. 16 nostrum, quem omnia potentem ut nos credimus credentes contra hostem omnibus suis uiribus semet erexerint et sur. rexit Iudas qui uocabatur Machabaeus filius eius pro eo. et adiuuabant eum omnes fratres eius et uniuersi qui se coniunxerant patri eius; et proeliabatur proelium Israel cum laetitia. et dilatauit gloriam populo suo et induit se loricam sicut gigans et succinxit uasa bellica sua et proelia consti- tuit protegens castra gladio. et similis factus est leoni a operibus suis et sicut catulus leonis rugiens in uenationm. et persecutus est iniquos et perscrutans et hos qui perturbabant populum suum succendit. et subducti sunt iniqui prae timore eius et omnes. operarii iniquitatis conturbati sunt, et prospera facta est salus in manu eius. et exacerbabat regs) multos et delectabat lacob in operibus suis, et usque in satcula memoria eius in benedictione. et perambulauit in ciui- tatibus Iuda et disperdidit impios omnes ex ea et auertit iram ab Israel. et nominatus est usque ad nouissimum terral et congregauit pereuntes. illi tali zelo accensi contra dei domus fecerunt inimicos; nobis te contra non fuerat surgendum. ne dicti fuissemus petulantes? sed bene me petulantem diceres, si non recte contempsissemus sacrilegum edictum tuum. respice etenim conperditi tui quid praeceperint duces Iudaeorum apostolis et contra quid fecerit beatorum chorus apostolorum, et inuenies nos non esse petulantes, sed ettibiet nobis consultum esse cupientes. Petrus autem et Iohannes ascendebant in templum ad horam orationis nonam. et qui. dam uir claudus ex utero matris suae portabatur, quem cotidie ponebant qu ianuam templi quae dicitur speciosa, ut peteret eleemosynam ab introeuntibus in templum. hic cum uidisset Petrum et Iohannem introeuntes in templum, rogabat eleemosynam. intendens autem in illum Petrus cum Iohannem 2 I Mach. 3, 1-9 25 Act. 3, 1-10 1 in quem fort. 4 conionczerant 5 proeliabatur (* m. alt.) 6 luricam V, lorica v 7 gigas v snccinczit 10 prius et fort. dr lendum 08 21 contempsisemos 29 et 81 elymosinam dixit: aspice in nos. at ille respexit in eos, sperans se.aliquid accepturum ab eis. ait autem illi Petrus: argentum et aurum non habeo, sed quod habeo hoc tibi do, in nomine Iesu Christi Naeareni surge et ambula. et adprehensa dextera manu eius erexit eum, confestimque confirmati sumt pedes eius et plantae, et exsiliens stetit et ambulabat et intrauit cum illis in templum ambulans ac saliens, laudans deum. et uidit eum omnis populus ambulantem et laudantem, deum, et cognoscebant quia ipse erat qui ad eleemosynam sedebat ad speciosam portam templi, et repleti sunt pauore et admiratione in eo quod acciderat ei. et infra: loquentibus autem illis ad populum haec uerba insurrexerunt sacerdotes et pontifex templi et Sadducaei dolentes, quod docerent plebem et adnuntiarent in legum resurrectionem mortuorum, et iniece* runt in eos manus et posuerunt in custodia. et infra: uidentes Petri cow,$antiam et Johannis et conperto quod homines inperiti sint et sine litteris mirabantur, cognoscentes etiam illos, quia cum Iesu erant, hominem etiam uidentes ad. ipsis stantem qui curatus erat, nihil poterant contradicere. cum iussissent autem illos foras extra concilium discedere, conferebant ad inuicem dicentes; quid faciemus hominibus his ? nam quia notum factum est signum per ipsos omnibus habitantibus Ierusalem, manifestum est, et in possumus negare. sed ne amplius innotescant in populum uerba haec, comminemur illis ne amplius loquantur in nomine hoc ulti hominum. consentientibus autem omnibus accersientes eos praeceperunt illis, ne omnino loquerentur neque docerent W. nomine Iesu. respondentes autem Petrus et Iohannes dixerunt: si iustum est coram deo uos audire potius quem deum, iudicate; non enim possumus nos quae uidimus et audiuimus non loqui. at illi comminantes dimiserunt eos, non inmni- 11 Act. 4, 1--8 15 ib. 4, 13—31 3 iea.u s. l. m. 1 7 silieng 9 belemosinam 13 sadducei 20 cocilium 24 ueba 31 dimiserunt ex dixerunt corr. m. alt. 16* entes quomodo punirent eos propter populum. omnes enim honorificabant deum in facto. annorum erat plus quadraginta homo, in quo factum est signum sanitatis. dimissi autem uenerunt ad suos et retulerunt quanta ad illos principes sacerdotum et seniores dixerunt. at illi cum audissent, uno animo leuauerunt uocem ad dominum et dixerunt: domine tu deus qui fecisti caelum et terram et mare et omnia quae in eis sunt qui per spiritum sanctum et os patris nostri Dauid pueri tui dixisti: quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inania ? adstiterunt reges terrae et principes conuenerunt in unum aduersus dominum et aduersus Christum eius. conuenerunt enim uere in hac ciuitate aduersus sanctum filium tuum Iesum quem unxisti Herodes et pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel facere quae manus tua et consilium praefiniit. et nunc, domine, respice in minas eorum et da seruis tuis cum omni fiducia loqui uerbum tuum, dum extendis manus ad sanitates ac signa et prodigia facienda per nomen sancti filii tui Iesu. et cum orassent, motus est locus in quo erant congregati, et repleti sunt omnes spiritu sancto, et loquebantur uerbum dei cum omni fiducia. Si collegisti iam cuncta cur haec protulerimus, si inbibisti omne penitus praescriptionis nostrae desiderium, dicere audebis ulterius nos esse petulantes? quandoquidem uideas nec apostolos beatos temperasse ducibus Iudaeorum nec minis succubuisse eorum, sed magis intrepide semper duxisse ad effectum, sibi delegatum totidem etiam dei populum non solum non fuisse perterritum comminationibus incredulorum, sed etiam fuisse obsecratum, ut fiduciam loquendi constantiamque defendendi ueritatem fuisset apostolis suis dignatus tribuere deus. si igitur hoc et ab apostolis factum est beatis et populis deo dicatis et non sunt neque contumaces neque petulantes dicti a deo, quod restiterint inimicis eius, quomodo nos dicimur a te superbi petulantes contua 1 ponirent 13 uncxisti 14 quem 15 concilium Tilius in • ad \\'. wotia praefingit v 16 et (&4 m. alt.) 22 omnem 28 nos 11, non V 29 foisse 82 inimici meliosi, qui licet peccatores tamen sanctam teneamus fidem apostolorum atque illorum populorum qui credentes fuerant in unicum dei filium? cum apostolis idcirco superbi, quia uocem tuam apostatae, quia terrores tuos sacrilegi Christi milites ducamus pro nihilo, quia dei filium uerum dei praedicemus filium, sicut praedicauerint beatissimi apostoli. sic nos tibi proterui petulantes superbi uidemur, ut Iudaeis uidebantur sanctissimi apostoli, quibus, si hodie fuissent in corporibus, potueras haec dicere quae dignaris dicere ad nos. inuenimus etenim semper praeceptum eis ore comblasphemorum tuorum scribarum, Pharisaeorum, principum atque pontificis Iudaeorum, ne docerent neue praedicarent unicum dei filium; tamen quid illi fecerint accipe adhuc quae scripta sunt, ne forte possit tenebris saginatum cor tuum aliquando ad uidendam adduci ueritatem: per manus apostolorum fie-. bant signa et prodigia multa in plebe. et erant uno animo omnes in porticu Salomonis, ceterorum autem nemo audebat ad illos accedere, sed magnificabat illos plebs. magisque addebantur credentes domino multitudo uirorum ac mulierum, ita ut in plateis eicerent infirmos et inponerent in lectulis et grabatis, ut ueniente Petro uel umbra inumbraret aliquem \\' eorum. et liberabantur ab infirmitate sua. concurrebat autem multitudo uicinarum ciuitatum Hierusalem portantes infirmos , et eos qui a spiritibus inmundis uexabantur, et omnes sanabantur. exsurgens autem princeps sacerdotum et omnes qui cum illo erant haeresis Sadducaeorum repleti sunt inuidia et iniecerunt manus apostolis et posuerunt illos in custodiam. angelus autem domini aperuit ianuas carceris et eduxit illos dicens: ite et stantes in templo loquimini ad populum omnia uerba uitae huius. cum haec itaque audissent, introierunt sub luce \\'in templum et docebant.. adueniens autem princeps sacerdotum et qui cum eo erant conuocauerunt concilium et 15 Act. 5, 12-29 14 ne] an coni. Gallandius aliquando om. v 17 solomonis. 21 crabatis \\'24 spiribus m. 1 26 sadduceorum 29 ad populum om. v 30 post uerba 5 litterae eras. omnem congregationem (filiorum Israel et miserunt in carcerem, ut eos adducerent. uenerunt autem ministri, et non i. uenerunt illos in carcerem, et regressi renuntiauerunt dicentes: quoniam carcerem quidem clausum inuenimus in omni diligentia et custodes stantes in ianua; cum aperuissemus autem, neminem intus inuenimus. ut autem audierunt hos sermones principes et pontifex sacerdotum, haesitabant de illis quid illud esset. adueniens autem quidam renuntiauit illis dicens: ecce ui quos posuistis in custodia in templo sunt stantes d docentes populum. tunc abiit princeps cum ministris et adduxit illos, non cum ui; timebant etenim populum ne laudarentur. cum autem adduxissent eos, statuerunt in concilium. et interrogauit eos sacerdos dicens: denuntiatione denuntiauimus vobis ne doceretis in hoc nomine, et ecce replestis Hierusalem doctrina uestra et uultis inducere super nos sanguinem hommis illius. respondens autem Petrus et apostoli dicentes: utrum oboedire oportet deo an hominibus ? si igitur deo est oboediendum et non hominibus, cur nos contumaces. cur nos iniuriosos uocas, quos uideas dei oboedire praeceptis? audientes autem haec fremebant} dicit scriptura, et cogitabant eos occidere. ita et tu retines nos in custodias, minitaris interficere, quia sis eo obsessus spiritu quo capti detinebantur Iudaei atque detinentur. si non eo captus inmundo spiritu detineris, cur nos prohibes confiteri ac praedicare unicum dei filium P angelus dei producens apostolos ex Iudaeorum condesperatorum tuorum carcere: ite, docete in templo uerba uitae huius; et tu tollens sacerdotes de ecclesia dei ih carcerem coiciendos putasti, ne praedicaremus uerbum uitae. Interea oro te respondeas, quid sit inter te et conseotinum tuum, quem uerso ordine Sirmienses uocant Photinum ? quid intersit, quid distet rogaris \\'distinguas. ecce si 20 Act. 5, 83 26 ib. 5, 20 8 carcere v 7 principeB principes m. 1 12 statuerunt eos v 15 doetrinam m. 1 17 dixerunt Oallandius 19 dei s. I. m. alt. 21 ministraris 26 ite inquit fort. 80 Smyrnienses v fotinum tunc dixerint ad apostolos principes et pontifex et omne concilium Iudaeorum: uultis introducere super nos sanguinem hominis illius, etiam Photinus hominem tantum profitetur dei filium, dicit illum non fuisse ante beatam Mariam. tua quoque haec est professio, quod enim ante omnia quidem,. hoc est ante caelos terram mare et omnia quae in eis sunt dei sit filius, sed quod constiterit ex nihilo, sed quod creatura sit. quid interesse arbitraris inter te et Paulum Samosatenum uel istum eius discipulum tuum conscotinum, nisi quia tu ante omnia dicas, ille uero post omnia? ceterum una uobis crudelitatis atque incredulitatis mens est, ut diceretis non habere deum uerum filium. contra uidete quomodo sit credens sancta ecclesia. credimus in Unum deum patrem omnipotentem, uisibilium et inuisibilium factorem, et in unum dominum Iesum Christum filium dei natum de patre, hoc est de substantia patris, deum de deo, lumen de lumine, deum uerum de deo uero, natum non factum, unius substantiae cum patre, quod Graeci dicunt 6(iooviov, per quem omnia facta sunt, siue quae in caelo siue quae in terra sunt, qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, incarnatus est, homo factus est, passus est, resurrexit tertia die, ascendit in caelum uenturus iudicare uiuos et mortuds; credimus et in spiritum sanctum. conspicis fidem apostolicam euangelicamque esse hanc, quae semper.filium cum patre regnasse et regnare defendat, quae fateatur et perfectam esse diuinam trinitatem et unam habere substantiam. ceterum quid inter ecclesiam et uos haereticos uel Iudaeos erat inter, si non sic crederet beata ecclesia? quae sancta fides? ut sciretis quid in uobis punit domini ecclesia, dixit atque dicit de uobis: eos autem qui dicunt: erat quando non erat et priusquam nasceretur non erat, et quia ex nullis extantibus 2 Act. 5, 28 13 Fides Nicaena (62, 466 Migne) 30 ib. 2 troducere 4 et dicit coni. Oallandtus 9 istum V, eum tum .ii: v 11 crudelitatis v, credulitatis V; cf. p. 251, 24 17 uero eta 20 desdit ( m. alt.) 21 et incarnatus v \\'. factus est uel ex alia substantia, dicentes mutabilem et conuertiibilem filium dei, hos anathematisat catholica et apostolico ecclesia. propter hanc sanctam fidem recludebantur apostoli in carcerem, uincula accipiebant, uerberibus per horarum momenta uexabantur, ne mundo reuelarent ueritatem, et tamen praedicare eo noluerunt usque quo etiam mactati fuissent et dicis nos maximae esse homines contumaciae, quia uidelicet uiam teneamus apostolorum, quia tibi dicamus erraticum te factum, quid fecerit Herodi beatus baptista Iohannes. Herodes autem tetrarcha cum corriperetur ab illo propter Herodiadem uxorem fratris sui et de omnibus malis quae fecit Herodes, adiecit hoc super omnia et inclusit Iohannem I in carcere. qua de re inclusit Iohannem Herodes ? certe quia i arguebantur opera eius; ita et tu cum semis dei agis, quia dicamus tibi: noli gerere quae geris, noli esse homicida, noli persequi ecclesiam domini, noli apostolicam reprobare fidem, probare uero haereticam, noli idololatriam introducere in ecclesiam . nos arbitramur haec propter tuam specialiter dicere salutem, qui si nolueris temperare, sine dubio sic tibi sis aeternam quaesiturus mortem, quomodo quaesierit et Herodes, Iohanni etenim nocere non potuit, siue quod eum in carcerem coniecerit siue quod interfecerit, quandoquidem uideas Iohannem dei amicum, Herodem uero esse dei inimicum. quaerens nocitum nobis, qui tibi aeternam sospitatem tribui desideramus, omnibus nos persequeris modis; sed ualere non poterunt uires auctoritatis tuae ad dei unici filii seruis nocendum, quia tu unus esse ex illis inueniris quos nobis credentibus subiecit dicens: ecce dedi uobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones et supra omnem uirtutem inimici; et nihil uos nocebit. tu qui dicis, quia uera tibi dicam, superbum, quem me uis inueniri? illumne seruum qui 10 Luc. 8, 19. 20 28 ib. 10, 19 2 anathaematizat 9 quid v Quid — fecit? coni. Latinius iohannia 13 inclueite 14 dl* (s eras.) 15 gere; (* m. alt.) 18 speciliter 23 uero 8. Z. m. alt. 31 me superbum fort. acceperit unum talentum et absconderit atque ipsum solum domino repraesentauerit, propterea quod non per fenus eundem multiplicatum sicuti conserui eius domino repraesentauerit, meruit etiam ipsum talentum amittere et audire: serue nequam et piger, an illum qui acceptam quantitatem decies multiplicatam repraesentauerit cuique fuerit dictum: euge, serue bone et fidelis, quia in modico fuisti fidelis, et in plurimis te constituam; intra in gaudium domini tui? sed istud unde audire potero, si te metuens quae tibi fuerint placita fecero? intuere in Euangelio quid nos facere uoluerit dominus, et desine nos dicere adrogantes: homo quidam erat diues; is abiit in regionem longe accipere regnum et reuerti. et uocauit decem seruos et dedit illis decem talenta et ait ad illos: negotiamini dum uenio. ciues autem oderant illum et miserunt legationem post illum dicentes: nolumus hunc regnare super nos. et factum est dum reuerteretur accepto regno, et iussit uocari seruos quibus dedit pecuniam, ut sciret quantum quisque negotiatus esset. uenit autem primus dicens: domine, talentum tuum decem talenta adquisiuit. et ait illi: euge, bone ser-ue, quia in modico fidelis fuisti, eris potestatem habens supra decem ciuitates. et alter uenit dicens: domine, mna tua fecit quinque talenta. ait et huic: at tu esto supra quinque duitates. et alter uenit dicens: ecce talentum tuum quem habui repositum in sudario, quia timui te, quod homo austerus es; tollis quod non posuisti et metis quod non seminasti. et dixit ei dominus: de ore tuo te indico, infidelis serue; sciebas quod homo ego • austerus$um et tollis quod non posui et meto quod non seminaui, et quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, et ego ueniens cum usuris utique exegissem illam? et astantibus, date : auferte ab illo talentum et date illi qui decem talenta habet. dico autem uobis: omni habenti dabitur, ab eo autem qui non habet et quod habet 4 Matth. 25, 26 6 ib. 25, 21 11 Luc. 19, 12-27 2 et propterea fort. 6 eugae 8 istut 12 habiit 19 at- 1 qwsiuit 22 mna (\\' m. alt.) 25 austerus (au in ras.) 27 austeris\\' auferetur. uerum tamen inimicos meos illos, qui noluerunt m regnare super se, adducite huc et interficite ante me. Nempe si te non mutaueris, unus eris ex his qui interfici fuerunt iussi. hinc superbus uideor tibi, quia te cupiam non interfici, quia sim exoptans <in) illa quantitate mihi commissa, quam cupio multiplicari, te quoque inueniri. quia tali modo tecum geramus luctam, uidemur tibi inimici, hi qui praeceptum retinentes beati apostoli indesinenter propter tuam incolumitatem fundamus precem. obsecro igitur primo omnium fieri obsecrationes orationes postulationes gratiarum actiones pro omnibus hominibus pro regibus et omnibus qui in sublimitate sunt, ut tranquillam et quietam uitam agamus cum pietate et grauitate. hoc enim bonum et acceptum cora, salutari nostro deo, qui omnes homines qui saluos fieri ei ad agnitionem ueritatis uenire, uidemur tibi inimici hi qui te agnitionem ueritatis cupimus consequi; contumeliosum me dicis, quia dicam quae tuae et meae conducant saluti. sed haec quoque adseueratio tua, quae adstruit me tibi facere iniuriam, ostendit te inprudentem. si etenim fuisses prudens! primo numquam sacrilegus repertus fuisses, deinde correptus sacrarum litterarum auctori<(tate temperan)tem te iam hominem praebuisses; at nunc, quia sis inprudens, dicenti tibi episcopo: imperator, prouide saluti tuae; es enim ingen. tifous sarcinis scelerum tuorum praegrauatus, dicis: contumeliam mihi facis. testor coram deo, dicit apostolus Timotheo, et Christo Iesu et electis angelis, ut haec custodias sine dis. orimine, nihil faciens in aliam partem, sed aequitatem custodire . et tu contumeliosum appellas eum, qui te in tantis sceleribus deprehensum nunc increpet, cur illa fueris perpetratus, nunc deprecetur, ut temet dum facultas est malis eripias tuis sisque talis, quem non deus puniat inter illos 9 I Tim. 2, 1-5 25 ib. 5, 21 3 mutaberis V, em. Latinius 5 in add. Latinius 9 incolomitatem 17 condicant m. 1 21 auctoritate temperantem te scnpsi, auctoritem te V, auctoritate temet v 24 sacinie m. 1 quos nequam esse ac perfidos designat dicens: filios genui et exaltaui, ipsi autem me spreuerunt. hinc tibi superbus uideor, quia cupiam te inueniri inter eos quos unicus dei filius ad regnum suum inuitat dicens: uenite, benedicti patris mei, percipite regnum quod uobis paratum est ab origine mundi. tu tibi arbitraris contumeliam te pati, quia dicantur tibi quae uera sunt; apostolus gloriosus contra mandat dicens: peccantes coram omnibus argue, ut et ceteri timorem habeant. cui auscultare me oportet? tibine qui dicas: sine me destruere dei religionem, seruos eius conuertere ad antichristum, sine me in sacrilegio hoc meo cunctos statuere, an beato apostolo qui mihi praecipit ut te peccantem arguam coram cunctis? sed si existimas parcere me tibi debuisse, propterea quod sis imperator, et in hoc ineniris inprudens. audis enim dicere apostolum: peccantes coram omnibus argue, ut et ceteri timorem habeant; et tu, debueras, inquis; mihi specialiter parcere, quia fuissem rex Romani imperii. et ubi istam testificationem praetermittebam : testor coram deo et Christo Iesu et electis angelis, ut haec custodias sine discrimine, nihil faciens in aliam partem declinando? hinc certe tibi uideor esse contumeliosus, quia praecepta tua dei praeceptis non anteposuerim. in Actibus apostolorum lego beatos apostolos raptos ab eis, quorum es particeps non solum in incredulitate, sed et crudelitate, et praeceptum fuisse illis ne docerent in nomine domini nostri Iesu Christi. sed uideamus pariter ipsam sacrae scripturae partem, si apostoli praeceptis dei unici filii inimicorum temperauerint an ea quae implenda susceperant instantissime fuerint perfiniente\\'s. uocantes, inquit, apostolos caesos eos dimiserunt, praecipientes ne\\' loquerentur in nomine Iesu ulli hominum. illi ergo ibant gaudentes a conspectu concilii, quod pro nomine digni habiti sunt contumeliam pati. omni autem die in templo et domi 1 Es. 1, 2 4 Matth. 25, 84 8 I Tim. 5, 20 15 ib. 5, 20 18 ib. 5, 21 28 Act. 5, 40-42 6 tibi] ibi fort. 18 fitermittebat 28 praefinientes v 30 loqu$rentur. non cessabant, docentes et euangelizantes dominum nostrum Iesum, Christum. Cum haec referat apostolos beatos egisse sacra scriptura, te ad negandum dei filium omnium inuitante corda et haeresem tuam firmare satis agente nobis erit tacendum praepositis dei ecclesiarum, ne uidelicet tibi blasphemo, homicidae, destructori dei religionis inueniamur contumeliosi eistitisse ? apostolos loquitur sacra scriptura nec uerbera nec minas filiorum pestilentiae timuisse, sed semper docuisse; nos caduci regni tui decuerat frangi uigore, quo tu omnes iniquos posses tuos implere conatus? contumaces aestimamur a te, quia uera tibi dicantur a nobis. sic et comblasphemi tui Stephanum beatissimum iudicauerunt, quia eis diceret: duro ceruice et non circumcisi corde et auribus, uos semper spiritui sancto restitistis, sicut patres uestri et uos. quem prophetarum non sunt persecuti patres uestri? et occiderunt eos qui adnuntiabant de aduentu iusti, cuius nunc uos proditores et interfectores fuistis, qui accepistis legem in ordinationem angelorum et non custodistis. haec cum audissent Iudaei, digne sunt commoti contra sanctissimum Stephanum martyrem an indigne ? si indigne, utique et te indigne inspice moueri contra eos qui te saluum uelint. aduerte in ea te parte stare contra dei ecclesiam, in qua et tunc steterint et nunc sunt Iudaei stantes, sic te esse durae ceruicis, sic incircumcisum corde et auribus; inde est quod, sicut illi audientes uera non sustinuerint, sed ad necem dei cultoris prosilierint, sis etiam te prosiliens ad nostram integra et manifesta tibi dicentium necem. cum autem haec audissent, inquit diuina scriptura, fremebant in cordibus suis, et stridebant dentibus in eum, et infra: clamantes autem uoce magna, conpresserunt aures suas et impetum fecerunt uno animo in eum, et eiectum extra ciui- 18 Act. 7, 51—53 28 ib. 7, 54 30 ib. 7, 57. 58 4 inuitante scripsi, inuitantem Vv 5 satisagentem v 8 apo stolos ( m. alt.) 11 conatos 18 sthefanam 18 quia cepistis v 24 te (e in rasJ. 27 integram v, unde integram et manifestwn male fecerunt Lugdunenses 28 audisset inquid 31 oraitate \\' \\' tatem lapidabant. • sic tu corde fremens, dentibus stridens sis aduersum nos nulla alia de re, nisi quia te persecutorem dicamus dei domus, nisi quia destructorem dei religionis, quia fusorem sanguinis seruorum Christi, quia sacrilegum uocitemus iuste, quippe blasphemum haereticum, quippe fidem apostolicam euangelicamque expugnantem. non facimus rem deo odibilem, si tibi isto modo quo tecum conlido agentes quod te esse intellegimus dicamus. inuenimus etenim sic egisse tales, qualis sis tu, contra gloriosos. deseruientibus autem illis, dicit scriptura, et ieiunantibus domino dixit spiritus sanctus: segregate mihi Barnabam et Saulum in opus, ad quod uocaui eos. tunc ieiunantes et orantes inposuerunt eis manus et dimiserunt eos. et illi quidem dimissi a sancto spiritu descenderunt Seleuciam et illinc nauigauerunt Cyprum. et cum uenissent Salamina, praedicabant uerbum domini , in synagogis Iudaeorum. habebant autem Iohannem ministrum, et cum perambulassent uhiuersam insulam usque Pafum, inuenerunt quemdam uirum pseudoprophetam Iudaeum, cui nomen erat Bariesuban, quod interpretatur Paratus, qui erat cum proconsule Sergio Paullo uiro prudente; qui cum aduocasset Barnabam et Saulum, quaerebat audire uerbum dei. resistebat autem illi Etoemus magus (sic enim interpretatum dicitur nomen eius), qui quaerebat auertere proconsulem a fide. Saulus autem qui Paulus repletus spiritu sancto intendens in eum ait:s o plene omni dolo et fallacia, filius. diaboli, inimice omnis iustitiae, non desinis peruertere uias domini rectas. et nunc ecce manus domini aduersum te, et eris caecus non uidens solem usque ad tempus. et protinus cecidit super eum caligo et tenebrae, et circumiens quaerebat qui se ad manum deduceret. uidens autem proconsul quod erat factum, credidit cum admiratione stupens in doctrina 9 Act. 18, 2-12 5 uocemus v 7 quod 9 quales m. 1 gloriosum v 10 sacra scriptura v 14 illic v 17 perambulasset m. 1 19 bariesubam V, Bariesu coni. Latinius 22 ressistebat magnua v domini. credimus hoc instructum testimonio. non te dicturum: contumeliam mihi Lucifer facit imperatori. Quid mea interest quid sis, cum ego enim haec dicam quae audiuit ab apostolo ille qui agnitus est pseudopropheta fuisse? talem etenim ego habeo te Constantium imperatorem, qualem habuerint gloriosi Paulus et Barnabus Bariesuban Iudaeum? sic etenim tu contrarius inueniris esse nomini domini, quomodo et ille fuerit; sic tu resistis ueritati, ut ille restitit; sic tu non uis credere homines in dei unicum filium, <sed) tibi atque illi ludaeo pseudoprophetae, nisi quia sic tu aduerso spiritu agaris, quomodo et ille ageretur. cum enim audis proconsulem uirum fuisse prudentem et cupientem ab apostolis beatis se instrui, quo posset uiam conprehendere ueritatis, et illum cuius tu imitator es restitisse apostolis, ne proconsulem ad credendum in dei filium perduxissent, manifestum est talem te esse. qualis ille fuerit Iudaeus pseudopropheta. item cum Paulum dicat scriptura sancta repletum spiritu sancto illam dixisse inuectionem, debes intellegere Iudaeum illum pseudoprophetam inmundo fuisse spiritu plenum. sicut ergo ille aduerso actus spiritu contradicebat, quia et tu ita instinctu aduersarii resistere inueniris, non te alium esse debes iudicare nisi Bariesuban Iudaeum pseudoprophetam. igitur quia te alterum Bariesuban Iudaeum pseudoprophetam esse intellegis, quotiens fuerit dictum ore tuo sacrilego: deus non habet uerum filium, ne moleste feras, si dicantur tibi a nobis illa quae sunt dicta ab apostolo praedecessori tuo Iudaeo pseudoprophetae: plenus omni dolo et fallacia, filius diaboli, inimicus omnis iustitiae, qui non desinis peruertere uias domini rectas, si fueris motus cur haec tibi dicantur quae fuerint dicta illi, ,28 Act. 18, 10 . 1 instructus d*icturum 8 quid v, qui V enim scripsi, ei Vv10eedaddidasuadenteLatiniop(pm.ait.) 17 iste v 21 instintu 25 tuo- illo sacrilego V test. Coletis 41 u 26 cantor O m. alt.) 27 prodecessori 30 illiclllius (ius it, ras.) cuius sis tenens iter mortis, multum te insulsum ostendes, qui uelis hoc esse quod filius ille Iudaeus pseudopropheta et nolis te illis nominari uocabulis nominum quibus fuerit et ille uocatus. iterum et hortor et deprecor, ut et moneo, ut tibi uelis consulere, ne aeterna te accipiat poena. si enim ille ita meruit excaecari, quia temptarit resistere, conspice quae tibi homicidae, quae sacrilego, destructori dei religionis possint mala repraesentari et in hac uita et in perpetuum. accipe adhuc ea quae te formare possunt non esse contumeliosos nos, sed ueraces. Antiocho septem illi gloriosissimi fratres restiterunt, nempe ut nunc tibi nos restitimus. legisti quartus quid responderit conpestilenti tuo, qui me contumeliosum dignaris clamitare, quia dicam tibi quod nisi conuersus fueris ad deum, in aeternum sis interituru.s; nempe dicit: potius est ab hominibus morti datos spem expectare a deo iterum ab ipso resuscitari; tibi enim resurrectio ad uitam non erit. si a nobis tu tyrannus audis quod ad uitam sis resurrectionem non accepturus, si in hac incredulitate manseris, quod non ad requiem, sed ad poenam sis resurrecturus sempiternam, quae contumelia est? quintus quoque cum admotus fuisset et uexatus, dixisse loquitur scriptura regi: potestatem inter homines habes, cum sis corruptibilis, facis quod uis; noli autem putare genus nostrum a deo esse derelictum. pa.. tienter sustine et uide, magna potestas illius qualiter te et semen tuum torquebit. quid tibi uidetur, quia tali constantia dei seruus inuectus fuerit in contyraunum tuum? numquidnam iniuriosum fuisse cultorem dei diaboli iudicabis cultor? illum uera dicentem negabis superbum, nec me debes iudicare insolentem, quia dicam tibi non derelinqui nos a deo, propter quem haec sustineam, te contra, nisi fueris correctus, cum corruptibili gloria tua ad nihilum uenturum. quid etiam 14 n Mach. 7; 14 21 ib. 7, 16 1 ostendi v 7 destructore 8 accipe** (re eras.) 15 ominibus 17 si te a 19 resurrecsurecturus m. 1 22 habena fort. 28 si illum fort. ne 31 uenturum coni. Latimius, uenturus Vv; contra te qui — sis ad nihilum uentnraa, coni. Coleti sextus dixerit inspice, et inuenies nos eo cuneo reniti tibi turbido procellae quo illi fuerunt renitentes: noli frustra errare; nos enim propter nosmet ipsos haec patimur peccantes in deum nostrum, et digna admonitione facta sunt; tu autem ne te existimes inpune futurum, cum contra deum pu- gnare temptaueris. probant epistolae meae mediocritatis et libri rustico licet sermone descripti me saepe dixisse, quod peccata quidem fecerint nostra, ut in tuas antichristi praecursoris ueniremus manus, te tamen pugnare contra deum et idcirco, nisi tibi prospexeris, te quidem ut istum Antiochum in aeternam poenam futurum, nobis uero propitiaturum dominum.\\' Dolens es, cur commissis nobis te et quisnam sis reuelemus et quod sit dignum antichristi umbram te calcari a cunctis Christi militibus. qui me, inquis, calcare potuerunt? illi quos, cur se Christianos fateantur, carceribus retines reclusos, patrimonio priuas, facis extorres, torques, interficis. hinc nos insolentes esse censes, quod cunctos nobis creditos deprecemur diaboli calcare caput, sacrilegos conatus tuos uirtute passionum Suarum inlatarum pro Christo dei unico filio deducere ad nihilum. sit tibi et illa gloriosissima mater septem horum filiorum insolens, quia ad coamentem tuum uincendum Antiochum suos inlicere dignata filios dicens: nescio qualiter in utero meo apparuistis, neque ego spiritum donaui uobis et uitam et singulorum membraturam non ipsas conpegi; sed enim mundi creator, qui formauit hominis natiuitatem quique omnium scrutatur originem et spiritum uobis cum misericordia iterum reddet et uitam, sicuti nunc uos ipsos despicitis propter leges eius. haec dicere non destitit filiis religiosa mater, fortiter filios diligens, quoad usque cunctos aduertisset interfectos. nos contra, quos praedixerat 2 n Mach. 7, 18. 19 24 ib. 7, 22. 23. \\'4 admiratione Sabatier; & £ ut aavpuo(iov LXX 11 fatnr\\' 17 faces 19 capnd conatos 22 coamentem V at Poncius coni., eonamentum v 23 dignata sit coni. Latinius, dicata V m. 1 27 scrutatur scripsi, scrutator Vv originum v . ore prophetae futuros pastores gregi suo dicens: et dabo uobis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina, tacere decuerat, ne tibi ad mactandas uenienti rabido lupo dei oues fuissemus uisi insolentes? mulier eo usque corda incendit dei amore filiorum, ut eorum interitu gladii fuisset potita uictoriarum; et nos Christi dicere militibus fuisse congruum arbitratus es: nolite arma sumere contra Constantium diaboli satellitem, nolite resistere templo omnium daemonum; magis autem facite quaecumque fieri praeceperit . quae haec est nostra contumacia, si officium nobis delegatum a deo nitamur implere, si denique istius mulieris imitatores fuerimus inuenti? tu uis diabolo placere cuius opus inueniris celebrare, nos minime uis deo haec te gerendo contra fieri acceptissimos. si te adhuc mouet, cur quod ea uoceris a nobis, accipe etiam ab illo septimo huius mulieris sic clamitatum contra Antiochum filio: Antiochus autem contemni arbitratus et eius quae increpabat uocem despiciens, cum adhuc adolescentior superesset, non uerbis hortabatur tantum, sed etiam cum iuramento adfirmabat diuitem et beatum facturum, translaturum a patriis et hospitem habiturum et res necessarias crediturum. sed ad ista adolescente non intendente uocauit matrem et suadebat, ut adolescenti fieret in salutem. cum autem multis esset hortatus, suscepit suadere se (filium. itaque inclinata ad illum derisit, crudelem tyrannum et ait patria uoce: fili, miserere mei, quae te in utero mensibus decem portaui et lac triennio dedi et alui et in aetatem istam perduxi. peto, nate, aspidas in caelum et in terram et omnibus quae in eis Sunt inspectis intellegere quia ex nihilo fecit illa deus et hominum genus ita (fit, ut non 1 Hier. 3, 15 16 II Mach. 7, 24-38 6 gaadii coni. OaUcmdius 9 quarocumque V, em. v 11 deligatum 13 interpunctionem post minime sustuli te contra uel contra te h. g. exspectes 16 contempni 18 ortabatur 20 translaturum V, translatorem v sed translaturam in notis adf. Tilius 21 adolescentem non intendentem Vv, em. Coleti 28 omnibus v, omnia V 29 post genus distinguit v, sed cf. Cypriani ad Portun. p. 341, 7 fiet v xnn. 17 timeas carnificem istum, sed dignus fratrum effectus suscipias mortem, ut in illa misericordia cum fratribus te recipiat. cum haec illa dixisset, ait adolescens: quem sustinetis ? um oboedio regis imperio, sed praecepto legis obaudio, quae data est nobis per Moysen; tu uero, qui inuentor omnis malitiae factus es in Hebraeos, non effugies manum dei. si enim propter increpationem et correptionem dominus noster nobis I uiuis modice iratus est, sed iterum reconciliabitur semis suis; tuque, o sceleste et omnium hominum flagitiosissime, noli frustra extolli uanis spebus in seruos eius inflatus; nondum enim omnipotentis, omnia conspicientis dei iudicium effugisti, nam fratres nostri modico nunc dolore sustentato sub testamento dei aeternae uitae recciderunt; tu uero iudicio dei instas superbiae poenas exsolues. ego autem sicut et fratres et animam et corpus trado pro patriis legibus, inuocans deum maturius genti nostrae fieri propitium teque cum tormentis <ac) uerberibus confiteri quod ipse est deus solus. in meum uero et in fratribus meis statuere omnipotens ira, quae super omne genus nostrum iuste superducta est._ Quid, Constanti, a nobis plus audisti quam ea quae ab hoc dei sunt dicta fideli seruo ? si ille dixit ad Antiochi satellites: quem sustinetis? non obaudio regis imperio, sed praecepto legis obaudio quae data est nobis per Moysen; et nos tuis dicimus: quid est quod nos ad Constanti antichristi praecursoris uoluntatem posse facere existimatis Arrianos? ut sumus Christiani, semper erimus. si ille Antiocho dixit: tu uero qui inuentor omnis malitiae factus es in Hebrum non effugies manum dei; et tibi nos diximus atque sumas dicentes, quod enim, quia te potior nullus umquam fuerit persecutor sacrae legis dei, quia sis non effugiturus dei manum. si audit Antiochus, quod arguendi gratia suis tunc dominus fuerit iratus et quod iterum esset reconciliaturus se 22 n Mach. 7, 30 27 ib. 7, 81 4 oboedio-obaudio V, obedio-obedio v 10 spebus coni. GallaflditU. speciebus Vv inflatus om. v 12 patres v 17 ac om. V, add. v 18 iram v 25 existimatis facere v 29 ullus SO quia abundat 82 reconciliaturum seruis suis, haec et tu nos dicere audis. si illi dictum est regi: tuque o scelerate et omnium hominum flagitiosissime, noli frustra extolli uana spe in seruos eius inflatus; nondum enim omnipotentis, omnia conspicientis dei iudicium effugisti, haec et tu.audis a nobis, quod enim sis sceleratus omnium hominum flagitiosissimus, qui idcirco haec geras ut nos coapostatas facias tuos, sed tamen frustra te elatum, uana instinctu diaboli in nos dei seruos spe inflatum, quia neque tuos possis implere conatus malignos neque dei omnia conspicientis omniaque potentis euadere iudicium. audis a nobis, sicut et per illum inlustrem adolescentem audit Antiochus: quod enim fratres nostri pauca perpessi sub testamentum dei aeternae uitae recciderunt, tu uero quod sis indicio dei iustas superbiae poenas persoluturus. audis et a nobis nos ita esse paratos interfici a te carnifice pro deo, sicuti iam fratres nostros interfecisti, animas et corpora nostra tradere nos paratos pro Iesu Christo dei uero unico filio; confidere praeterea nos de eius infatigabili pietate, quod enim omnem quidem gregem suum sit maturius erepturus ex te rapace lupo, ex te cane rabido; tu uero quod sis, nisi tibi consulueris, semper in tormenta abiturus. quid ego plus siue per scripturam siue in praesenti tibi dixerim, uolo reuincas, tu nostri temporis tyrannus. si te ego carnificem dixi, dixit non solum iste adolescens iustissimus, sed et eius mater Antiocho coamenti tuo; si inuentor omnis malitiae dictus es a me, si quod non sis effugiturus manum dei, si sceleratus et omnium hominum flagitiosissimus, quia non sis omnia potentis, omnia conspicientis iudicium effugiturus, sed in indicio dei tu iustas poenas sis exsoluturus, haec omnia iam ab isto religioso adolescente dicta fuerant collegae tuo Antiocho. contumeliosum me clamitas, quia uideas digna tuis factis 2 n Mach. 7, 34 12 ib. 7, 36 4 omnia conspicientis om. v \\'7 quoapostatas 13 recciderint 14 et 8. Z. 20 sit 21 habiturus V fort. recte si reposueris sempiterna pro semper in 30 aduliscente. 17* nomina tibi inposita, illa quae iam contyrannis tuis inposuerunt nostri praecessores, cultores dei uiui. Petrus beatus apostolus, sobrii, inquit, estote, uigilate, aduersarius vester diabolus <tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem transuoret, cui resistite firmes in fide, scientes has, easdem passiones in omni hoc saeculo fraternitatem uestram perpeti. si putas quia contumeliosus sum, propterea quod audias mala esse quae geris, in quo inuenior diabolo resistere secundum apostoli praeceptum? ecce enim uino suo hic draco ad omnem te perducens ebrietatem inmisit in omnem dei gregem, ut cunctos tuo regali usus adminiculo sicut ipse es efficias ebrios, hoc est insanos uecordes dementesque. te etenim quia de Sodomorum uite, de uinea Gomorrhae sic efficit ebrium, ut temet fornicatum, sicuti sint fornicati Iudaei, non uideres? in quo, inquam, resistemus diabolo, si tibi per quem ad nos transuorandos semet armarit non itum fuerit obuiam? si non tibi fuerit dictum a sobriis ebrio, a sospitibus aegro, ab integris uulnerato, a uidentibus caeco, a stantibus eliso, a piis impio, ab ouibus dei rapaci lupo, a benignissimis misericordiamque diligentibus crudeli carnifici . saeuo homicidae, a deum clarificantibus blasphemo, a cultoribus dei sacrilego, a Christianis haeretico Amano, si non tibi fuerit dictum a nobis: discede, minister aduersarii nostri, da honorem deo? in quo resistemus diabolo, si tibi uoluntatis illius sagenae pepercerimus, si non uniuersis ebrietas tua, hoc est insania fuerit declarata, si denique non per id quod saeuis aduersum nos fueris omni orbi manifestatus, ex eo quod gerens sis haec non te Christi seruum posse sentiri, sed plane mancipium illius qui sit tamquam leo rugiens aduersum nos? hinc tibi uidemur esse petulantes, quia dicimus tibi uino illo te factum ebrium, de quo fuerint et illi ad omnem perducti 3 I Petr. 5, 8. 9 2 praedecessores v 3 stote 4 tanquam v, quam V 5 ressistite firmi v 10 ebriaetatem 12 uaecordes 13 uitae gomurre 14 sunt v 16 transuoratos m. 1 amarit 21 blasphemio 26 declata ebrietatis dementiam, illi ad quos uel propter quos dicitur: peccauerunt non ei filii maculati; natio praua et peruersa, haec domino retribuistis? sic plebs fatua et non sapiens? et infra: bibit uinum et manducauit Iacob et satiatus est, et calcitrauit dilectus; pinguis factus est et incrassatus est, dilatatus est et dereliquit deum qui fecit eum et recessit a deo saluatore suo. exacerbauerunt me in alienis, in abominationibus suis concitauerunt me et sacrificauerunt daemoniis et non deo, deos quos non nouerant; noui ad praesens uenerunt quos nesciebant patres ipsorum. deum qui te genuit dereliquisti et oblitus es deum alentem te. sic te ut Iudaeos dereliquisse deum et idololatriam secutum probat quidem perfidia tua quam praedicas. Sed nunc ad hoc te solum arbitratus sum perducendum, ut uideres non esse nos, quia quod sis tibi dicam, iniuriosos petulantes atque superbos, sed ueraces, sed praeter deum timentes neminem. Iohannes beatissimus apostolus, carissimi nolite, cum dicit, omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex deo sunt, quoniam multi pseudoprophetae exierunt, tu mihi unus esse ex his pseudoprophetis manifeste uideris, siquidem negando dei unicum filium non te habere nisi antichristi spiritum in ore tuo sacrilego declares. hinc efficitur, ut nec audire possis nos loquentes de diuina aeternitate unici filii dei, siquidem spiritus ille qui in te manet antichristi non possit sustinere et nolit se ex te pelli, sed sit cupiens eo usque in te mansitare, donec te uideat ad illa raptum loca, in quibus ipse sit in perpetuum futurus; dolet enim te tam fidelissimum delicium suum, te omnibus desideriis suis parentem ex se eripi. carissimi, inquit, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex deo sunt, quoniam multi pseudoprophetae exierunt in saeculo. ex hoc 1 Dent. 32, 5. 6 4 ib. 82, 15—18 17 I Ioh. 4, 1 29 ib. 4, 1—3 . 1 dementia 4 calcitauit 6 dereliquid 8 daeos 20 manifestae 22 sacrilegio intellegite spiritum dei. omnis spiritus qui confitetur Iesum Christum in carne uenisse ex deo est. et omnis spiritus qui destruit Iesum ex deo non est, et hoc est quod est antichristi, et infra: isti de saeculo sunt, propterea de saeculo locuntur et saeculum audit eos; nos autem ex deo sumus. qui cognoscit deum audit nos, qui autem non est ex deo non audit nos. ex hoc intellegimus spiritum ueritatis et spiritum erroris. clarum est, Constanti, te esse antichristi portantem spiritum, te spiritu agi erroris. sicut enim qui dixerunt non suscepisse hominem de utero beatae uirginis unicum filium dei, qui non illum crediderunt incarnatum, hominem factum, habere erroris adstruantur spiritum et antichristi nuncupantur, sic et uos Arriani cum unicum dei filium natum uere de patre negatis, hoc est de substantia patris, uerum illum esse filium cum despuitis et semper illum cum patre regnasse, numquam filium fuisse sine patre neque patrem sine filio cum credere detractatis, cum unam habere patrem et unicum filium eius deitatem negatis, cuius uos spiritu esse plenos manifestatis nisi antichristi? non etenim potest dicere dei habens spiritum: erat quando non erat et factus est ex nihilo, de unico dei filio, cum illum sine initio credat cum patre regnasse et regnaturum sine fine. itaque cum non -;-esse illum uerum dei filium dicitis, cum denique atcoovacov xai , quod dicunt Graeci, nos uero Romani dicimus unius substantiae cum patre, illum esse destruere temptatis, utique et uos de illis esse pseudoprophetis et inter antichristos pronuntiantis. Non me debes contumeliosum indicare, quia dicam te inmundo spiritu agi, qui dicam te antichristi praecursorem; os etenim tuum te hoc esse reuelat, neque enim habens spiritum dei poterit talia adstruere quae uos adseritis Arriani aut cuncti uariarum sectarum uestri cohaeretici. negas deum 4 I Ioh. 4, 5. 6 7 hoc 8. 1. m. alt. 14 est deest fort. auulsum initio folii pratris 18 plenus 22 cum] eum v 23 OMOYCYON TQ TTPI 25 patrem 26 pronnntiaritis scripsi, pronuntiarit V, pronunciari r, pronuntiatis coni. Poncius 31 quoheretici V, quoque haeretici v uerum habere filium, dicis illum esse adoptiuum, et iudicas te non intellectum, quod enim unus sis ex illis antichristis, ore pronuntiantis Iohannis. reuelatus es inquam te spiritu aduerso duci. inde est denique quod nec crediderimus tibi dicenti de filio: factus est ex nihilo. cognouimus etenim haec non potuisse dicere nisi pseudoprophetae spiritum, nisi antichristi praecursorem, nisi satellitem atque mancipium daemonum. non tibi haec dicenti potuimus credidisse, quandoquidem spiritus sanctus et per prophetas fuerit locutus de unico dei filio illum esse uerum filium dei, illum aeternum esse et coaeternum patri, numquam neque filium sine patre neque patrem fuisse aut esse sine filio et beati haec eadem apostoli retulerint, siquidem sanctus spiritus paraclitus qui fuerit in prophetis etiam in apostolis manserit, qui sanctus paraclitus spiritus, quia in dei sit ecclesia et uos sitis constituti extra ecclesiam dei, cum non manens sit in uobis, utique probamini antichristi uos habere spiritum; qui inmundus spiritus, ne haec quae ingerimus uideatis, corda haeretica uestra tenebris offundit errorum caligine caeca, ne scilicet ex eius possetis emergere laqueis. iudicas nos esse contumeliosos, quia te qualem esse uidemus pronuntiemus. ecce etiam cum in Euangelio cata Matthaeum dixisse dominum inuenio: ecce ego mitto uos, sicut oues inter lupos, tu mihi esse unus ex illis lupis uideris et quidem omnium luporum contra dei gregem rugientium rabiem in quem uideam congestam. quis etenim dei unici filii negator non gaudeat, non prae se ferat, cum uideat sic te Christi depopulatum gregem? ex illis quoque unum te accipio incredulis, ex illis perfidis ad quos dicitur: progenies uiperarum, quomodo potestis quae bona sunt loqui, cum sitis mali? nam ex abundanti corde unusquisque loquitur de ore suo. bonus homo de bono thesauro emittit bona, et malus homo de malo thesauro profert mala. si bona sunt, 22 Matth. 10, 16 29 ib. 12, 34. 85 2 te coni. Latinius, ne Vv 3 pronuntiatis coni. Latiftius 6 posse v 19 offundi terrorum v 19 possitis fort. 22 mattheum Constanti, quae loqueris, bonum potes habere thesaurum. petulans sum, quia dicam tibi tenebras tuo habitare in corde; inde ex tenebrosissimis sensibus tuis, ut es, inmunda tenebrosaque audes proferre. ecce etiam illud quod dictum est beato Petro a domino si audias, dicturus sine dubio me contumeliosum. Matthaeus sanctissimus, adhuc, inquit, ipso loquente ecce ludas unus de duodecim et cum eo turbae multae cum gladiis et fustibus missi a principibus sacerdotum et senioribus plebis; qui autem tradidit eum dedit eis signum! dicens: quemcumque osculatus fuero ipse est, tenete eum. et confestim accedens ad Iesum ait: aue Rabbi. et osculatus esti eum. dixit autem Iesus: ad quid uenisti amice? tunc accesserunt et manus iniecerunt in Iesum et tenuerunt eum. et ecce unus ex his qui erant cum Iesu extendens manum exemit gladium suum et percussit seruum principis sacerdotum et amputauit auriculam eius. tunc ait illi Iesus: conuerte gladium tuum in locum suum; omnes enim qui accipiunt gladium gladio peribunt. contumeliosum me dicas necesse est. cum audieris quia, si gladio utaris, sis periturus gladio. aut numquid non es usus gladio? Christianorum si nullum gladio interemisti, si nullum ad mortem usque persecutus es, cur dei unicum filium uerum filium fuerit esse confessus, cur apostolicam atque euangelicam tenuerit fidem, cur non esse Arrianus noluerit, poteris non perire gladio? audis enim dictum beato Petro et utique a deo dei unico filio, omnis qui gladio utitur quod gladio sit periturus. contumeliosus sum, quia dixerim tibi: Christianis non licet interficere quia pati non facere dignum sit iniuriam Christianos, interfici; debes etenim pro Christo non Christianos se clamitantes interfice-re. haec nobis dedit mandata dominus; si custodita fuerint, tunc 6 Matth. 26, 47-52. 1 loquaeris 3 ex v, et V, et ex fort. 4 illut 6 matthens inquid 12 quod 13 ingecerunt 20 gladio in necem Christianorom? sic distinxit et suppleuit Gallandius; Christianorum cum sequente enuntiato coniunxi 28 et interfici coni. Coleti Christiani esse perseuerabimus. contra tu cum gladio digneris eius persequi seruos, non te utique iam Christianum poterimus nuncupare, sed plane latronem uel gladiatorem. Interea, quoniam recitauimus quomodo coamens tuus Scarioth ludas tradiderit dominum, isto in loco eius penitus retractemus sacrilegii causas et tuas, et inuenies unum uos esse te et ludam Scariotham. ille tradidit dominum Iudaeis, quia non fuerat credens\\' nisi quomodo sit nunc credens conscotinus tuus Sirmiensium, qui dicebatur ac dicitur indigne Fotinus. tu tradidisti eum et quidem toto orbi, ut cuncti eius possint negare diuinitatem. quis uestrum in scelere maior est? ego arbitror quia tu. omnis enim qui peccauerit in filium hominis, demittetur ei; qui autem blasphemauerit in spiritum sanctum, non dimittetur ei neque hic neque in futuro. tu deitatem illius quo cuncti possint negare, extitisti traditor. quantum enim apud te est, tradidisti eum, de quo et libros scriptos dedisti et praedicatores benigni uoti tui omni in loco constituisti. quem quo possent omnes negare uerum illum esse dei filium, apostolicam atque euangelicam contra uos haereticos apud Niciam descriptam fidem fecisti iudicare haereticam et blasphemiam tuam fecisti dici catholicam. et tamen iste ludas, qui eum tradiderat, uidens in suae salutis se operatum necem, paenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus dicens: peccaui, quod tradiderim sanguinem iustum. at illi dixerunt: quid ad nos? tu uideris. et proiectis argenteis in templo secessit et abiit et laqueo se suspendit. ille licet uno momento paenituit et pretium quod acceperat reddidit; tu quid tale, qui conuentus piaculum te facere ab eius seruis non solum non paenitueris, sed et magis in contumaciam creueris? tu quid tale, qui sis dans omnes copias regni tui, ut possis sacrilegium tuum , 12 Matth. 12, 32 23 ib. 27, 3—5 i. 3 ue 4 quoamens 6 poenitus 9 Smyrniensiulfl v indignae 10 toti v 14 et tu deitatis v 15 possint coni. Tilius, possunt Vv 20 aput describtam iudicari fort. 26 argentis 31 firmari firmare, qui quos alio modo corrumpere non potueris a ueritate, nonnullos ingenti praemio facultatum tuarum corruperis, qui certum numerum egenorum ita locupletaueris, ut comitibus tuis de diuitiarum magnitudine possint aequari? ludas posteaquam facinus suum aduertit, laqueo finiuit uitam; tu qui pro magnitudine maleficii tui maiore mereris plecti supplicio, quid eris acturus, cum male te fecisse sero licet cognoueris, cum ea quae nunc possunt conspicere minime suppurati ueneno haeretico oculi tui uidere coeperint? et tamen, si uelis credere, dimittatur tibi necesse est id quod ex ignorantia geris, sicuti dimissum beato Paulo apostolo aduertis; sin uero, sic eris ut ludas descensurus ad infernam noctem, tunc dicturus eis qui te nunc haec facere conpulserunt, hoc est coarrianis tuis: peccaui uobiscum, negans unicum dei filium; peccaui tribuendo uobis auctoritatem ad eius aeternam negan-15 dam clementiam. tunc cum cognoscere ceeperis patris et filii et spiritus sancti unam nos recte confiteri aeternitatem, cum uidere coeperis quod una sit magnitudo unaque potentia in patre et in unico filio eius et in sancto paracleto spiritu, ubi tunc erunt qui te inpulerunt ad hoc perpetrandum sacrilegium, ut dicas ad eos: paeniteor, quia uobiscum dei inimicis cucurrerim, quia uobiscum fuerim persecutus dei domum? tecum erunt sine dubio in gehenna. ubi tunc erunt diuitiae regni tui, quae tibi non ad salutem, sed proficiunt ad aeternum tuum interitum? optamus quidem, ut tibi salutis tuae inimico dignetur reuelare deus ueritatem emergasque e tantis periculis. ceterum quantum in scelere sis eminentior ab Scarioth Iuda, non est laboris aestimare, quandoquidem tu ad eius diuinitatem negandam omnem conuocaueris orbem, Iudas uero solis illis dominum tradiderit qui in eum necdum crediderant; tu contra etiam eos prouocare dignatus es ad negandam eius deitatem qui iam crediderant. ludas nulli uim intulit ut secum periret, tu contra cum militari manu sis pugnans contra nos quos cognoscis credere, quomodo « 5 auertit (d m. alt.) 11 dimisao 13 conpalerant v quoarianis 20 ad v, ut Y 25 interitIIIII 33 sis] es exspectes patriarchae prophetae apostoli ac martyres crediderunt; utique quantum distet inter te atque ludam non est magni laboris perpendere. Dicis me contumeliosum, quia et me et mihi commissos sim cupiens non tua pestifera doctrina uulnerari, quia dicam tibi morbo te plenum et iccirco te esse a dei uitandum seruis, ne iam ipsi morbidi effecti una hac tua pereamus peste. utinam, inquit Corinthiis apostolus, sustineretis pusillum insipientiae meae, sed et subportate me. aemulans enim uos deo aemulor. statui enim uos uni uiro uirginem castam exhibere Christo. timeo autem ne sicut serpens Euam seduxit astutia sua corrumpantur sensus uestri a castitate quae est in Christo Iesu. idcirco tibi uideor esse contumeliosus, quia sim timens ne per blasphemiam tuam corrumpas castitatem quam habemus in Christo Iesu, quia sumus metuentes ne, sicut serpens carissimus tuus Euam seduxit astutia sua, seducas nos a deo et facias reos mortis. ducis me contumacem, quia dicam te operarium dolosum pseudochristianum. non sunt primum per me aduersum te prolata. audis etenim beatum apostolum operarium te designasse dolosum, pseudoapostolum: nam eiusmodi pseudoapostoli sunt operarii dolosi, transfigurantes se in apostolos Christi. nec mirum, ipse enim satanas transfigurat se sicut angelus lucis; non magnum si ministri eius transfigurantur, sicut ministri iustitiae, quorum finis est secundum operationem ipsorum. hinc tibi uideor esse superbus, quia dicam te cognoscens ex actibus tuis ex illis esse, quos tales futuros spiritus sanctus per apostolum praeostenderit. si non es tu operarius dolosus, reuince me; ego enim scio quod fingis te Christianum, cum Arrianus sis, omnes nos uolueris seruos cuius tu satellis es 8 n Cor. 11, 1-3 21 ib. 12-15 1 itaque fort. 4 qui aet V, qui et v 6 alt. te om. v 11 timeautem 14 ti///mens basphemia tua Cx supra a in fine utriusque uocabuli erasa) V, blasphemias tuas v 17 ducis V, dicis v 25 sicundum. .26 cognoscentes 27 talis facere. si non es operarios dolosus, tu proba; nos etenim\\' nidemus in quibusdam pium te fingere, cum omnem exerceas in nos Christianos impietatem tuam. si non es tu operarios dolosus, quomodo fingens pacem te firmare conatus fueras ad omnem dei ecclesiam destruendam, ad pacem ei per unicum dei filium traditam dissoluendam ? neque enim pacem domini habere possim exinde, ex quo fecissem id quod mihi iubebas contra domini praeceptum, ex quo ipsum denique unicum dei filium, ut tu negas, coepissem negare. si non transfiguratus es in apostolos Christi, qui, tamquam uere ad te omnis cura ecclesiae pertineat, sic sis sollicitus, uidelicet ne quis alicubi catholicus praesit ecclesiae episcopus, ne quis relinquatur qui se possit fateri Christianum? tollis episcopos catholicos, ordinas haereticos, scribis horrendas conminationes, ne forte oriatur seditio. utique qui ignorat arbitratur te, dum haec agere con spicit, esse Christianum; nos contra qui instruente apostolo beate cognoscimus transfigurasse <se) sicut angelum lucis satanam. qui haec cuncta aduersum ecclesiam sanctam per te gerit. mirari non possumus, si te ministrum eius conspiciamus, si uelut iustitiae transfiguratum ministrum <in)iustatiae. hortamur. utinam temet conuertas ad hoc, quo possis credi dei seruus. I quo possis iudicari et intellegi Christianus. quotiens dicitur a nobis tibi non te potuisse dei unici filii negatorem existere. nisi quia sis aduerso plenus spiritu. dicere es solitus, quod enim tibi iniuriam faciamus, et quamuis rem hanc plurimis in locis iam probauerim inmundis spiritibus instigantibus corda uestra uos uenire contra dei familiam, adhuc in Actibus apostolorum sume quae acciderint. factum est autem euntibus nobis ad orationem puellam quandam habentem spiritum pythonis occurrere nobis, quae r.ed(i £ )um multum praestabat 28 Act. 16, 16—34\\' 1 si scripsi, nisi Vv proba nos. Etenim uulgo distinguitur 6 dei om. v 7 possem furt. 10 apostolum Christi, quia. coni. Gtlllandius iure fort. 14 scribus 17 se addidi 20 iniostitiae scripsi, iustitiae Vv iustitiae hortamur. Utinam uulgo distmgmtur 27 uenire] saeuire fort. athuc 29 quendam 30 occurre in occurrit corr. m. alt. redum V, redditum v dominis suis diuinando. haec subsecuta est Paulum et nos et clamauit dicens: hi serui dei excelsi sunt qui praedicant nobis uiam salutis. hoc autem faciebat per multos dies; quod cum indoluisset Paulo, conuersus ad spiritum ait: praecipio tibi in nomine Iesu Christi, ut exeas ab ea. et exiit eadem hora. mdentes autem domini eius quia exiit spes reditus eorum adprehensum Paulum et Sileam extraxerunt ad forum ad magistratus et obtulerunt eos dicentes : homines hi conturbant ciuitatem nostram, cum sint Iudaei, et praedicant sectam quam non licet nobis recipere nec facere, cum simus Romam. et consurrexit uniuersa turba aduersus eos, et magistratus destitutis tunicis eorum iusserunt eos uirgis caedi. et cum multas eis inposuissent plagas, miserunt eos in carcerem praecipientes custodi carceris diligenter seruare eos. qui cum tale praeceptum accepisset, misit eos in imam carceris et pedes eorum in neruo conclusit. circa mediam autem noctem Paulo et Silea orantibus et hymnum canentibus deo audiebant eos ceteri uincti. repente autem terrae motus factus est magnus, ita ut concuterentur fundamenta carceris, et ostia aperta sunt et omnia uincula soluta sunt. expergefactus est custos carceris et cum uidisset ostia carceris aperta, exemit gladium, ut se interficeret existimans fugisse uinctos. exclamauit autem Paulus uoce magna dicens: nil tibi mali feceris; omnes enim hic sunt. quo audito custos carceris petit lumen et ingressus est et tremens procidit ad pedes Pauli et Sileae et cum produxisset eos foras, ait: domini quid me oportet facere, ut saluus sim ? at illi dixerunt: crede in deum Iesum, et saluus eris tu et domus tua. et locuti sunt ei uerbum domini cum omnibus qui erant in domo eius. et sumens eos ipsa hora noctis lauit a plagis, et baptizatus est ipse cum omnibus suis. et ducens eos in domum adposuit mensam, et epulabatur cum uniuersa domo sua credens in domino. Igitur ut ille spiritus pythonis audiens nomen domini Iesu Christi, mox effugatus est de domo sua, concitauit 1 est om. v 2 et om. v 3 nobis v 12 disruptis coni. Gall., discisais Latmius, dissutis fort. cedi 20 ostea m. 1 experge *****factus (autem eras.) 22 et eristimans V; et exp. Latinius uinctus m. 1 32 epulabatur coni. Latinius, epulabantur Vv uniuersum populum ciuitatis aduersus unici filii dei maiestatis praedicatores, ita et te cum tuis contra nos eius seruos illi inpuri. spiritus concitauerunt. nec dubites te isdem agi spiri-I tibus quibus fuerint acti contra Paulum et Sileam surgentes, quando te sic dei religionis factum uideas persecutorem, ille uulgus fuerit qui necdum credidisset in dei unicum j filium, qui non aliunde talis, nisi quia sine spiritu fuerint dei, ut tu quoque esse probaris. spiritum etenim te habere sanctum non posse, nisi credideris in dei unicum filium, custodis istius carceris factum manifestat, qui cum utique unus fuerit e populo illo resistenti, tamen iste, posteaquam credidit quia iam sancto regeretur spiritu quo regerentur Paulus et Sileas, nonnisi uiam tenere amplexus fuerit eorum, propter quos uiderat ianuas sponte carceris reseratas. ita tu qui nunc diuerso ageris spiritu, nisi credideris in unicum dei filium, sicut etiam nos credimus, habere in te non poteris nisi aduersarii nostri spiritum. ait etenim ille custos ad gloriosos Paulum et Sileam: domini quid me oportet facere, ut saluus sim? at illi dixerunt: crede in dominum nostrum Iesum, et saluus eris tu et domus tua. constat igitur non te esse saluum, quia adhuc non credideris in dominum Iesum. nec enim poteris te adseuerare credidisse in eum, cum sis eum persequens. aut numquid arbitraris non te ipsum persequi in nobis? si non ipsum persequeris in nobis, quomodo ipse dicit ad Saulum: quid me persequeris? ego sum Iesus quem tu persequeris. durum est tibi calcem mittere contra stimulum. quid agebat Saulus, ut haec audiret a domino ? nempe haec quae tu; sic etenim ille negabat unicum dei filium, ut sis negans tu. non enim Paulus tunc persecutor, postea uero qui perpeti coeperit persecutionem, idcirco Christianos persequebatur, quia credidissent sicuti tu credis, quod fuisset quando non fuerit, quod factus fuerit 18 Act. 16, 30 24 ib. 9, 3 1 magistratis (e m. alt.) 8 hisdem 6 illud v quod v 7 quod v tales v di* 11 iste scripsi, est Vv; est idem ualere quod factum est quod putant Coleti 25 ego — persequeris om. v ex nihilo et quod uerus sit filius, sed utique quod auderent unicum dei filium confiteri, quod credere se adstruerent Christiani quia aeternitas una sit patris et filii, quia una sit dealitas, quia una sit potentia in patre et filio. haec execrabatur Paulus existimans errare Christianos; at ubi inlustratus est per eum quem negabat, ubi cognouit de libris Moysi et de omnibus prophetarum uoluminibus, confestim haec coepit quae inpugnabat defendere, quae scilicet ante defenderent illi quos persequebatur quam credidisset. ceterum quis tam uecors erat, ut estis uos Arriani aut est Fotinus Sirmiensium, qui uere dicitur Scotinus, ut crederet in creaturam, in eum qui fuerit quando non fuerit, in eum qui creatus sit ex nihilo? apparet igitur cunctos uos non credentes, sicut credit ecclesia gloriosa, spiritu duci aduerso, de quo aduerso spiritu liberari non poteris, nisi credideris uerum illum esse filium dei. Contumeliam, inquis, faciunt mihi episcopi. cur tibi uidemur contumeliosi? nempe quia dicamus: quid te Christianum fingis? uideris etenim esse Arrianus, uideris esse dei religionis hostis. hinc apud te ac tuos esse iniuriosi uidemur. sed conspice quae, ut ageremus episcopi contra uos lupos, fuerit locutus beatissimus apostolus: uos scitis a prima die, qua ingressus sum Asiam, quemadmodum uobiscum fui per omne tempus seruiens domino in omni humilitate et lacrimis et temptationibus, quae mihi acciderunt ab insidiis Iudaeorum, quomodo nihil subtraxerim ab eis quae utilia essent, quomodo renuntiarem uobis et docerem publice et per domos testificando Iudaeis et Graecis in deum paenitentiam et fidem in dominum nostrum Iesum. et nunc ecce uinctus spiritu uado Hierusalem, quae in ea mihi euentura sunt ignorans, nisi spiritus sanctus per omnem ciuitatem protestatur mihi dicens: quia uincula et tribulationes me manent in Hierosolymis. sed pro nihilo aestimo animam meam caram esse mihi, quam con- .21 Act. 20, 18—21 1 sit] non sit Latinius 5 ad 6 Moysis v 8 defenderant fort. 9 uaecros in uaecors corr. m. alt. 19 aput 20 quae s. l. 21 no 26 docere summare cursum meum et ministerium uerbi quod accepi. a domino testari Iudaeis et Graecis euangelium gratiae dei. et nunc ego scio quod amplius non uidebitis faciem meam uos omnes, inter quos perambulaui praedicando regnum domini Iesu. propter quod contestor uobis hodierna die quia mundus sum a sanguine omnium, et non praetermisi praedicando omnem uoluntatem dei. adtendite uobis et omni gregi, in quo uos spiritus sanctus posuit episcopos regere ecclesiam domini, quam adquisiuit sanguine suo. ego scio quia intrabunt post discessum meum lupi graues in uos non parcentes gregi; ex uobis ipsis exsurgent homines et loquentur peruersa, ut adducant discipulos post se propter quod uigilate memoriam tenentes quia per triennium nocte ac die non cessaui cum lacrimis monendo unumquemque uestrum. cum haec mandata uideas esse apostoli, quid me iubes facere, ne contumeliosus esse uidear tibi? nempe tacere me et sinere iubes, ut tu unus ex illis lupis designatis grauibus quouis modo grasseris in dei gregem. uidemus uos lupos quos praeostendere est dignatus spiritus sanctus per uas electionis apostolum omnem conprehendere conatos dei gregem; et nos, episcopos quos spiritus sanctus ad regendam dei ecclesiam constituerit, quod dicit beatus apostolus, debemus tibi lupo parcere, debemus uereri regni tui diademam, inaurem etiam et dextrocheria, debemus insignes quas esse censes uestes tuas honorare et despicere rerum creatorem atque rectorem? quis te inprudentior est, ut dicas: iniuriam patior a Luci fero, imperator ab homine egeno? nec dignans dicere ab episcopo, quia esse lupus fueris agnitus et merueris repulsam. tali putasti me onerandum inuidia, ut adsereres dei seruum tibi imperatori extitisse contumeliosum. si putas nos ininriosos, accipe quid responderit principi sacerdotum prohibenti praedicare unicum dei filium beatus Paulus. intendens, dicit scriptura, in concilium Paulus dixit: uiri 82 Act. 23, 1—3 I 4 in praedicando t. 9 quem 12 pos memoria fort. 20 conatus episcopi coni. Gallandius 21 regendam coni. LatiiiirES. gerendam Vt\\' constituerit quod scripsi, quod constituerit Y; quod om. v 28 diademam (am ex em corr.) fratres, ego omni conscientia bona conuersatus sum coram deo usque in hunc diem. princeps autem sacerdotum Ananias circumstantibus sibi praecepit percuti os Pauli. tunc Paulus ad eum dixit: percutere te incipiet deus, paries dealbate. et tu sedes indicare de me secundum legem et contra legem iubes me percuti. igitur si non potest sacra lex beatum Paulum contumeliosum iudicare, quia hoc dixit iniusto iudici, nec tu me uera tibi et quod es dicentem iuste poteris dicere superbum. reum me contumeliarum designas, sed quaeso te dicas cui de me possis conqueri P si deo, quomodo ei quereris quem sis ignorans? quomodo cum alienus sis ab eiup domo? si uero tibimet ipsi conqueraris, quid facturus homo, qui nocere dei seruis ex nulla possis parte? si torqueas, magis curamur; si crucias, magis reficimur; si interficis, magis uiuemus. Cur audeam te dicere antichristi praecursorem, dicis me iniuriosum. si non te actus tui hoc esse ostendunt, considera cum ingenti sollicitudine sanctissimi etiam prophetae Danihelis librum, et inuenies te unum ex illis praeostensis persecutoribus dei religionis. in primo anno Balthasar regis Chaldaeorum Danihel somnium uidit, et uisus capitis eius in cubili eius, et somnium suum scripsit: ego Danihel uidebam; et ecce quattuor uenti caeli inmittebant in mare magnum, et quattuor bestiae de mari, altera alteram magnitudine antecedens. prima ut lea et pinnae eius. et surrexit a terra et super hominis pedes stetit, et cor hominis datum est ei. et ecce alia bestia similis ursae, et in una parte stetit. et tria latera in ore eius, in medio dentium eius. et sic dixit ei: surge et manduca carnes multas. post hanc bestiam uidebam, et ecce alia bestia ut leopardus, et ei alae quattuor uolucris super eam et quattuor capita bestiae, et potestas data est ei. post hanc uidebam, et ecce bestia quarta horribilis admirabilis et fortis uehementer; dentes eius ferrei manducabant 19 Dan. 7, 1-27\\' \\'I 3 sibi V, se v paullus 9 contumeliarum (\\' m. 1) 10 quaereris 14 uiuimus fort. 24 leo v eius] avrrjs cbţ; derov LXX 26 urso v 30 uolucres 32 fortes xnn. 18 .. et comminuebant, et rdiqua pedibus sunt conculcabat. et haec begtia maior ceteris bestiis quae antea uisae sunt, et cornua decem N. et intendebam in cornua eius, et ecce eomu aliud minus ascendit in medio eorum, et tria cornua quae erant ante illum eradicata sunt a faeie eius. et ecce oculi hominis in cornu hoc et os loquens magna. uidebam quoadusque sedes positae sunt, et uetustus dierum sedebat. uestitus eius albus ut nix et capillus capitis eius ut lana munda et sedes eius flamma ignis, rotae eius ignis ardens. fluuius ignis lucebat ante eum, milia milium sentiebant ei, et dena milia denum milium adstabant ante eum. in indicium sedit, et libri aperti sunt. uidebam tunc a uoce sermonum magnorum quos cornu illud loquebatur, quoadusque interiit bestia et periit, et corpus eius datum est ut conburatur. et reliquarum bestiarum regnum translatum est, et longitudo uitae data est eis usque ad tempus uidebam in uisum noctis, et ecce cum nubibus caeli ut filius hominis ueniens uenit usque ad uetustum dierum. anticipauit et oblatus est ei et datum est ei regnum et honor et imperium, et omnes populi tribus linguae seruiunt ei, et potestas eius potestas perpetua quae numquam transibit, et imperium eiregnum corrumpetur. horruit spiritus meus in habitu meo, et ego Danihel, et nisus capitis mei conturbabat me. et accessi ad unum circumstantium et ueritatem quaerebam ab eo de omnibus his. et dixit mihi ueritatem et interpretationem sermonum declarauit mihi: hae bestiae quattuor magnae, quattuor regna surgent in terra et accipient regnum sancti altissimi dei et obtinebunt eum usque in saeculum. et quaerebam diligenter de bestia quarta, quod erat praeter ceteras bestias horribilis ualde. dentes eius ferrei et ungues eius aerei, manducabat et comminuebat et reliqua pedibus suis conculcabat. et de cornueius decimo, quod erat in capite eius, et de altero cornu quod ascendit et priora tria cornua excussit, cuius oculi et os 1 conculcabant Vv; em. ex Sabat. 8 aliot 4 que 8 sedis 9 fluuius signis 18 illut 14 conburatur 15 tempus et tempus coni. Gallandius; tcog xacpov xal. xaiqov LXX 19 seraient coni. Gall.; dovlsvaovai LXX 20 trasibit 26 surgent ex sunt corr. fl. 1 27 dei hic et infra exp. Latinim eum Ve illud v 29 dentes ei v unguis\\' loquens magna, et uisus eius maior ceteris. uidebam, et cornu illud faciebat bellum cum sanctis et ualebat aduersus eos, quoadusque aduenit uetustus dierum, et iudicium dedit sanctis altissimi dei} et anticipauit tempus, et regnum obtinuerunt sancti. et dixit: bestia quarta quartum regnum erit in terra, quod eminebit omnia regna et manducabit omnem terram et conculcabit eam et concidet. decem cornua eius, decem reges exsurgent, et post eos exsurget alius qui superabit malis omnes qui ante eum fuerunt, et tres humiles faciet et uerba aduersus altissimum deum loquetur et sanctos altissimi dei inueterabit et excogitabit mutare tempora et legem, et dabitur in manu eius usque ad tempus temporum et dimidium temporis. et iudicium sedebit et regnum transferet, ut exterminet et perdat usque ad finem, et regnum et potestas et magnitudo regum data est sanctis altissimi dei. et regnum eius sempiternum, et omnes ei seruient et oboedient. Debueram quidem tantum illam partem indere, quae te declaret per actus. tuos, cuinam sis similis bestiarum; sed ut scires te in illa gehenna futurum, in qua bestiam illam missam refert gloriosus Danihel, nisi te correxeris, et quomodo quos persequeris in aeternum sint regnaturi in regno conlocati domini, quo aduertere posses, haec omnia adnectimus. item ad hoc uniuersam reuelationem censui adplicandam, quo tu tibimet et saltim legens satisfacere posses, quod enim uos tyranni persecutores dei religionis bestiae fueritis dicti; cupiens etenim sum purgare apud tuam infectam uenenis Arrianae dogmatis conscientiam, apud te non religiosum sed religionis destructorem, non me ut adstruis esse contumeliosum, quia dicam te feram bestiam uel inmanem beluam, cum uideas sic uos uocitari, iuxta facta uestra uobis etiam nomina adplicata. ceterum quartae illius bestiae te gerere similitudinem, te haec implere esse cupientem quae illa 1 uidebatur ante hoc uerbum non distinguens v 2 illut 6 eminebat m. 1 7 concident decem c. eius. Decem sic distinguens v 9 tres reges coni. Latinius ex graeco T4 eorum regum Lat. 16 serniunt m. 1 18 declarat v 26 me purgare v aput 27 arriani v aput 18* praedictum est quod esset impletura manifestam est. scriptam est de antichristo cui tu similaris aut ipse esse iudicaris: uerba aduersus altissimum domini loquetur et sanctos altis-, simi dei inueterabit et excogitabit mutare tempora et legem,\\' et dabitur in manu eius. haec tu iam fecisti atque es faciens. cum enim dicis: non est uerus deus filius dei, sed factus est \\' ex nihilo, uerba loqueris aduersus deum. Christiani etenim cum unam uindicemus diuinitatem patri et unico filio eius et tu sis hanc nostram inpugnans defensionem, sis adstruens de filio quod fuerit quando non fuerit et quod factus sit ex nihilo, utique probas te aut esse antichristum aut certe eius praecursorem. neque enim poteris alius esse intellegi nisi aut praecursor antichristi aut antichristus, qui audeas apostolicam euangelicamque haereticam dicere fidem et tuam temptes blasphemiam catholicam fidem uindicare. iniuriam te pati sentis, quia bestia esse dicaris a nobis; inueniris excogitare fidem mutare, hoc est at non ita credamus, quomodo patriarchae prophetae apostoli ac martyres crediderint, sed institueris sic credendum, quomodo conperditus tuus Arrus. et dicis non te recte dici bestiam, cum, quia haec esses acturus. bestiam te esse dixerit sanctissimus propheta? non minores es. Constanti, incredulitate ab antichristo; nam dentibus ferreis dei sernos deuorando non desinis. quid pluribus? nihil antichristus acturus est, nisi ut negetur unicus dei filius, hoc agit stultitia saginatus inmnndissimus animus tuus. Sed quantumuis saeuias, transient, transient tempora tua et uenient illa, in quibus uisurus te, nisi tibi consulueris, in illo igneo fluuio constitutum, uisurus tunc eos quos infeste persequeris, propterea quod nolint perire tecum, non in illo in quo tu futurus es loco tormentorum, sed cum angelis sanctis gratias et laudes referentes semper deo, te uero in illo liquore flammeo. nolo mireris, si Danihel 3 Dan. 7, 25 3 loquaetur 11 antichritum 17 credimus m. 1 20 rectae 27 uisurus] es add. Coleti 28 illo om. v gloriosus te bestiam esse designarit, . quando et Paulus beatus de collectis tuis dixerit Cretensibus: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, uentres pigri, et infra: quamobrem increpa illos acriter, ut sani sint in fide, non intendentes Iudaicis fabulis et mandatis hominum auersantium se a ueritate. hinc tibi episcopi sumus iniuriosi, quia te increpemus atque obiurgemus, cur fueris ausus auertere temet a ueritate, cur uolueris dei mandatis derelictis hominum haerere blasphemiis atque mandatis, cur denique derelicto deo idololatriam susceperis. hinc tuus tibi inimicus esse uideor, quia uelim te gradi secundum apostoli praeceptum et non secundum Arrii atque Iudaeorum mandata. contra has nostras iustissimas allegationes uidens te ueritate superatum dicere es solitus: sacrae scripturae praecipiunt regibus et omnibus degentibus in sublimitate debere te esse subditum; et audes tanta ac talia mihi ingerere, Lucifer? haec conspicis, huiusmodi quae te iubent honorari intellegis; quae uero te iubent facere illa fingis non nosse, illa quae te moneant dominis sacerdotibus oboedire, illa quae urgeant unum te exhibere ex. omnibus conseruis tuis oportere nec cuiquam te, si uelis dei inueniri seruus, superiorem dicere. haec, inquit Tito beatus apostolus, loquere et exhortare et argue cum omni imperio; nemo te contemnat. si Christianus es, quia et tu unus sis de illis propter quos dixerit: haec loquere et exhor.tare et argue cum omni imperio; nemo te contemnat, utique me cum omni te corripientem imperio audire debes, non contemnere. tunc eris Christianus, si me non contempseris hortantem te ut perseueres Christianus; si uero contempseris, iam non de Christianis esse inueniris, quia si fuisses Christianus, non contempsisses eum quem deus ordinauerit ad instruendam plebem suam et eum cui 2 Tit. 1, 12 3 ib. 1, 13 21 ib. 2, 15 2 conelectis uel combestiis coni. Latinius, collegis fort. (cf. p. 295, Rr 30) cretentes m. 1 3 uentis 5 mandatis V, mendaciis v 13 es v, esse V sacre 17 facere** (et eras.) 18 moneant domini tcripsi, moneat dominus Vv 22 exortare contempnat et sic l. 25 et 26 28 inueniris scripsi, inueneris Vv apostolus dixerit: haec loquere et exhortare et argue cum omni imperio; nemo te contemnat. quid enim te hortor? nisi ut non sis homicida, ut dei non persequaris domum, ut desinas torquere proscribere deportare recludere carcere trucidare uarie disperdere interficere eos quos cernas Christianos. ut desinas denique blasphemare unicum dei filium, ut apostolicam suscipias quam haereticam dicis fidem. hanc scilicet nostram quam apud Niciam te contra et cunctos haereticos episcopi descripserunt, ut sis credens sicuti nos dignerisque respuere idololatriam per Arrium magistrum tuum institutam ut Christianum te clamites. non Arrianum, ut desinas crimina falsa dei mittere sacerdotibus. haec est correptio mea. haec obiurgatio. apostolus mihi dicit ut te arguam cum omni imperio, et tu dicis: facit mihi iniuriam Lucifer, et non dicis: dei sacerdos commonet atque hortatur secundum sacerdotibus praecepta, ut possim ducere uitam deo acceptissimam. Nam quia dicas debere nos tibi obsequia, scito quia non tibi soli, sed et omnibus nos in sublimitate degentibus in obsequiis repraesentandis esse nouimus debitores. dicit enim apostolus: admone illos principibus et magistmti-bus subditos esse, oboedientes, ad omne opus bonum paratos esse, neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos, omnem ostendentes mansuetudinem ad omnes homines. fuimus enim et nos aliquando stulti et incredibiles, errantes, seruientes desideriis et uoluptatibus uariis, in malitia et inuidia agentes, odibiles, odientes alterutrum; sed cum benignitas et humanitas inluxit saluatoris nostri dei, non ex operibus t\\'4- stitiae quae nos fecimus, sed secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et renouationis. per spiritum sanctum quem effudit in nobis honeste per le-sum Christum saluatorem nostrum, ut iustificati gratia ipsius heredes efficiamur secundum spem uitae. admonet ergo 1 Ht. 2, 15 20 ib. 3, 1-7 lexortareNt. 1 2 ortor 5 uariae 11 clamitaes 19 repraesentandis coni. Gallaridius, repraesentantibus Vv 27 et inlmit 291suachrum sobditos nos debere esse in bonis operibus, non in malis. si bonum est opus, ut absentem interimamus, ut inauditum purgare se proclamantem necemus, ut eum quem innocentem scimus omittentes omnem respectum misericordiae tecum spuniamus, si opus bonum est negare dei unicum filium, opus. deo acceptum est apostolicam deserere fidem, suscipere haereticam, merito diceres contra sacrarum facere me scripturarum monita. addo illud, quod illorum principum et magistratuum apostolus fecerit mentionem, qui necdum credidissent in unicum dei filium, utique humilitate nostra et mansuetudine et longa in aduersis patientia et maxima in rebus congruis oboedientia fuissent prouocati ad credendum. ceterum si tu, quia imperator sis, fingens te unum e nobis cogas nos deum derelinquere et idololatriam suscipere, numquid adquiescendum tibi erit, ne apostoli praetermissa fuisse uideantur praecepta? et tamen tu, qui te fingis Christianum, Christianos- . stianos temptaris quod ipse sis facere, hoc est apostatas, tu qui adhuc stultus sis et incredibilis permanens in malitia tua, in qua et nos fuisse ante agnitionem, ante susceptam sacram fidem apostolus dicit. in quibus tibi temperaturi eramus, nisi ut quae licita essent impleremus? aut cum dicas tu, blaspheme homicida: necate credentes in unicum dei filium, estote mecum persecutores domus eius, mecum negate eum, apostolicam respuite fidem, suscipite haeresem meam, cuius ego omnibus uiribus cordis mei extiti amator, quis te infelicior est, ut non te uitet, non te haec facere suadentem* daemonum templum esse cognoscens fugiat? quia haec audis, dicis: iniuriam patior a Luci fero homine misero et utique imperator, non subsequitur sermo ille tuus blasphemus conspurcatus: audio quae mereor a Lucifero domini sacerdote. Galatis uas electionis, miror, inquit, quod sic tam cito transferimini, qui uos uocauit in gratia, in aliud 81 Gal. 1, 6-9 2 interemamus 8 illut 10 ut ii quoque coni. GaUandius, utique idem esse quod et qui utique non intellegens 24 cu///ius 25 ego s. l. m. alt. 26 nonne v 28 isero 31 inquid 32 transferimini V, transferamini v; ab eo add. Latinius aliut euangelium quod non est aliud, nisi sunt aliqui qui uos conturbant et uolunt conuertere euangelium Christi. sed licet nos aut angelus de caelo euangelizauerit praeterquam euangelium uobis, anathema sit. sicut praediximus, et nunc iterum dico: si quis uobis adnuntiauerit quam quod accepistis, anathema sit. et tu arbitraris aliud posse te indicari a me nisi anathema esse, cum inueniam te aliter euangelizare quam tradiderunt beati apostoli. cum itaque audis a me quod anathema habeam te euangelizantem aliter quam euangelizantem apostoli, si dicas me iniuriosum, mentiri te cognoscere, <si> aliquid es hominis gestans, poteris, siquidem uideas tibi me idcirco dicere anathema, quia iam beatus apostolus te anathematizauerit. iniuriosum me indicas, quia dicam te stultam: sed quomodo potero recte a te iniuriosus uocari, quando constet me uerum dicere quod enim sis stultus ? si enim Galatae audiant 0 stulti Galatae a beato apostolo, cur putes tu non stulti debere te nomine uocitari? illi etenim si propterea quod falsis fratribus obtemperassent, quia ad illorum conserpentinorum tuorum suggestiones intendentes et sabbata seruare se oportuisse et circumcisionem fuisse custodiendam, censuerant, sunt stulti dicti, quanto magis tu digne diceris stultus, qui unici dei filii negator extiteris! quia dicam tibi: eripe te a canibus rabidis Arrianis dole tibi quod illorum maligno haerendo concilio et ipse canis factus sis, contumacem me dicis; sed fortassis ignoras unici dei filii negatores -dictos canes, dictos tauros pingues, dictos filios iniquitatis, semen adulterum et meretricis, filios perditionis et semen inicum. si fugit te ita uocitatos uos a deo, audi per Esaiam ipsum dicentem ad comblasphemos tuos Iudaeos: accedite huc, 16 GaL 3, 1 29 Es. 57, 3. 4 1 quot aliut 5 aliud annunciauerit v 6 aliut 7 anathe- I. mam 10 si add. Coleti 11 es om. v dcirco 14 rectae 15°.aMgalathaeaM20ciroumcisione24ma!i- 15 merum (ue m. alt.) galathae bis 20 ciroumcisione 24 malignum V, malignorum fort.; cf. p. 281, 14 et 24 27 filii 28 fugit te II I scripsi, fugite (I.. alt. m.) V, fugitis v, fugis coni. Latinius filii iniquitatis, semen adulterum et meretricis, in quo delectati estis et in quem aperuistis os uestrum et aduersus quem inmisistis linguam uestram? nonne uos estis filii perditionis, semen iniquum? et alio loco: uidete quia omnia excaecata sunt, non cognouerunt sapere, omnes canes muti qui non poterunt latrare, somniantes in cubile, amantes dormitare. et canes improbi animae nescientes satietatem, et sunt nequam nescientes intellectum, omnes uias suas secuti sunt. qui hi sunt ad quos haec uel propter quos dicantur? nempe illi quos in uicesimo primo psalmo incusat unicus dei filius ore Dauid dicens: circumdederunt me uituli multi, tauri pingues obsederunt me. aperuerunt in me os suum, sicut leo rapiens et rugiens, et infra: circumdederunt me canes multi, concilium malignantium obsedit ore, foderunt manus meas et pedes. quando itaque illos in sacrilegio magistros tuos dictos uitulos, tauros pingues atque canes aduertes, non poteris tu unus ex malignantium concilio contumeliosum me iudicare, quia illis te nuncupem nominibus quibus compestilentes tui uocati sunt ac uocantur; neque enim tu minor es in nequitia, qui audeas dicere: erat quando non erat et factus est ex nihilo, ut non illis aptis tibi nominibus nuncuperis. sed uis his non nuncupari nominibus, muta uias tuas, corrige errores tuos, ut correxerunt Paulus beatissimus et ceteri ex illo perfido populo. quia dicam tibi: eripe te a malignantium concilio, uideor esse tibi contumeliosus. qua de re? nempe quia profitear me Christianum, quia noluerim derelinquere deum et abire post idololatriam tuam. non nos primum contumeliosi ac superbi a uobis dicti sumus sacrilegis; dicti sunt enim etiam illi cuncti qui restiterunt funestis edictis contyrannorum tuorum. Ut et ceteros praeteream in clausula orationis, ad solum iterum me uertam Antiochum regem. iudicabatne 4 Es. 56, 10. 11 11 Ps. 21, 13. 14 13 ib. 21, 17. 6 potuerunt v 7 anima coni. Gall. 13 cocilium 14 manos re u 20 dice 21 noacuperis 25 quia s. 1. 31 et ut coni. Gallandius resistentes sibi contumeliosos superbos necne? sine dubio, quia contumeliosos superbos illos existimant fuisse, tali est crudelitate deo dicatos ad mortem usque persecutus. restat ergo ut uideas quae adhuc super illa quem iam cognouisti gesserit Antiochus; et si illos recte poteris dicere superbos fuisse Antiocho contumeliosos, poteris et nos. haec etenim nos patimur a te quae sunt et illi perpessi ab Antiocho; sic nos sumus proclamantes pro fide, pro religione, sicut fuerunt proclamantes et illi; sic nos deo Abrahae, deo Isaac, deo Iacob seruire profitemur, quomodo et illi sunt confessi. misit, inquit scriptura, rex senem Atheniensem qui conpelleret Iudaeos, ut se transferrent a patriis et dei legibus, ne uterentur, contaminare etiam quod in Hierosolymis erat templum et cognominare Iouis Olympii et Margariein, prout erant qui locum inhabitabant, louis hospitalis. pessima autem et uniuersis grauis malorum erat seditio. nam quia templum comisationibus gentium erat plenum, scortantibus . cum meretricibus et in sanctis tectis mulieribus se adpropiantibus, insuper intro inferentes ea quae non oportebat; altare etiam plenum erat inlicitis quae legibus prohibebantur. neque autem sabbata age-bantur neque dies solemnes patricii custodiebantur, et infra: ducebantur autem amara necessitate per singulos menses in diem regis natalis, miseratio erat; et cum sacra Liberi celebrarentur, cogebantur enim hederas habentes Libero circum-ire. decretum autem exiit in proximas Graecorum ciuitates, suggerentibus Ptolomaeis id ipsum institutum aduersus Iudaeos agere et misereri, eos uero qui nolint transire ad instituta Graecorum interficere. aduenit ergo uidere miseriam. duae enim mulieres delatae sunt natos suos circumcidisse, quarum infantes ad ubera suspenderunt et, cum publice per ciuitatemillas circumduxissent, per murum illas praecipitauerunt. alii 10 n Mach. 6, 1-6 22 ib. 6, 7-11 1 negne 4 quem] quae fort. 6 nos] tibi add. Gallandius , n etenim et v 9 abraae 14 olympi xai xov iv raQiav LXX 21 patrii fort. 23 miseratio erat] ad uiscerationem coni. Latinius ex gr. 24 enim] ei fort. hedera 26 ptolomeis 27 ageri m. 1 30 pnblicfj uero in proximo concurrerunt in speculas et latenter septimum diem celebrabant. quod cum indicatum esset, sufflammati sunt, eo quod metuerent in die solemni gloriosa ferre sibi auxilia. quid censes oportuisse facere tunc cultores dei ? deo oportuerat an Antiocho placendum? si illos non censes Antiocho placere oportuisse, nec nos utique tibi, quia et tu alio licet modo, tamen nos sis cupiens tollere a deo et iungere diabolo, ut ille uoluerit illos. ipsa per te crudelitas geritur; sic saeuus atque inicus in eos qui tuo funesto edicto resistunt. superest igitur, ut est saepe dictum, doleas te errasse agnoscensque te esse homicidam atque blasphemum temet, desertor dei, repraesentes domui, alioquin tu tibi in- putaturus, cum te uidere coeperis illic esse ubi nunc sunt cuncti illi contyranni tui. 1 speluncas fort. 12 dei, dei fort. EXPLICIT DE NOW PARCENDO y N IN DM DELINQUENTIB; INCIPIT MOMUNDUJf ESSe PRO DI FILIO"}}},{"rowIdx":487,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Regibus Apostaticis De Regibus Apostaticis Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886."}}},{"rowIdx":488,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"II. DE REGIBUS APOSTATICIS. Vsitatum quia habere dignaris uerbum, quod enim nisi et integre crederes et haec quae geris circa nos deo essent placita, iam fuisses extinctus, paucorum tibi in apostasia atque crudelitate aequalium regum facta desideraui reserare, quo possit uox illa tua sepeliri quae dicat: nisi catholica esset fides Arrii, hoc est mea, nisi placitum esset deo quod illam persequar fidem quam contra nos scripserint apud Niciam, numquam profecto adhuc in imperio florerem. non illorum regum facio mentionem qui a dei notitia fuerunt alieni; de his solis tracto qui in Iudaea noscuntur regnasse. in libro Iudicum inuenimus Ierobabelem filium Iosiae electum a deo et dictum ei: uade in fortitudine tua, et saluum facies Israel de manu Madiae. nonne ecce mitto te ? et infra: ego ero. tecum, et percuties Madiam quomodo unum hominem. quem Madiam loquitur scriptura habuisse multitudinem tamquam arenam maris. at ubi impleta sunt cuncta quae deus Gedeoni promisit, ubi se exaltatum ex humili, locupletatum ex paupere, regem factum uidit ex plebeia conditione, quid statim facit? nempe dicit ad populum: date mihi unusquisque inaurem de praeda sua. qui cum accepisset pondus inaurium aureorum ad mille septingentos siclos praeter bracchialia et torques et operimenta et purpuram, quae super reges Madiam erant, et praeter torques aureas, quae in collo camellorum aduersariorum, 14 Iudic. 6, 14 15 ib. 6, 16 21 ib. 8, 24-27 IWCIPIT De ReeiB. APOSTATICIS Lb I. 6 regum (e in ras.) 11 men- tionem////// (tionem eras.) 14 dicettum 18 at ex ad hubi \\' 21 data 23 brachalia v 25 que camelorum v 3* quid dicit fecisse Gedeonem sacra scriptura? et fecit illa Gedeon in Ephod, et statuit illud in ciuitate sua Epkrath; et fornicati sunt filii Israel ibi et factum est Gedeoni et domui eius in scandalum. numquidnam distulit diebus aliquantis, et sic hanc est operatus contra deum malignam operam? numquidnam reminisci potuit, cum haec fuisset aggressus facere, quod dixisset ei deus: uade, ego ero tecum? ubi est illud, quod secundum praeceptum dei demolierit Baal et lucos eius exciderit et deo obtulerit sacrificium ? ubi est illud quod dixit ad dei nuntium sibi dicentem? dominus tecum potens uirtute. in me, domine, et si est dominus nobiscum, et quid adprehenderunt nos omnia mala haec ? et ubi sunt mirabilia eius, quae retulerunt nobis patres nostri dicentes: non ex Aegypto adduxit nos deus ? et nunc spreuit nos et tradidit nos in manu Madiae dominus. numquid repetebat tempore quo contra deum facere temptauit, quod illa consecuti fuissent mala propter idololatriam? at ubi erepti sunt, ut uiuerent sine aduersariorum timore, ab omnibus illis malis quibus se dicebat cum omni praegrauatum populo, ilico facit rem, per quam et ipse et omnis pariter populus propter idololatriam fuisset traditus in manus aduersariorum. audierat deum, quod idolis seruissent derelicto deo, illis cuncta illa mala accidisse; meminerat prophetam locutum, et tamen ea die, qua nihil facti sunt ante eos inimici eorum, censuit rex ille in uecordia, cui dignaris esse similis, idolis quam deo qui illa sibi praestiterat fuisse famulandum. et fecerunt, inquit scriptura, filii Israel malignum ante dominum deum, et tradidit in manus Madiae annis septem, et praeualuit manus Madiae ualde super Israel. et fecerunt sibi Israel ante faciem Madiae cryptas in montibus et speluncas et monumenta. et factum est quando 1 ludie. 8, 27 7 ib. 6, 16 10 ib. 6, 12. 18 26 ib. 6, 1-10 1 Gedeon qui et Ierobabel fecit Ephod v 2 Ephrath v, ingofera V 4 debus 6 fuisset Latinius, fecisset Vv 8 baal (h m. rec.) 11 ut quid fort. 18 nonne Latinius, nunc v 17 ad m. 1 20 pariter] pa///riret 21 traditos m. 1 deum] ideo uel a deo fort., enim (uel deum — attulisse uel propter deum — accidisse) coni. Coleti 26 inquid 29 criptas seminabat Israel, ascendebant Madiam et Amalech et filii Orientis et ascendebant super eum et committebant cum eis et corrumpebant fines terrae, usque dum uenias Gasam, et non relinquebant ad uitam huic Israel ouem nec uitulum nec asinum. quoniam ipsi et iumenta eorum ascendebant, et tabernacula sua adferebant et camelos suos ducebant et adueniebant sicut lucustae in multitudine, quoniam non erat numerus, et adueniebant super terram corrumpere eam. et pauper factus Israel a facie Madiae. et clamauerunt filii Israel ad dominum et factum est eo quod clamauerint filii Israel ad dominum propter Madiam, misit dominus uirum prophetam ad filios Israel et dixit illis: haec dicit dominus deus Israel: ego sum qui adduxi uos ex Aegypto et eduxi uos de domo seruitutis et abstuli uos de manu regis Aegypti et de manu omnium persequentium uos, et eieci illos a facie uestra et dedi uobis terram eorum. et dixi uobis: ego sum dominus deus uester, non timebitis deos Amorrhaeorum, in quibus uos inhabitatis in terra ipsorum, et non exaudistis uocis meae. quid post hanc increpationem domini facit Hierobabel, qui dicitur etiam Gedeon? mox ut inimicum suum uidet deductum ad nihilum, mox ut uniuersi illi aduersarii qui ut arena maris fuisse narrantur sunt mactati,\\' et non ingenti numero Israelitarum, sed in trecentis uiris, mox ut omnes reges uidit alienigenas interfectos; fabricat eam rem per quam possint in deum delinquere filii Israel; et tamen quadraginta annis etiam post tantum facinus commissum regnasse hic in Israel inuenitur. non erit ergo mirandum, si et tu sacrilegus adhuc degas in corpore, quando uideas Gedeonem regem quadraginta annis uixisse post idololatriam commissam regnoque suo potitum; etenim quieuisse Israelitas quadraginta annis nec aduersarios in eos omnino permissos nec ullum eisdem fuisse dominatum 3 uenirent Sabatier 7 locustae v 9 faciae fere semper 10 et factum — ad dominum om. v 11 madian 17 dafeos amorreorum 18 uocem meam v 20 uidit Latinius; cf. I. 23 22 israhelitarum 26 hic s. l, m. 1 29 regnumque suum exspectes 31 eis idem v ex alienigenis, propterea quod exclamassent ad deum, scriptura loquitur sacra. talia circa consacrilegos tuos fecit bona deus, ostendens se quidem totum potentem, illos tamen indignos ad consequendam requiem, qui nec una die quidem post receptam requiem tantorum periculorum illi, qui tantam praestiterat misericordiam, seruire delegissent. cum tales fuerint Israelitae, tamen pro sua pietate pepercit eis etiam post haec gerentibus idololatriam, nec statim reddidit, sed iterum tempore quo ei placuit tamen reddidit; non eis inpune idololatriae reatus cedere potuit. ita et tibi, Constanti, erit repraesentaturus, nisi tibi prouideris interea. si Israelitae seruientes daemonibus, derelinquentes deum, cum iam extranei fuissent a notitia effecti dei, tamen mox ut ascendit in corda illorum, quia ille sit deus totum potens qui eorum patres eduxisset de terra Aegypti, exauditi sunt et liberati de manu Madiae et ab omnibus persequentibus, quid sentis arbitrari nos posse Christianos eripi de manibus tuis? an negas nec, quod sciam, es peruidens nos tantum deum colere Abrahae Isaac et Iacob et omnium prophetarum apostolorum et martyrum? crede mihi, quia auditi sumus et audiemur, ut tu possis cum omni tua fragili sublimitate iacere sub omnium eius seruorum calce; sed et quod morulae aliquae fiant, ut non iam sanctae suae ecclesiae extinctis uobis Arrianis tribuat plenam securitatem pacis, est causa illa, quia sit dignum te aduersario saeuiente ad omnium ueniri probationem. Dicis: si male fecissem, si haeresim tenerem, iam in me deus uindicasset. audis sacram loquentem scripturam etiam alienigenae diu pepercisse dominum, et tamen postea con- . secutos merita factorum suorum. dixit Samuhel ad Saul: misit me dominus, ut ungerem te super Israel in regem, et nunc audi uocem uerbi domini: haec dicit dominus omnipotens: 29 I Reg. 15, 1-3 4 1 quo 6 ierahelitae 8 idolatriam temporum v 17 negas nec scripsi, negne V, necne v 18 sciam] etiam Lugdun. 25 uenire uel inueniri Latinius falso; ad o. veniri probationem idem significat quod omnes probari nunc defendam quae fecit Amalec tibi, Israel, quemadmodum obuiauit tibi in uia quam ascendisti de Aegypto. et nunc uade et percuties Amalec et omnia ipsius, et non concupisces ex illis aliquid, sed exterminabis illum et anathematisabis illum et omnia illius, et non parces illi et occides omnia illius a uiro usque ad mulierem et ab infante usque ad nutrientem. et infra: et uenit Saul usque ad ciuitatem Amalec, et accessit et obsedit Amalec in torrente. et dixit Saul ad Cinaeum: uade et declina e medio, et declina ab Amalec, et noli adponere te cum illo, quoniam tu fecisti misericordiam cum filiis Israel, cum ascenderent ex Aegypto. et declinauit Cinaeus de medio Amalec, et percussit Saul Amalec ab Euilat usque Sur, quae est contra faciem Aegypti. et conprehendit Saul Agag regem Amalec uiuum et omnem populum eius occidit in ore gladii. uides quomodo, tarde licet, consecuti fuerint sceleris sui factum, et tu inquis: nisi bene agerem, numquam diu regnarem. ipsum etiam Saul inuenimus contra domini mandatum quia fecerit, quod fuerit reprobatus, et tamen diu regnauerit post reprobationem, posteaquam dixit ad Samuhel deus: paenitet me unxisse in regem Saul. et tu inquis: ego nisi recte fuissem credens, nisi quomodo est deo placitum uiuerem, numquam profecto nunc usque imperarem. et ut haec penitus possis haurire quae. dicimus propter Saul, accipe quae contra domini fecerit mandatum: et accepit Saul et omnis populus eius Agag regem et bona gregum et armentorum et escarum et uinearum et omnium bonorum, et noluerunt disperdere omnia bona, sed et omne opus pretiosum reseruauerunt et superuacua disperdiderunt. et factum est uerbum domini ad Samuhelem dicens: paenitet me quod constituerim regem Saul, quoniam auersus est a me et uerba mea non statuit. et contristatus est Samuhel et clamauit ad deum tota nocte 7 I Beg. 15, 5-8 20 ib. 15, 11 24 ib. 15, 9-12 1 nunc Amalech 4 illud 8 cineum 11 cineus 20 penitet 23 paenitus fere semper 25 gregum Sabatier, rSgum V 29 penitet fere semper mę et ante lucem, et Samuhel abiit in obuiam israel. et infra: et uenit Samuhel ad Saul, et ecce Saul offerebat holocaustum domino et initia praedarum quae attulit ex Amalec. et peruenit Samuhel ad Saul, et dixit illi Saul: benedictus es tu domino, statui omnia quae locutus est dominus. et dixit Samuhel: et quae est uox huius gregis in auribus meis et uox boum quam ego audio? et dixit Saul: de Amalec adtuli ea quae p raedauit populus optima gregis et boum, ut inmolentur domino deo tuo regi; reliqua autem disperdidi et exterminaui. et dixit Samuhel ad Saul: nonne minimus eras in conspectu dux sceptrorum de tribu Israel, et unxit te dominus in regem super Israel, et immisit te dominus in uia et dixit tibi: uade et disperde illos qui peccant in me, Amalec, et expugnabis illos usque dum consumes illos ? et quare non audisti uocem domini, sed impetiuisti ad praedam et fecisti quod malignum est coram domino? et dixit Saul: quoniam audiui populum, abii in uia quam misit me deus, et adduxi Agag regem Amalec, et Amalec disperdidi. et accepit populus praedam gregis et armenta primaria illorum quae disperdidi, ut sacrificem coram domino deo nostro in Galgala. et dixit Samuhel; numquid uult dominus holocausta et sacrificia magis quam exaudire uocem domini ? et ecce dictoaudientia melior est quam sacrificium et oboedientia quam adipes arietum. quoniam peccatum abominatio est, dolores et gemitus ad te adduxisti. pro quibus nullius momenti fecisti uerbum domini, nullius momenti te faciet dominus ne . regnes. et dixit Saul ad Samuhel: peccaui quoniam praeteriui uerbum domini et uerbum tuum, quoniam timui populum, et audiui uocem illorum. et nunc aufers peccatum meum, reuertere mecum, adorabo dominum deum tuum. et dixit Samuhel ad illum: disrumpet dominus regnum tuum ex Israel de manu tua hodie, et dabit illud proximo tuo meliori te. et infra: et 2 I Reg. 15, 13—28 31 ib. 15, 35 — 16, 1 6 *meia 9 deo om. v regi exp. Latinius 11 tribus uncxit 12 et 16 uiam v 21 exaudi*re (d eras.) 22 dicto audientia V, dico (uel dicito): audientia v 28 aufer v 29 deum 8. I. m. 1 31 illut non adiecit Samuhel amplius uidere Saul usque ad diem mortis suae, quoniam lugebat Samuhel in Saul, et dominum paenituit quoniam regem fecit Saul super Israel. et dixit dominus ad Samuhel: quousque luges tu in Saul? ecce ego expello illum ne regnet super Israel, et imple cornu tuum oleo, et ueni, mittam te ad Iesse usque in Bethlehem, quoniam audiui in filiis Iesse mihi in regem. cognoscere iam poteris, Constanti, etiam reprobatos a domino, etiam ad aeternam destinatos mortem diu regnare post delictum graue commissum, quandoquidem uideas, posteaquam unctus fuerit in regem gloriosus filius Iesse Dauid, tamen Saul diu regnauerit et persequendi etiam eum, quem sibi deus in prophetam atque regem elegerat, habuerit potestatem; malus bonum, iniustus iustum, deo odibilis persequebatur eum quem diligebat deus. cum haec ita sint, ne glorieris, quia post tantum facinus perpetratum sis . uiuens hactenus ut uixerit Saul; sed aduerte, cuiusmodi uindicta processerit circa Saul quod et circa te possit procedere, nisi tibimet consulas. si enim circa illum sic est indignatus dominus, primo cur praedam contra interdictum acceperit, secundo cur eius hominem Dauid fuerit persecutus, quanto magis circa te indignationis eius procedat uindicta necesse est, circa te, cuius adeo ingentia sunt scelera, ut etiam in sacrilegii uenires reatum. Si male, inquis, egissem, si quomodo dicit Lucifer, essem haereticus, iam mihi abstulisset deus regnum. accipe etiam Salomonem superuixisse post idololatriam commissam et intellegere dignare te quoque talem esse, qualis ille post idololatriam fuerit. et suscitauit dominus satan Salomoni Ader Idumaeum et Esrom filium Anadeth in Bemathad, Adragas regem Saba dominum eius. et congregati sunt super eum uiri, et erat princeps congregationis, et praeoccupauit 28 m Reg. 11, 14 6 iessae bethleem andioij uidi Lucifer in l. I pro s. Atha- a nasio 8 reprobatua — destinatus Vv; emendaui 11 persequedi 12 allegerat m. 1 14 diligebat] eum add. V, exp. v 16 uindictam 24 egisse 26 et 28 idolatriam 29 remahad m. 1 • Damasic ciuitatem et sedit in ea et regnauit in Damasic, et erant satanae Salomoni et Israel omnibus diebus Salomonis. probauimus tibi etiam Salomonem aliquot annis regnasse post idololatriam, et utique iam non deo sed diabolo seruientem, unde et diabolicis hominibus notatur haesisse; ita et tu haerens es consacrilegis tuis Arrianis, qui licet adhuc in corpore sis, licet in regno sis manens, tamen talis esse inueniris qualis fuerit Salomon, posteaquam deum dereliquerit et idola fuerit secutus. talibus nos adhaerere uolueras, qualibus Salomon fecerit adhaerere Israelitas. ubi fuit ille amor dei, qui fuisse narratur per sanctas scripturas apud Salomonem, tempore isto quo idola dignatus est sequi, derelinquere deum? unde hoc? nisi quia factus omnino fuerit homo alienus ab intellectu sobrio. nolo tibi plaudeas, quod, cum sis blasphemus et destructor dei religionis, tamen adhuc habeas regnum et sis superbiens post sacrilegium tuum, cum et Roboam filium Salomonis idololatriam facientem uixisse inueniamus in regno uiginti annis. dicit enim sacra scriptura de eo: et rex Salomon dormiuit cum patribus suis in ciuitate Dauid; et regnauit filius eius Roboam pro eo in Hierusalem, et erat sedecim annorum cum regnaret, et uiginti annis regnauit in Hierusalem. et infra: et fecit malignum ante conspectum domini et non abiit in uia Dauid patris sui. ut igitur tam Salomon, ex quo idolis semet dignatus est mancipare, quam eius filius Roboam, qui semper idolis fuit seruiens, cum non ambulauerint in Dauid itineribus, tamen uixerint in regno et utrique regnantes ad uitae ultimum diem peruenerint, quomodo tu miraris ad temet, cur post commissum piaculum in eo scelere degens rex superbias, quod neque tibi regnum neque uita auferatur a deo? quando uideas etiam Hieroboam domini religionem funditus uertere, ut tu, 18 m Reg. 12, inter 24 et 25 22 ib. (cf. 14, 22) ,. 1 demasic v dęmasic 4 seraientem (m add. m. 1) unde V, seruiente mando v, sernientem, mundo Col. 8 derelinquerit 11 aput 14 plaudaa v 16 idolatriam 18 domiuit m. 1 22 babiit 24 Roboam v, roboas V 25 ambulauerit 27 tu F, te v 30 funditis m. 1 fuisse conatum, et tamen superuixerit annis quam plurimis et quidem in eo scelere manens, sicut scriptum est: et erat homo ex monte Ephraem seruus Salomonis, et nomen ei erat Hieroboam, et nomen matris eius erat Sariram, mulier fornicaria, et alio loco: et factum est ut audiuit omnis Israel, quoniam reuersus est Hieroboas ex Aegypto, et miserunt et uocauerunt eum in synagoga et regnificauerunt eum in Israel, et infra: et dixit Hieroboas in corde suo: nunc reuertetur regnum Dauid. si ascenderit populus hic sacrificium offerre in domo domini in Hierusalem, et conuertetur cor populi ad dominum suum Roboam regem Iuda. tunc igitur Hieroboas cogitauit et abiit. et fecit duas uitulas aureas et dixit ad populum: sufficiat uobis ascendisse in Hierusalem. ecce sunt dii tui Israel qui reduxerunt te de terra Aegypti. et posuit unam in Bethel et unam dedit in Dan. et factum est hoc uerbum in peccatum, et antecedebat populus ante faciem unius uitulae usque Dan. et fecerunt domos in excelsum, et fecit sacerdotes partem aliquam populi, qui non erant ex filiis Leui. et fecit Hieroboas diem festum in mense octauo in quinta decima mensis secundum diem festum Iuda, et ascendit in sacrario quod fecit in Bethel, ut sacrificaret ante uitulas quas fecit, et constituit in Bethel sacerdotes excelsorum quos fecit. et ascendit in sacrarium quod fecit in quinto decimo die mense octauo in die festo quem finxit a corde suo, et fecit diem festum filiis Israel. Nolo ergo glorieris quod, cum idololatriam sis gerens, tamen uiuas regni possidens gloriam, quando uideas hunc Hieroboam uitulas fecisse aureas, populum Israelitarum conuertisse ad idololatriam et tamen non solum non statim ut deliquerat extinctum, sed et diu uiuere permissum. numquid non potuerat deus eosdem reges idololatres remouere? sed ostensum est quam sitis ingrati deo uos, qui cum tantum\\' exaltemini, tamen ipsum qui uos exaltat non solum 2 m Reg. ib. (cf. 11, 26) 5 ib. 12, 20 8 ib. 12, 26-52 3 ephrem 11 habiit 20 quot 27 israhelitarum 28 idolatriam prius non s. I. m. 1 30 idololatres V, idololatras v 32 obliniscamini (a inter scribendum ex i corr.) obliuiscamini, sed et adhuc eundem in semis eius persequamini, religionem eius tollere cupientes e medio. quod ita esse ei istius regis cognosce facto Hieroboae, qui cum fuerit filius ancillae, cum se meminisset ortum de meretrice, cum regnum acceperit domini sui Salomonis in obprobrium eiusdem Salomonis, cur de(re)linquens deum ad idola semet uerterit, cum, inquam, sciuerit sibi regnum datum a deo Hieroboas, propterea quod Salomon dominus eius idola fuisset secutus, tamen haec omnia ducens pro nihilo cogitauit idola facere, et ipsis cum omni populo qui deo seruiebat esse mancipatus quam deo uiuo, qui illum ex mulieris meretricis filio fecerat regnum habere Salomonis domini sui. ne itaque mireris quod uobis . ingratis in ipsum delinquentibus parcat, sed illud hortor uideas, quod, tarde licet, si in hac tua manseris nequitia, sis percepturus ea quae omnes in sacrilegio perceperunt praedecessores tui. hortamur ut temet tantis a malis eripere digneris. et es habens <exempla> insuper, non tu primus facis. uidemus etiam istum Hieroboam commonitionem domini duxisse pro nihilo. et factum est, inquit, in tempore illo, et Hieroboas exiit de Hierusalem, et inuenit eum Achias Silonites prophetes in uia, et Achias opertus erat uestimento nouo, et ambo erant in campo. et adprehendit Achias uestimentum suum nouum quod super se habebat et dirupit illud duodecim scissuris et dixit ad Hieroboam: accipe tibi decem scissuras, quoniam haec dicit dominus deus Israel: ecce ego disrumpo regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem sceptra; et duo sceptra erunt illi propter seruum meum Dauid et propter Hierusalem ciuitatem, quam elegi ex omnibus tribubus Israel, pro quibus dereliquit me Salomon, et fecit Astarte idolo inmundo Sydoniorum et Cama idolo Moab et regi eorum religioni filiorum 19 m Reg. 11, 29—38 6 delinquens Vv, derelinquens Latinius, delinquens in Col., relinquens fort. 13 ortor m. 1 15 prodecessores V, em. v 17 exempla uel fc; tale quid exciaisse uidetur 24 heroboam m. 1 28 omni Ammon, et non abiit in uias meas, ut faceret quod rectum est coram me, sicut fecit Dauid pater eius. et non accipiam regnum totum de manu eius in diebus uitae eius propter Dauid seruum meum quem elegi, quoniam contra faciam illi per omnes dies uitae eius. et accipiam regnum de manu fili eius, et dabo tibi sceptra decem, filio autem eius dabo duo sceptra, ut sit positio seruo meo Dauid omnibus diebus coram me in Hierusalem ciuitate, quam elegi mihi, ut ponerem nomen meum ibi. et accipiam te et regnabis in quibus concupiscit anima tua, et tu eris rex in Israel. et erit si custodieris omnia quaecumque praecepero tibi et ieris in uias meas et feceris quod rectum est in conspectu meo et custodieris praecepta mea et mandata meas sicut fecit Dauid seruus meus, et ero tecum et aedificabo tibi domum fidelem, sicut aedificaui Dauid. cum audierit haec a deo homo ortus qui fuerit ex meretrice, homo qui se meminerat natum de genere seruili, numquid, posteaquam impleta sunt omnia quae promiserat dominus, illi qui sibi tanta promiserat est obsecundatus? et non statim ut exaltatum se uidit, contra ipsum auspicatus est? non statim, quomodo fuisset deus derelictus ab omnibus cultoribus suis, opera est data per Hieroboam? Dicitur tibi a nobis, quod nisi te correxeris, nisi in uiis deo placitis esse coeperis, sis nouo periturus exemplo; et tu in tua manens es iniquitate, in tuo es perseuerans sacrilegio. non nouum, siquidem isti Hieroboae regi et deus per hominem suum illa quae iam dicta sunt perferri fecerit et cum ingenti detinetur filius eius infirmitate, miserit ad dei domesticum et audierit futura, et tamen cum ea quae sibi fuerant etiam mala promissa uideret impleri, ille magis atque magis contra deum fecerit, dei uoluerit destrui domum. et homo, inquit, erat ex Silo et nomen ei Achiab, et hic erat sexaginta an- 30 m Reg. 12,ainter 24 et 25 (14, 2—11) 15 hortus 24 prius es B. l. m. 1 25 quod et deus coni. Col. 31 ex Silo coni. TUius in notis, exilon V, exilis v et Sabat., in Silo- Latinim Achiab, et hic coni. Tilius, achiabeth Vv norum et uerbum domini erat cum illo. et dixit Hieroboam ad uxorem suam: surge et accipe in manu tua homini dei panes et collyrides filiis eius et uuas et uas mellis. et surrexit mulier et fecit sicut dixit ei uir eius. et Achiab homo senex erat ualde et oculi eius caliginabantur uidere. et surrexit mulier ex Baria et abiit. et factum est, cum intrasset ipsa in ciuitate ad Achiab Selonitem, et dixit Achiab puero suo: exi nunc in obuiam Annae uxori Hieroboam et dices ei : intra et noli stare, quoniam haec dicit dominus: dura ego mitto in te. et intrauit Anna ad hominem dei, et dixit ei Achiab: ut quid mihi adtulisti panes et uuam et collyrides et uas mellis? haec dicit dominus: ecce tu ibis a me, et erit cum intraueris portam ciuitatis Arira, et puellae tuae exient in obuiam et dicent tibi: puer mortuus est. quoniam haec dicit dominus: ecce ego disperdo huius Hieroboam mingentem ad parietem; et erunt mortui eius Hieroboam in ciuitatem et comedent eos canes, et mortui erunt ei in agro et comedent eos uolucres caeli. non est, inquam, nonum, si tu in hac pertinacia sis perstans, cum cognoscas istum Hieroboam his omnibus non deterritum rebus; statim etenim, ut fuerat dictum ab homine dei, ut ingressa est mulier ciuitatem, filius eorum mortuus est; et tamen non conspexit Hieroboas quid ei deus, propterea quod eum dereliquisset et populum secum perire fecisset, fuisset repraesentaturus, nec timuit ex morte filii sui, quod et cetera illum possint subsequi, sed in sua senuit uersutia; usque adeo etenim inpos mentis fuerat factus Hieroboas, ex quo recesserat ab eo qui regnum tradiderat illi, ut cum dixisset: uade ad dei hominem et disce an moriturus sit filius noster, et didicerit per dei hominem, quod non solum filius eorum esset moriturus, sed et in cuncto eius regno imminerent pericula, ille tamen, ut semel statuerat, diabolo seruire maluit. 28 m Reg. 14, 2. S 3 collirides 6 baria Vv, ∑αριρά LXX et Latinius 11 collirides 12 erit V, ecce v 13 Sarira Lat. 16 pariemtem 23 derelinquisset 30 cuncta ad hominem dei sciscitandum mittit de futuris, et eum ad cuius hominem mittit despuit et facit in contumeliam maiestatis eius uitulas et has adorare secum facit populum. haec egit, et tamen non ilico est extinctus, sed diu in regno superfuit. et tu dicis: si fuissem haereticus, si, ut dicunt Lucifer, Pancratius et Hilarius, dei inpugnarem religionem, iam in me fuisset uindicatum. accipe adhuc quid huic contigerit Hieroboam regi, et tamen quomodo nec sic conuertatur ad deum, sed magis in suo perseuerans mortuus fuerit scelere, in suo defecerit sacrilegio: et fecit Hieroboam diem festum in mense octauo in die festo quinto decimo mensis secundum diem festum Iuda, et ascendit in sacrificium quod fecit in Bethel, ut sacrificarent uitulis quas fecit, et constituit in Bethel sacerdotes excelsorum quos fecit, et ascendit in sacrarium quod fecit in quinto decimo die mense octauo in die festo quem finxit a corde suo, et fecit diem festum filiis Israel et ascendit in sacrarium ut sacrificaret. et ecce homo dei ex Iuda aduenit in uerbo domini in Bethel, et Hieroboam stabat super aram suam sacrificare; et propheta inuocauit ad aram in uerbo domini dicens:s o sacrarium, sacrarium, haec dicit dominus: ecce filius nascetur in domo Dauid, et Iosias erit nomen illi, et sacrificabit in te sacerdotes excelsorum qui sacrificant in te, et ossa hominum conburet in te. et dabit in illa die prodigium quod locutus est dominus: ecce sacrarium disrumpetur et effundetur pinguedo quae est in eo. et factum est, ut audiuit uerba hominis dei inuocantis in aram quae in Bethd erat, et extendit manum suam ad aram dicens: adprehendite eum. et arida facta est manus regis quam extendit in eum, et non potuit reducere eam ad se. et sacrificium ruptum est, et effusa est pinguedo eius a sacrario secundum prodigium quod dixit. homo dei in uerbo domini. et respondit rex et dixit homini dei: roga faciem domini dei tui, ut reuertatur manus mea 10 m Reg. 12, 32 - 13, 7 8 fecit v 12 sacrificium] cf. p. 43, 20 18 sacrificaret] cf. ib. 22 in te v, inter V; xai ϑὑσει έπὶ ah rovg ὶερει̃ςLXX 26 quae t7, quod V betel m. 1\\' ad me. et rogauit homo dei faciem domini, et reuersa est manus regis ad eum, et facta est quemadmodum primum. inpleta cum uiderit et prodigia quae fuerant ore hominis prolata dei et brachium impium porrectum ad dei hominis necem repente aridum factum pro metu, illico etiam per dei cultoris precem factum incolume, numquid idololatriam quam ipse constituerat dissipauit? numquid diem festum quem ipse finxerat ex corde suo tandem tollit e medio? minime; sed in ea pertinacia praesumptionis suae inuenitur mortis suscepisse diem. non ergo mirari poterimus, si, quod deus auertat a te, in haeresi tua censueris mortis diem suscipere, quandoquidem etiam signis ac prodigiis non potuerint priores consacrilegi tui reuocari ad solum deum colendum. dicit enim de Hieroboam sancta scriptura: et post hoc non est reuersus Hieroboas a malitia sua, sed reuersus est et fecit ex parte populi sacerdotes excelsorum. qui enim uolebat adleuabat manum suam, et fiebat sacerdos in excelsis. et factum est hoc uerbum in peccatum in domum Hieroboam et in interitum et in exterminium a facie terrae. Quae ne dicantur etiam de te, quaeso temet eripias a nefando Arrianorum coetu, quaeso sis Christianus ut ante eras ex Arriano, nec nobis indigneris quod actus tuos et Hieroboae aequemus; sed magis obsecro conspicias has omnes instructiones potius quam increpationes nuncupandas sospitatis tuae me bono ingerere. conpararis etenim a nobis Hieroboae. nostris temporibus quia sic cunctos a deo fueris conatus uertere, sicut ille populum fuerit conatus Israel facere apostatam ex dei cultore. nolo adhuc hinc tibi aliquid spei promittas, quod enim male sis faciens et tamen regnes, cum uideas et Hieroboam diu regnasse in scelere suo, sed et filium Salomonis totidem et idololatriam gerentem in eodem defunctum scelere, 14 m Reg. 18, 38. 34 3 et V, haec v, ea fort. 4 post dei spatium fere 15 litterarum 5 metum m. 1 7 quem v, quod V 28 aequaemus 28 cultorem 31 idolatriam item eius filium Abiud, de quo scriptum inuenio: et abiit in peccatis patris sui, quae fecit in conspectu eius, et non erat cor eius consummatum cum domino deo suo, sicut erat cor Dauid patris eius, et tamen cum seruirent idolis, fuerint in regno et mortui sint in ea dignitate, et tradiderint filiis suis auctoritatem regni. ne itaque etiam in eo plaudeas, quod enim pater uester uobis tradiderit regnum, dicens: nisi pater meus bene fecisset conferre se ad Arrianos, um eius fiMi regnaremus. nolo dicas: si haereticus essem, numquam tantum imperarem, numquam me permitteret deus adhuc in regno esse, quando uideas uiginti quatuor annis regnasse Basiam filium Achiae super Israel, de quo scriptum inuenisti in Regnorum libro terti??? : et, fecit malignum coram domino et abiit in uiam Hieroboam filii Nabath; eb in pescatis eius quemadmodum peccauit in Israel. qui Basis re-x debuerat utique metuere ne fuisset percussus ut Hieroboas, si a uiis recessisset domini. sed ita. estis qui a deo declinatis, ut cum uobis fuerit libitum in iniuriam, dei suscipere officium idololatriae, non possetis nec illorum qui iam iudicati fuerint terreri exemplo, conuerti ad deum. scriptum est etiam de Iambre. rege: et fecit malignum in conspectu domini, et maligne fecit super- omnes qui fuerunt ante eum et abiit in omnem uiam Hieroboam filii Nabath in peccatis eius ; et tamen hic quii dicitur super omnes peccasse, qui ante illum fuerant reges, non statim ut dereliquit deum exstinctus est nec per aliquam grauem ualitudinem est uexatus, ut grauiori poena fuisset nisus interemptus qui grauius describitur deliquisse.aides, Constanti, tametsi contingat tibi in summa felicitat» in hac temporaria uersari uita, tamen magis te timere debere, quod dei reserueris iudicio ; et licet etiam quii statim extinguuntur; quibus hic aliqua. diuinitus inrogatur poenarum, post descensum semper torque-. 1 m Reg. 15, 8 18 ib. 15, 34 20 ib. 16, 25. 26 1 Abia- Latinius abia m. 1 5 sant dignatbte m. 1 6 plagdas v 8 bene s. Z. m. 1- 11 Baasan Latinius 18 posntis Latinius 19 territi Latinius falso 25 aliquem XIIII. 4 antur, tamen tu si in summa uiuens felicitate fueris hinc raptus, aduerte qualiter in te uindicta sit processura, qui in tanto inueniaris scelere. ne hinc itaque quicquam tibi adscripseris felicitatis, quod cum sis negans filium unicum dei, quod cum eius familiam persequaris, tamen adhuc spiritus tuus in corpore illo carnifice sit manens, quando consideres etiam filium Asab annis triginta quinque, cum fuerit ut tu sacrilegus, regnasse apud ludaeos; de quo scriptum esse legisti: abiit in uias Asab patris sui, et non declinauit ab illis, ut faceret quod rectum erat in conspectu domini, sed ab excelsis non abstinuerunt et sacrificabant in excelsis et incendebant. ecce etiam hic describitur rex in pace dormisse. cum itaque fuerit triginta quinque annis idololatriam gerens, ne tibi adscribas ad gloriam et dicas: idcirco non aliqua uulneror plaga, idcirco non iam extinctus sum, sed adhuc ųiuo regnum imperii Romani possidens, quia sim bene credens; quia Arrii recta sit fides, quia fecerim bene remouere episcopos et alios tales instituerim quales concupierit Arrius. noli, inquam, hinc tibi gloriari, quod cum haec sis faciens, tamen superbias, quando uideas istam regem. triginta quinque annis tenuisse regnum, in pace fuisse exemptum. si igitur potuit illis, quia ita exempti sint, inpune idololatriae crimen cedere, poterit et tibi, Constanti. conuerte te itaque ad. dominum, ne talis inueniaris qualis est inuentus Achab, de quo scriptum inuenio: et fecit Achab malignum in conspectu domini, et maligne fecit super omnes qui fuerunt ante eum. et non fuit illi satis ut ambularet in peccatis Hieroboam filii Nabatk, sed et accepit uxorem Iesabel filiam Basan et Hela regis Sidoniorum. et abiit et seruiuit Baali et adorauit eum et statuit sacrarium Baali in domo religionum suarum, quam aedificauit in Samaria; et fecit Achab lucum, ut faceret 9 m Reg. 22, 43. 44 (cf. ib. 16, 28 et H Paral. 20, 82. 33) 25 m Beg. 16, 30-33. 3 quidcumque v 7 Asa Latinius, basa Y 18 idolatriam fc 18 concupiuerit v 21 exemtum 22 inpmiae 24 acap 25 acap 28 zezabel basan 29 Hela] Ethbaal Latinius habiit bahali 80 sacrario bahali regionum m. 1 \\' exacerbationem, ut exacerbaret deum et animam suam disperderet, et malignum fecit super omnes reges Israel qui fuerunt ante eum. noli adhuc te sinere esse apud Arrianos, sed fac transitum ad nos Christianos, quibus sunt ita cunctae haereses ut est Baal. sic uos nunc nobis estis haeretici, ut illis illorum temporum dei cultoribus fuerint illi qui idolis immolabant; per hanc haeresim tuam mihi crede quod talis sis nostris temporibus, qualis fuerit et Achab. Ne tibi itaque placeas, quod non statim tibi reddiderit deus, quando uideas huic Achab et uxori eius Iezabel, qui etiam prophetas occiderint domini, qui in tanto scelere fuisse inueniantur uersati, ut nullum in terra Israel dei se hominem confitentem permiserint demorari, pepercitum fuerit diutissime. noli hoc intueri quod, cum sis malefaciens, superbias tamen in sceleribus tuis; sed illud, obsecro te, uideas quod, nisi te conuerteris, ut illis sero licet reddita sunt merita operum suorum, ita et tibi posse repraesentari. ne dixeris: diu hinc in regno sum, hinc potens sum, quod enim bonam fidem teneam, quod faciam recte persequendo eos qui credunt, quomodo sese continet illa fides descripta apud Niciam.: haec, inquam, ne dixeris, sed illa precor te uideas, quod enim ad hoc sis post tanta funera tua superbiens, ut aut audiens nos dei sacerdotes temet conuertas ad deum aut certe percipias digna factorum tuorum tunc, quando dicere non ualebis inscium te errasse. haec ita esse aduerte exemplo admonitus Achab et prophetarum domini interfectoris et omnium daemonum cultoris. hunc tam sceleratum intellege ideo post tanta scelera fuisse in regno diu reseruatum, ut tandem se si uelit conuerteret, cui non solum non repraesentantur malorum factorum suorum merita, sed et in angustiisjiuuatur ad hoc sine dubio, ut possit conicere non se per Baal et reliquos daemones, quos ethnici deos nuncupant, uindicatum, sed per deum Israel, cuius prophetam secum uideret loquentem atque sibi declarantem, quonam modo deus fuisset inimicos Israelitarum ad nihilum redacturus. obsederat enim filius Ader rex Samariam 7 quot 8 acab 20 apnt 21 adhoc (pro adhuc) Latinius 31 bahal 34 inimicus-\\' 4* cum aliis triginta duobus regibus, iaotitans adeo tamquam nihil se habere Israelitas, ut unum se hominem omnem multitudinem Israelitarum superaturum. hunc alienigenam fecit nihil ante Israel deus. cui uieit deus regi? nempe Achab, ei qui eum dereliquerat, qui Baali et omnibus daemoniis seruire Israel fecerat, cui propterea auxiliatus est, nempe ut crederet quia sit deus solus iste cuius erat populus Israel et non alius praeter ipsum, qui ei uicerat, ut uideret Achab, quia fuisset aequum tandem corrigeret errores suos. mox ut aedificare aduersarius coepit obsidionem ad ciuitatem Israelitarum, et ecce, inquit scriptura sacra, prophetes unus accessit ad regem Israel et dixit : haec dicit dominus, si audisti sonum magnum istum? ecce ego hodie tradam eum in manus tuas, et scies quoniam ego sum dominus. et dixit rex: in quo?et dixit prophetes: in pueris principum regionum, et dixit rex : quis committet pugnam? et dixit prophetes: tu. et infra: et exierunt pueri de ciuitate principum regionum et exercitus qui post illos, et percussit unusquisque quem inuenit secus se, et fugerunt Syri, et persecutus est Israel. quomodo dicis, Constanti : si non bene seruirem deo, si non recte credens fuissem, numquam regnum Romanorum in mea uidissem potestate conlocatum aut sic diu fuissem uiuensin regno? quando uideas Achab regi Israel more gentilium uiuenti et populum dei, sicuti et tu auertis, uertenti a deo dictum ab eo, in quem delinquebat, cuius praecepta docebat pro nihilo: trado. eum in manus tuas, ut scias quoniam ego sum deus. qu igitur ilium eripuit a filio Iaderis Syriae regis, sic etiam te ab omnibus perimere cupientibus eripuit atque eripit, ad hoc utique, ut possis cognoscere quia ipse sit deus patriarcharum ac martyrum, ad hoc ut conicere possis non pro meritis fidei 10 m Beg. ?0, 13. 14 1Q ib. 20, 17, 19. 20 2 israhelitas 3 superaturum] croderet aut diceret add. Coleti falso 5 bahali 9 cui scripsi, quia, Yv, qui Coleti 9 corrigere exspectes sed nihil mutandum enuntiatum mox ut — Israelitarum uulgo cum praecedentibus coniungiturU inquid prophetis 14 et dixit et dixit rex m. 1 20 rectae 27 Aderis Gallandius 28 perime tuae ac uitae tibi uictoriam tributam, quando sis Achab m omnibus regi similis, sed sic tibi contra merita tua exhibitam misericordiam ab eo, quem dereliquisti, ut fuerit Achab exhibita. si enim dixeris propterea te uincere aduersarios tuos, quia bene sis credens, potuit et Achab dixisse idolerum cultor et prophetarum sanctorum interemptor. ad hoc ergo te reser. uatum, ut errores corrigeres tuos, non uides? ilico ut occupasti Italiam, ecclesiam eius temptasti uertere; dixisti deum patrem non esse uerum -deum patrem, unicum negans eius filium, adfirmans non esse illum uerum filium. adstruxisti etiam sanctum paracletum spiritum fabricatum esse ex nihilo, defendere temptasti, quod unicus dei filius fuerit quando non fuerit; apostolicam atque euangelicam traditionem quo potuisses tollere e medio, operam totis tuis dedisti uiribus, episcopos dei iudicio ordinatos tua amon-eri fecisti auctoritate* haereticos locis eorundem constituendos duxisti; qui possint tuam praedicare haeresem; manu militari pugnasti contra ecclesiam in Alexandria, quam plurimos episcoporum relegasti in exiliis, in metallis, coniecisti in carcerem, certum etiam numerum interfecisti ex omnibus dei cultoribus. cum haec egeris, tamen dicis: nisi bene essem faciens et integre essem credens, numquam adhuc me deus regnare permitteret, tamquam idcirco et circa Achab ac ceteros coidololatres tuos fuerit deus patiens, quia fuerint rectam tenentes uiam. tu ergo, quia sit peccatis tuis patiens pro sua infatigabili pietate sicuti fuerit et Achab regi, arbitraris non te delinquere, sed pro meritis tuis tibi parci, quem Achab etiam in hoc imitaris quod enim sis eos diligens qui tibi mala suadeant, eos uero perdens qui tibi salutis tuae causa quae sunt uera dicant. ut enim ad Achab quadringenti illi pseudoprophetae quod possent illum omnia felicia consequi loquebantur, contra uero dei dicebat propheta Michaeas, quod essent illum cuncta consecutura mala, et ille magis diligebat eos pseudoprophetas 2 exibitam 5 cultorum Vv; em. Tfflus 7 corrigeris 9 eius negans v 15 iuditio fere semper auctoritatem 17 haeresim v 23 coidololatras v 26 acha 82 micheas quam uerum domini prophetam, ita et tu amas cohaereticos tuos Arrianos, ipsorum dictis obtemperas, nos omnes domini sacerdotes execraris, primo omnium, cur dei filium uerum dei filium confiteamur, secundo cur non tibi adulemur, cur te in periculo esse asseueramus et dicamus, nisi te conuerteris ad deum, quod sis in aeternam poenam uenturus. Et ut credere possis dei semper odio habitos homines ab hominibus apostaticis, amatos uero inimicos dei religionis, hoc est diaboli cultores, accipe quos amauerit Achab et quem odio habuerit. et dixit Iosafat rex Iuda ad regem Israel: interrogate nunc hodie dominum. et conuocauit rex Israel omnes prophetas quasi quadringentos uiros, et dixit illis rex Achab : si ibo in Remma ad Galaath in pugnam aut cessabo ? et dixerunt : ascende. et infra: et dixit Iosafat ad regem Israel: non est hic prophetes domini, et interrogabimus dominum? et dixit Achab rex Israel ad Iosafat regem: unus est per quem interrogemus dominum, sed ego odi illum, quoniam non loquitur de me bona. item, posteaquam dixisset propheta domini ad illum Michaeas ne ascenderet, quoniam si ascendisset, non esset reuersurus: dixit rex Israel ad Iosafat regem Iuda: nonne dixi ad te, quoniam prophetat mihi hic non bona, sed magis mala ? uidebantur mala et excordi ei quem iam obsederat diabolus, mala ea quae a dei dicebantur seruo et illa bona iudicabantur quae a seruis dicebantur diaboli. nec mirandum itaque, si illos audiebat Achab, quos ut audiret faciebat diabolus, mancipia uidelicet sua, et si illos audire nollet, quos deus suos esse seruos et ipsa tolerantia passionum et ipsa constantia adseuerationis manifestabat illis. pseudoprophetae ditati honoratique dimissi sunt a rege, Michaeas uero propheta domini recluditur in carcerem, et dicitur: manducet panem doloris donec redeam; et tamen iuxta serui dei 10 m Reg. 22, 5. 6 14 ib. 22, 7. 8 20 ib. 22, 18 30 ib. 22, 27 1 et Col., ut V 4 adolemur 5 asseramus fort. 7 et 10 hodio 9 et sic infra Iosafath 13 galaat 15 prophetes v, protes V 16 acaph 17 hodi 18 postea quem 19 micheas 22 et] ea fort. 25 audebat 29 miheas dictum reuersus minime est. ita et ipse agis, Constanti; diligis eos qui trahunt temet secum ad mortem perpetuam, qui ad omnem interitum tuam ducunt animam, odio habere dignaris contra eos qui te sunt optantes dei fieri amicum. ne tibi glorieris quod, cum tanta sis faciens, tamen regni gloria pollens hanc adhuc possideas fragilem uitam, quando et Hieroboam filius Ioas quod regnauerit in Israel quadraginta et unum annis in Samaria narrent sacrae litterae, et quidem derelicto deo seruiens idolis et quidem non recedens de Achab regis Israel malitiis atque Hieroboam sacrificiis. male, inquis, si fecissem, iam me deus amouisset de regno, quasi non filius Amasiae propterea quod non recesserit a superuacuis, inpletus lepra quidem fuerit, sed tamen quinquaginta duo annis regnauerit in Hierusalem. sed tu in eo potior Oziae regis, quia tu non elefantiam habeas, quae cum temet omnes consumere possit artus, sed illam quae animam ualeat penitus maculare. dole tibi nobiscum et mitte lacrimas pro te; conspice quomodo maculet corpus haec <quae> uidetur elefantia, quomodo consumat membra leprae uirus. intellege quod sic Arriana haeresis, elefantia uestra, interna illa omnia tua maculet; aduerte, quod enim sic efficiat hominem tuum interiorem sicuti et haec, quae conprehenderit hos quos uideas elefantiam infusos. ne dixeris: nisi bene agerem, numquam tanto tempore imperarem, numquam adhuc uiuere fuissem permissus, quando et Manassem cernas filium Ezechiae regis regem Iudae \\' sedecim annorum suscepisse regnum et quinquaginta septem annis regnasse; de quo quae sint scripta cum audieris, inuenies profecto eiusdem te imitatorem esse, et non incipies mirari quod, malefaciens cum sis, tamen adhuc parcatur tibi, cernens Manassem, cuius tu in crudelitate et.sacrilegio non minor es, quod tanta agentem regnum tenuerit quinquaginta 1 resnersus 3 odeo m. 1 4 obtantes m. 1 5 gloriaeris 8 narrant v 9 acab 14 regis scripsi, regi Vv 18 quae add. Latinius; haec uidelicet coni. Coleti 19 laeprae 22 elephantia Latinius .25 ezeciae 26 LVII V, quinquaginta quinque Latinius et sic infra 30 mannassem crudelitate] cf. p. 59, 11 31 tanta agentem, quod an regnum ten[ere uol]uerit (sc. deus) ? septem annis. et dermiuit, inquit scriptura.Escchias cum patribus suis, et sepultus est in ciuitate dexid, et regnauit Manasses filius eius pro eo. eum esset rex sedecim annorum Manasses cum regnaret, et quinquaginta septem annis regnauit in Hierusalem, et nomem erat matris eius Ebsibas. et fecit quod malignum est ante conspectum domini secundum abominationes gentium, quos eiecit dominus a faeie filiorum Israel. et aedificauit excelsa quae destruxerat Escchias pater ipsius, d aedificauit sacrarium Baal et fecit lucos sicut fecit Achab rex Israel, et adorauit omnem militiam caeli et seruiuit illis. et aedificauit sacrarium in ducbus aedibus domus domini et induxit filios suos in ignem et augurabatur et fecit pythones et diuinos multos, ut faceret quod malignum est im oculis animae suae, ut exacerbaret dominum deum. et fecit sculptilia lucorum quae fecit in domo, quam dixit dominus ad dauid et ad Salomonem filium eius: in domo ista et i. Hierusalem, quam elegi et omnibus tribubus Israel, ponere nomen meum i. acternum, et non adponam pedem in Israd monere a terra quam dedi, sed si audierint me per omnia. quae mandaui eis, et secundum legem, quam mandauit eis puer meus Moyses. et non audierunt. et quoniam ualide aspernatus est Manasses et seduxit eos Manasses, ut facerent quod malignum est super omnes gentes quas abstulit dominus a facie Israel. et locutus est dominus in manu puerorum suorum prophetarum quae fecit Manasses rex Iuda simulacra, secundum omnia quae fecit Amorrhaeus qui erat ante faciem eius, et peccare feeit Iuda in idolis suis; propter hoc haec dicit dominus deus Israel: ecce ego adduco mala in Hierusalem et in Iuda; omnes qui audierint haec tinnibunt aures eorum utraeque. et extendam im Hierusalem mensuram Samariae et pondus domus Achab et deleam Hierusalem quemadmodum deletur 1 im Reg. 20, 21 — 21, 18 1 inqaid ezecias 3 manases 7 quos V, quas v egecit 9 bahal 11 dnabus Coleti 12 phytones 18 et non s. L m. 1 alt. in om. Gallandius 21 andierint Vv; em. Col. adspernatus 23 facia 26 amorrens buxum de poste ante faciem eius. et dabo eos in manus ini* micorum ipsius, et erunt in direptionem et conbustionem omnibus inimicis eorum, quoniam proiecti sunt de post me, et erant de post me et erant exacerbantes me, ex qua die exierunt patres eorum de terra Aegypti usque in hunc diem. et cetera uerborum Manasse et omnia quae fecit, quemadmodum peccare fecit Israel, nonne haec scripta sunt in libro uerborum dierum regum Iuda et quemadmodum sanguinem innocentium fudit multum ualde, usque dum impleret Hierusalem super os, extra peccatum, quae peccare fecit Iuda, ut faceret quod malignum est in conspectu domini dei ? et dormiuit Manasses cum patribus suis, et regnauit filius eius pro eo, cum esset annorum uiginti duo Amos. Quid dicis, Constanti, ad haec ? credo iam desinere te dicere: si non bene agerem, non essem tanto tempore regnans, quando uideas et alterum istum Manassem talia agentem quinquaginta septem annis regnasse; et quia diximus te alterum esse Manassem, omnia ipsius te habere conspice. ille in dei domo idololatriam constituit, totidem ipse fecisti in templo et aedibus domini; ille idola fecit adorari, usurpauit sibi quod domini dicebatur, ut deinceps dici possit idolorum; omnia haec et tu fecisti, quia Arrianam haeresem introduxisti in ecclesiam et qui blasphemiam tuam tamquam fidem catholicam statuisti suscipiendam, illam uero apud Niciam scriptam, quam nos scimus apostolicam euangelicamque, despuendam mandaris. ut tu nunc haec fieri concupisti, ita et Manasses omnibus idolis seruiendum esse mandauit, recedendum uero a deo. non ergo erit mirandum si tibi uindicasti aedes, quas colligere sumus soliti dei populum, et te idololatrem dixisti esse catholicum, quando uideas et Manassem fecisse istud quod tu nunc feceris; sic denique et tibi parcet dominus uiam tenenti Manasse, quomodo illi pe* percerit et quousque pepercerit, ut scriptum sit dormisse illum 9 08 super os Latinius; στόμα ει̉ς στόμα LXX 10 quod fort. 14 qui 16 et scripsi, te Vv 22 idolorum] cultor add. Coleti haeresim v 23 qui] quia Latinius 24 aput 29 in quas LatinWs, quo fort. 30 idolatrem V, idololatram v cum patribus suis et sepultum in Hierusalem et suscepisse loco illius regnum filium eius. numquid legis in bello illum interisse (a)ut aliqua ualitudine praegrauatum ? minime; sed quid sentis? credo, pro tua illa prudentia dicis inpune omnia illa cessisse Manasse regi. talis es tu, ut ita sentias de Manasse, quod enim, quia quinquaginta septem annis regnans filio tradidit regnum et ipse in pace defecerit, potuerint inpune ei cessisse tanta admissa. noli tibi ipse misereri ut temet ad deum uertas, noli corrigere nefarios actus tuos, et inuenies te torqueri cum Manasse, quem Manasses in eo uideris tu praecedere, quod enim ille tantum intra terminos Hierusalem sanguinem iustorum fuderit, tu autem toto fudisti ac fundis in regno Romano. sed, inquis, ille filios suos ante simulacra deorum suorum concremauit uel consecrauit; et tibi si fuissent, fecisses sine dubio eosdem Arrianam suscipere blasphemiam. an ignoras quia, sicut tunc placebant diabolo hi qui filios suos comburebant, quoniam quidem una esset illis mens derelinquendi creatorem et seruire creaturae, ita nunc nihil exigat diabolus a te, nisi ut neges unicum filium dei? hoc est illi acceptissimum sacrificium, ut sis credens quomodo et Arrius crediderit; plus est illi nostris temporibus hoc, ut dei neges filium, quam si temet in honore omnium daemonum ignibus uolueris concremari. uidet enim ab omnibus idolorum culturam despectam, quod uana fuerit inuentio; nunc est cupiens per uos suos famulos haereticos decipere nos dei seruos. quomodo, inquis, decipere? quomodo et te iam deceperit, ita et nos uult decipi. cum sis Arrianus, ad hoc te fingis Christianum, donec ueneno haeresis tuae possis inermes sauciare, quo possint deinceps non esse Christiani, quod nos sumus, sed quod uos estis Arriani. haec est sagina officiorum tuorum, quae per te exhibetur daemoniis. qui etenim nisi diabolus et eius filii dicere possunt de unico dei filio: filius est et non est uerus filius; deus est et non est uerus deus? 3 ant scripsi, ut Vv, uel coni. Tilius 4 dices fort. 5 illi v 9 adetun actos 10 manaeses Y, manaasem v 13 fundes 20 illa 28 inermes Y, uermes v ergo tu cum dicis, Christianus sum sed non credo deum uerum habere filium, non credo unam potentiam patris et filii, cum dicis filium creaturam, factum illum ex nihilo, cum dicis fuisse, quando non fuerit, melius tu sacrificas diabolo quam tunc Manasses, quando filios suos aut per ignem omnibus consecrabat daemoniis aut cum concremabat. Doleo tibi, imperator, <cur> cum tantae sis insipientiae et cum sis tanta faciens mala, digneris tamen dicere: si non bene facerem, non adhuc in regno essem; iam me deus extinxisset . non conspicis istum Manassem in sacrilegio et in. crudelitate tibi comparandum, quod quinquaginta septem annis, ut saepe dixi, regnum tenuerit in Iudaea? hic utique qui fecerit derelinquere populum deum et seruirė idolis, hic utique qui in templo domini et in aedibus dei simulacra collocauerit, qui domum dei, qui sacrarium eius maiestatis idolorum fecerit sacrarium. sic et te patitur deus, sic sustinet quoad usque et familiam probet suam et dignos coronet et indignos tecum, nisi te correxeris, ad aeternam puniat poenam. ceterum crede quod possit sic et tunc Manassem et nunc te, in uno atomo exstinguere oculorum, sed parcit, non quia non possit, sed quia dignum sit et eius coronari cultores contra uestram manentes crudelitatem immobiles et uos inimicos eius clementiae, si tales ut estis durare censueritis, ad poenam damnet sempiternam. tu ut dicas: si non bene agerem, numquam adhuc imperarem, faciunt illi qui te errantem non solum corrigi nolunt, sed ut et pereas inpellunt. non mirum; scriptum est enim et te et illos tales futuros: laudatur peccator in desideriis animae suae, et qui iniqua gerit benedicetur. exacerbauit dominum peccator, secundum multitudinem irae. suae non inquiret; non est deus in conspectu eius, inquinat.ae sunt uiae eius in omni tempore; auferuntur iudicia eius a. 27 Ps. 9, 24—26 (10, 3-5) 6 cum] p add. V 7 cur addidi 9 extincxisset 10 incredulitate v; cf. 58, 12 12 iudea 18 delinquere populum domini v. 17 et (ante familiam) om. v 31 auferantur v facie eius. cum igitur tu dicis: bene facimus tollere episcopos illos qui confitentur se tenere fidem apud Niciam scriptam et constituere eos qui confiteantur, sicuti confitebatur Arrius; et illi dicant: recte utique tu es paccator ille qui laudaris iniuste pro desideriis animae tuae; et tu es iniquus, qui, cum sis derelictus pro blasphemiis tuis a deo, tamen cum adulatoribus tuis quodcumque delinquis non reprehendatur, sed magis dicatur bene te agere. cum dicis: bene feci ad Alexandriam mittere militem ad auferendum Athanasium, et illi rectissime dicunt: tu cui conparandus eris, nisi illi qui per psalmographum notatur a spiritu sancto, quod enim, cum gerat iniqua, cum sit pessimus et execrabilis, tamen cupiens sit laudari ? dicis: nisi bene agerem, non adhuc mihi pepercisset deus; et inuenio dictam ad deum; propterea quod hos qui exerrarint partibus corripis, et eos qui peccant admonens adloqueris, ut derelicta mal ilia credant in te, domine. et illos enim antiquos inhabitatores terrae tuae odiens, quoniam odibilia tibi opera faciebant per medicamina et sacramenta iniusta, et filiorum necatores sine misericordia uoluisti perdere per manus parentum nostrorum, ut dignam percipiat peregrinationem filiorum dei quae tibi omnium carior est terra. sed et his tamquam hominibus pepercisti et misisti antecessores exercitus uespas, ut illos partibus exterminarent. numquid inpotens eras inpugnare, impios iustis subicere aut bestiis saeuissimis aut uerbo duro simul perdere ? sed portibus iudicans dabas locum paenitentiae, non ignorans quoniam nequam est natio eorum et naturalis malitia illorum et quoniam non poterat mutari cogitatio illorum in perpetuo; semen enim erat maledictum ab initio nec timens aliquem ueniam dabas peccatis eorum. quis enim dicet tibi: quid fecisti? aut quis stabit contra iudicium tuum ? 14 Sap. 12, 2—12 f 4 rectae 5 iniustae 6 adolatoribus 7 deliqais 11 psalmografum 18 laudare 15 exer///rarint V, execrarint v partibus Tilius in not., patribaa Vv 16 adloquaeris militiae 20 percipiat scripsi, percipiant Vv peregrinationea V; em. Tilius in notis 29 aliquam v 30 aut quis t1, aut qui V Similiter et tibi parcitur, Constanti, ut agas paenitentiam aat eorum intereas examplo, qui cum. sciti fuissent a deo, quod non esaent acturi paenitentiam, quod non fuissent semet conuersuri ad deum, propterea (quod aem$n> fuerit ab initio malignum, tamen pepercerit eis et non statim ut deliquerunt eos puniuerit. ae igitur dicas: si non bene agerem, numquam profecto mihi deus pepercisset, quando uideas consceleratis tuis diu paenitentiae locum exhibitum, ut tandem malerum factorum suorum uiderent causas et satis pro delicto fecissent deo. eris ergo et tu, si minime conuersus fueris ad deum, unus ex illo maledicto genere, de quo ad deum dicitur: nota ignorans quoniam est nequam natio illorum et naturalis malitia eorum d quoniam non potuerit mutari cogitatio eorum in perpetuo; semen enim erat maledictum ab initio. quam igitur te gloriosum esse uidebis, quando cum talibus esse coeperis, cum inter tales te uidebis iudicatum, cum inter tales inuentus missus fueris in flammas inextinguibiles? tu utique prior omnibus et maior etiam illic futurus in illis poenis; neque enim quisquam in nequitiis tibi conpar inueniri poterit, nisi solus, diabolus, ut te aliquis in illis poenis possit conspici melior. audes dicere: si non bene uiuerem, si non mea essent recta opera, si non fides mea, hoc est Arriana, fuisset catholica, si non recte egissem tollere illos episcopos qui fidem praedicant descriptam a trecentis apud Niciam et eo amplius, numquam diu regnarem, numquam m eo usque fulgerem in regno, ut, et pauco licet tempore, tamen solus intra limitem Romanum imperassem. å ita est, ut dicis. cur dicit iustissimus dei cultor lob ad eos, qui eius iustitiam falsis allegationibus lacessebant? audite me quoniam dolores uulneris mei cogunt me loqui: ut quid impii uiuunt et domus illorum non dissipatae sunt et timor ab illis longe est ? uacca illorum numquam abortauit, semper tulit 11 Sap. 12, 10. 11 28 Iob 21, 1. 6-20 4 qtod samen, addidit Latwwa; quod fuerint a. L maligni con- Tilius .5 deliquaerunt 8 exibitum 12 nequa (a ex e) V; cf. Roensch Itala2 275 17 itaque v 22 rectae 23 descripta 24 aput uentrem suum; ipsi uero permanent tamquam oues in perpetuo et filii eorum accepto organo ludunt cum delectamento, ut uitam degerant in bonis, cum dicat dominus: recedite a me, iniqui, uias illorum nolo nosse, quoniam lucerna impiorum extinguetur et gemitu dolebunt in uita sua. erunt tamquam palea, quae a uento rapitur, aut tamquam puluis, qui a tempestate uoluitur; uideant autem oculi illorum mortem. cum haec sciam dominum de illis dixisse, scitote quia nemo uestrum potest me conpescere ut taceam, cur haec gloriosissimus dicit Iob? nisi quia sciret quam plurimos quidem male agere et tamen certis non statim reddi, sed seruari eos ad hoc, ut aut se corrigant aut certe post obitum sentiant delictorum suorum poenas, sentiant quid fuerit non quaesisse deum, non ei seruisse, dum facultas erat, credendo in eum solum famulandoque ei eum promereri. iam credo conuictus tanti uiri testimonio desinas dicere te iuste fecisse, quod amoueris domini sacerdotes et ordinaueris etiam Arrianae fidei homines et iusseris fidem praedicari Arriani dogmatis, quod proscripseris et deportaueris et tormenta admoueris atque interfeceris credentes in unicum dei filium; desines, inquam, dicere propterea te uiuere et sic in regno florere, quod illa egeris ac sis gerens, quando audias dicentem iustum uirum Iob, quem deus sine querela dixerit sibi seruisse, quem uerum suum cultorem narrauerit, quod enim, cum sint impie quam plurimi agentes, tamen in hac uita uiuant quam iucundissime. adhuc dignare accipere quae infra dicat de uobis impiis et cognosce quomodo, cum male agatis, interim uobis parcatur et temet deo repraesenta per paenitentiam. nesciebam quoniam tales tenebrae uenturae essent ante faciem meam. quare ergo, domine, non potui una hora latere; impii autem transeunt in finibus alienis, et greges ouium cum pastoribus rapuerunt et pecora orpha- 20 Iob 23. 17 — 24, 11 I 2 fil 8 ut] et fort. degerent v 10 sciret (ci in ras.) 11 oertis] poenis add. Latinvus falso; cf. ind, 18 quisisse 15 oredo V, crede v 16 ammoueris 17 amar rianae; cf. p. 26, <85 20 desines scripsi, desinis V, desine v . 24 narrauit Coleti 25 iocundissimae 31 orfanoram norum adflixerunt et bouem uiduae pignerauerunt. agrum non suum ante tempus demessi sunt, et coegerunt homines in uineis suis gratis operari. et multos despoliauerunt et esurientibus panem abstulerunt, et in faucibus multis obsederunt, et non intellexerunt uiam iustitiae. maledicatur pars illorum in terris. quae est enim spes impiis hominibus aut quem aditum possunt habere apud dominum? sed et si corroborauerint, ad egentiam uenient, et qui remanserint ex illis mala morte morientur, et uiduis illorum nemo miserebitur, et si collexerint aurum aut argentum tamquam lutum, haec omnia iusti possidebunt . ne itaque iam digneris iniuste tibi blandiri, imperator, quia enim sis talis, qualem adseuerauimus, et arbitreris te homicidam ac sacrilegum propterea diutissime degere in hac uita, quod enim tua opera sint deo accepta. talia sunt opera tua, qualia et illorum, in quos inuehitur ore Isaiae spiritus sanctus dicens: sic dicit dominus qui liberauit te, sanctus Israel: ego sum deus, ostendi tibi uiam in qua ambules; et si audisses mandata mea, facta fuisset ut fluuius pax tua et iustitia ut fluctus maris, et factum esset sicut arena maris semen tuum et nati uentris tui. Sed, inquis, haec ad Iudaeos dicta sunt, nempe ad eos quorum te fecisti imitatorem. et nunc, ut est crebro dictum, muta malignas uias tuas, crede ut credit sancta ecclesia, et in omnibus tibi propitiabitur. dicit enim ipse: reuertimini ad me ex toto corde uestro simulque et ieiunio et fletu et planctu et discindite corda uestra et non uestimenta. reuertere toto corde ad deum, adquiesce his salubribus remediis ad criminis tui intellegentiam conspiciendam, aperi cordis oculos, ingemisce toto corde tam te grauiter deliquisse colligens; tunc tui miserebitur ille qui dicit: cum conuersus ingemueris, tunc saluus eris et scies ubi fueris. reminiscere deo dicatum dixisse prophetam: nolo mortem morientis, dicit dominus, quantum ut 6 Iob. 24,18. 27, 8.14 16 Es. 48,17—19 24 Ioel 2,12.18 30 Es. 30, 15 82 Ez. 33, 11 8 nenient (alt. e ex a corr.) 12 enim scripsi, cum Vv 14 aintj sit n . recte fort. 19 ut v, ant V 22 nuc V 29 miseribitor 81 remi- niscere om. v reuertatur et uiuat. noli iam sentire quod, cum mala sint opera tua, ut bene te agere existimes, cur non statim pro factis poenas receperis tuis, sed conspice scriptum dominum patientem esse. ut paenitearis. ne dixeris: peccaui, et quid accidit mihi triste ? est enim altissimus patiens redditor. audi etiam paulum beatum inuitantem te ad deum, circa te placandum aperientem tibi, quod enim idcirco sit patiens et non ilico sint repraesentata merita operum tuorum, quia uelit te tandem a malis emergere per paenitentiam, per ueram satisfactionem. numquid sustinentiam bonitatis eius et patientiam contemnis, ignorans quoniam bonitas dei ad paenitentiam te adducit? tu autem secundum duritiam tuam et cor inpaenitens thesaurizas tibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum operam eius. redi, Constanti, ad deum, contra interni tui hostis latrocinium sume paenitentjae arma, fuge adulatorum, qui tibi non fuerint dig.. nati quae (in) se habent dicere, perniciosam laudem, memento ore Isaiae dixisse dominum: qui uos felices dicunt in errorem uos mittunt et semitam pedum uestrorum turbant. crede in unicum dei filium, accipe ueniam tuorum scelerum, repete dicere psalmographum: apud inferos quia confitebitur tibi? et iterum: numquid exomologesim faciet tibi puluis? reuertere ad deum, ingemesce pro criminibus tuis, per Hieremiam domini dicentis audi uocem: numquid qui cadit non resurget, aut qui auertitur non conuertetur? cecidisti die qua negasti dei filium; resurges hora qua fueris confessus. quia te plaga hostilis insedit, trade te curandum medicinae, ipse tibi adhibe medellam. uulnerasti temet dicens: non est uerus dei filius, iterum temet sanaturus, si dicas ut nos dicimus et credimus esse illum uerum dei filium. reuertimini, dicit Iohel, ad 4 Eccli, 4 10 Rom. 2, 4-6 18 Es. 3, 12 21 Ps. 6, 6 22 Ps. 29, 10 24 Hier. 8, 4 30 Ioel 2, 12. 13 1 cmn] enim fort. (an quod abundat?) 8 recteperis aspice v 4 paenetearis m. 1 8 ilico (pr. i in ras.) 10 pacientiam contewpnis 15 iAternae 17 in qddidi pernitiosam 18 orae 21 psalmografum 22 exhomolongesim dominum deum uestrum, quoniam misericors et pius et patiens et multae miserationis et qui sententiam flectat aduersus malitiam inrogatam. si hanc tibi promissam indulgentiam funerum tuorum repudiandam duxeris, illic hanc consequi desideraturus, ubi nihil eris praeter cruciamenta percepturus poenarum. 1 paciens 4 desideraturus] supple es uel eris, nisi forte etiam post poenarum interrogationis signum ponendum est, an l. 4 duxeris ■ frustra eris scribendum? 6 paenarum DE REGiBus APOSTATICIS LIВER EXPLICIT xmI. 5"}}},{"rowIdx":489,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Sancto Athanasio, Liber I-II De Sancto Athanasio, Liber I-II Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886."}}},{"rowIdx":490,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"III DE SANCTO ATHANASIO. LIBER I. Cogis nos, Constanti, absentem damnare consacerdotem nostrum religiosum Athanasium; sed diuina id facere prohibemur lege. inpellis auctoritate latius regali domini sacerdotes ad effundendum cruorem, ignorans iura iustitiae tradita nobis diuinitus te conatum ex nostris auferre mentibus. an diuinitus poteris adserere permissum absentem inauditum et, quod est maximum, innocentem damnari? quomodo etenim arbitraris diuinitus permissum puniri inauditos, quando uideas Adam et Euam principes nostri generis auditos sententia percussos dei? et uocauit deus Adam, et dixit ei: Adam, ubi es? et dixit: uocem tuam audiui, domine, in paradiso et timui, quoniam nudus sum, et abscondi me. et dixit illi deus: quis tibi indicauit quia nudus es, nisi de ligno, de quo praeceperam tibi, de hoc solo ne manducares, ex eo manducasti? et dixit Adam: mulier, quam dedisti, ipsa mihi dedit de ligno, et manducaui. et dixit deus mulieri: quid hoc fecisti ? et dixit mulier: serpens persuasit mihi, et manducaui. cum igitur huiusmodi formam iudicandi dedisse deum aduerteris, cum a latebris euoca?? confessisque deum sententiam dedisse de sacris scriptur?? collegeris fontibus, cuius fuisti atque es inpudentiae iudicandi dei seruis eam dare formam, quae non fuisset de lege ueniens domini? nec timuisti, ne fuisset dictum 13 Gen. 3, 9—13 QUIA ABSEtTTEM NEMO DEBET IUDICARE NEC DAMNARE inser. V, Ad Constantium Imperatorem pro sancto Athanasio v 7 post ad ras. 4-5 litterarum 14 paradyso 21 aduerteris scripsi, aduertens V, aduertas v 24 seruos v ad deum a nobis de te, quomodo fuerit dictum de refuga illo angelo serpens suasit me : Constantius imperator seduxit nos; credidimus ei eum arbitrati fuisse hominem. non uidere potuisti, quia possis tali percuti dei indignantis sententia qua percussus uidetur et serpens? cui dicitur: quia tu fecisti hoc, maledictus tu ab omnibus pecudibus et ab omnibus bestiis terrae, quae sunt super terram; super pectus et uentrem tuum repes et terram edes omnibus diebus uitae tuae. et inimicitiam ponam inter te et mulierem et inter semen tuum et inter semen eius; ipse tuum obseruabit caput, et tu eius obseruabis calcaneum . non ita et te dei offensam incurrere potuisse, ut ille incucurrerit angelus, ex hac una sententia domini debueras reminisci, praesertim cum cognosceres tuum etiam opus fuisse serpentinum? an cum ille serpens fuerit factus ex angelis, tu ex hominibus serpentem te fieri potuisse es arbitratus? minime; sed dicas uelim, quid intersit inter tuum atque huius angeli refugae apostatae factum. si ille mendacio seduxit rudes homines, et tu, et quidem tu non rudes; si ille utilitatis gratia ad arboris eorum inlexit mentes fructus edendos, et tu, pacis causa te facere cum adstruxeris. Cumque omnium Christianorum bono te hoc opus dixeris adgressum, utique inspecta opera tua datur intellegi serpentem te illum esse imitatum. cupiens dei mandatorum fieri transpressores, dedisti praecepta damnandum esse inauditum absentem negandamque audientiam purgare posse se de crimine obiecto proclamanti. Abel interficitur iustus et interrogatus Cain sumit sententiam; et tu domini inauditum uis puniri sacerdotem? factus est, inquit, Abel pastor ouium, Cain autem erat operans terram. et factum est, post dies\\'\\'dbtulit Cain de fructu terrae sacrificium domino, et Abel obtulit et ipse de primitiis ouium suarum, et respexit deus super Abel et super 5 Gen. 3, 14. 15 28 ib. 4, 2-7 d 1 adeum (d m. 2) fuerat v 8 nonne v 7 qui 10 obseruauit v 11 nonne v 12 incurrerit v 15 te 8. I. m. 2 19 fructos aedendos uerba et tu pacis — astruieris coniunguntur uulgo 20 cum] eis add. Y s. I m. rec. et v 28 cupiens] nos add. Gallandius 26 proclamatum v 5* munera eius, super Cain uero et super sacrificia eius non respexit. et contristatus est Cain ualde, et concidit uultus eius. et dixit dominus deus ad Cain: quare tristis factus es et quare concidit uultus tuus? quare non recte obtulisti ? peccasti, quiesce et cetera, et infra: dixit Cain ad Abel fratrem suum: eamus in campum. et factum est, cum essent ipsi in campo, insurrexit Cain super Abel fratrem suum et occidit eum. et dixit deus ad Cain: ubi est frater tuus? et dixit: nescio; numquid custos fratris mei sum ego ? et dixit deus: quid fecisti hoc ? uox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. numquid non licuerat deo, priusquam Cain conuocaret atque interrogaret, punire ? sed noluit, dans formam, quo inciperemus genere iudicare commissos nobis, nobis inquam, de quibus per Hieremiam prophetam dicit ad populos suae maiestati dicatos: et dabo uobis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina. damnate, inquis, eum, quem ignoratis deliquisse. cur? nempe ad hoc, ut iam non episcopi sed mereremur nuncupari uesani atque carnifices. non metuis, oro, haec mandans domini ad Noe sanctissimum dicentis uocem? sicut olera faeni dedi uobis omnia. praeter carnem et san- guinem animae non edetis. etenim uestrum sanguinem animarum uestrarum exquiram de manibus omnium bestiarum, exquiram animam hominis. qui effuderit sanguinem hominis pro sanguine hominis effundetur, quia ad imaginem dei feci hominem. non metuis, oro, tantorum te qui uideas interfectorem dei exstitisse seruorum, ut adhuc et ipse. innocentes iugules et nos participes fieri tuorum cogas funerum? cum dictum a socero suo Iethro fuisset Moysi, cur tota detineret populum die: uenit ad me, inquit, populus quaerens iudicium a deo. igitur si iudicium dei antistitum tam decet esse iustum, quod dei esse dicatur iudicio terminatum, quomodo tu inauditum 5 Gen. 4, 8-10 15 ffier. 3, 15 20 Gen. 9, 3—6 29 Eiod. 18, 15 5 et cetera om. Coleti 11 non 8.1. m. 1 12 quo genere inciperemus 1 dtcli a transpositionis signis additis 16 inquis 19 mandas aanctissin I mam 30 antestitam iubebas damnari a nobis, cum Moysen inueneris dixisse: uenit ad me populus quaerens iudicium a domino ? si populus idcirco ad nos confluit, ut secundum dei legem iudicetur, cur tu inquies: damnate innocentem ? itaque cum hoc praeceptum, quod prolatum est a te, non sit ueniens ex lege dei, sed sit plane ex uoluntate firmatum diaboli, tandem intellege quisnam sis. Vxor Loth conuersa in salem est, cur implere nequiuerit imperata; nobis, credo interuentu tuo, quia uidelicet sis rex Romani imperii, nihil accideret malorum, si falsis praegrauatum criminibus damnaremus? sacra scriptura in Exodo, Moyses, inquit, ascendit in montem dei, et uocauit eum deus de monte dicens: haec dices domui lacob et adnuntiabis filiis Israel: ipsi uidistis quanta fecerim Aegyptiis, et adsumpsi uos tam- quam supra pinnas aquilae et adduxi uos ad me. et nunc si auditu audieritis uocem meam et custodieritis testamentum meum, eritis mihi populus abundans prae omnibus gentibus. mea est uniuersa terra. uos autem eritis mihi regnum sacratissimum et gens sancta. quomodo gens sancta, si innocentium fuerimus necatores? quomodo regnum deo sacratissimum, si praecepta praetereamus eius? item dicit deus: non moechaberis, non occides, non falsum testimonium dices aduersus proximum tuum. tu inquis contra: crede mihi dicenti falsa et macta innocentem. monens deus dicit in Exodo: non credes auditui uano, non consenties cum iniquo fieri testis iniustus, non eris cum conpluribus in malitia. non adpones cum compluribus declinare cum turba, ut declines iudicium et pauperi non miserearis in iudicio eius, et infra: non subuertes iudicium pauperis in iudicio eius, ab omni uerbo iniqua recedes, innocentem et iustum non occides, non iustificabis inpium pro muneribus; munera enim excaecant oculos uidentium et pestiferant sermones iustos. ad haec tu excludenda praecepta 11 Ex. 19, 3—6 21 ib. 20, 13—16 24 ib. 23, 1—3 28 ib. 23, 6—8 2 querens 4 inquiens es fort. 7 sit m. 1 8 cur F, quod v 21 mqchaberis 31 et munera V (et om. v); et munera non accipies, munera fort. subuertere iudicium eius deruos conpellis, iustam temptans etiam muneribus nostram corrumpere dicatam conscientiam deo. si auditu, dicit deus, audieris uocem meam et feceris omnia quae dixero tibi, inimicus ero inimicis tuis et resistam contrariis tuis. iam tuum sit probare praecepisse deum innocentes esse percutiendos, apostolicam deserendam fidem et tuam suscipiendam perfidiam. cur haec, quae mandatis domini aduersantur, fieri praecipiendum putasti? cum etiam in Leuitico dominum memineris dixisse ad Moysen: loquere filiis Israel et dices ad eos: ego dominus deus uester, secundum studia terrae Aegypti, in qua inhabitastis, in ea non facietis, et secundum studia terrae Chananaeorum, in quam ego induxero uos, ibi non facietis et in legitima eorum non ambulabitis. iudicia mea facietis et praecepta mea custodite et ambulate in eis. ego dominus deus uester. custodite omnia praecepta mea et omnia iudicia mea et facietis ea; qui fecerit ea homo uiuet in ipsis. ego dominus deus uester. si in praeceptis domini docere uales conscriptum iustos esse ad iniustorum suggestiones puniendos, recte cuncta te egisse atque agere poteris aduertere. doce in mandatis dei conscriptum calumniis petitos eius cultores a te domus eius persecutore per nos episcopos esse interimendos. Cur ad hanc per coarrianos tuos deductus es implendam malitiam? quae coegit te causa imperatorem petere calumniis dei hominem? numquid non legeras in Leuitico dixisse deum: nolite mendacio petere neque calumniemini unusquisque proximum? et infra: non mentiemini neque calumniam facietis proximo, et non profanabitis nomen domini dei uestri. ego sum dominus deus uester. non nocebis proximum tuum, et timebis dominum deum tuum. ego sum dominus deus tuus. non facietis iniquum in iudicio, non accipias personam 8 Ex. 23, 22 9 Leuit. 18, 2—5 26 ib. 19, 11—19 3 uocẽ/// meSJII 4 resistam super restituam scripait m. rec. 7 manda*tis 12 chananeorom 18 docere uales conscriptos iuatum V; * ® 5 em. v 19 pum., endos 24 cogit 29 pronmc tuo V, proximo tuo v pauperis neque miratus fueris ad personam potentis; in iustitia iudicabis proximum tuum. non ambulabis in dolo in gente tua. non consenties in sanguinem proximi tui. ego sum dominus deus uester. non odies fratrem tuum sensu tuo, corripiens corripies proximum tuum et diliges proximum tuum sicut te ipsum. ego dominus deus uester. legem meam custodite. haec cum scripta memineris, existimas acceptatores personae nos tuae futuros? ad innocentis rogasti necem et cum te contemptum aduertisses, tetendisti temet ad genera omnia ingerenda poenarum. dicit deus: a facie diuitis ne timeas, et honorabis faciem presbyteri et timebis dominum deum tuum. ego sum dominus deus tuus. et tu timeri te potuisse es arbitratus et exhonorari Athanasium, quem deus praeceperit honorandum? non legeras dixisse deum: non facietis iniuste in iudicio, in mensura et in penso et in stateris; statera iusta pensabitis? et mensura iusta est, ut statuisses fuisse per nos necandum absentem? si iustum est iudicium <non) audiri se proclamantem, absentem puniri, tuae erunt iustae etiam allegationes apud deum contra nos, qui tuae temeritatis praecepta respeurimus. in Deuteronomio reperitur gloriosus Moyses dixisse ad iudices quos populo dederat: audite inter fratres uestros et iudicate iuste inter medium uiri et inter medium fratris et in medio proselyti eius. non accipietis personam in iudicio, aduersus minorem aut aduersus maiorem iudicabis, non sumas personam hominis, quoniam iudicium est dei. et uis, Constanti, credo quia sis in sublimitate degens regali, accipi tuam personam; es magnopere cupiens eum, cuius sis sanguinem sitiens, mactari per nos domini sacerdotes. hinc apud te itaque nos detestabiles, quoniam iudicium ad dei sumus uoluntatem promentes, hinc ad gladium putasti tendendam 10 Leuit. 19, 15. 32 14 ib. 19, 85. 86 21 Dent. 1, 16. 17 ta ap 7 acceptores 8 contentum (mp m. rec.) 11 presbiteri 14 in 8. l. m. 1 16 est s. l. m. 2 17 non add. Latinius 18 iustae etiam scripsi, iustitiae Vv, iustae coni. Tilius 20 reperitur v, repetit V 24 iudicati V, iudicabitis v 28 itaque apud te transpoaitionis signis additis carnificem dexteram tuam, tamquam possis gladio uincere quos uideres propter dei filium nec praesentem dubitare amittere uitam nec perhorrescere mortem. ad filios Israel narrat sanctissimus Moyses ex praecepto dei: uidete, tradidit uobis dominus deus uester ante faciem uestram terram; ascendentes possidete, quemadmodum dixit dominus deus patrum nostrortm nobis. nolite timere neque formidemini. si illis neminem praeter deum timendum mandatum est, illis imaginem nostrae uocationis portantibus, quanto magis praeter deum neminem metuere condecet qui non terras Chananaeorum, Iebusaeorum et Gergesaeorum atque Amorrhaeorum simus desiderantes consequi, sed caelestia regna, sed dei perpetuum amorem? quomodo etenim uigor inanis dignitatis tuae nos ab hoc potuit aut potest proposito flectere, cum praeter deum statuerimus metuendum neminem? Non sumus Christiani ex illis qui dixerunt: propter quod odiit nos dominus, eduxit nos de terra Aegypti, tradere nos in manus Amorrhaeorum et disperdere nos; sed sumus ex illis qui dixerunt ac dicunt ad deum: propter te occidimur tota die, aestimati sumus ut oues occisionis, sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos. non timuimus neque timemus minas tuas nos, qui nouimus nihil posse deo resistere, ne ut illi pereamus qui audiunt a Moysi: fratres uestri auerterunt cor uestrum dicentes: gens magna est et dura multa et potentior uobis et ciuitates magnae et muratae usque ad caelum, sed et filios gigantum uidimus illic. non timemus gladium tuum Christiani, qui praesumamus prostratis uobis, dei religionis inimicis, uenturos ad conuiuium patriarcharum prophetarum apostolorum ac martyrum. non metuimus uirtutem caduci regni tui milites diuini. non sumus ex illis diffidentiae filiis, qui plus inimicos suos quam deum 4 Deut. 1, 21 16 ib. 1, 27 19 Rom. 8, 36 23 Dent. 1, 28 1 posses uel uideris fort. uicere 6 nostrum m. 1 7 formidetis v 8 illes m. 1 9 neminem in ras. 10 cananaeorum 11 et 18 amorraeorum 19 occidemur 20 oc*cisionis 23 Moyse v 28 uenturos] nos add. v fuerant arbitrati potuisse, ut tuam fragilem uereamur potentiam; si enim non ita Iudaei credidissent, quod uidelicet plus possent Chananaei, Iebusaei et Amorrhaei et ceteri inimici quam deus, numquam profecto Moysis uocem superhabuissent dicentis: ne loquamini neque formidemini ab eis. dominus deus uester, qui antecedit ante faciem uestram, ipse simul expugnabit eos uobiscum secundum omnia quaecumque fecit uobis in terra Aegypti, et in deserto hoc quod uidetis quomodo fouit te dominus deus tuus, sicut quis t\\'oueat homo filium suum, in omnem uiam quam ambulatis, quoadusque uenistis ad hunc locum, deducens uos in igni nocte, ostendens uobis iter, ut ambularetis in eam et in nube diei. si non post haec salutaria monita plus potuisse quos contra pugnam gerebant quam deum filii Israel fuissent credentes, numquam profecto ad omnem deuenissent interitum. potentem igitur esse nouimus deum ad eripiendos nos de manibus tuis, ad caeleste nobis regnum promissum tendentes. timere tuam crudelitatem non poterimus, maxime qui elegerimus a te, non a deo puniri. Dixisti: damnate Athanasium. quem eramus, Constanti, damnaturi? illumne, quem uidemus dei filium confiteri, ut sunt confessi patriarchae prophetae apostoli ac martyres? an te, qui sis negans, ut negauit magister tuus Arrius, ut negauerunt Scarioth ludas et cuncti Iudaei? dicit deus ad Moysen: non erunt tibi dii alii praeter me. non facies tibi sculptile neque omnem similitudinem eorum, quaecumque sunt in caelo sursum et eorum, quae sunt in terra deorsum, et quaecumque sunt in aquis subtus terram. non adorabis illis neque seruies ei, quoniam ego sum dominus deus tuus, deus zelans, reddens peccata patrum in filiis in tertiam et quartam progeniem eis qui oderunt me, et faciens misericordiam in milibus his qui diligunt me et his qui custodiunt praecepta 5 Dent. 1, 29—33 24 ib. 5, 7—11 2 credidissent (nt in raR.) 8 cananaei amorrei 4 supertis habuissen 5 formidemini (\"\\' m. rec.) 6 uester LXX, nr Vv 12 ea v 16 eripiendas 28 scharioth 27 illa v mea. et haec dicis diuina mandata calcando: suscipite idololatriam meam, derelinquite deum, interficite inimicum meum non dei Athanasium, quo possitis inueniri inter eos qui oderunt deum, quibus promiserit se in tertiam et quartam progeniem redditurum; date operam, ne cum illis diligamini a deo, propter quos dicit: faciens misericordiam in milia his qui diligunt me et his qui custodiunt praecepta mea. conspicis, prudentissime imperator, hoc tibi bonum uideri quod sit malum et hoc malum quod bonum. aut negabis bonum, aut negabis bona te mala esse intellegere et mala bona? si negas, responde. bonum est damnare innocentem an malum? bonum est derelinquere deum et ire post idololatriam an malum? si dixeris malum, dicetur tibi a nobis: cur haec tu geris? iterum clamat in Deuteronomio Moyses, dicens: custodite mandata domini dei tui et testimonia et iustificationes. quascumque mandauit tibi, et facies quod placitum est et quod bonum ante dominum deum tuum, ut benefiat tibi. et intrabis et hereditate possidebis terram bonam, quam iurauit dominus patribus uestris. et tu haec esse bona elegisti, haec deo placita, ut in contumeliam eius maiestatis idololatria firmetur per tui regni uirtutem et iugulentur hi qui se eius fuerint confessi cultores. ecce ego, dicit Moyses, dedi ante conspectum uestrum hodie benedictionem et maledictionem, benedictionem, si audieritis mandata domini dei uestri quaecumque ego mando uobis hodie. cum itaque illi sint benedicti qui innocentem non sint punientes, illi domini seruantes mandata qui inauditum damnare noluerint, tu quomodo te benedictum putas, cum per opus tuum te probes inter maledictos constitutum ? aut si non inter maledictos es, cur Moysen spernis dicentem? si autem inueniatur in te in una ciuitatum tuarum, quas dominus deus tuus dabit tibi, uir 6 Deut. 5, 10 14 ib. 6, 17. 18 21 ib. 11, 26. 27 29 ib. 17, 2. 8 1 calcando scripsi, calcanda Vv 5 reddituram r 1N. recJ 9 aut negabis bonum expungenda fort. 14 custodite Vv, costodire Tilius in notis falso 17 heredite m. 1 29 Moysem v non ante spernis eras. aut mulier qui fecerit malignum ante dominum deum tuum transire in testamentum eius, et uenientes seruierint diis alienis et adorauerint eos aut soli aut lunae aut omni, qui sunt in mundo de caelo, et infra: produces uirum illum aut mulierem illam, et lapidabitis eos in lapidibus, et morientur. in duobus testibus aut in tribus morietur, moriens non morietur in uno teste. et manus testium erit super eum in primis ad occidendum illum, et manus totius plebis postremo. et tolles malignum ex uobis ipsis. si non es, Constanti, currens cum maledictis, cur non mandatis dei serui paruisti Moysi? cur, cum ille dicat duobus tribusue testibus etiam idololatrem perire, tu nec quidem audientiam uolueris praeberi uiro deo dicato eique negare fecisti audientiam, cui sis traditus a deo, ei cui si iusta defendenti restiteris, morte mori iussus ore fueris Moysi? ut enim iudicia sacerdotis maneant inuiolata, dicit sic: exsurgens ascendes in locum quocumque elegerit dominus deus tuus inuocari nomen eius ibi. et loquere ad sacerdotes leuitas aut ad iudicem, quicumque factus fuerit in diebus illis, et requirentes nuntiabunt tibi iudicium et facies secundum omne praeceptum, quodcumque nuntiauerint tibi qui sunt in loco illo, in quo elegit dominus deus tuus inuocari nomen illius ibi, et obserua te nimis. facies secundum omnia quaecumque constituerunt tibi. secundum legem et secundum iudicium quodcumque dixerint facies, non declinabis a uerbo quodcumque nuntiauerint tibi, facies quodcumque indicauerint tibi, non declinabis dextra aut sinistra. et homo quicumque fecerit in superbia, ne audiat sacerdotes adstantes officia exhibere in nomine domini dei aut iudex quicumque fuerit in diebus illis, morietur homo ille, et tolles malum de Israel. et omnis populus audiens timebit et non impie aget ultra. 4 Dent. 17, 5—7 16 ib. 17, 8—13 2 in om. Latinius 7 hoccidendum 8 maligno (ii m. rec.) rI • 10 Moysis v 11 idololatram v pere 12 uoluerit (\\' m. rec.) 18 deo ei] inquam add. s. 1. m. rec. 14 si ius si iusta 15 Moysis v 16 ascendens quocumque (1! m. rec.) 17 loquere Vv, uenies ..lcem Latinius, ελεύση LXX 20 omnem 28 iudex (icem m. rec.) Sed dicis: isto in loco deo deuotissimus Moyses quomodo sacerdotum fecit mentionem, sic et iudicis. proba te super nos factum iudicem, proba ad hoc te constitutum imperatorem, ut nos armis tuis ad omnem implendam uoluntatem amici tui diaboli perduceres. cum probare non possis, . quia praeceptum sit tibi non solum non dominari episcopis, sed et ita eorum oboedire statutis, ut si subuertere eorum decreta temptaueris, si fueris in superbia conprehensus, morte mori iussus sis, quomodo dicere poteris iudicare te posse de episcopis, quibus nisi oboedieris, iam, quantum apud deum, mortis poena fueris multatus? cum haec ita sint, tu, qui es profanus, ad dei domesticos quare istam tibi sumis dei sacerdotum auctoritatem, cum etiam ipsos iudices Iudaeos tunc, quando in lege manebant dei, ex genere habere permiserit suo? si enim, inquit Moyses, dixeris, statuam supra me principem, quomodo et reliquae gentes quae in circuitu meo, constituens constitues super te ipsum principem quemcumque elegerit dominus deus tuus. ipsum de fratribus uestris constitues. non poteris constituere super te hominem alienigenam, quoniam non est frater uester. et subsequitur, cur noluerit alienigenam fieri principem, ne scilicet ad sectam suam traheret alios. propterea dicit: ne reuoces nos in Aegyptum, hoc est ad idolorum cultum, quasi is qui, inquam, tibi usurpasti hanc auctoritatem quam tibi deus non tradidit. et si traderet et inter te esse permitteret, primo in loco Christianum te esse oportuerat, quia scelus esset alienigenam dei seruos iudicare, inimicum religionis domesticos dei. deinde si fuisses Christianus et te participem censuisset deus sacerdotibus fieri ad regendum populum eius, accipe qualem te 14 Deut. 17, 14. 15 22 ib. 17, 16 9 posse* (s eras.) 12 istam v, quistu V, quaeso tu fort. tibi om. v sumis] in add. s. I. m. rec. et v sacerdotum scripsi, sacerdotem Vv 19 alienigenem (* m. rec.) 22 reuocet v 23 quasi is qui inquam scripsi, quasi quia inquam V, quasi dicat quis es tu inquam qui V m. rec. et v; ef. p. 77, 10 tamquam is 25 inter] in coni. Latinius 28 partipem 29 regendum coni. Tilius, gerendum Vv esse praeceperit. et erit cum sederit in principatu suo, scribet ei deuteronomium hoc in libro ante sacerdotes et leuitas, et erit cum ipso, et legetis ei omnes dies uitae eius, ut discant timere dominum deum tuum, custodire omnia mandata haec et iustificationes has facere, ut non extollatur cor eius a fratribus eius et non transgrediatur a mandatis dextra aut sinistra, ut longiturni temporis sit in principatu suo ipse et filii eius cum ipso in filiis Israel. quid tu huiusmodi habes nisi omnia contraria, nisi cuncta quae dei inpugnent domum ? primo es haereticus, deinde persecutor dei domesticorum; conatus es ac conaris ad Athanasium iugulandum, tamquam is homo, qui non memineris scriptum: si fuerit homo odiens proximum et insidiatur eum et surrexerit in eum et percusserit eum animo et mortuus fuerit et fugerit in unam ciuitatum harum, mittent seniores ciuitatis illius, et accipient eum inde et tradent eum in manus exquirentium sanguinem, et morietur. non parces oculo tuo super eum et mundabis sanguinem innocentis ex illis, et bene tibi erit, et iterum: non manebit testis unus in testificationem aduersus hominem secundum omnem iniquitatem et secundum omne peccatum quodcumque peccatur. in ore duorum testium aut trium stabit omnis sermo. si autem steterit testis iniustus aduersus hominem detrahens ei iniqui. tatem, stabunt duo homines, quibus est ipsis contradictio, ante dominum et ante sacerdotem et in conspectu iudicis quicumque fuerit in diebus illis. et interrogabunt diligenter iudices, et ecce testis iniustus testificatus est iniqua, resistens aduersus fratrem suum, et facite ei, quemadmodum nequiter egit facere aduersus fratrem suum, et auferes iniquum ex uobis ipsis. et ceteri audientes timebunt, et non adponent amplius facere uerbum malignum hoc in uobis. non parces oculis tuis super eum, animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede. cum 1 Deut. 17, 18—20 12 ib. 19, 11—13 18 ib. 19, 15-20 1 scribet scripsi, scribe Vv ei om. v 2 deuteronomium scripsi, deuteronomio V, in deuteronomio ante et erit 1. 1 transponit v; xat. γράψετ avrdo to δευτρονόμιου του̃το flg βιβλιου LXX 3 eis scr. cff Coleti 20 peccator 25 quilllque cernas haec fieri de te homicida deum statuisse, dicas quaeso, quid sit aliud dicere: damnate eum, quem scitis innocentem, facite contra dei mandata, nisi, euellite corda, tollite uobismet sensus, ultro iugulate uestras animas, licet uidentes quia fouea sit fingite uos caecos, praecipitesque uosmet date in aeternam uoraginem, mergite in eam foueam, a qua non uos eripi posse cernitis, uobis ipsis uitam auferte, sumite perpetuam mortem? quid est aliud dicere fac quod deus fieri prohibuit nisi estote inimici deo, adquirite uobis diabolum amicum, date operam ne consequamini paradisum, ne denique regnum caelorum quod uobis promisit, si mandata eius seruaueritis, deus; amate inferna, diligite stagnum ardentem, desiderate esse cum omnibus qui sunt semper dantes poenas, desiderate dici homines diaboli. Haec sunt praemia quae tua egregia conquirunt consilia, haec illa optima quae mortem pariunt sempiternam, haec quae demergunt hominem caelo iam proximum ad inferna. adhuc non sciebas scriptum, ut ad haec nos rogares mala gerenda? non erit in sacco tuo pondus et pondus, maius aut minus. non erit in domo tua mensura et mensura maior et minor. pondus uerum et iustum erit tibi, et mensura uera et iusta erit tibi, ut multorum dierum sis et bene tibi sit super terram, quam dominus deus tuus dabit tibi in sorte, quoniam abominabilis est domino deo tuo omnis qui facit haec, omnis qui facit iniqua. pondera integra et mensuras iustas qui non seruauerit abominabilis cum esse sacris referatur litteris, credo nos acceptissimos tunc fore putasti, si iniuste (in) eum protulissemus iudicium. Moyses, maledictus, inquit, qui transfert terminos proximi. proximi auellere et de loco transferre in locum prohibemur terminos, et pondus, egredimini, dicis, dei sacerdotes, terminos iustitiae. maledictus, inquit spiritus sanctus ore Moysi, quicumque declinauerit iudicium 19 Deut. 25, 13-16 28 ib. 27, 17 81 ib. 27, 19 10 paradysum 16 pariant V; em. v 17 demergant V; em. v 1 19 erat (\\' m. rec.) saccao 26 abominabilem eum esse cum v . in 28 iniuste eum (III m. rec.) V, imustum fort. protulisemus (\\' m. rec.) 29 evellere v aduenae, orphani et uiduae, et tu ludos tibi praebens de nostro sanguine dixisti: punite eum quem ignoratis deliquisse. noluimus, Constanti, esse tecum maledicti, te magis cupientes sumus nobiscum benedictum in sancta inueniri ecclesia. non tuam audimus uocem, quae nos dei incurrere offensam prouocat, sed audimus Moysis serui domini dicentis: et erit, si non audieritis uocem domini dei uestri, custodire et facere omnia mandata eius, quaecumque ego mandabo tibi hodie, et uenient super te omnes maledictiones hae et inuenient te. maledictus tu in ciuitate, maledictus tu in agro, maledictae apothecae tuae et quae sunt reliqua tua, et maledicti filii tui uentris et nascentia terrae tuae, armenta boum tuorum et greges ouium tuarum, maledictus tu in gressu tuo. mittet tibi dominus taedium et thlipsen et anxietatem in omnia, quocumque inmiseris manum tuam, quaecumque facies, quaecumque disperdat te in breui propter nequitiam studiorum tuorum. si non sunt mala studia falsa mittere crimina, persequi dei cultores, dei idololatriam introducere in ecclesiam, manu militari iugulare credentes in unicum dei filium, poterunt haec maledicta non te ac tecum adprehendere currentes. Conuocasti nos ad dei sacerdotem iugulandum, ad eum interimendum, per quem te praecepta sua audire sanxerit deus. et scripsit Moyses uerba legis huius in libro, et dedit eum sacerdotibus et leuitis qui tollunt arcam testamenti domini et presbyteris Israel. et mandauit eis Moyses in illa die dicens: post septem annos in tempore anni remissionis in die festo scenopegiae in coeundo omnem Israel apparere in conspectu domini dei tui in loco quem elegerit legetis hanc legem in conspectu Israel in auribus eorum, conuocatis in ecclesiam uiris et mulieribus et natis et proselyto qui fuerit in ciuitatibus uestris, ut audiant et discant timere dominum deum 6 Deut. 28, 15—20 23 ib. 31, 9—13. 1 orfani 6 audimus] uocem add. m. ec. Moysi fort. I. 11 apothaecae 13 gregem (\\' m. rec.) 17 suorum (\\' m. rec.) 18 idolatrjam m. 1 22 sancxerit 25 pbiteris V, presbyteriis v 27 quoeundo m. 1 29 couocatis m. 1 30 proselito uestrum et audiant facere omnia uerba legis huius. et filiieorum, qui nesciunt, audientes discent dominum deum uestrum omnibus diebus quibus ipsi uiuunt super terram. persequeris eum, per quem te audire praeceperit dominus; agente eo in rebus humanis cohaereticum tuum Georgium successorem, cum, tametsi fuisset liberatus iam Athanasius ex corpore, tibi non licuerit mittere, sed fuerit ac sit in dei manu quem fuisset dignatus populo suo antistitem instituere per seruos uidelicet suos, hoc est catholicos episcopos. neque enim posset impleri uirtute spiritus sancti ad dei gubernandum populum nisi is quem deus allegisset cuique manus per catholicos episcopos fuisset imposita, sicut defuncto Moyse impletum spiritu sancto inuenimus successorem eius Iesum Naue, loquitur scriptura sancta dicens: et Iesus filius Naue impletus est spiritu intellegentiae; inposuerat enim Moyses manum super eum. et audierunt eum filii Israel et fecerunt secundum quod mandauit dominus Moysi. conspicis ordinationi dei te obuiam isse contra dei faciendo uoluntatem, temet mucrone gladii tui iugulatum, siquidem non licuerit ordinari, nisi fuisset defunctus Athanasius, et defuncto Athanasio catholicus debuerit per catholicos ordinari episcopos. loquitur sacra scriptura dixisse ad legum Naue deum: Moyses seruus meus defunctus est. nunc itaque surgens transi Iordanem tu et omnis populus iste in terra quam ego dabo illis. omnem locum, quemcumque ingressi fueritis uestigio pedum tuorum, uobis dabo illum, sicut dixeram Moysi. desertum et ante Libanum usque ad flumen magnum Euphraten et usque ad mare magnum, usque ad solis occasum erunt fines termini uestri. non resistet homo in conspectu tuo per omnes dies uitae tuae, et sicut eram cum Moysi, sic ero tecum et non derelinquam te neque despiciam te. numquid potest deus esse cum inimico suo Georgio? 14 Deut. 34, 9 22 Ios. 1, 2—5 3 persequaeris 6 ex scripsi, et V, delet Latinius 7 set 10 uirtate scripsi, uirtutem (\\' m. rec.) V, uirtufl v 11 elegisset fort. q; 24 quemcflm (cu in ras. m. 1) 25 ueatrorum Sabatier 27 magnum om. v Eufratem v SO Moyse v dispiciam numquid ei, quem non ordinauerit, quem non elegerit, poterit esse propitius? talis est Georgius, qualis fuerat Arrius qualesque sunt Valens et Vrsacius uel ad quem me destinasti German<ici)ensium Adoxius; neque enim possent nisi de spinis spinae procedere. haec ita se habere ex actibus ipsius Georgii legens contestationes Alexandrinorum poteris colligere; et quamuis tibi sceleratum blasphemum illum esse placeat neque enim aliter tibi esset amantissimus, nisi quia sit sceleratus —, tamen haec eo protulerim, ut eximiam possis cernere operam tuam. cum igitur non esse deum cognoscas cum Georgio, sed esse aduertas cum Athanasio, quem populo suo instituerit antistitem, cognoscere tandem poteris dei te ordinationem fuisse conatum destruere, deum te fuisse in Athanasio persecutum. audis enim dicere deum ad Moysi successorem: sicut eram cum Moyse, sic ero tecum, et non derelinquam te neque despiciam te, ecce alio loco: inualesce et uiriliter age custodire et facere sicut praecepit tibi Moyses puer meus. et non declinabis ex illa dextra aut sinistra, ut intellegas in omnibus quaecumque agis. et non recedet liber legis huius ex ore tuo, et meditaberis in eo die ac nocte, ut custodias facere uniuersa quae scripta sunt. tunc dirigam uias tuas et tunc intelleges. ecce praecepi tibi, inualesce et uiriliter age; non est quod expauescas neque timeas, quoniam tecum est dominus deus tuus in omni loco. Iam superest te, siue tu siue Georgius quae geritis si sunt uenientia ex dei mandatis, probare. audis enim promittere se deum futurum cum successore Moysis, quomodo fuerit et cum Moyse, si modo quae sunt in libro legis scripta seruauerit. si igitur ut haec geras scriptum non inueneris, 15 Ios. 1, 5 16 ib. 1, 7-9 2 Arrius Coleti, arrianus Vv, Arrius tuus fort. qualesque scripsi, quales qui Yv 3 ursatius 4 germanensium Vv, em. Coleti 8 esset* (t eras.) 11 aduertas om. v 13 connatum 14 Moysis v 16 dispiciam 17 custodi et fac Sabatier: lσχυε ovv xal, άνδριςου ϕυλάσσεσυαι xat itoislv LXX 22 intellegea (es ex as m. 1) 27 successorem m. 1 28 moysen, XIIII. 6 tuae erit aequitatis tandem aduertere uobiscum Arrianis non esse deum. sed illum in uobis mansitare. qui manserit et in Cain. quae te causa ad haec. Constanti. inpulit gerenda, ut potentia regni tui ad tantam perductus superbiam statuisses eum necandum, quem deus sibi in sacerdotali honore elegerit? non inueneras in primo Regnorum libro scriptum? non glorietur sapiens in sapientia sua, neque glorictur potens in uirtute sua, neque glorietur diues ia diuitiis suis; sed in hoc glorietur qui glorictur, scire et intellegere deum et facere iudicium et iustitiam in medio terrae. cur haec praeteriens. qui in omni tempore iudicium iustum facere debueras, iniustitiam tecum etiam nos facere cogebas? deponi per nos decreueras catholicum. firmari uero haereticum; sed quando istud sanae fecissent mentis homines? si enim Heli sacerdos. cur filios in sacerdotii honore constituisset indignos. illa audit quae perpessus est a domino. quid nos audire ac perpeti mereremur, si catholicum episcopum damnantes et quidem inauditum sineremus Georgium fieri Arrianum Alexandrinis episcopum? et uenit, inquit, homo dei et dixit: haec dicit dominus: manifeste ostendi me ad domum patris tui es omnibus tribubus Israel mihi in sacerdotium, ut ascenderent ad sacrificium meum et incenderent incensum et tollerent Ephod. et dedi in domo patris tui omnia frumenta filiorum Israel in escam. et tu quare respexisti in incensum meum ac sacrificium meum inprobo oculo, et honorificasti filios tuos plus quam me, ut benediceres eos a primordio in omnibus sacrificiis Israel coram me? propter hoc haec dicit dominus Israel: dixi, domus tua et domus patris tui transiet coram me usque in aeternum, et nunc non est. sic dicit dominus: nequaquam mihi, non sic erit a me, quoniam qui ho(no)rificant me, honorificabo eos, et qui spernit me ad nihilum redigetur. et ecce dies 6 I Beg. 2, 10 (ct Hier. 9, 23) 19 ib. 2, 27—34 9 gloriaetur 14 stad 15 cur (Į m. rec.) audet (\" M. rec.) 16 quae] atque fort. 19 inquid m. 1 21 trib; 25 inprobo (»» m. rec.) 30 horificant 31 et haecce m. 1 ueniunt, et disperdam semen tuum et semen patris tui, et non erit tibi senex in domo mea omnibus diebus, et uirum disperdam tibi a sacrario meo, ut deficiant oculi eius, et defluet anima eius. et omnis quae superauerit multitudo e domo tua decidet in gladio uirorum. et hoc tibi signum, quod ueniet super duos filios tuos hos Ofni et Finees, in uno die morientur ambo gladio uirorum. si hanc ille accepit increpationem pro filiis a deo, qualem nos mereremur accipere pro te, Constanti? credo dictum fuisset nobis: plus honorificastis Constantium quam me, quomodo illi dictum est, quod plus honorificauerit filios quam deum. qua, inquis, de re? quia si tua fecissemus praecepta, domini inueniebamur spreuisse, quia Georgius sit, ut fuerint filii Heli, filius pestilentiae, quem tu loco dei hominis Athanasii conlocandum per nos censueras. deinde cum dicat deus: qui me honorificauerit honorificabitur, et qui me spernit ad nihilum redigetur, si tuam contra ipsius diuina mandata prolatam uocem sacrilegam audiremus, honoricaueramus deum? an si te nihil esse iudicantes illius tantum sacris statutis parere niteremur? interea tu gaude, quia sis exhonorans deum. audis enim ipsum dicentem, quod uenturi sint ad nihilum omnes eum spernentes. an negabis te exhonorasse deum tollendo sacerdotes e plebibus quos ordinauit ille? an negabis te exhonorasse dominum, quando contra sancita ipsius coegeris sacerdotes eius damnare absentem inauditum? non ergo exhonorasti deum, quando tuleris apostolicam atque euangelicam traditionem et idololatriam, quam Arrii aedificauerit in corde diabolus, statueris ab omnibus cultoribus teneri dei? Cum haec ita sint, iam tuae erit prudentiae aestimare, quid tibi agendum expediat, utrumne hic corrigens errores 15 I Reg. 2, 30 3 tibi om. v 6 Phinees v moriuntur (8 m. rec.) 12 sfiuisse 13 eli 18 iudicandites 22 dominum v sacerdotes (s in ras.) ..do quos s. l. m. 1 23 a*n s*ancita 24 sacertes 26 idolatriam m. 1 Arii Latinius, arrius V; Arrii exaedificauerit fort. 27 omnibus scripsi, hominibus (m mi rasurae indicium) V et v 6* tuos, consecutus ueniam tantorum scelerum, inter dei inueniri statuas domesticos, an redactus ad nihilum, sicut promittit spernentibus se dominus, incipias in perpetuum dare poenas, quas dant hi quorum tenere delegeris itinera. et ut plene uidere possis quae te maneant pericula, propterea quod sis exhonorans diuinitatem, accipe Samuheli etiam quae dicantur propter Heli filios: et dixit dominus ad Samuhel: ecce ego facio uerba mea in Israel, et omnis qui audierit ea, tinnient utraeque aures eius, in illo die quo suscitabo super Heli omnia quae locutus sum in domo eius et consummabo quae praedixi ei, quoniam ego ulciscor in domo eius usque in aetcrnum propter iniquitates filiorum eius, quas ego scio, quoniam contemnentes dominum mala locuti sunt filii eius, et non monuit eos neque castigauit. et nunc sic iuraui domui Heli, si propitiabitur iniquitas in domo Heli in incenso aut in sacrificiis in sempiternum. si haec Heli sunt promissa propter delictum filiorum, quid tibi propter sacrilegium tuum? si illi haec in aeternum sunt promissa, quid tibi agenti tanta? si filios Heli dixit deus male locutos de se, quanto magis dicat te, qui susceperis Arrii blasphemiam ad inpugnandam scilicet fidem, quam patriarchae prophetae apostoli et omnes tenuerunt martyres? rogamus te inter haec gerere factorum tuorum \\' paenitentiam, considerans saltem quae filiis Heli exhonorantibus deum acciderint. Heli, inquit scriptura, senex erat ualde, et filii eius euntes abierant, et erat maligna uia eorum coram domino. et factum est in diebus illis, et conuenerunt alienigenae in pugnam ad Israel, et infra: et inclinauit pugna, et cecidit uir Israel coram alienigenis, et uulnerati sunt in acie in campo quattuor millia hominum. et uenit populus in castra, et dixerunt maiores natu Israel: propter quid deficere 7 I Reg. 3, 11-14 24 ib. 3, 21 (cf. 2, 22) — 4, 1 27 ib. 4, 2—5 1 inueneri m. 1 4 qua*s plane v 9 utreque 12 iniquitates LXX, iniquitatem Vv quas V, qua v 18 contempnentes 18 quod {\\' m. rec.) 22 too m. 1 25 quoram m. 1 26 aligenicoram g gene 28 quorum alienienis (corr. m. rec.) fecit nos hodie dominus coram alienigenis? tollamus igitur arcam domini dei nostri ex Selon, et exeat in medio nostrum et liberabit nos de manibus inimicorum nostrorum. et misit populus ad Selon, et sustulerunt inde arcam domini, ubi sedebat Cherubin. et ambo filii Heli cum arca dei ibant, Ofni et Finees, et infra: expugnauerunt illos, et defecit uir Israel a conspectu alienigenarum, et fugit unusquisque in tabernaculum suum. et facta est plaga magna ualde, et ceciderunt ex Israel triginta milia uirorum. et arca dei capta est, et ambo filii Heli mortui sunt, et infra: et uir properans accessit ad Heli dixitque ea: ego sum qui ueni de castris fugiens de proelio hodie. et dixit Heli: qui sermo factus est, filiole ? et respondit uir et dixit: fugit uir Israel a facie alienigenarum, et facta est plaga magna in populo, et ambo filii tui mortui sunt, et arca dei capta est. et factum est cum audisset, arca dei capta est, cecidit supinus de sella iuxta portam, et contribulatum est dorsum eius, et mortuus est, quoniam senex erat et grauis homo, et ipse iudicabat in Israel uiginti annis. si haec mala Heli sacerdoti et iudici Israelitarum uno die uenerunt, propterea quod non, ut fuerat dignum, suos castigasset filios, quid tibi religionis dei destructori cernis uenturum, isto in loco probandum tibi censui. quod enim ex dei ueniat uoluntate, ut nos eius serui subiciamur uobis persecutoribus nostris, dixisse non negabis: nisi nostra fides, hoc est haec quae dicitur a Lucifero Arriana, fuisset catholica, numquam in omnes plebes accepissem potestatem. si ita est, potuit et illorum allophilorum qui arcam ceperant dei fuisse melior quam est dei cultorum. Tu dicis fidem tuam, quam nos nouimus haereticam, hoc tibi praestitisse, sed et Maxentius, Nero et cuncti illi persecutores domus dei dixerunt deorum suorum potentia fuisse 6 I Reg. 4, 10. 11 10 ib. 4, 16-18 ip 1 quoram m. 1 18 etse 24 dixisse] te add. v 25 quae 8. 1. 26 accipissem m. 1 27 ad allopbilorum supple fides Dei quisquam fuisse melior quam est Dei cultor. Utique tu v 29 haeredicam m. 1 factum, ut Christiani sub illorum ditionem ueniremus. percurre quae acciderint illis, qui arcam se dei cepisse laetabantur, qui uirtute deorum suorum uicisse se Jsraelitas dicebant, et inuenies unum te ex illis, qui dei fuerint domum persecuti. et alienigenae abstulerunt arcam dei ex Abenezer, et intulerunt illam in Asotum. et sustulerunt alienigenae arcam, et intulerunt illam in domum Dagon, et collocauerunt illam iuxta Dagon. et mane uigilauerunt Asoti, et intrauerunt in domum Dagon et uiderunt. et ecce Dagon cecidit in faciem suam ante arcam dei. et sustulerunt Dagon et statuerunt in locum suum. et grauata est manus domini super Asotos et cruciabat illos. et percussit illos in domibus eorum, in Asotum et regiones MS. et factum est, cum ante lucem uigilassent, et Dagon ceciderat in faciem ante arcam testamenti domini, et caput Dagon et ambo uestigia manus eius ablata erant per partes centum, et ambo articidi manus illius ceciderunt in limen. et infra: et grauata est manus domini super Asotum, et induxit illis mures, et facta est confusio mortis magna in ciuitate. et uiderunt uiri Asoti quoniam sic est, et dixerunt, quoniam non sedebit arca domini dei Israel nobiscum, quoniam dura est manus illius super nos et super Dagon deum nostrum. et mittunt et conuocant regulos alienigenarum ad se et dicunt: quid faciemus arca dei Israel? et dixerunt Gethaei: transeat arca dei Israel in Geth. et factum est, postquam translata est arca dei, facta est manus domini in ciuitate, et facta est turbatio magna ualde. et percussit uiros ciuitatis a minimo usque ad maximum, et ebulliuit illis mures in sedibus, et fecerunt sibi Gethaei sedes pellicias, et miserunt arcam dei in Ascalonem. et factum est, ut intrauit arca dei Israel in Ascalonem, exclamauerunt Ascalonenses dicentes: ut quid misistis arcam dei Israel ad nos, ut morti tradat nos et 5 I Reg. 5, 1--4 17 ib. 5, 6-12 1 dictionem 15 amba m. 1 22 regolos coni. Colett, relicos V (sed in mg. reliquos m. rec.); cf. σμνάουσι rove σατράπας LXX et infra p. 87, 1 regolos 28 faciemos] de add. m. rec. 25 alt. est om. v 27 illos 28 cethaei pelliceas v area populum nostrum? et mittunt et conuocant regulos alienigenarum et dixerunt: remittite arcam dei Israel, et reducatur in locum suum, et non morti dabit nos et populum nostrum, quia acta est confusio grauis in ciuitate tota, grauis ualde, ut intrauit arca dei ibi. et qui uiuebant et non sunt mortui percussi sunt sedibus suis, et ascendit clamor ciuitatum usque ad caelum. uides, Constanti, quomodo sinat deus noster humiliatam uideri religionem suam a uobis alienigenis et eo quidem usque humiliatam, donec etiam uos persecutores uerae religionis uideatis non esse deum alium praeter deum nostrum. Sed ut iterum ad Athanasii redeam causam, numquid non sciebas scriptum in Regnorum libro primo: et Samukel indicabat populum Israel in omnibus sanctificationibus, ut imperandum putares per domini sacerdotes fuisse damnandum innocentem? legisti Samuhel quod in omni sanctificatione iudicarit populum dei; et quia nolumus ab hac recedere iusta uia iudicandi, perpetimur persecutionem a te. non nouum, quando Saul persecutus fuerit iustum Samuhelem, cur ei uera dixerit, et quidem eum, per quem fuerit in regem unctus, per quem eum dominus ad tantam prouexerit gloriam. persequebatur Saul domini prophetam atque sacerdotem, quia non compos fuerit mentis; Saul alioquin quomodo sospes persequeretur eum quem sciret dei ministrum, dei spiritu plenum? persequebatur eum quem iugiter propter persecutoris ignorabat ingemuisse salutem. loquitur in libro primo Regnorum scriptura dixisse dominum ad Samuhel: usquequo luges tu in Saul? ecce expello illum, ne regnet super Israel. imple cornu tuo oleo et ueni, mittam te in domo Iesse usque in Bethlehem, quoniam uidi in filiis Iesse mihi in regem. et dixit Samuhez: 12 I Reg. 7, 16 26 ib. 16, 1. 2 » h 1 aligenigenarum 4 qui 5 ibi om. v 16 ac Cx m. rec.) 17 a te] at hoc add. m. rec. in mg. et v 19 et quidem scripsi, equi- A O » dem Vv 20 at prouexerit w m. rec.) 22 compua fuerit (corr. quomodo t m. rec.) quando (corr. m. rec.) pearsequaeretur 28 scire (\\' m. n o rec.) spm (corr. m. rec.) 26 usquequando (corr. m. 1) 27 tuum v 28 bethleem quomodo ibo, ne audiat Saul et occidat me ? eum quaerebat consumere, quem iam multis meminerat modis dei esse hominem. homo dei ueniam persecutori poscendo non desistit, contra pestilentiae factus filius eius auferre animam quaerit; eo etenim usque persecutor extitit Samuhelis domini sacerdotis Saul, ut dixerit domino dicenti sibi ueni, mittam te: et quomodo ibo? audiet Saul et occidet Tne. conspicis, Constanti, recedentibus uobis a deo non uos homines, sed feras, sed beluas atque latrones aestimari. aut numquid in hoc, quod Athanasium iniuste persequeris, non eris Sauli conparandus? quando sis ita iugulare cupiens innocentem Athanasium, quomodo et ille fuerit interficere desiderans non solum Samuhelem, sed et Dauid, eos Saul nempe interficere minabatur, cum quibus cognoscebat esse deum. et uidit, inquit scriptura, Saul, quoniam dominus cum David est, et omnis Israel diligebat eum. et magis adiecit Saul timere a facie Dauid. et locutus est Saul ad Ionathan filium suum et ad omnes pueros suos, occidere Dauid. responde, imperator inpudentissime, si haec gerere potest dei habens spiritum. quo Saul coepit haec gerere tempore? nempe quo per Samuhel maledictus reprobatus est; eodem etenim tempore scriptum est recessisse deum ab eo, cum Dauid uero fuisse. quibus rebus probatur uos esse Arrianos sine spiritu dei, qui persequimini Athanasium uirum plenum spiritu sancto. et erat, inquit, Dauid in omnibus uiis suis sapiens, et dominus erat cum illo, et omnis Israel et Luda diligebant Dauid. igitur ut ea te agere possis cognoscere circa Athanasium quae egerit Saul circa Dauid, accipe scriptum: et Ionathan filius Saul diligebat Dauid ualde, et indicauit Ionatha Dauid dicens: Saul quaerit occidere te, et infra: et locutus est Ionatha ad patrem suum dicens: noli 14 I Reg. 18, 28 — 19, 1 24 ib. 18, 14. 16 28 ib. 19, 2. 30 ib. 19, 4-6 11 quando si (sed uando linea tramuersa m. 1 expunxit) V, quando sis v, quasi fort. 14 inquid 17 ionatha 21 dominum v 22 fuisset m. 1 25 et dñs — israel add. m. 1 in mg. inferiore 30 locuttus m. 1 peccare, rex, in seruum tuum Dauid, quoniam non peccauit in te, et facta eius bona sunt ualde. et posuit animam suam in manibus suis et occidit alienigenam, et fecit dominus salutem in Israel, et omnis Israel uiderunt et gauisi sunt. et ut quid peccas in sanguinem innocentem et occidere Dauid sine causa? et audiuit Saul uocem Ionathae filii sui, et iurauit Saul dicens: uiuit dominus, si mortuus fuerit Dauid, et infra: et adiectum est bellum fieri, et mualuit Dauid et expugnauit alienigenas et percussit illos plaga magna, et fugerunt a facie Dauid. et factus est in Saul spiritus malus, et ipse in domo sua dormiebat, et erat in manu eius lancea, et ecce psallebat in manibus suis. et quaerebat Saul percutere lancea Dauid et percussit, et declinauit Dauid a facie Saul. et percussit lancea in parietem, et Dauid fugit et saluus factus est. et factum est in illa nocte, et misit Saul nuntios ad domum Dauid, ut custodirent illum, quo mane occideret illum. et Dauid fugit et saluus factus est. et uenit ad Samuhel in Armathen, et renuntiauit ei omnia quae fecit Saul, et infra: et factus est iratus in Ionathan Saul ualde, et infra: et dixit: mitte haec, accipe iuuenem, quoniam filius mortis est. et respondit Lonathan patri suo: quare moritur? quid fecit? et sustulit Saul lanceam in Ionathan, ut occideret eum. cui parceret Saul, uera sibi dicenti quando nec filio pepercerit? sic estis praetereuntes < dei) mandata atque uestra statuentes. denique non miramur, si, quia dicitur: non potest damnari absens, domini persequaris sacerdotes, quando uideamus sic fuisse deo famulantes persecutum Saul. loquitur scriptura dicens: et dixit rex: morte morieris, Abimelech, et tu et omnis domus patris tui, et infra: et dixit rex cursoribus et stantibus sibi: adducite et occidite sacerdotes domini, quoniam manus . eorum cum Dauid est, quoniam cognouerant quod Dauid fugeret et non, decooperuerunt aurem meam. et noluerunt pueri regis ingerere manus suas aduersus sacerdotes domini. 8 I Reg. 19, 8—12. 18 18 ib. 20, 30 19 ib. 20, 31—33 28 ib. 22, 16 29 ib. 22, 17 5 innocentem om. v occidere] uis add. V s. l. m. rec. et v 21 morietur v 24 dei add. m. rec. in mg. 28 acimelech 31 dauit est m. 1 Quid dicis, aequissime rex? si illi regis pueri noluisse referuntur oboedire imperio regis, si illi contempsisse monstrantur praecepta Saul, ne contra dei fecissent mandata, nos episcopos fuerat dignum domini calcantes praecepta inplere tua sacrilegi homicidae? idcirco ergo nos dignaris persequi, quia non domini mandatis tua anteponamus. haec fecit et SauL quae ita esse probat sacra scriptura dicens: et dixit Saul ad Doeg: conuerte te in obuiam sacerdotibus domini. et conuersus est Doeg Syrus, et mortificauit ipse sacerdotes domini, et occidit illa die trecentos quinque uiros et omnes portantes Ephod, in Noriban ciuitatem sacerdotum occidit in ore gladii a uiro usque ad nutrientem. simili nunc modo conatus es atque conaris eorum laniare corpora, quos uideas praeceptorum dei memores tuo reniti praecepto. non itaque mirari poterimus, si tu nos persequaris, quando uideamus Saul, cur non seruum domini Dauid in manus tradiderint eius, non solum trecentos quinque sacerdotes, sed et totam perdidisse ciuitatem. persequebatur Saul Dauid eum, in cuius ditione cum fuerit, saepe tamen ei ignouerit. et factum, dicit scriptura, cum reuersus esset Saul post alienigenas, et renuntiauerunt ei dicentes: ecce Dauid in deserto Asoti est. et sumpsit secum tria millia uirorum electorum ex omni Israel, et abiit quaerere Dauid et uiros eius ante faciem uenationis ceruorum. et uenit ad greges ouium quae erant ad uiam, et erat ibi spelunca, et introiuit Saul ad sellam, et Dauid et pueri eius interius speluncae sedebant. et dixerunt uiri Dauid ad eum: ecce dies hic quem dixit dominus: tibi dabo inimicum tuum in manibus tuis, et facies ei quae placita sunt ante oculos tuos. et exsurrexit Dauid, et dempsit pinnam chlamidis Saul occulte. et factum est post haec, et percussit cor Dauid eo quod dempsisset pinnam chlamidis. et dixit Dauid ad pueros suos: 7 I Reg. 22, 18. 19 19 ib. 24, 2—16 2 alacontempse 8 ne s. 1. m. 1 7 et 8 dohaec 10 ephot (e ex o eorr.) in nonba (o ex u m. 1) ciuitatem V sed m. rec. supra scr. q et oben, in Nonba ciuitate fort., et Oben, ciuitatem v 15 cnr (!ł m. y y rec.) 21 tria millia uirorum secum signis transp. additis 29 clamidis et sic infra non mihi contingat a domino, si fecero hoc uerbum domino meo christo domini, inferre manum meam in eum, quia christus domini hic est. et suasit Dauid uiros suos uerbis et non permisit illis, ut surgentes occiderent Saul. et surrexit Saul et descendit in uiam, et exiit Dauid post Saul dicens: domine rex. et respexit Saul post se, et inclinauit se Dauid in faciem suam super terram et adorauit eum, et dixit Dauid ad Saul: quare audis uerba populi dicentium: ecce Dauid quaerit animam tuam ? et ecce in hac die uiderunt oculi tui, quomodo tradidit te dominus hodie in manibus meis in spelaeo, et nolui te occidere et peperci tibi et dixi: non iniciam manum meam in dominum meum, quoniam christus domini est. qui accepi pinnam chlamidis tuae in manu mea, et ego abscidi laciniam chlamidis tuae, et non occidi te cognosce et uide hodie quoniam non est in manu mea malitia neque iniustitia, et non peccaui in te, et tu quaeris animam meam accipere. iudicet dominus inter me et te, et uindicabit me de te, manus autem mea non erit in te. sicut dicitur parabola antiqua, ex iniquis exiet nequitia. manus autem mea non erit in te retro quem tu persequeris? canem mortuum et retro pulicem unum? fiat dominus in iudicem et in uindicem inter me et inter te\" uideat dominus et iudicet iudicium meum et iustificet me ex manu tua. talis mos est dei cultoribus totum reseruare deo, scientes esse magnum uindicari ab eo. Interea, sicuti superius dixi, uide Saul, ubi compos mentis est, quae dicat, at ubi inpos efficitur, quomodo sitiens sit Dauid iusti et innocentis sanguinem: et factum est, inquit, cum consummasset Dauid uerba haec loquens ad Saul, dixit Saul: uox tua haec, fili Dauid ? et exclamauit Saul et plo-rauit. et dixit ad Dauid: iustus es tu quam ego, quoniam tu reddidisti mihi bona, ego autem retribui mala tibi. et renuntiasti mihi hodie quae fecisti mihi bona, sicut conclusit 27 I Reg. 24, 17-28 8 dauit m. 1 .. 10 speleo 20 persequaeris 28 \"totum (Dt m rec.) ut totum reseruent v 25 secuti m. 1 26 ad m. 1 mpos (\\' m. rec.) 27. inquid 81 tribui v me dominus in manibus tuis, et non occidisti me. et sicut inueniat quis amicum suum et praemittat eum in uiam bonam. et dominus retribuat tibi bona pro quibus fecisti mihi hodie. et nunc ecce ego scio quoniam regnando regnabis et constituetur in manu tua regnum Israel, et nunc iura tu mihi in domino, si non eradicabis semen meum post me et si non exterminabis nomen de domo patris mei. et iurauit Dauid Saul. post haec utique debuerat iam mutari Saul, sed adhuc nec iste desinit persequi nec deficit parcere Dauid. et surrexit, dicit scriptura, Saul et descendit in desertum opacum et cum eo tria millia uirorum electorum ex Israel quaerere Dauid, et infra: et misit Dauid exploratores et cognouit quoniam uenit Saul in Sicelet. et surrexit Dauid occulte et abiit in locum, ubi dormiebat Saul et Abner filius Ner princeps militiae eius. et Saul dormiebat in stragulis praedaris, et plebs erat circa eum. et Dauid dixit ad Amalech Gethaeum et Abessa filium Saruiae fratrem Ioab dicens: quis introibit mecum in castris ad Saul? et dixit Abessa ad Dauid: ego ibo tecum. et intrauerunt Dauid et Abessa ad populum nocte, et ecce Saul dormiebat in stragulis pretiosis, et lancea fixa ad caput eius praeclara, et Abner dormiebat circa eum. et dixit Abessa ad Dauid: conclusit dominus hodie inimicum tuum in manibus tuis, et nunc occidam de lancea semel in terram figens et non repetam illam. et dixit Dauid ad Abessa: non continges illum, quoniam quis iniciet manum suam in christum domini et purus erit? et dixit David: uiuit dominus, quoniam nisi dominus percusserit illum aut nisi hora illius uenerit et moriatur uel in pugnam descenderit et adponatur, mihi autem non sit a domino inicere manum meam in christum domini. et nunc accipe lanceam quae est ad caput illius et lentem aquae, et recedamus nos. et accepit Dauid lanceam et lentem aquae a capite eius, et abierunt ipsi. et non erat qui uideret neque qui sciret, et non erat qui uigilaret; omnes enim 9 I Reg. 26, 2 12 ib. 26, 4-25 tu 5 iuraati (tu m. rec.) 16 amalec cetheum 17 saruie 21 capud m. 1 25 ini***ciet 29 meam om. v 80 capad m. 1 dormiebant, quoniam timor domini inruerat in illos. et transiuit Dauid contra et stetit in cacumine montis longe, et erat magnum iter inter eos. et deprecatus est Dauid populum et Abner et locutus est dicens: non respondes, Abner? et respondit Abner et dixit: quis es tu qui uocas me ? quid est ? et dixit Dauid ad Abner: uir tu es, et quis sicut tu in Israel? quare non custodis dominum tuum regem? quoniam intrauit unus de populo disperdere dominum tuum regem. non est bonum hoc quod fecisti. uiuit dominus, quoniam filii mortificationis uos estis, qui non custodistis dominum regem uestrum, christum domini. et nunc uide tibi est lancea regis et lentis aquae quae erat ad caput eius. et cognouit rex Saul uocem Dauid et dixit: uox tua haec, fili Dauid ? seruus tuus, domine rex. et adiecit Dauid: ut quid hoc persequitur dominus meus retro seruum suum? quoniam quid deliqui et quae est a me malitia? et nunc audiat dominus meus rex uerba serui sui, si dominus deus incutit te in meum dolorem et uictimam immolationis; quod si filii hominum, maledicti hi in conspectu domini, quoniam eiecerunt me hodie non confirmatum esse in testamentum domini dicentes: uade, serui diis alienis. et nunc non cadet sanguis meus in terram ante conspectum domini, quoniam exiit rex Israel quaerere pulicem unum, sicut persequitur noctua in montibus. et dixit Saul: peccaui, conuerte, fili Dauid, quoniam non malignabor in te iam, ideo quoniam anima mea accepta est ante oculos tuos in diem hunc, in quo stultus factus sum, et ignoraui multa uehementer. et respondit Dauid dicens: ecce lancea regis, accedat unus ex\\' pueris et accipiat eam. et dominus restituat unicuique iustitias et fidem suam, sicut tradidit te hodie in manibus meis et nolui inicere manum meam in christum domini. ecce sicut exaltauit se anima tua in diem hunc ante oculos meos, sic significetur anima mea in conspectu domini, et abripiat me et eruat me ex omnibus tribulationibus. et dixit Saul ad Dauid: benedictus tu, fili, et (facies) faciens et potens poteris. 12 aq;quae 16 sui om. v 17 tuus incutit te in me, odoretur uictimam Latinius 19 egecerunt 82 conspectum m. 1 34 facies add. Gallandius, notmv noirjaHs LXX Haec idcirco indidi, ut tandem posses conicere, sic te siue Athanasium siue nos iniuste persequi, sic te stimulari in tuae salutis necem, sic tibimet mortis apud diuinitatem contrahere pericula, ut sibi per haec quae egerit contraxerit Saul. si haec non ita sunt, dic cur nos persequaris; nempe quia non fundamus sanguinem innocentem. quem uis imitemur, tene aut Dauid? de Dauid enim scriptum inuenio: et Dauid regnauit in Israel, et erat faciens indicium et iustitiam in toto populo suo; te uero esse cernimus iniustum iudicem, cultorum dei interfectorem. cur nos persequeris? nempe quia noluerimus, ut tu es, fieri apostatae, quia noluerimus unicum dei negare filium. Dauid liber et trinitatem loquitur perfectam et unam narrat deitatem patris et filii et spiritus sancti; et tu esse inueniris apostata. quem, inquam, sequar, tene an Dauid ? illumne cultorem domini, misericordiae amatorem an te sacrilegum, carnificem? cuius sapientiae homo persequeris Athanasium? mirarer te haec agere, si non et Achab rex sic Heliam et ceteros domini prophetas fuisset persecutus; mirarer te persequi dei hominem, si non in omnibus te Achab esse cernerem. denique talia tibi dicuntur a nobis, qualia et illi a dei dicta sint domesticis: noli Baal colere, noli idolis seruire, sed deo; serui deo Abrahae, deo Isaac, deo Lacob, serui deo Israel. si talia meministi dixisse Heliam et ceteros prophetas domini ad Achab apostatam regem, aduerte similia tibi ab eis, quibus docendi dederit auctoritatem dominus, dici. noli, Constanti, cum Arrianis pugnare contra dei domum, noli idololatriam Arrii introducere in ecclesiam, noli negare unicum filium dei, desine persequi apostolicam atque euangelicam fidem. haec quia dicamus, uidemur esse tibi inimici. sic fuerunt regi uera sibi dicentes inimici. percurramus denique quaenam fuerint orta, quae facta inter Heliam domini prophetam et 7 II Reg. 8, 15 2 **stinralari V, famulari v 8 aput m. 1 4 egeris 7 de dauit m. 1 11 uoluerimus 17 ahab 21 bahal 22 *°abraae 26 idolatriam m. 1 Achab tuum coapostatam, et inuenies te esse hodie Achab. uiuit, inquit Helias, dominus, cui adsisto ante conspectam, si erit annis istis ros et pluuia, nisi per uerbum oris mei. quod utique cum impletum fuisset, debuerat uecors cognoscere uere deum solum potentem totum non fuisse nisi illum cui seruiret Helias. quid agit Achab ? uidet per triennium et eo amplius non esse pluuiam, et magis est idolis sentiens, magis est cupiens interficere Heliam. audit dei propheta ore sacrilegi Achab: si tu es ipse, qui euertis Israel? sic et tu dicis Athanasio uel nobis, quod enim nos sumus uertentes dei populum, cum tu sis ad tuam suscipiendam haeresim Christianos conuocans. sed audis a nobis quae audiit Achab ille cultor idololatriae ab Helia glorioso: non nos euertimus dei domum, sed euertis tu et domus patris tui. aut negabis nihil te cogitare, nisi ut omnes nos coapostatas efficias tuos? Sed ut coeperam de Heliae et Achab dicere actibus: et dixit Helias: ego non uerto Israel, sed euertis tu et domus patris tui, dum relinquitis uos dominum deum nostrum et itis post Baal. et nunc mitte et congrega ad me omnem Israel in montem Asoti et prophetas confusionis quadringentos quinquaginta et prophetas lucorum quadringentos, manducantes et bibentes in mensa Iezabel. et misit rex Achab ad omnem Israel et collegit omnes prophetas in montem Carmeli. et accessit Asoti ad omnes et dixit eis: usquequo uos claudicatis sensu uestro ? si est dominus deus, ite post ipsum. si autem Baal est, ite post illum. et non respondit illi populus uerbum. et dixit Asoti ad populum dicens: ego superaui solus prophetarum domini unus, et prophetae huius Baal quadringenti quinquaginta uiri et prophetae lucorum quadringenti; dentur ergo nobis duo boues, et eligant sibi illi imum et demembrent, et inponant eum super lignum et ignem non sub- 2 m Reg. 17, 1 9 ib. 18, 17 17 ib. 18, 18-46 4 uaecors uerum v 6 achap m. 1 12 acaph 13 idolatriae 15 quoapostatas m. 1 18 ites m. 1 19 bahal 22 zezabel 28 unus expunxit Latinius ponant; et ego faciam bouem alterum, et ignem non subponam. et clamate in nomine deorum uestrorum, et ego clamabo in nomine dei mei, et erit hic deus quicumque exaudierit nos in igne, hic erit deus. et respondit omnis populus, et dixerunt : bonum uerbum quod locutus est Helias. et dixit Helias ad prophetas confusionis: eligite uobis uitulum unum et facite priores, quoniam uos multi estis, et clamate in nomine deorum uestrorum, et ignem nolite supponere. et acceperunt uitulum et fecerunt, et inuocabant in nomine Baal a mane usque ad uesperam, et dicebant: exaudi nos, Baal, exaudi nos. et non fuit istis uox neque auditio. et apposuit Helias Thesbites dicens: inuocate in uoce magna pariter, ne forte occupatus sit uel dormiat ipse, et suscitabitur. et iUum uocabant in uocem magnam, et secabant se secundum consuetudinem suam gladiis et nouaculis usque ad effusionem sanguinis super se, et prophetabant usque dum transiret meridies. et factum est quomodo tempus erat ut accenderet sacrificium, et locutus est Helias Thesbites ad prophetas dicens: discedite amodo, et ego faciam holocaustomata. et discesserunt et abierunt. et dixit Helias ad populum: accedite ad me. et accesserunt omnes populi ad eum, et accepit Helias duodecim lapides secundum numerum tribus Israel, sicut locutus est dominus ad eum dicens: Israel erit nomen tuum. et aedificauit lapides et restituit altare domini, quod dissipatum fuerat, et fecit foueam, quae caperet duae metretas Sem< in)is in gyro altaris et constipauit scizas super altare quod fecit, et demembrauit holocaustum et inposuit scieam et stipauit super altare, et dixit : accipite mihi quatuor hydriae aquae et effundite super holocaustum et super scizam. et dixit: iterum adferte. et iterum adtulerunt. et dixit: repetite tertio. et repetierunt tertio, et manabat aqua in circuitu sacrarii, et foueam impleuerunt aqua. et clamauit Helias in caelum et dixit: dominus deus Abraham et Isaac et Israel, exaudi me, domine, exaudi me 1 alteram 10 uesperum 14 uoce magna v 17 quomodo] quando fort. ascenderet Sabatier; αναβη̃νατ τὴv ϑυσιαν LXX 18 ante ad ras. 4-5 litt. 20 accidite 25 seminifl Latinius, semis Yv hodie in igne, at sdant omnis populus hic, quoniam tu es domnus deus Asoti et ego seruus tuus, et propter te feci haec opera, et tu uersasti cor populi huius retro. et cecidit ignis a domino de caelo, et comedit holocausta et scieas et aquam quae erat in caelo, et lapides et terram. linxit ignis. et cecidit totus populus super faciem suam et dixit: aere dominus deus ipse est deus. et dixit Helias ad populum: suscipite prophetas Baal, nemo sit saluus ex illis. et susceperunt illos, et deduxit illos Helias ad torrentem Gison et occidit illis ibi, et dixit ad Achab: manduca et bibe, quoniam uox est pedum pluuiae. et ascendit Achab, ut manducaret et biberet. et Helias ascendit in Carmelum, et inclinauit se in terram et posuit faciem suam inter genua et dixit puero suo: ascende et prospice uiam maris. et respexit puer, et dixit puer: non est nihil. circumage te septies. et factum est in septimo, et ecce nubis pusilla quasi uestigium hominis adducens aquam de mari. et dixit illi Helias ascende et dic ad Achab : iunge currum tuum et ascende, ne conprehendat te pluuia. et factum est hinc et inde, et caelum contenebricauit nubibus et uentis, et facta est pluuia magna. et plorabat et ibat Achab in Israel, et manus domini erat in Heliam. Cognoscis in qua peruersitate hodie tu sis manens, in qua manserit et Achab; de tantis etenim signis ac prodigiis exhibitis non dignatur gaudere cum populo, sed dolet, cur Helias sacerdotes ac prophetas fuerit idolorum ausus interfioere, nec post tanta dignatur semet uertere ad deum, sed magis adhuc eius persequitur cultorem. uidet quia est deus in Helia, et magis quaerit eius animam. conspicit prophetas. Baal et lucorum fuisse daemoniorum cultores, et illos magis etiam extinctos diligit quam eum quem tot modis aduerterat dei domesticum. ita et tu eos dignaris diligere quos haeresis Arrianae sectae uides homines et es dei cultores quam b 8 deduxerunt 9 at m. 1 10 acap (b m. rec.) 11 acab D 20 Israel Vv, \\'Ιεζράελ LXX 22 in ea quia fort. 23 acaph (b m. jĮ rec.) \\'24 seribitis 25 cur (* m. rec.) idolorum fuerit v 29 bahal 81 haeresis] haerere fort. XIIIL 7 acerrime persequens. pauca de multis gestis inter Achab et Heliam idcirco duxi tibi ingerenda, ut possis noscere nos, ex quo deum derelinquitis, neque signis neque prodigiis facile connerti ad eum, sed magis in uestris durantes erroribus ut bestias inmanes saeuire in (cer)uicem dei cultorum. deprecamur te, Constanti, ne adhuc in his tuis malis digneris demorari, sed magis emergas a turbinibus diaboli, ne illa conprehendant te mala quae Achab et IezabeL nec in eo dicas felicem te, quia potens sis ad dei persequendos homines, quando uideas potuisse ad petitum Heliae extingui Achab et Iezabel, et tamen fuerint reseruati, ut plenius et Heliae dei hominis tolerantia fuisset beatificata et illorum impleta impietatis mensura, quasi uero non posset Helias petere deum, ut arderent persecutores religionis eius, idolorum cultores. ignem petit dari de caelo ad sacrificia consumenda, ilico descendit; pluuiam, quae triennio fuerat ablata et mensibus sex, petit, et ilico datur. alia quam plurima signa fiunt; et exstingui dei inimici ad petitum Heliae non potuerunt, cum etiam illos honoratos quinquagenarios ad Heliae dictum descendens ignis consumpserit? uides hodie posse, quia persequaris Athanasium uel nos, te fulmine aut quolibet modo extingui, sed reseruari ad hoc, ut aut te conuertas aut omnis possit impleri iniquitatis tuae mensura. persequebatur Achab rex Heliam, ut tu persequeris nunc Athanasium. dixit nempe Iezabel ad domini prophetam, posteaquam conperisset per Heliam illas uirtutes exhibitas et prophetas confusionis atque religionum sacerdotes interfectos: haec mihi faciant dii et haec mihi adaugeant, si non in hac hora cras posuero animam tuam, quemadmodum 27 m Reg. 19, 2 gregem 1 acab 5 ceruicem scripsi dubitante, uicem V sed m. 1 i in o 1 mutasse uidetur, gregem m. rec. supra scripsit 8 acab 15 dare (\\' m. rec.) 16 pluuia Vv; pluuiam scripsi et cum altero petit coniunxi; uulgo illico descendit pluuia coniungitur 17 alia scripsi, aliqua Vv, aqua coni. Latvnius 21 uel pro et dixit; falso igitur MI ezstinguere coni. Goieti 22 te v, et (I. m. rec.) V implere e m. rec.) 23 acab animam unius ex illis. sed quid audit Helias a deo post quadraginta dierum ac noctium celebratum ieiunium? nempe ut ungueret reges, per quos Achab et socii extinguerentur. est cum Helia misericordia dei, cognoscit Helias diligi se a deo; contra Achab Heliae persecutor ita est miser, ut in diaboli semper potestate fuerit. sic Athansium iuste puniri mandasti, quomodo et Iezabel Nabutheum Iezraelitem; sic tu ueros testes produxisti contra Athanasium, ut illi produxerunt ad quos scripserat Iezabel dicens: ieiunate ieiunium, et sedeat Nabutheus in primo populo, et conlocate duos uiros filios iniquorum contra eum, et testentur aduersus eum dicentes: maledixisti dominum et regem, et deducite eum, et lapidetur et moriatur. Talia sunt opera nunc uestra Arrianorum. reos nos dicitis, inpingitis multa nec testibus falsis egetis; ipsi enim testes in omnibus falsi estis. sic uos filii perditionis Arriani interficere temptatis Athanasium, quomodo Nabutheum Iezabel, tamquam possetis omnia conspicientis effugere manum. scis uindicasse deum sanguinem Nabuthei, mortem eius de manibus interfectorum exquisiuisse; et arbitraris ex tuis manibus non deum exquisiturum sanguinem sacerdotis sui Athanasii? et dixit dominus ad Heliam Thesbitem dicens: surge et descende in obuiam Achab regi Israel, qui est in Samaria quia hic in uineam Nabuthei descendit, ut possideat eam. et dices ad eum: haec dicit dominus: quomodo occidisti Nabutheum et possedisti uineam eius, propter hoc haec dicit dominus: in loco in quo linxerunt canes et sues sanguinem Nabuthei, ibi lingent canes sanguinem tuum, et fornicariae lauabunt in sanguine tuo. et dixit Achab ad Heliam: si inuenisti me, inimicus meus ? et dixit Helias: inueni, quoniam cogitasti facere maligne ante conspectum domini, ut exacerbares eum. haec dicit dominus: ecce ego induco super te mala, et succendam post 9 m Beg. 20 (21), 9. 10 21 ib. 20 (21), 17-28 h 7 nabutetun iezeahelitem (b m. rec.) V, Naflovaai τὸν \\'Ιεζραηλιτην LXX 21 athanasi 27 lincxeront 80 malignae 7* te ignem, et disperdam tuum Achab mingentem ad paristem et contentum et reliquum in Israel. et dabo domum tuam sicut domum Hieroboam filii Nabath, sicut domuna Saba filii Acia, pro omnibus exacerbationibus quibus exacerbasti et peccatum dedisti in Israd. et ad Iezabel locatus est dominus dicens: canes manducabunt eam ante murum Iezabel, et mortuos tuos in ciuitate manducabent uolucres ciuitate quia to, Constanti, dicis ad haec ? minora astruis esse peceata tua quam fuerunt Achab et Ie?abel? illi sacerdotes dei sunt persecuti interemerunt dei domesticos, religionem dei tulerunt et idololatriam statuerunt, populum auerterunt a deo. et to haec omnia fecisti ac facis. sic nos tu uocas inimicos tuos, quomodo et Achab Heliam, qui cum audisset ore prophcta? domini indignationem, dixerit: H immisti me, inimicus Achab regi? nempe quia diceres. noli idolis seruire sed des soli Abrahae Isaac et Israel. et ?uno quia tibi dicatur: noli esse haereticus, sed esto Chritionus, inimicos uocas, cur tibi idololatriam tradenti haec ingerantur quae fuerint i?gesta et per Heliam regi Achab; qui Achab dilexisset profecto. Heliam, ai eius idolis domlui proph?tu censuisset seruiendum, dere?quendum uero deum. negare et tu tetidem non pot?, quod enim, si esse delegissemus quod ipse.., fuisses nos singulari dilecturus affectu. quibus rebus intellegeris esss filius pestilentiae, benebrarum fons, fomes omnium malorum, caput gurges nequitiae, sentina omnium blasphmorum, haereticorum fomes radix amaritudinis, arbos igni destinata quippe adferens fructus mortiferos, inimicus dei, hostis ecclesiae, ueritatis interpolator, prauitatis conci?ter, iniustitiae amator, iniustitiae aduersarius factus in tenebras et quidem inextricabiles conuersus, factus uero uerius templum <omnium daemonum, quorum instinctu \\'fc contentum bcripsi, contemptum Vυ, συνεχόμενόν LXX \\'6 Wrahel V, Israel v 10 interimerunt Vv 18 orae 15 rege. 17 qcur ( m. rec.) idolatriato 18 inaerehtnr v #1 negare et tu scripsi, negaret ut V, negare tu id v totidem om. v 22 esse delegisseiiras scripsi, esset elegissemus J) esse eligissemus v 24 guégis 26 c ufru|tos (corr. m. rec.) f1 inimicosik. 1 haec cuncta, ut Achab, perpetratus fueris mala ac perpetreris. sed non diu, nisi te conuerteris ad deum, esse poteris inpunitus, cum cernas quae receperint Achab et Ieaahel. si enim Achab, sicut ei fuerat promissum ore Heliae, interit, si canes comedunt Iezabel, tu eris a tantis inpunitus facinoribus ? qui non solum non doles interfecisse te deo mancipatos, sed et adhuc glorieris, existimans bene te fecisse. nec mirum cum praescius futurorum equus tu negator os dixerit in euangelio: ueniet hora, et omnis qui uos occiderit putet se officium deo facere; sed hoc faciunt, quia nesciunt neque patrem neque unicum filium eius. Sciens tu degens sine notitia dei persequeris Athanasium uera tibi dicentem, ex toto amantem deum corde. sic et Achab persecutus Heliam. sed uide exitum Heliae atque inimici eius Achab. Heliam conspice translatum ad amicitias dei perfruendas aeternas, et nune Achab torquetur in exterioribus tenebris. est Helias de dei gaudens amicitiis, et est Achab exsoluens perpetuas poenas. erit sine dubio Athanssius in conuiuio, ubi est Helias; et tu eris in loco illo tormentorum, nisi tibi consulueris, in quo detinetur Achab, cuius in omnibus imitator reperiris. istud est sapere, ut elegisses infelicitatem aeternam Achab regis quam frui felicitatem perpetuam, quam est consecutus Helias? cuius translationem loquitur scriptura in quarto Regnorum libro dicens: euntibus autem illis et loquentibus ecce currus igneus et equi ignei, et ?epa<ra>uit inter utrosque. et ascendit Helias in commotione quasi in caelum. et Helisaeus uidebat, et ipse clamdbat$t dixit: pater, pater, agitator Israel. et non uidit eum amplius. non nouum nobis tuum haeretici factum poterit uideri, si BOS persequaris domini sacerdotes, cum in libro Paralipomenop 9 Ioh. 16, 2 24 nn Reg. 2, 11. 12 4 acab 7 athuc m. JL 9 ora m. 1 15 heliae 21 reppereris b b ... (corr. m. rec.) V, reperieris v eligisses 22 aeap (eorr. m. rec.) ra. magis quam f. felicitate pęrpetua v 26 sepanit (n m. rec.) commqtionem 29 heretici f m. rec.) V, haeretice v 30 paralipemenon secundo inueniamus Hieroboam et eius filios haec egisse. sacra scriptura, Iuda, inquit, et Beniamin et leuitae et sacerdotes, qui erant in omni Israel, conuenerunt ex omnibus finibus, quoniam dereliquerunt leuitae et tabernacula sua et possessiones suas et abierunt ad Roboam, quoniam repellit eos Hieroboam et filii eius, ut non seruirent domino. et constituit ibi sacerdotes excelsorum et simulacris et daemoniis et uitulis, quae fecit Hieroboam. et proiecit eos a filiis Israel et a tribubus Israel, qui dederant cor suum quaerere dominum deum Israel. non erit itaque admirandum, si tu nos uel nobis diuinitus commissos persequeris, si de re nobis commissa nos pellis, si denique locis nostris ordines dei inimicos eos, qui tecum dereliquerunt deum, quando uideas haec te implere quae fecerit Hieroboas. quid est enim dicere: fidem apud Niciam damnate conscriptam et suscipite meam, nisi hoc quod dixit Hieroboas: et relinquite deum et seruite simulacris meis ? quis homo dicis: damnate absentem inauditum innocentem? certe is, qui iam fidem apostolicam negaueras atque euangelicam, nempe is, qui traditionem beatorum destruxeras, quantum apud te ac tuos est, apostolorum. inde denique factum est, ut ad tantam uenires uecordiam, quia fueris ut Hieroboas sine deo. ceterum si deum habuisses, si te eius meminisses cultorem, numquam profecto diceres: damnate innocentem, percutite inauditum absentem consacerdotem uestrum. Et ut uideas te esse sine deo, unde et talia fieri mandaris, accipe regem, cum quo pro meritis fuerit deus suus, accipe et eius obsecrationem ad domini sacerdotes quos populo dei inpellebat iustum iudicare iudicium, conspice etiam tuorum a te contra ecclesiam institutorum iudicum et illius ministrorum actus; et poteris perpendere, si tecum non inmundi spiritus 2 n Par. 11, 12-15 1 ieroboam 8 omne m. 1 finibus add. in mg. m. alt. 5 roboam V, Ieroboam v 6 sibi fort. 18 derelinqueraot 14 et infra Hieroboam v 15 Nicaeam v conscribtam m. 1 17 quisj tu add. 8. I. m. rec. 20 aput m. 1 25 te esse sine scripsi, te esse in V, te non esse in V m. rec. et v 29 iudicium v sunt qui fuerint cum Hieroboam. et habitauit, inquit in libro secundo Paralipomenon, Iosafat in Hieroboam, et conuersus est et exiit in populo a Bersabee usque ad montem Ephrem, et conuertit eos ad dominum deum patrum suorum. et statuit iudices in omnibus ciuitatibus luda munitis et per singulas ciuitates. dixit iudicibus: uidete quid uobis facietis; non enim homini iudicabitis, sed domino, et uobiscum est in uerbo. et nunc sit timor domini super uos, et seruetis et faciatis; neque enim est. cum domino deo nostro iniquitas neque personae acceptio neque munerum acceptio. et quidem in Hierusalem statuit Iosafat de leuitis et sacerdotibus et principibus Israel in iudicium domini et iudicare habitantes in Ierusalem. et mandauit super eos dicens: ita facietis in timore domini, in corde perfecto; et omne iudicium quod acceptum fuerit super uos a fratribus uestris, qui habitant in ciuitatibus suis, inter medium sanguinis et sanguinis, inter medium legis, in mandatis ac iustificationibus et ad iudicia. et distinguetis eis, et non peccabunt domino, et (non) erit ira super uos et fratres uestros. sic facite, et non peccabitis. ecce Amarias sacerdos princeps super uos in omne uerbum domini, et Iabadias filius Zmabel qui princeps est domui Iuda in omne uerbum regis, et scribae et leuitae in conspectu uestro. confortamini et facite, et erit dominus uobiscum cum bono. numquid dixit ad domini sacerdotes uel ad regni sui principes uel ad ceteros iudices: condemnate iustum, persequimini innocentem, damnate, interficite omnes credentes in deum? numquid dixit: amate quod non amat deus, odite iustitiam, diligite iniustitiam, sicuti dicis tu? aut numquid negare poteris te dixisse: damnate Athanasium absentem inauditum ? Iosaphat deo dicatus rex Iudae dicit secundum domini iudicandum legem, et tu dicis in apostasiam conuersus rex: damnate inauditum. 1 n Par. 19, 4-11 1 fuerunt v inquid m. 1 3 bersabeę ephem 5 munitas 6 uos facitis Latinius 18 non om. Vv, add. Coleti 20 Zαβδιας vloe \\'Ισμαήλ LXX 21 omng m. 1 Pone interea, Constanti, hodie in corpore esse Iosaphat regem et utrosque uos dicere ad nos, ille quidem haec: uidete quid uos facietis; non enim homini iudicabitis, sed domino, et uobiscum est in uerbo. et nunc sit timor domini super uos, ut seruetis et faciatis; neque enim est cum domino deo nostro iniquitas neque personae acceptio; tu contra esse damnandum dicas inauditum et eum quidem, quem etiam ipse scias innocentem. cui oboedire potueramus nos antistites dei, nos quos ante populo suo ore Hieremiae promiserat dicens : et dabo udbis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina. cui, inquam, oboediremus, tibine an Iosaphat dicato deo uiro, qui id nos facere conpelleret quod meminissemus fieri mandasse deum? si itaque illum cognoscis domini implere praecepisse mandata, te uero exstitisse non solum dei mandatorum destructorem, uerum etiam ipsius desertorem, superest ut uideas, quis uestrum fuerit homo dei, quis eius clementiae fecerit uoluntatem. legimus scriptum sic de illo: et factus est dominus cum Iosafat, quoniam ambulauit in uiis patris sui primis, et non quaesiuit simulacra, sed dominum deum patris sui, et in mandatis eius ambulauit, et non sic opera Israel. et direxit dominus regnum eius, et dedit omnis Iuda munera Iosafat, et factae sunt illi diuitiae et gloria multa. et exaltatum est cor eius in uiis domini, et adhuc amputauit et lucos a Iuda. et tertio anno regni sui misit duces suos et filios uirtutum, et infra: et eum illis Elimasat et loram sacerdotes, et docebant Iudam, et cum illis librum legis domini, et pertransierunt in ciuitates Iuda et docebant populum. et factus est pauor domini in regnis terrae et in circuitu Iuda, et non bellauerunt Iosafat. et ab alienigenis adferebant Iosafat munera et argentum et dona, 9 Hier. 8, 15 18 n Par. 17, 8-7 25 ib. 17, 8-12 s I 8 potueramus (corr. m. rec.) V, poterimus v antestites m. 1 11 obędiremu; 18 miminissemus m. 1 21 sicut coni. Ttlius in notis 24 ἐξη̃ρε za ύψηλὰ xal xa α̌λση LXX 26 felimasat t 27 librum pro liber dicitur 30 iosafae (\\' m. rec.) et Arabes adferebant illi arietes ouium septem milia septingentos, et erat Iosafat ambulans magnificatus usque in altum. quid tu tale facis? nempe misisti per omne regnum tuum, ut cuncti mandata dei despueremus susciperemusque praeceptum tuum, quod temptaret inpugnare domini praeceptum. Iosaphat misit principes uirtutis regni sui, misit consiliarios suos, misit leuitas ac domini sacerdotes, obsecrans, ut cuncti cultores domini fuissent in regno suo, ut omnes unianimes deo tantum semet praeberent famulos; mittit etiam librum sacrae legis per gloriosum Moysen traditum, ut nihil extra fecissent quam quae fieri mandasset deus. tu non solum legem domini inueniris inpugnasse, quae praecepit innocentem et iustum non necandum, sed et ipsum dereliquisse deum, siquidem non sis apostolicam tenens fidem, sed Arrii perfidiam. ille populum errantem ab idolis conuertit ad deum, tu populum deo dicatum conatus es facere apostatam, quod es tu, hoc est sacrilegus. Persecutus es atque persequeris Athanasium, eius sitiens cruorem. sed uide quid spiritus sanctus dicat in nono psalmo, in quo tu mihi specialiter descriptus esse uideris: dixit in corde suo: non mouebor a saeculo in saeculum sine malo. cuius os maledictione plenum est et amaritudine et dolo, sub lingua eius labor et dolor. sedet in insidiis cum diuitibus in occultis, ut interficiat innocentem. oculi eius in pauperem respiciunt. insidiatur in absconso sicut leo in spelunca sua. insidiatur ut rapiat pauperem, rapere pauperem, donec adducat eum in conuersatione sua. in laqueo suo humiliauit eum, inclinauit se et cadet, dum dominatur pauperum. dixit in corde suo: oblitus est deus, auertit faciem suam, ne uideat usque in finem. an si in hac perseueraueris nequitia, non erit dici dignum de te: auertit faciem suam, ne uideat usque in finem? tanta sunt funera tua, Constanti, ut, cum dicitur 21 Ps. 9, 27—32 (10, 6-11) .4p 1 septem ai 4 susceperemusque m. 1 5 tStaret (P m. rec.) b. 18 derelinquisse 15 ad (b m. rec.) 18 est m. 1 27 humiliabit eum, inclinabit fort. in psalmo decimo ex persona populi nostri: in domino confido, quomodo dicetis animae meae, transmigra in montem sicut passer? quoniam ecce peccatores intenderunt arcum., parauerunt sagittas suas in pharetra, ut sagittent in obscuro rectos corde, tu mihi descriptus esse cum scelerum tuorum participibus uidearis. cognoscimus etenim uos Arrianos esse temporis nostri antichristos. aut si non is es, qui merearis numerari inter antichristos, aestima, dei unici filii negator. dicit sanctus spiritus per prophetam: dominus in templo sancto suo, dominus in caelo sedes eius. oculi eius in pauperem respiciunt, et palpebrae eius interrogant filios hominum. dominus interrogat iustum et impium, qui autem diligit iniquitatem odit animam suam. et tu statuisti eum puniendum, quem nec ipse cognoueris reum, nisi tantum in eo, quod tuae blasphemiae restiterit, factum apud te mortis reum. audi dicere dei spiritum: qui autem diligit iniquitatem odit animam suam, et cogis iniquitatem amare quam iustitiam. si non est iniustum damnare inauditum accusantibus uobis haereticis catholicum conuince. ego etenim cum adhuc scriptum inuenio: pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur et spiritus procellarum pars calicis eorum, quoniam iustus dominus et iustitiam dilexit, aequitatem uidit uultus eius, te atque omnes tecum facientes in hac parte esse cognosco. ueniet utique super uos ignis et sulphur et spiritus procellarum, nisi conuersi fueritis ad deum, quia sit pars calicis uestri negatorum unici filii dei, eius diuinae maiestatis dicatorum persecutoribus, qui cum sciatis deum iustum iustitiam diligere, amare aequitatem, uos censueritis damnare innocentem, persequi domini fidelissimum sacerdotem. diligite, inquit, dominum, in psalmo XXX spiritus sanctus, omnes sancti eius, quoniam ueritatem requirit dominus, et retribuet facientibus abundanter superbiam. et tu nos 1 Ps. 10, 1. 2 9 Ps. 10, 4. 5 19 Pa. 10, 6. 7 29 Ps. 80, 24 2 dicitis V; πω̃ς ἐρει̃τε LXX 4 faretra 8 aestima] es tamen Latinius fili 9 spiritus sanctus v 10 sedis m. 1 15 aput m. 1 17 maBi*quam (magis m. rec.) 21 et pars v 24 sulfur inpuleras ad interficiendum innocentem, ad superbiam tecum possidendam. non enim te negare posses esse superbum, cum et in dei cultores funestas miseris manus et euangelicam fidem destruere fueris conatus atque firmare haereticam. in XXXII psalmo non legeras: diligit dominus misericordiam et iudicium, et misericordia domini plena est terra, ut iuberes damnari absentem? cognosce per haec opera tua quam sis inconsideratus quamque tuae salutis hostis, qui cum scriptum memineris: quis est homo qui uult uitam et amat uidere dies bonos? prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum, et auerte a malo et fac bonum, tu tamen non quietem capias haec gerendo quae te prohibuerit gerere deus. hoc est nolle uidere dies bonos, hoc est nolle uitam, hoc est petere sibi tribui mortem. cum itaque sis talis, qui ad mortem aeternam hauriendam curras, etiam in XXXV tu mihi uideris esse praeostensus. dixit iniustus, ut delinquat in semet ipsum, non est timor dei ante oculos eius. quoniam dolose egit in conspectu eius, ut inueniat.ur iniquitas eius et odium. uerba oris eius iniquitas et dolus, noluit intellegere, ut bene ageret. iniquitatem meditatus est in cubili suo, adsistit omni uiae non bonae, malitiam autem non odiuit. Qualis es aduerte, iustissime imperator, propter quem esse dicta sentiantur etiam illa quae in Scariothem ludam et populum Iudaeorum fuerint dicta. quomodo potueramus, Constanti, damnare innocentem ad superbiae tuae consilium? cum sciremus scriptum apud Dauid: ostende misericordiam tuam scientibus te et iustitiam tuam his qui recto sunt corde. non ueniat mihi pes superbiae, et manus peccatoris non moueat me. ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem, expulsi sunt nec poterunt stare. quid dicis ? talis est misericordia dei ac iustitia, ut absentes et inauditi damnentur, et quidem innocentes, quos punire nec praesentes licet? sed quid mirum si haec fieri mandasti, homo nesciens deum ? quid mirum, si 5 Pa. 32, 5 9 Ps. 88, 18-15 16 Pa. 35, 2-5 26 Ps. 35, 11-13 I 1 tecum V, tuam v 2 posses (\\' m. rec.) 23 scariothum ignorans eius misericordiam atque iustitiam praeceperis peruersa fieri iniqua iniusta? non te a tanto potuit remouere scelere psalmographi sermo dicentis: ibi. ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem, expulsi sunt nec potuerunt stare ? nec ille in XXXVI: desine ab ira et derelinque furorem; noli aemulari ut maligneris, quoniam qui malignantur exterminabuntur ? haec itaque legens, quia pro nihilo habenda statuta censueris domini, idcirco te esse iudico illum, de quo, obseruabit, dictum est, peccator iustum et stridet super eum dentibus suis; dominus autem deridebit eum, quia prospicit quia ueniet dies eius. inter illos te habemus, de quibus dictum cerno: gladium euaginauerunt peccatores, intenderunt arcum suum, ut deiciant inopem et pauperem et trucident rectos corde. gladius eorum intret in corda ipsorum, et arcus eorum confringatur. melius est modicum iustum super diuitias pecca- torum multas, quoniam brachia peccatorum conterentur. tu inter istos inimicos es domini constitutus, quos describit dei spriritus adhuc infra: inimici domini mox ut honorabuntur et exaltabuntur, deficientes ut fumus deficient. considera tandem te cum omni tua sublimitate, (ni)si temet correxeris, ut fumum interiturum, quippe dei inimicum. adhuc de te scriptum uideo, quod nisi conuersus paenitueris, uenturus sis ad nihilum: uidi impium superexaltatum et eleuatum super cedros Libani. et transiui, et ecce non erat. et quaesiui eum, et non est inuentus locus eius. tu es, inquam, ille, Constanti, de quo etiam haec dicta uideo: conspicit peccator iustum, et quaerit mortificare eum; dominus autem non derelinquet eum in manibus eius. dicit propheta plenus spiritu sancto: noli aemulari inter malignantes neque selaueris facientes iniquitatem, quoniam tamquam faenum uelociter arescent et sicut olera her- 5 Pa. 86, 8. 9 9 Ps. 86, 12. 18 12 Ps. 86, 14—17 18 Ps. 86, 20 23 Pa. 36, 85. 36 26 Ps. W, 32 28 Ps. 86, 1. 2 4 poterunt v 8 dictum est «bseraabit v 9 etridebit v • iii 14 intrat (8 m. rec.) 17 inimicos scripsi, inimicus Vv 20 si (aI m. rec.) 29 zelaberis (° me rec.) 30 holera barum cito decident. at dicitur a te Constantio destructore dei religionis: mem imitamini? quia uos imitetur nisi qui uelit uobiscum tamquam olera herbarum arescere ? quis nisi qui uelit dei indignatione deleri, si Uere utique dicit: iusti- tiam loquimini, iuste iudicate filii hominum, et tu in innocentis exsurgis necem? Dubitari itaque non poterit te esse ex illis, ad quos dicit spiritus sanctus: etenim m corde iniquitates operamini, in terra iniquitatem manus uestrae concinnant. alienati sunt peccatores ub utero, errauerunt a uenire, locuti sunt falsa. ira illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae et obturantis tttifes suas, quae non exaudiuit uocem incantantium encantatoris, quae incantatur a sapiente. deus conteruit dentes eorum in ore ipsorum, molas leonum confringet domi- nus. ad uihilum uenientes et aqua decurrent, intendit arcum siaum, donec infirmentur. sicut oera liquefacta auferentur, super cos ecuidit non uiderunt solem. audis te cum tuis ad nihilum uenturum, ut iam illi uenerunt, quorum esse delegeris imitator. conspicis uos persecutores dei seruorum, unici filii dei negatores serpentibus et aspidibus conparatos; et non tandem times ad dei te transferre domum? non te, qui unus esse monstraris rei illis aspidibus, ita formas ad diaboli calcandum caput, quo possis dignus effici regnare inter eos, quorum Iohannes narrat gloriam: in sua propria uenit, et sui cum non receperunt; quotq?? autem receperunt eum, dedit illis potestatem filios fieri dei, qui credunt in nomine eius? no-n nomine scriptum in LVIII psalmo : deus Israel, intende ad uisitandas omnes gentes, non miserearis omnibus qui operantur iniquitatem, ut iuberes dandam in absentem sententiam? nec LXI commonere pariter atque increpare spiritum sanctum per haec uerba cognoueras: quousque inruitis in hominem ? 4 Ps. 57, 2 8 Ps. 57, 8-9 24 loh. 1,11 27 Ps. 58, 6 81 Ps. 61, A 3 b olera (h m. rec.) 1> fili 7 dubitari scripsi, dubitare Vv 13 conteruit (* m. rec.) 15 intenclet fort. 16 auferantur v 21 timet transferres temet ad dei tranrferes (tWt. 28 no interficitis uniuersos? timor, inquit Salomon, domini initium sensus; sapientiam autem et disciplinam impii spernunt. hinc disciplinam et sapientiam spernis, quia sis sine dei timore\\' hinc impius esse sacris describeris litteris, impius utique, quia non solum ipse deserueris deum, sed et colentes illum tam infeste persequaris. uae tibi, quia cum illis esse inueniris, de quibus in Prouerbiis lego: fili, noli te seducant uiri impii neque uelis, si te rogauerint dicentes: ueni, communica nobiscum sanguinem, abscondamus autem in terra uirum iustum iniuste, deglutiamus autem illum, uelut inferi uiuum. quid te Arrianorum Iudaeorum imitatorum delectauerat, Constanti. ut has illorum impias audiens uoces ad effundendum sanguinem dei seruorum fuisses eosdem secutus ? cur non consilia audisti Salomonis dicentis tibi? ne abieris vias cum illis, ne declinaueris pedem tuum ad semitas eorum. non enim inique ten- duntur retia auibus. ipsi enim qui homicidii participes sunt thesaurizant sibimet ipsis mala, hae sunt uiae omnium consummantium iniqua; sua enim impietate suam animam auferunt, et iterum: quanto tempore innocentes tenuerint iustitiam, non erubescent; insipientes autem dum contumeliae cupidi sunt, impii facti oderunt intellectum, et subiecti facti sunt obprobriis. tu tibi, Constanti, haec quaesisti obprobria, tu temet damnasti, qui praecepta contemnens dei maledictifl Iudaeorum discipulis haerere censueris Arrianis, cum quibus digne adhuc haec audis: nam quoniam uocabam, nec oboediebatis, et extendebam uerba, nec adtendebatis. sed inrita facie batis mea consilia, meis autem increpationibus non intendebatis. itaque et ego uestra perditione ridebo; gratulabor autem aduersus uos, cum uenerit uobis subito tumultus, euersio autem similis procellae, cum aduenerit autem uobis interitus. erit 1 Prou. 1, 7 7 ib. 1, 10—12 14 ib. 1, 15-19 19 ib. 1, 22. 28 25 ib. 1, 24—32 5 et qui colentes v 6 muenires m. 1 7 proaerbiB m. 1 nolite V, non te V m. rec. et v 8 uelis V et LXX, sed acquiescas V 8. l. m. rec. et v 14 nehabieris V, nec abieris v 15 pedum t • h 16 retiae 19 quando (corr. m. 1) 23 contempnens 25 at hnc ec ..a (* m. rec.) 28 uestrę (\\' m. rec.) enim cum me inuocabitis, ego autem non exaudiam. quaerent me mali et non inuenient. oderunt enim sapientiam, uerbum autem domini non adsumpserunt, neque uoluerunt meis consiliis intendere; spreuerunt enim meas increpationes. ideoque edent uiae suae fructus et sua impietate saturabunt animas. nam quia decipiebant paruulos, interficientur. Interfici certe tecum merebamur et quidem a deo, si tecum dei hominem fuissemus persecuti. sed quomodo istud fecissemus ? qui sciebamus scriptum: noli fabricare in amicum tuum mala, in incolam et confidentem. noli inimicitias exercere aduersus hominem sine causa, ne quid tibi operetur malum. aut numquid non erat sine causa, si prout insanus furor cohaereticorum tuorum per te iusserat, in innocentem mortis tulissemus sententiam? uae tibi, quia dictum de te persecutore nostro uideo: oculus contumeliosus, lingua iniqua, manus sunt effundentes sanguinem iusti, et cor fabricans cogitationes malas, et pedes festinantes ad male faciendum. legisti: fili, honora dominum, et ualebis; praeter.eum ne timeas alterum; et tamen te timeri uoluisti, deum uero contemni. unde etenim solum deum potueramus reperiri metuentes, si minis tuis succumbentes absentem inauditum et quidem eum, quem sciremus iustum, damnaremus? Salomon dicit: statera doti abominatio est coram domino, pondus autem aequum acceptum est ei. tu contra mandare non dubitas: damnate iniusto iudicio uirum, hoc rectum putans quod peruersum est adhuc Salomon de te ac tibi similibus: uiae insipientium rectae coram ipsis, exaudit autem consilia sapiens. damnate, inquis, Athanasium, et quidem ubi ualere non potuisti ingenio detestandae subtilitatis tuae, uiribus imperii tui coepisti. de te itaque scriptum accipe: malus cum contumelia agit mala, et iterum, quod temet sic laqueo iam necaueris, haerendo Arrianis, sicuti et ludas Scariothes Iudaeis: lex sapienti fons est uitae, stultus 9 Prou. 8, 29. 30 15 ib. 6, 17. 18 18 ib. 7, 1 22 ib. 11, 1 26 ib. 12, 15 30 ib. 13, 10 32 ib. 13, 14 5 aedent 19 contempni 20 potuerimus v repperiri I I 28 detestande subtalitates 32 charioth et (et exp. m. rec.) autem laqueo morietur. adhuc dicitur de te: rex audax incidet ita mala. utique incidisti in haec mala, quia nihil sapientiae tibi reliqueris, negando unicum dei filium, sed totum temet uerteris in stultitiam, quae res effecerit te mactare deo caros. scriptum est: sapiens timendo declinabit a malo, insipiens autem miscetur confidens iniquo. non legeras scriptum: qui contumeliam facil pauperi inritat eum, qui fecit illum, ut innocentem tecum nos interficere traheres? si enim contumeliam facienti irascitur deus, quanto magis ei, qui interfecerit eius sacerdotem! scriptum adhuc non retinebas: ini- tium uiae bonae facere iusta; accepta autem sunt apud dominum magis quam immolare hostias, ut tu iniusta um facere cogeres? sed et alio in loco: qui iustum uocat iniustum, iniustum autem ut iustum, abominabilis est apud deum. abominabiles sine dubio essemus, si te iustum pronuntiaremus et uirum deo acceptum Athanasium iniustum iudicaremus. mirari, inquit, personam impii non est bonum, neque sanctum declinare iustum in iudicio. tu dicis contra, qui in impii persona uideris descriptus: damnate insontem, imitati meam personam; et licet haec nos facere coegeris, quae nobis possent deum quaerere iratum, tamen hortamur te inimicum sospitatis nostrae ex impio pium fieri, saluum ex aegro, uiuum ei mortuo, religiosum ei sacrilego. Vade, inquis, haec adsequi potero ? quibus rebus? desine persequi dei domum, desine proscribere deportare interficere eius seruos, fatere te Christianum, execrare nobiscum cateruam commento diaboli quaesitam Arrianorum, crede sicuti credimus nos, qui ex beatorum apostolorum successione sumus episcopi, confitere unicum dei filium, sicuti illi confessi sunt ac nos confitemur; et ueniam consequeris tantorum 1 Prou. 18, 17 5 ib. 14,16 7 lb. 14, 31 10 ib. 16, 5 13 ib. 17, 15 16 ib. 18, 5 4 efficerit m. 1 7 faciat (a exp. m. ree.) 8 traheres scripsi, traheris V v 9 interficerit m. 1 11 uitae 14 aput m. 1 abomiatfbilis m. l 19 meam] iniusti add. 8. I. m. rec. 21 ortamur 24 atsequi m. 1 26 fateri m. 1 98 secnti m. 1 scelerum. legisti enim apud Salomonem: mors et uita w manibus linguae, et apud beatum Paulum: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. meministi scriptum: testis falsus non inpunitus erit, et qui accusat inique non effugiet; et tamen fuisti ausus infitiari Athanasium. non enim nobis fuerat aliqua causa cum collegis sectae tuae Arri.. anis, cum eosdem iam pridem dei potentia cum Arrio apud Niciam tempore, quo non solum contra blasphemiam uestram, sed et contra omnes haereses fides descripta est, praeuniuerit. non, inquam, nobis cum illis pseudoepiscopis, inimicis dei, magistris tuis, aliqua fuerat -quaestio, ut iterum contra eosdem confligeremus quos semel deus pepulerat de populo suo. itaque nunc nobis tecum est ratio, quia te auetorem institueris, quod enim Athanasius fuisset reus, quem inauditum quia punire noluerimus, homo qui temet testem scires falsum ut fera inmanis ac belua coepisti nos cum Athanasio uelle punire, tamquam frendoribus tuis possis seruorum dei uigorem superare. licet enim Salomon dicat: regis minae similes sunt gemitibus leonis, tamen gemitus tui leonini contra nos habere uirtutem non poterunt. quare? quia sis tu praecursor antiehristi, et nos sumus milites Christi. quare? quia homines dei uincere non ualeas tu persecutor eius religionis. item alio loco, nihil, inquit, interest inter minas regis et iram leonis. quid hoc ad dei seruos, qui praeter deum neminem esse timendum statuerimus, qui in manu dei animas positas nostras meminerimus? possunt rugitus tuos timere coarriani tui, quia sint sine notitia dei, quia sint minime arma dei induti. ceterum dei domestici ridemus rugitus tuos leonis similes. quare? quia feram te cognoscentes, cuius rugitus habere describeris, rideamus te magis sub figura hominis constitutam rabidam feram cernentes 1 Prou. 18, 21 2 Rom. 10, 10 4 Prou. 19, 5 18 ib. 19, 12 22 ib. 20, 2 1 aput m. 1 2 *put m. 1, pud m, rec. 14 rens coni. Tilius in notis, meus Yv puniri fort. 15 uoluerimus V timet (\\' wi. rec.) 20 potuerunt fort. 28 inquid m. 1 26 rugitoe m. 1 sint scripsi, sitis Vv 28 rugitos m. 1 leones (\\' m. rec.) V, leoni v xnn. 8 quam timeamus necesse est sed si non es fera sub imagine latens hominis, dicito. legisti apud Salomonem: misericordia et ueritas tutela est regi, et circumeunt iusti sedem eius. cum te contra caterua malignorum circumsepserit Arrianorum et esse cernamus misericordiae punitorem, ueritatis execratorem, quid esse aliud te iudicabimus nisi feram ac beluam? excitaris in nos, ut leo rugiens, cur misericordiam et ueritatem diligamus, cur non innocentem et iustum puniuerimus, et arbitraris non te esse inmanem feram ac beluam saeuissimam ? Sed quae te uoluntas ad haec perpetranda perduxerit, prorsus uidere non possum, ut totius iustitiae episcopum catholicum, domini sacerdotem fuisses tali exitio persecutus. numquid non memineras scriptum: facere iustitiam et ueracem esse placet deo magis quam hostiarum sanguis? displicet tibi Athanasius, cur traditionem beatorum apostolorum custodiat, cur se Christianum fateatur, cur nolit esse coapostata tuus. non mirandum, quandoquidem scriptum teneamus : sanctus autem inmundus est apud malos. uobis malignis displicet is qui deo placeat, tibi praesertim temerario ac superbo, qui temerarius hinc esse intellegeris ac superbus, quod contra dei ordinationem tetenderis manum, quod apostolicam traditionem putaueris destruendam, quod episcopos, sub quorum te sollicitudine agere oportuerat, sub tuam ditionem censueris redigendos. quid igitur sis intellege, audiens per Salomonem quod tibi sit superbo nomen: temerarius et superbus pestilentia uocabitur. pestilens licet sis homo, tamen morbo tuo uexare nos non poteris, quia tutelam nobis sit praebens diuina clementia. temptasti denique pestilens facere nos compestilentes tuos; sed ille, cui dicati uiuimus, non siuit tua temptamenta adire corda recta; suggerit enim scriptum: ibera eos qui ducuntur ad mortem et redimere eos qui inter- 2 Prou. 20, 28 13 ib. 21, 3 18 ib. 21, 15 25 ib. 21, 24 31 ib. 24, 11. 12 2 aput m. 1 5 puiiitorum (8 m. rec.) execretorem (corr. m. 1) 9r a 7 cur (* m. rec.) et sic l. 8. 15 et 16 bis 18 aput m. 1 20 hin (l m. rec.) ficiuntur ne parcas. si autem dixeris: nescio hunc, scito quoniam dominus corda omnium nouit. et qui figurauit spiritum omnibus illis scit omnia, qui reddit unicuique secundum opera eius. ad haec te dicente: damnate dei cultorem, derelin- quite fidem apostolicam, suscipite perfidiam meam, utique te aperit esse hominem pestilentem. deus nos subuenire uult in pressuris atque angustiis constitutis; et tu eos quos benefacere oportet male facere urgues, et quidem admouens ea quae timere posse existimaris. aduerte iam si non in te sit morbus illa quae uocatur pestis. est morbus ad hoc ualens, ut non solum. corpora, sed et animas morbidas possis efficere, eorum uidelicet qui te uelint audire dicentem: damnate domini antistitem, repudiate fidem quam semper tenuit ecclesia et suscipite meam quam tradidit Arrius. erubescere, inquit sancta scriptura, personam in iudicio non est bonum. et qui dicit impium iustum esse maledictus erit in populis et odibilis gentibus. nam qui arguunt meliora sperabunt, in ipsos autem ueniet benedictio optima. et tu existimasti erubescere nos potuisse personam tuam et damnare eum, quem scires etiam ipse innocentem, quem retineres esse reum in hoc tantum, quod noluerit se esse negare Christianum. Interea quia te arguamus mortis iter tenentem, quia corripiamus, conspicis quae nobis merces promittatur: aperi, dicit propheta, os tuum uerbo dei et iudica omnibus integre; aperi os tuum et iudica iusta. et tu dicis: damnate innocentem. retineo quidem sacris continens scripturis: noli superbire coram rege, sed si intra terminos potestatis tuae esse uoluisses et superbus exstitissem te contra, re uera ipse me ut praeuaricatorem legis condemnassem. nunc uero quia 14 Prou. 24, 23-25 24 ib. 31, 8 26 ib. 25, 6 bi 6 noa (bl m. rec.) V, nobis v subueniri Latinius 9 timeri Latmius, sed supple eos 10 ille qui v est] es fort., an. l. 11 possit? 13 antestitem m. 1 14 quam (a ex e m. 1) 17 meliores parebunt Latinius; βελτίους ϕανου̃νται LXX 22 te mortis 23 conpicis (\\' m. rec.) 27 intra (xa m. 1) .. 8* homicidae tibi ac sacrilego uera dicamus, non utique tamquam superbi puniri merebimur, sed magis praemiis adficiemur caelestibus, cur tibi erranti non pepercerimus. scriptum est: flagellum equo et stimulum asino, uirgam autem genti insipienti . uos negatores dei unici filii recte insipientes uocamus, quos uideamus in tanto uersari sacrilegio. nam cum esse scriptum uideo, quod sicut canis qui conuertitur ad uomitum suum et odibilis efficitur, ita stultus sua malitia conuersus ad suum peccatum, de te specialiter dictum iudico. quare, inquis. quia litteris tuis iurasti Alexandrinis nihil te mali deinceps facturum Athanasio, et nunc quaeris eum interficere. sed inquis: pater meus illum miserat ad exilium, et et me oportuit patris mei parere statutis. pone, ut uis, haereticum esse Athanasium; si recte fuerat missus ad exilium, cur eum passus es contra patris tui statuta recipere dignitatem quam ei se tulisse tuus arbitratus fuerat pater? sed inquis: fratris mei Constantis factum est interuentu. sed potuisti occurrere Constanti dicens: pater noster quem probauit haereticum nisi se correxerit, recipere in partes regni mei non possum. sed inquis: timui ne inter nos bella fuissent orta. ergo quia Saporinus Persarum rex nunc contra te gerit proelium, si tibi dixerit: suscipe religiones meas, et ero tecum pacatus, te oportet cum omnibus in imperio tuo demorantibus facere transitum ad religiones daemonum? daemoniis enim sacrificans est Saporinus. conspicis itaque non te egisse ut dei seruum suscipiendo eum et loco reuocando suo quem meminisses in causam fidei deportatum, primo quod inpotentem iudicaueris deum, tamquam te tueri non potuerit tuentem ueritatem, haereticis resistentem, deinde quod magis tibi propitium esse uolueris Constantem quam deum. quem utique Constantem regem si haereticum factum memineras fauendo Athanasio, 4 Prou. 26, 8 7 ib. 26, 11 S qcur (q m. rec.) 14 cum (°x m. rec.) 21 Soporisus v 22 religione (\\' m. rec.) 24 religionis 25 soporinas Vv itaque F, enim v 27 cansa fort. quem tu iam probatum habebas sacrilegum, non solum non regnum tuum deo debueras praeponere, sed nec ipsam tuam animam. tu etenim ipse testis es conscientiae tuae, quod enim propter fidem quam semper tenuit ecclesia ac tenet, cur eam damnare noluerit, missus fuerit ad exsilium, quia uidelicet noluerit esse Arrianus; idcirco namque Athanasium perosum habitum a patre tuo non fugit te, quandoquidem et tu in ea eum digneris persequi causa, in qua fuerit et tuus pater persecutus. dicat denique se non esse Christianum, fateatur se Arrianum, et erit apud te sapientissimus, magnus. digne itaque conparatus es cani, qui redierit ad uomitum suum; iam enim Christianus aestimabaris et non esse Arrianus, ex quo Athanasium cum talibus litteris diuinitus sibi commissis repraesentaueris. at nunc cum esse conprobaris Arrianus et cupiens haeresem tuam inuenire locum uirum iustum persequaris, quia ille uidelicet sit eandem omni nisu inpugnans, recte es conparatus cani redienti ad suum uomitum. Item etiam in illo facto tuo egregio recte conparandus cani qui redierit ad uomitum suum, quod enim acceperis ueritatem non esse catholicum Adoxium Germani<ci)ensium et dederis contra eundem litteras ad Antiochenos et postea hunc eundem Adoxium defendere coeperis ueritatis esse doctorem, ipsius haeresem catholicam uindicans fidem. quare, Constanti, tam leuis? quamobrem in causa fidei ut uentis pulsantibus harundo flecteris huc atque illuc ? quid mirum, si tam facilis fuisti ad damnandum Athanasium etiam cunctos dei inuitare sacerdotes, quandoquidem etiam in statu religionis tanta agere per tuam non dubitaris temeritatem? efferbuisti ad innocentis fundendum sanguinem rex piissimus, tamquam non meminisses scriptum: regis in ueritate iudicantis de pauperibus, sedes eius in testimonium resurget; sed tu hinc 80 Prou. 29, 14 t. eum . 4 quem cur ($m. rec.) 5 et 6 uoluerit 8 enim (cum m. rec.) 10 digne (e ex a m. 1) 14 ad m. 1 20 germaniensium (el m. rec.) 23 iudicans v 81 sedis (• m. rec.) putasti te summum, si contra diuinas ires scripturas, si cuncta quae prohibent fecisses. odis Athanasium, cur Christianus sit; cur esse noluerit Arrii, ut tu dicis, discipulus, summo eum persequeris odio; sed talem te circa eum futurum olim spiritus sanctus ostenderat ore Salomonis dicens: abominatio est iustus uiro iniquo. noli, Constanti, adhuc demorari in his malis, noli dei abuti patientia, retine scriptum in LXXVII: excitatus est tamquam dormiens dominus, tamquam potens crapulatus a uino, et percussit omnes inimicos suos in posteriora; obprobrium sempiternum dedit illis, in LXXXI psalmo, quousque, dicit spiritus sanctus, iudicadis iniquitatem et faciem peccantium sumitis ? iudicate pupillum et egenum, humilem et pauperem iustificate. eripite pauperem et egenum de manu peccatoris liberate. tu, interficite mecum, inquis, deo dicatum, cupiens nos tecum haberi cum illis, propter quos dicitur: nescierunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant. mandat deus ne iudicium proferamus iniustum, ne tuam peccatoris reueriti faciem sineremus te punire eum quem persequaris iniuste. praecepit deus humilem iustificari a nobis, eripi pauperem et egenum de manu tua liberari carnificis. et tu inquis: damnate eum quem uoluit deus de mea manu peccatoris erui. non mirum; nec enim poteras ire contra tuas execrabiles dispositiones. dicit spiritus sanctus in XCVI: qui diligitis dominum, odite malum, et tua indicant praecepta te dicere: amate quod est malum. si enim malum esse uidetur deo damnari innocentem, dare aduersus absentem et quidem iustum uirum sententiam, quid est aliud quod nos cogis facere nisi quod odio habeat deus? si igitur quod odit deus fecerimus, utique non erimus ex illis, ad quos dicitur: qui diligitis domi. num, odite malum. nempe tu idcirco non odis malum, quia 7 Ps. 77, 65. 66 10 Ps. 81, 2-4 16 Ps. 81, 5 29 Ps. 96, 10 2 et 3 qcur (5+ m. rec.) 7 LXXVII] psalmo add. s. l. m. rec. s 11 iudicasti faciS* (s eras.) 15 cupien (* m. rec.) 18 persequeris * b v 20 carnificeB m. 1 27 iniustum v 28 fecerimus deus (transp. signa m. rec.) non diligas dominum; sed nos idcirco facere nolumus quod odit deus, quia eum diligamus. facis haec, quia non sis seruus eius, cuius metus atque amor compellat nos odire malum. neque enim in ecclesia domini persecutor eius ecclesiae inueniris, ut putes ad uos dixisse prophetam in psalmo: qui diligitis dominum, odite malum, quando et in centesimo dicat: non habitat in medio domus meae qui facit superbiam; qui loquitur iniqua non direxit in conspectu oculorum meorum. non ergo ad uos foris positos dicitur, sed ad nos: qui diligitis dominum, odite malum. odimus denique malum quod uos idcirco amatis, quia sitis non in ecclesia dei. quomodo etenim te in ecclesia esse poteris adstruere dei, homo qui non solum ecclesiam sis persequens, sed et ipsum negans qui fundarit ecclesiam? an non es superbus et habitare poteris in domo domini, quamdiu in hoc manseris supercilio? quis enim merito poterit dici superbus, si tu possis humilis iudicari, qui dicis: damnate contra mandata diuina innocentem, calcate praecepta dei, mea seruate? Sed fortasse non loqueris iniqua, et poteris inueniri inter Christianos tu negator patris, negator unici filii eius, negator spiritus sancti paracliti, Arrianae haeresis fundator, destructor apostolicae fidei; non loqueris iniqua labiis tuis uenenatis, nihil ore illo profers sacrilego quod sit iniquum. ignorabas in psalmo centesimo secundo spiritum sanctum dixisse de domino: faciens misericordiam dominus et iudicium omnibus iniuriam patientibus, ut iniuste mandares iudicari? cuius mandatis parere nos dignum est domini sacerdotes? tuisne nondum erepti ab inmundis spiritibus an prophetae, per quem moneat spiritus sanctus, ut omnis iniustitiae pars uitetur a nobis cultoribus uerae diuinitatis? non legeras, Constanti, dictum ad uos reges a deo: nolite tangere christos meos et in prophetas meos nolite malignari, ut ad domum dei auderes tendere manus? dicit plenus spiritu sancto Dauid 6 et 9 Ps. 96, 10 7 Ps. 100, 7 25 Ps. 102, 6 31 Ps. 104,15 8 sconpectu 12 ecclesiam m. 1 22 truedestor 23 iniqum m. 1 26 pacientibus iudicare Latinius 29 par (\\' m. rec.) 30 uere in centesimo quinto psalmo: beati qui custodiunt iudicium et faciunt iustitiam in omni tempore; et tu, facite, inquis, mecum iniustitiam. persequeris Athanasium, impius pium, haereticus Christianum; sed oro te, dicas, qui uestrum deo esse possit acceptus? tu negator aetarnae maiestatis unici dei filii, aedificator falsae religionis atque institutor (an Athanasius? legisti in psalmo CXVIII: beati inmaculati in uia qui ambulant ita lege domini. beati qui perscrutantur testimonia eius, in toto corde exquirunt eum; et dicito, quis uestrum exquirit deum, quis fideliter eius maiestati famulatum praebet? tune, qui facis persecutionem Athanasio, cur se Christianum fateatur, an ille qui te uelit persecutorem suum e laqueis eripi diaboli? tune, qui sis destractor catholicae fidei, an ille apostolicae fidei praedicator? si tu es seruiens deo, quomodo infra dicit spiritus sanctus: non enim qui operantur iniquitatem in uiis eius ambulauerunt ? uos igitur haeretici operarii iniquitatis, cum non in uiis inueniamini domini, utique manifestatis uos operibus uestris esse in uia diaboli. legisti: nolite selari mortem in errorem uitae uestrae neque adquiratis perditionem in operibus manuum uestrarum, quoniam deus mortem non fecit nec laetatur in perditionem uiuorum ? an minime? si legisti, cur praecepisti quaereremus nobismet ipsis mortem? si non legisti, cognosce quid nos facere fueris hortatus, tu qui in sortem delegeris esse illorum, quorum facinora describat ore Salomonis spiritus sanctos dicens: neque mercedem sperauerunt iustitiae nec iudicauerunt honorem animarum sanctarum, quoniam deus creauit hominem inexterminabilem et ad imaginem suae similitudinis fecit illum. inuidia autem diaboli mors introiuit in orbem terrarum. 1 Ps. 105, 3 7 Ps. 118, 12 15 Ps. 118, 8 19 Sap. 1, 12. 13 25 ib. 2, 22. 23, 8 impins*** 4 quis fort. 5 illi dei v 6 an a. Z. m. rec. q̰ 8 perscrutantur (per m 1) 9 ei 11 qcur (I m. rec.) 16 operari * 17 inueniemini 19 zelare uersio antiqua 21 perditione v meministi legiue 22 ninime si legisti (memlnletl legisse m. rec.) 24 ortatus m. 1 sorte i fort. 29 introuit (\\' m. rec.) imitantur ergo illum qui sunt ex parte illius. conspicis te imitatorem esse diaboli, in parte esse constitutum illius; cognoscis tu quod tibimet conquiras mortem, tu qui nolueris <in) imagine dei, quomodo es factus a deo, manere, sed temet contuleris ad illum, cuius inuidia mors intrauerit in orbem terrarum. Contra accipe quantam felicitatem cupiat consequi Athanasius, unde et nolit esse quod sis tu Arrianus apostata; accipe quantam fuerint etiam illi, quos iam, cur se Christianos dixerint, es interficere dignatus, consecuti beatitudinem: iustorum autem animae in manu dei sunt, et non tanget illos tormentum. uisi sunt oculis insipientium mori, et aestimata est malitia exitus illorum ab itinere iusto. abierunt in exterminium, illi autem sunt in pace. etenim si coram hominibus tormenta passi sunt, spes illorum inmortalitate plena est, et in paucis uexati in multis bene disponentur, quoniam deus temptauit illos et inuenit illos dignos se. tamquam aurum in fornace probauit illos, quasi holocaustam hostiam accepit illos. et in tempore erit respectus illorum, fulgebunt, tamquam scintillae in arundineto discurrent. iudicabunt nationes et dominabuntur populis, et regnabit dominus eorum in perpetuum. desideras interficere Athanasium, existimans quod ei, si eum mactaueris, possis aeternum dare malum, ignorans scriptum: condemnat iustus mortuus uiuos impios et iuuentus celerius consummata longaeuitatem iniusti. uidebunt etenim finem sapientis et non intellegent quid cognouerit de illo et quare munierit dominus. uidebunt et contemnent, illos autem dominus inridebit. et erunt post haec decidentes sine honore et in con. tumelia mortis in perpetuo, quoniam disrumpet illos sine uoce inflatos, et commouebit illos a fundamentis, et usque ad supremum deserentur, et erunt in dolore, et memoria illorum 10 Sap. 3, 1—8 24 ib. 4, 16-20 3 quot m. 1 4 in s. 1. m. rec. in imaginem v 9 qcur (q̰ ttu rea.) christianus m. 1 11 taget 20 et in Latinius arundinito 27 condemnent; em. Lat. 31 suppraemum . periet. uenient in cognitionem peccatorum suorum timidi., et transducent illos ex aduerso iniquitates eorum. cernis inter quos sit pars tua constituta, cernis cum qualibus temet feceris stare contra dei domum; Athanasium uero uidebis inter istos, de quibus infra scriptum accipe: tunc stabunt iusti in magna constantia aduersus eos qui se angustauerunt et abstulerunt labores eorum. uidentes turbabuntur timore horribili et mirabuntur in subitatione insperatae salutis. dicent inter se paenitentiam habentes et per angustiam spiritus gementes: hi sunt quos habuimus aliquando in risum et in similitudinem inproperii. nos insensati uitam illorum aestimabamus insaniam et finem illorum sine honore. quomodo conputati sunt inter filios dei et inter sanctos sors illorum est ? tunc haec dicturas, nisi tibi consulueris, quando uideris te demersum in tartarum, tunc dicturus haec quae dicit dicturos suos persecutores militum Christi scriptura sancta: ergo errauimus a uia ueritatis, et iustitiae lumen non luxit nobis, et sol non est ortus nobis; lassati sumus iniquitatis uia et perditionis et ambulauimus heremias difficiles, uiam autem domini ignorauimus. quid nobis profuit superbia aut quid diuitiae cum exsultatione contulerunt nobis? transierunt omnia illa tamquam umbra et tamquam nuntius percurrens. contra Athanasium uisurus inter illos, quorum gloriam narrans spiritus sanctus dicit: iusti autem in perpetuum uiuent, et apud dominum est merces illorum et cogitatio eorum apud altissimum. ideo accipient regnum decoris et diadema de manu domini, quoniam dextera sua proteget illos et in brachio suo defendet illos. tu contra si in hac manseris animi obstinatione, si censueris finire fragilem hanc uitam inter Arrianos, eris inter illos, ad quos item loquitur ore prophetae spiritus sanctus: 5 Sap. 5, 1-5 16 ib. 5, 6--9 24 ib. 5, 16. 17 4 iustos fort. 7 orribili 10 risum Latinius, risu Vv 13 dictnrus] es add. s. l. m. rec. et v 15 suos] uos Latinius, tuos (i. e. qui tui similes sunt) malim persecutores v, persecuturos (° m. rec. et os ex us corr. m. 1) V 18 IDviae (corr. m. rec.), uiae fort. tenendum 23 uisurus] es add. 8. I m. rec. etv 25 mercis audite ergo, reges, et intellegite, discite, iudices finium terrae, praebete aures. uos, qui continetis multitudinem et placetisuobis in turbis nationum; quoniam data est a domino potestas uobis et uirtus ab altissimo, qui interrogabit opera uestra et cogitationes scrutabitur, regni quoniam cum essetis ministri : eius, non recte iudicastis neque custodistis legem neque secundum uoluntatem dei ambulastis. horrende et cito apparebit uobis, quoniam iudicium durissimum in his qui praesunt, fiet. exiguo enim conceditur misericordia, potentes autem \\' potenter tormenta patiuntur. non subtransiet personam cuiusquam dominus nec reuerebitur magnitudinem cuiusquam, quoniam et pusillum et magnum ipse fecit, et aequaliter cura est illi de omnibus, fortioribus autem fortior instat cruciatio. ad uos ergo o mali tyranni, sunt sermones mei, ut discatis sapientiam et non excidatis. tunc, si necdum nos audieris, Constanti, uisurus quae nunc uidere uales minime per incredulitatem tuam; uidebis tunc, cum inter contyrannos tuos fueris conlocatus in illa loca tormentorum, non solum quod iniusta amaueris iudicia, sed et quod dei domum destruere uolueris, quod negator dei filii exstiteris, quod aliter fidem praedicari sanxeris per minantem potentiam tuam quam prophetae et apostoli praedicauerunt. nec poteris dicere: non sum inter illos quos describit per Salomonem spiritus sanctus, quando audias dicere: ad uos ergo, o mali tyranni, sunt sermones mei. Non poteris itaque negare te omnium esse contyrannorum tuorum principem, si modo penitus intuearis operam tuam. custoditio, inquit propheta, legum confirmatio incorrupti. onis est, incorruptio autem faciet te proximum deo. tu ad haec, corrumpite, inquis, dei legem, ut corrupistis uos, persecutores 1 Sap. 6, 1—10 28 ib. 6, 19 5 cogitationes scrutabitur regni uulgo coniungunt; regni exp. Lati- nius 7 horrendae 10 patiuntur (e m. rec.) cuiusque v 12 pupillum v 18 isilla isloca m. rec.) 19 donum 21 sancxeris minantem scripsi, manentem Vv, amentem Latinius 23 describi\\' (4 m. rèc.) 27 operam tuam (corr. m. rec.) 28 inquid m. 1 30 ut corrompistis.. nostri. quis tam necors est, qui nelit corruptus a te in aeternum perire? qui nolit manendo in integritate proximus fieri deo? cur haec ant ipse fecisti aut nos facere fueras conpellere ausos? numquid non legeras dixisse in libro Sapientiae Salomonem ad deum: deus parentum et domine misericordiarum, qui fecisti omnia uerbo tuo, et sapientia constituisti hominem, ut dominetur creaturae quae a te facta est, ut disponat orbem terrarum in iustitia et aequitate et in directione animi iudicium iudicet, et iterum: docuisti populum tuum per alia opera, quoniam oportet iustum esse et humanum, et bonae spei fecisti filios tuos? non, inquam, haec scripta inueneras, (ut) auderes ad tantam pronocare nos inhumanitatem? quomodo bonae spei filii erimus? quomodo iustos nos et humanos ante deum seruos illius exhibebimus, cum praeuaricatores legis neque iusti neque filii dei dicantur? cognosce itaque a quali nos (bono) nolueris pertrahere ad mortem et quidem sempiternam, siquidem omnis qui desinit esse inter eos, quos in filiorum adoptione uocauerit deus, sit amittens uitam, sit perpetuam possidens mortem. cum igitur sitis Arriani inhumani impii crudeles homicidae, quomodo dici Christiani poteritis? sed et cum negetis Christum unicum dei filium et confiteamini credidisse uos in antichristum, unde aut quomodo uos poteritis Christi probare seruos, cum manifestaritis uosmet uestra professione esse famulos antichristi? antichristus etenim, in quem Arrius crediderit, re uera fuit, quando non fuerit contra noster saluator dominus ac deus dei unicus filius non est, ut tu uis, Constanti, creatura, sed est dominus creaturae; est aeternus inaestimabilis, sicut est et cuius est filius; induit sane perfectum hominem nouissimis diebus de utero uirginis, sed et cum suscepisset hominem, talis est inmutabilis 5 Sap. 9, 1-8 9 ib. 12, 19 9 post indioet ras. 3 litt. 10 hamanum Latinius et LXX, humanae Vv bona (\" m. rec.) 11 \"haec (,l m. rec.) ut addidi 12 quomodo] uero add. 8. l. m. rec. et v 16 bono V s. I. m. rec., spe malim 18 adootiong (p et ~ m. rec.) ammittens 23 manifestaritis scripsi, manifestetis Latinius, manifestaretis Vv 25 re* (s eras.) 27 constantine (corr. m. rec.) 29 sanae m. 1 incurruptibilis inenarrabilis et inconuertibilis, qualis est et cuius est filios; non eum suscepti hominis causa in aliud quam quod semper fuit potuit conuertere, quandoquidem in forma sit dei patris sui, quandoquidem sit aequalis filius patri, ut refert beatissimus apostolus; qui eum in forma dei esset, non est rapinam arbitratus esse se aequalem deo, sed semet ipsum exinaniuit formam accipiens serui. non enim quia dixit: semet ipsum exinaniuit, formam serui accipiens, deus dei unicus filius aliud fieri potuit ex illo, quod est incorruptibilis inenarrabilis inmutabilis, cum sit semper in eo statu aeternae magnitudinis manens, in quo sit manens et eius pater. sed utique intellegimus quid sit sed semet ipsum exinaniuit, hoc est, cum sit similis atque aequalis patri filius, tamen quod et hominem se propter nostram salutem fieri uoluerit. Cum itaque tu antichristum susceperis pro Christo, quia re uera ille fuerit, quomodo non fuerit, qua fronte adhuc es resistens Christianis, nisi illa qua solent et adulterae pudicis? ausus fuisti temptare dominari uelle dei populo, subicere uelle ecclesiam dei tuo regno, diuinam maiestatem illius tantum metuentem tuo futtili imperio; et hoc quidem fecisti, quia nesciens sis scriptum esse de uobis tyrannis: propter hoc indisciplinatae animae errauerunt; dum enim persuasum habent iniqui posse se dominari nationi sanctorum, uincti tenebrarum catenis et longa nocte compediti, inclusi sub tectis, fugitiui. conspicis iam te esse inter illos dei populi persecutores, de quibus legisti, quod una catena tenebrarum sunt omnes colligati, et iterum: digni quidem illa carere lumen et pati carcerem tenebrarum, qui inclusos custodiunt filios tuos, per quos incipiebat incorruptum legis lumen uitae omnibus dari. an negabis dei antistites te tenere in claustris? et cur es detinens? ne praedicemus certe dei populo ueritatem? cur 5 Phil. 2, 6 21 Sap. 17, 1. 2 26 ib. 17, 17 27 ib. 18, 4 4 2 alint quod quam 12 quod ,v 30 antestites tenere] nos add. Latinius cur es scripsi, cum res V, cum ea v ; nos retines in careere? cur mittis ad exilia? nisi quia sis metuens ne uos lupos Arrianos rapaces canes rabidos atque : antichristos esse temporis nostri manifestemus sacris reuelan- ;\\' tibus scripturis. sacrae enim scripturae probant uos ex actibus uestris non esse dei seruos, sed plane filios diaboli. si enim non es unus ex illis, quos tales futuros sacrae clamant scrip- . turae, cum scriptum inueneris in CXXXI psalmo: surge, domine, in requiem tuam, tu et area sanctificationis tuae, sacerdotes tui induantur iustitiam, cur damnari a nobis absentem uoluisti? certe ad hoc ut iustitiam, quam nos induerat dominus, amitteremus. cum enim dicat: sacerdotes tui induantur iustitiam. et tu iniustitiam nos urgueres facere, quid aliud essemus, si fecissemus quod tuae maliuolentiae fuerat uisum, nisi conscelerati tui, nisi totius iniquitatis fontes ? hi scilicet, qui deponentes iustitiae officium iniustitiae, uttibi placeremus, essemus suscepturi. persequeris dei domum, Constanti, ignorans te ipsum deum persequi in domo eius; domus etenim dei est ecclesia, in qua est inhabitans dominus, sicut scriptum est in eodem psalmo: elegit dominus Sion, praeelegit eam in habitationem sibi. haec requies mea in saeculum saeculi, hic habitabo, quoniam praeelegi eam. cum haec itaque sint, temet puniri conspice, quando aliquem nostrorum punis, tuam te salutem persequi, quando sis deo repugnans, non nos, in quos audias deum dicere quod enim dignetur requiescere. tu ergo qui templa domini temptas uiolare, nisi te conuerteris, eo disperies genere quo illi, de quibus dicit Dauid in psalmo CXXXV: qui percussit Aegyptum cum primitiuis eorum, quoniam in saecula misericordia eius, et eduxit Israel de medio eorum, quoniam in saeculum misericordia eius. qui diuisit mare rubrum in diuisionem, quoniam in saeculum misericordia eius, et transduxit Israel per medium eius, quoniam in saeculum miseri- 7 Ps. 181, 8. 9 19 Ps. 181, 18. 14 26 Ps. 185, 10-15 t n 1 carcerem exlia 2 rabidosos v, rabiosoB Latinius 4 probat i (\" m. rec.) 7 CXXXI primo 10 qua v 20 abitabo 21 punire ••. (\\' m. rec.) 22 ponis 25 disperies (\" m. rec.) cordia eius, et excussit Pharaonem et exercitum eius in mare rubrum. qua de re haec scripta inuenio, nisi ut crederem, quia, cum tu me premere temptares, deus meus quod sic potuisset, nisi te conuertisses, extinguere quomodo Pharaonem et me quod sic fuisset erepturus de manibus tuis quomodo et illos de Pharaonis potestate? idcirco etenim dicit ad singulas uirtutes: quoniam in saeculum misericordia eius, ut mihi aperiret, quoniam domini misericordia mecum sit semper permanens, qui ei tantum sim seruiens, tecum uero esse non posse, quia uidelicet inimicus illius sis, quomodo fuit et Pharao. Noluimus damnare absentem, noluimus in eum quem scimus innocentem et in eum quem nouimus catholicae fidei praedicatorem dare iuxta desiderium tuum sententiam. quare? quia nos Christiani in deum porreximus spem nostram, non in te ac regnum tuum caducum. noluimus de gloria regni tui nobis placere, qui gloriam consequi sumus expectantes ab eo, in quem solum confidendum esse atque sperandum docens dicit Dauid in psalmo CXLV: nolite confidere in principibus et in filiis hominum, quibus non est salus. exibit spiritus eius et reuertetur in terram suam. in illa die peribunt omnes cogitationes eorum. beatus cuius deus lacob adiutor eius, et spes eius in domino deo ipsius qui fecit caelum et terram, mare et omnia quae in eis. qui custodit ueritatem in saeculum facit iudicium iniuriam patientibus. noluimus iniuste tecum persequi iustitiae plenum fructibus, ne dum de te uindictam coepisset consequi, fuisset consecutus etiam de nobis; non fecimus quod iniuste praecepisti nos implere, ne tecum ueniremus ad illum locum, qui in Ecclesiastico describitur: et deus requiret eum qui persecutionem patitur, et adhuc: uidi sub sole locum iudicii, illic impius, et locum iusti, illic pius. noluimus nobis coniungi haereticis, noluimus tecum dare 18 Pe. 145, 3—6 28 Eccli. 3, 15 29 ib. 3, 16 1 lmare orubrum (io m. rec.) 8 praemere si (c m. rec.) 16 consequi V, conaequuturi v 18 confitere 20 terra sua C ~ m. rec.) 23 ell/is 24 pacientibus 25 uindictam scripsi, uindicta * Vv 26 consecutus (• m. rec.) V, consecuta v. manus ad dei inpugnandam domum, noluimus tecum idololatriam suscipere in contumeliam dei, noluimus sacrilegio tuo misceri, ne et nos audire mereremur tecum illa quae ore Oseae prophetae audient sacerdotes, populus et rex Israel, qui cuncti derelicto deo ad idololatriam se contulerant: audite haec sacerdotes et adtendite domus Israel, et domus regis intuemini; ad uos est iudicium, quia ut laqueum facti estis ad insidiam et sicut retia extensa ad auiarium uenantis. apud Amos prophetam sciebas utique scriptum, quando dedisti disciplinam exemplum damnandi scilicet innocentem: qui fecit in excelso iudicium, et iustitiam in terra posuit. dei iustitiae uiolator, Michaeam prophetam dixisse numquid ignorabas de Iudaeorum principibus? non leuauerunt ad deum manus suas, et concupiebant agros et diripiebant orphanos et domum eius, uirum et hereditatem eius. propter hoc haec dicit dominus: ecce ego cognosco super plebem mala, ex quibus non leuabitis ceruices uestras. sed tibi, cum proscribere digneris deportare mittere in carcerem torquere, postremo interficere dei cultores, nihil malorum repraesentabitur? noluimus misceri actibus tuis nefandis, ne tecum ad aeternam damnati poenam haec audiremus quae dicuntur apud Michaeam a deo: audite itaque haec, praepositi domus Iacob et residui domus Israel, qui abominamini iudicium et omnia recta peruertitis, qui aedificastis Sion et Hierusalem in sanguinem iniquitatibus. iudices eius cum muneribus iudicabant et sacerdotes eius cum mercede respondebant et prophetae cum pecuniis diuinabant et in àomilw requiescebant dicentes: dominus in nobis est, et non uenient in nos mala. non legeras adhuc apud istum sanctissimum prophetam, ut damnari iuberes uirum deo dicatum? in quo conprehendam dominum, adsumam deum meum excelsum ? si conprehendam eum in holocaustis aut in uitulis anniculis, 5 Os. 5. 1 10 Am. 5, 7 18 Mich. 2, 1-8 21 ib. 3, 9-11 29 ib. 6, 6-8 1 idolatriam 4 osee 5 concti m. 1 7 laqaeus Latmius 10 exemplo fort. 12 mihaeam 13 iuda et eorum v et sic uidetur V m. rec. 14 oifanos 21 micheam 24 sanguine et in fort. 28 aput m. 1 aut si suscipiet dominus in millia arietum aut in decem millia haedorum pinguium? aut dabo primogenita mea impietatis, fructum uentris mei pro peccatis animae meae? renuntiandunt tibi est, homo, quod sit bonum. aut quid dominus exquisiuit a te aliud nisi ut facias iudicium . et iustitiam et diligas misericordiam et paratus sis ire cum domino deo tuo? nec apud Ambacum inueneras scriptum: impius per potentiam oppressit iustum, ut ita sceleratum fuisses adgressus opus, quod te apud deum posset facere impium? item infra non inueneras positum: cur inspicis super contemptores? tacebis ob hoc, quod deuoret impius iustum ? Et idcirco nos uidentes quia tu impius iustum deuorare temptaueras uirum, non solum non tacuimus male te agere, sed nec tacebimus. non enim alius es ab eo, propter quem dicitur: placens et contemptor, uir superbus nihil proficiet, qui dilatauit sicut inferus animam. non poterit dici quod non conueniat dici de te, si digneris mecum recordari scelera facinorum tuorum et si funera tua non fueris tardus recensere. quis etenim alius nostris diebus sibi placens, contemptor, superbus, nihil proficiens, qui dilatauerit sicut inferus animam suam et qui aestimari possit esse ut mors insatiabilis, reperiri potest nisi tu? sed conspice nihil te posse proficere dici tibi a deo. licet enim contemptor dei praeceptorum sis, eius licet religionem cupiens persequi eo usque dilataueris animam tuam ad dei mactandos cultores, ut toto in regno non digneris desinere gregem uexando domini, tamen nihil proficit omnis infestatio tua. cuncti etenim quos persequeris dei semper et sunt et erunt serui. tu uero, nisi tibi prouideris, in aeternum eris periturus, tibi placens, contemptor, superbus, qui sis dilatans animam tuam tamquam inferus ad nos deuorandos pariter et absorbendos, propterea quod 7 Hab. 1, 4 10 ib. 1, 13 15 ib. 2, 5 b 5 aliut m. 1 7 ambacum (corr. m. rec.) 13 uirum Latinvus, uerum Vv 15 contemtor m. 1 16 delatauit m. 1 dice 21 quia estimari Y, qui aestimari v 80 qui scripsi, quia Vv sit XIIII. 9 male tibi agenti resistamus, factus ut mors insatiabilis, furiis ageris in nostram necem. adeo nequam es, Constanti, ut cum prophetam inuenio dicere: o qui fundat fundationem malam. domui suae, ut conlocet in altum nidum suum, tu mihi atque hereditas antichristi, cui faues, ante oculos obuersetur, cognoscens conatus tuos illos sacrilegos. non enim potest dubitari te conatum et conari, ut toto in regno tuo posset fundari haeresis tua, destrui uero fides catholica. sed et cum audio dicatum deo prophetam dicere: uae qui aedificant ciuitatem in sanguinibus et praeparant ciuitatem in iniquitatibus, tu mihi esse uideris qui speluncam latronum sis per sanguinis fusionem aedificans, per necem dei seruorum. aut negabis speluncam latronum esse uestrum malignum concilium Arrianorum? si non estis latrones, quomodo interficere inuenimini deo dicatos? ciuitates in sanguine qui aedificant uae habent prudentissimus imperator non uidisti uae tibi posse esse, quia haeresem tuam per sanguinis dei hominum fusionem putasti reaedificandam? dicit spiritus sanctus per Sophoniam prophetam: quaerite dominum et omnes humiles terrae iudicium operamini et iustitiam quaerite et respondete, ea sic ut tegamini in die irae domini; tu dicis: damnate innocentem, estote mecum homicidae sacrilegi. an non haec sunt quae nos facere praecipis? imperasti damnari domini sacerdotem necne ? imperasti Arrianam perfidiam tenendam, reiciendam uero fidem apud Niciam conscriptam? si haec inpleri mandasse te refragari non potes, conspice et homicidas et sacrilegos nos efficere uoluisse. dicit deus: et erit in iUo die: scrutinabo Hierusalem cum lucerna, defendam super uvros qui contemptores sunt, ne custodiant mandata; et tu inquis tua magis atque conblasphemorum tuorum custodienda. quomodo potueramus 3 Hab. 2, 9 9 ib. 2, 12 19 Soph. 2, 8 27 ib. 1, 12 1 kusaciabilis 8 qui mihi v 6 conatos 7 connatum 11 sangoinem f* m. rec.) V, sanguinum fort. 16 ue 18 rehaediilcandom m. 1 23 necne e- m. rec.) 25 aput 26 conspice te fort. 30 potueramus (corr. m. rec.) damnare iniuste iustitiae fructibus plenum domini sacerdotem, cum uideamus qualis comminatio fuerit oborta contra Iudae-orum praepositos uel contra omnes eorum conscios, qui haec quae agis egisse noscantur? o quae erat splendida et redempta ciuitas, columba. non exaudiuit uocem, non percepit disciplinam, in domino non confidit et ad deum suum non accessit. principes eius sicut leones fremunt, iudices eius sicut lupi Arabiae, non subreliqui erunt in mane. prophetae eius spiritales, uiri contemptores, sacerdotes eius contaminant se et impie agunt. dominus autem iustus est in medio eius et non faciet iniuste. Cum haec ita se habeant et nobis licitum minime sit iniustum proferre iudicium, superest aut unum te facias esse ex eius semis et discas iudicium proferre aut, si semper dei uis esse inter aduersarios, iudicium tuum solus prome iniustum, desine nos cogere facere quod fieri cernas diuinitus prohibitum. desine iam criminari Athanasium uel nos quod enim nos dei destruamus domum, quando inuenias apud Zachariam te atque contyrannos tuos esse descriptos, quod enim futuri essetis dei hereditatis persecutores uos, quos dicit supra modum uobis usurpasse potestatem. crudelitatem etenim narrans uestram dicit dominus: selatus sum Hierusalem et Sion selo magno. et ira magna ego irascor super gentes quae se superponunt uobis, propter quod ego iratus sum minima. ipsi autem conposuerunt se in mala. audes tenebrarum amator execrator luminis dicere: damnate innocentem, cum dignetur praecipere nobis deus per Zachariam dicens: iudicium iustum iudicate et pietatem et misericordiam facite unusquisque ad fratrem suum. et uiduam et orphanum et proselytum et pauperem per potentiam nolite nocere, et malitiam 4 Soph. 8, 1-5 22 Zaoh. 1, 14. 15 27 ib. 7, 9. 10 8 subreliquaerunt (a in i corr. m. 1) manae 9 se] sancta Latinius et LXX impiae 11 iniustae J3 aut scripsi, autem Vv 18 enim om. v 27 plllcipere iu///di//tium 29 orfanum proselitum 9* unusquisque non remimiscatur fratris sui in corde suo. cum haec sint mandata caelestia, tu cuius auctoritate dixisti: laniate conseruum uestrum? si dei mandatis te protulisse hanc auctoritatem dixeris, non poteris probare, quoniam quidem inueniri non possit in sacris scripturis praeceptum dei innocentem damnandum. cum itaque ea feceris quae lex prohibet dei, constat te hanc auctoritatem ex uoluntate illius protulisse qui nocetur inimicus dei, unde et illis compareris necesse est, quibus dicitur per prophetam: et dissuaserunt, ne obseruarent, et dederunt dorsum stultitiae et aures suas et cor suum statuerunt insuadibile, ne oboedirent; degrauauerunt, ut non oboedirent legem meam, et infra: non exaudierunt; si clamabunt, et non exaudiam eos, dicit dominus omnipotens. animae, quies(ci)tote; haec sunt uerba quae faciatis: loquimini ueritatem unusquisque ad proximum suum et iudicium pacificum et iustum iudicate in portis uestris et unusquisque malitiam proximi tui nolite cogitare in cordibus uestris, et iusiurandum falsum nolite diligere, quoniam haec omnia odi, dicit dominus omnipotens. quid me cogis facere ea quae odio se habere dicit dominus omnipotens ? sed instruens dominus de ieiunio, pacem, inquit, et ueritatem diligite. quomodo pacis atque ueritatis amatores esse poteramus, si innocentem falsis per te ac tuos criminibus praegrauatum tamquam reum puniremus ? aut quae erat pax, cum haec faciendo etiam a pace domini potuissemus reici? neque enim pax domini dicentis: pacem meam relinquo uobis, pacem meam do uobis, relinqueretur ab eo in nobis, cum alio ipsi tulissemus iniuste. quis ignorat recedente disciplina recedere et gratiam? apud Malachiam dicit deus: filius honorificat patrem et seruus dominum suum. et si pater sum ego, ubi est honor meus? dicit dominus omnipotens. 9 Zach. 7, 11. 12 12 ib. 7, 18 18 ib. 7, 16. 17 20 ib. 8, 19 25 Ioh. 14, 27 28 Mal. 1, 6 n 1 no* 2 tu cuiuB v, tulllilllusus V, cuins usus uel nisus fort. 9 nec (corr. m. rec.) 10 inauadibilem 18 quiescitote scripsir quiestote Vv 16 sui v 20 inquid m. 1 Quem igitur timorem atque honorem deo facturi eramus, si fecissemus quae tu fieri mandasti? illa enim tua praecepta et timorem et honorem dei nituntur auferre dicatis eius clementiae. sed et infra tuam specialiter operam manifestans dicit: exacerbatis deum in uerbis uestris, et dixistis: in qua re exacerbauimus eum? in eo quod dicatis: omnis qui facit malum, bonum est coram deo, et in ipsis benedicet. et ubi est deus iustitiae e? propheta dicit: ubi est deus iustitiae, contra eos qui dicunt: qui facit malum, bonum est coram deo, et ipsis benedicet; et tu das mandata fundendum cruorem iustorum et adhuc dicis te dei seruum, cum sis ipsius dissipator legis. iustum est damnare absentem et quidem innocentem, aut iniustum? si iustum non est, quia cogis facere nos eam rem per quam puniri mereamur a deo? Tobias, omnibus, inquit, diebus uitae tuae, fili, deum in mente habe et noli peccare uelle uel praeterire praecepta illius. iustitiam fac omnibus diebus uitae tuae et noli ambulare per uiam iniquitatis, quoniam agente te ex ueritate erit respectio operibus tuis et omnibus qui faciunt iustitiam. dic, Constanti, iustitiam facit qui interficit innocentes? qui seruorum dei fundit sanguinem? si non facit iustitiam, sed magis iniquitatem, restat ut te uideas esse iniquitatis amatorem atque omne iniquum fabricantem opus. etenim cum iustitiam nos in omni tempore facere hortetur sacra lex et tu conpellas facere iniustitiam, quem te alium uelis habeam nisi et iniustitiae amatorem et perpetratorem? omnibus, inquit, diebus uitae tuae, (in, deum in mente habe, cum eundem reliqueris haerendo Arrianis. hi etenim non eum derelinquimus qui fidem tenemus apostolicam. quomodo non praecepta eius praeteris, qui interficias seruos eius nomini maiestatique dicatos, cum sis eos cogens derelinquere eum et fieri conserpentes atque 5 Mal. 2, 17 15 Tob. 4, 5. 6 4 clementiam 5 exacerbastis Sabatier 9 quoram m. 1 13 quia] quare Latinius falso; nam id ipsum quia significat 15 inquid m. 1 et sic fere semper 17 no///li 27 habere 28 hi] nos coni. Gallandius coapostatas tuos? nos odio apud te laboramus, quia tibi uera dicamus, quia te uiuere nobiscum uelimusin aeternum; illos uero es diligens qui ad te transitum fecerint, illos qui cum tibi primum contra<di)xerint, postea tamen seruire nefariis meditationibus tuis quam dei parere praeceptis maluerint. gaudens es cur eosdem tua calliditate inliciens ad suscipiendam perduxeris haeresem tuam, quod in omnibus eos habeas subiectos, illos quos iam pridem uideras pro nihilo te ducere, quos cernebas calcare ueritate regni tui auctoritatem. sed scire te nolumus non esse nouum hoc factum. sed saepe ita esse actum a perfidis atque inconsideratis, ab eis quos praescius futurorum ore sanctissimo Malachiae praeostenderit prophetae: grauastis aduersum me consilia uestra, dicit dominus omnipotens, et dixistis: in qua re detraximus de te ? quia dixistis: uanus est omnis qui seruit deo. et quid amplius, quod custodiuimus praecepta illius et ambulauimus deprecantes ante conspectum domini omnipotentis? et nunc nos magnificamus alienos, et renouantur omnes facientes iniqua, et restiterunt deo et saluati sunt. haec detraxerunt qui timent deum, unusquisque ad proximum suum. et intendit dominus et exaudiuit et scripsit librum memorialem coram se timentibus dominum et metuentibus nomen suum. et erit mihi, dicit dominus omnipotens, in die qua ego facio in possessione; et eligam eos, quemadmodum eligit homo filium suum bene seruientem sibi. et conuersi uidebitis quantum sit inter iustum et iniustum, inter seruientem deo et non seruientem. quia ecce dies uenit domini ardens sicut clibanus et uret eos, et erunt omnes alienigenae et omnes qui faciunt scelera ut sarmenta, et succendet eos dies domini quae uenit, dicit dominus omnipotens, et non derelinquetur ex eis radix nec uitis. 18 MaL 3, 13 — 4, 1 M ■ 1 quoapostata (corr. m. rec.) 4 contradiierint Latinius, contra- ...4 a11 1 xennt .Vv 6 cur (q̰ m. rec.) inlicens (corr. m. rec.) 7 haeresem (\\' m. rec.) 9 ducere Latinius, dicere Vv ueritate scripsi, ueritatem V, propter ueritatem Y m. rec. et v 12 sanctissimo scripsi, sanctissimum (\\' m. rec.) 21 coram (c in ras.) Deum dicere haec audiens, quia adhuc in malis tuis esse digneris, gaudere te etiam in hoc arbitror, quod cum praeuaricatoribus, cum deum derelinquentibus illa percepturus sis ab eo. uae tibi homicidae atque sacrilego, quoniam nisi paenitentiam factorum tuorum egeris, eris ut nunc es inter illos quos ore Isaiae increpat dicens: uae, gens peccatrix, populus plenus. delictis, semen malignum, filii sine lege, dereliquistis dominum et exacerbastis sanctum Israel eris semper unus ex illis, qui propter nequitias studiorum suorum principibus Sodomorum et populis Gomorrhae conparantur, dum dicitur: audite uerbum domini, principes Sodomorum, adtendite legem dei, plebs Gomorrhae. cum illis eris nisi te correxeris, de quibus scriptum legisti: si multiplicaueritis preces, non exaudiam uos; manus enim uestrae sanguine plenae sunt. uae tibi, Constanti, qui tantam dei incurreris offensam, ut non uidere potuisses quid tibi fuisset cauendum. cum enim dicat ore Isaiae illis prophetarum sanctorum et omnium iustorum interfectoribus: lauamini, mundi estote, auferte malitias ab inimicis uestris ante oculos meos, desinite a malitiis uestris, discite bonum facere, inquirite iudicium, eripite iniuriam accipientem, iudicate pupillo et iustificate uiduam, ad haec contra iuberes trucidandos dei cultores, ipsum deserendum deum, suscipiendam uero idololatriam, hoc fuit audisse dei monita et fuisse correctum? qua de re istud cogis nos facere, nisi quia sis cupiens nos tecum gladio consumi? et si uolueritis, dicit deus, et exaudieritis me, bona terrae edetis. si uero nolueritis neque exaudieritis me, gladius nos comedet; os enim domini locutum est ista. cui temperabimus, deone haec dicenti an tibi eius inimico? deus dicit 6 Es. 1, 4 11 ib. 1, 10 18 ib. 1, 15 18 ib. 1,16.17 26 ib. 1, 19. 20 6 increpat v, inherebat V, add. deus 8. 1. m. rec. et v 8 derelin- 1 quistis 10 populus (\\' m. rec.) gomorrae 12 gomorre 17 orae 19 inimicis] animabus Latinius et LXX 21 popillo 22 haec] tn add. 8. I. m. rec. 27 editis ne (m m. rec.) 28 istam m. 1 obtemperabimus v Iudaeis, ut iam derelinquerent errores suos, abicerent malitias suas ex cordibus suis, discerent bonum facere, iustum indicarent iudicium. tu inquis: damnate iniuste. qua de re istud suades me facere? nisi quia uelis me effici illiusmodi hominem. quales sint illi, ad quos dixerit deus: uos autem, dicit deus. quid succenditis uineam meam, et rapina pauperum in domibus uestris? quid uos iniuriam facitis populo et faciem inopum confunditis? et tu ita haec es faciens, ita cuncta gerens. quae quia faciant indignatur facientibus, tamquam placere non posse sis sciens, nisi et domini succendisses uineam Ie et rapinam pauperum constituisses intra domum tuam et multis modis semis dei inrogasses iniurias. aut dicere temptabis haec omnia te non fecisse? numquid non succendisti uineam domini, quando coegisti eam iam non scire dominum Abrahae, deum Isaac, deum Iacob, deum apostolorum, deum prophetarum ac martyrum, sed idololatriam per Arrium inuectam, per te nero exaltatam? numquid non est rapina pauperum haec dei seruorum Christianorum in domo tua, propter quos legisti scriptum: beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum, cum scias te proscripisse resistentes sacrilegio tuo? numquid dicere audebis: non feci nec facio iniuriam populo dei? et quis tantam aliquando fecit quantam tu, qui neque omnia genera tormentorum inferendo des(in)is neque uarie puniendo? Noluimus innocentem tamquam reum punire, ne ista et nos percuteret sententia quae ore adhuc prophetatur Isaiae: uae scribentibus nequitiam; scribentes enim nequitiam scribunt, declinantes iudicium pauperum et rapientes iudicium egentium plebis meae, ut sit illis uidua in rapinam et pupillus in direptionem. et quid facient in diem uisitationis ? tribulatio enim uobis a longe superueniet, et ad quem refugietis? non temperauimus tuo consilio uenenato, cupientes confugere in\\' 5 Ea. 3, 14. 15 19 Matth. 5, 8 26 Es. 10, 1-3 3 istut 5 at 6 et rapina — l. \\'11 intra om. V, sed privia m. add. m mg. inf. 17 haec v, hoc V, an hoc est? 23 desinis Tilius in notia, desis Vv nariae pnniendo scripsi, pnniendum V, puniendum noluimas v 25 orae 28 uiduam m. 1 29 die Latinius 30 -вim. (• m. rec.) omnibus tribulationibus nostris atque anxietatibus ad eum, ad quem confugerit ille iustitiae amator in omnibus probationibus Iob; non oboediuimus praecepto tuo crudeli, quia. uoluerimus imitatores inueniri istius dei serui Iob dicentis: liberaui pauperem de manu potentis et orphano qui sine adiutorio erat ego eram adiutor. os autem uiduae me semper benedixit. iustitia enim eram uestitus et coopertus iudicium; et eram oculus caecorum et pater infirmorum, iniquorum autem molas confregi et dentibus illorum rapinam abstuli, et infra: positus sum statera iustitiae, et scit dominus simplicitatem meam, quoniam numquam pes meus exerramt a uia recta, sed nec oculus meus conspexit. quae est recta uia, a qua ae refert gloriosus Iob non deorbitauisse? utique haec, quae nec innocentem interfecit nec alium scit deum, quia nescit nisi deum angelorum archangelorumque, quem non posse nos sentis eripere de tua potestate. quando enim dicis de fide beatae ecclesiae: si catholica est apud Niciam descripta fides, eripiat eos in quem crediderunt de mea potestate, non habere utique uirium ad eripiendum nos de manibus tuis deum dicis, non posse te stare contra; adseris ecclesiae apostolicae deum non habere tantam potentiam, quae possit tuam excludere uirtutem. quid enim aliud confitetur beata ecclesiae fides nisi quia sit credens in deum patrem innatum et in unicum filium eius, natum ex innato et uero patre, et in sanctum spiritum paracletum ? quid aliud confitetur fides catholicae ecclesiae nisi quia et trinitas sit perfecta et una sit dealitas patris et filii et spiritus sancti? quid aliud confitetur beatae ecclesiae fides nisi quia neque pater susceperit hominem neque spiritus sanctus paracletus, sed unicus filius dei? quid aliud adstruit gloriosae ecclesiae fides nisi quia sit dei unicus filius inmutabilis inconuertibilis 4 Iob 29, 12-16 9 ib. 31, 6. 7 2 probationibua scripsi, probatione Vv 5 orfano 9 confringi (* m. rec.) 14 nescit scripsi, necsit (e m. rec.), nec scit v 17 apnt m. 1 18 uirum (\\' m. 1) 19 ad deripiendum 90 adserea e m. rec.) 28 innatum om. v 27 eclesiae m 1. inaestimabilis inmensus aeternus, sicuti sit et cuius sit filius? credidit sancta ecclesia unam potentiam habere unicamque dominationem patrem et filium et spiritum sanctum. hanc fidem, <in)quam, dicis haereticam et tuam adstruis catholicam, illam quae dicat deum non habere uerum filium, quae dicat fuisse quando non fuerit, quae dicat factum u; nihilo, utique ei illis sensibus, quibus Rabsaces, dux Assyriorum regis, exprobrabat deum Abrahae et deum Isaac et deum Iacob dicens: non uos seducat Esechias, quia possit uos liberare de manibus regis Assyriorum deus uester. ita et tu, dux antichristi, dicis per tuos: nota uos seducant uerba episcoporum uestrorum, qui mihi contradicunt quia uos liberare potest fides quam illi praedicant. licet enim sermonem uarient, tamen res ad hoc perducitur, ut constare possit te sic nobis exprobrare deum, quod enim inpotens sit ad eripiendos nos, quomodo rex exprobrarit Assyriorum: haec dicit rex Assyriorum: si uultis benedici, exite potius ad me et manducabitis unusquisque fructum uestrum uineae et ficus, et bibetis aquam de lacubus uestris, donec ueniam et accipiam uos in terra tali, sicut est terra uestra, terra tritici et uini et panis et uinearum. non ergo uos seducat Eeechias dicens: deus uos liberabit, et infra: quis liberabit Hierusalem de manu mea? sed quod contra talis esse tu monstratus es, dicit ore Isaiae deus ad Ezechiam: non est quod paueas a sermonibus istis quos audistis, quibus exprobrauerunt me legati Âssyriorum. ecce mitto meum spiritum, et audito nuntio reuertetur in regione sua et cadet gladio in terra sua. illa nunc, Constanti, circa te stare cernimus pericula, nisi tibi feceris esse consultum, quae circa illum steterint qui dicebat: sic dicetis Esechiae regi Iuda: non te seducat deus tuus, in quo confidis, dicens: non tradetur Ierusalem 8 Es. 36, 14 16 ib. 86, 16-18 22 ib. 36, 20 24 ib. 37. 6. 7 29 ib. 37, 10 4 inquam scripsi, quam Vv haeredicam m. 1 7 asyriorum 11 sedncat m. 1 12 liberare] non add. s. Z. m. rec. et v 15 enim om. v 18 uinęae 28 tu om. v 25 eipobrauerunt m. 1 meum] in eum Sabatier in manus regis Assyriorum. sic in periculis es tu, blaspheme, ut ille, et non uides; contra nos dei cultores uidemus tutos defensosque stare incolumes. unde tuti sumus ac defensi, nisi quia sanctam teneamus fidem quam tenuerint patriarchae prophetae apostoli ac martyres, hanc quam iudicasti haereticam? Sed ut iterum ad Athanasium redeamus, in quo hanc persequeris sacram fidem, non timuisti, oro te, indignationem domini contra illos prolatam, qui exprobrare temptauerunt Iob iustissimum, ut falsis criminibus peteres dei antistitem? non metuis etiam nunc, ne ad te dicat deus quae dixit illi regi loquenti contra Iob sanctissimum: peccasti tu et amici tui ambo. nihil enim ueri locuti estis coram me. interea sic uos Arriani superiores poteritis Athanasio inueniri nunc apud deum, quomodo et illi tunc inuenti sunt qui Iob exprobrant. utile est tibi, Constanti, ut per Athanasium domini sacerdotem pro facinoribus tuis sis supplex deo, per ipsum dirigas uota tua, sicuti et illi per Iob; per Athanasium siue per coepiscopos eius des operam salutarem consequi baptismum. ceterum quo uelitis uos torqueatis modo aduersus Athanasium, uos de filiis esse inuenimini, quippe haeretici, illius anguis, colubri refugae desertoris; Athanasius uero est dei domesticus, ut fuit Iob; est de filiis lucis et ipsam tenens iustitiae uiam quam tenuit seruus dei lob; est ipse possidens fidem, unde et de filiis Athanasius Abrahae est. sic dei filium confitetur Athanasius, ut confessus est Iob. qui Iob unde de filiis Abrahae, nisi quia sic crediderit, quomodo fuit credens et Abraham? si haec ita se habere ignoras, percurre beatum Paulum apostolum non solum ad Romanos, sed ad Galatas, et inuenies uera esse quae defendam. aut numquid, quia Iob iusti beatus apostolus nominis specialiter non fecit mentionem, negabitur lob de filiis esse Abrahae? si non potest negari Iob esse de 11 Iob 42, 7 2 inter uides et contra rase 9 fere litt. 4 tenuerunt v 7 pera Bequaeris m. 1 9 antestitem m. 1 10 ate 15 exprobrabant Latinius 16 snplex 23 ipsa m. 1 24 abraae m. 1 28 galathas filiis Israel, dubitari non potest hinc illum tantum factum ac talem, quia crediderit in deum, ut fuerit credens beatus Abraham. non enim operibus legis, sed per fidem iustificari credentes reuelat apostolus; neque enim illarum temptationum uictoria ei fuisset reputata ad iustitiam, nisi fuisset sic credens in deum ut crediderit Abraham. aut unde uinceret diabolum, nisi quia fuisset credens in deum patrem innatum et unicum filium eius, natum ex innato et uero patre, et in sanctum. paraclitum spiritum? aut si putas quia non ita est semper creditum, ut hodie credimus, proba beatos apostolos ac martyres potuisse superare concarnifices tuos atque uicto amico uestro diabolo consequi regna caelestia nisi credentes in patrem et in filium et in spiritum sanctum. igitur si ita hi credendo uicerunt qui post domini unici filii dei aduentum crediderunt, crede quia et ante aduentum eius qui uicerunt diabolum non aliter crediderunt quam quomodo hodie credimus. neque enim Danihel leones et tres pueri uincerent ignes, nisi quia credentes fuissent, ut hodie credit ecclesia. inde denique Abrahae fidem prouocat apostolus probans, auctoritatem usus sacrarum litterarum, sic credidisse Abraham, quomodo nunc fuerit credens Paulus, tunc uero se fuisse filium irae erroneum, quando cum Iudaeis negabat unicum dei filium. Cum haec ita sint, obsecro te ut iam contra dei domum gerere pugnam desinas accipiasque hortamenta caelestia, quae te perducere possint ad consequendam salutem perpetuam. ore accipe quae dicat ad uos Isaiae deus: audite me, qui perdidistis cor uestrum qui longe estis a iustitia. aut si cor tuum tecum est, si non a iustitia es longe, cui dicis nobis dei sacerdotibus: damnate absentem, punite innocentem ? si enim cor tuum non amisisti et iustitiae tenes uiam, cur non retines scriptum: custodite iudicium, facite iustitia.. 26 Es. 46, 12 31 ib. 56, 1. 2 iln 2 at fuerit ut 6 lllceret (eorr. m. rec.) 7 innatum om. v et in v 17 quia 8. I. fII. 1 19 auctoritate v 24 accipiasquae fcortamenta (corr. m. rec.) 25 consequandam m. 11. adpropiauit enim salutare meum aduenire et misericordia mea reuelari. beatus uir . qui facit eam et homo qui amplectitur eam, sabbata mea non uiolare, custodiens manus suas ne faciat iniustitias, et iterum: non est gaudere impiis, dicit dominus. exclama in virtute, ne parcas. sicut tubae exalta uocem tuam et adnuntia populo meo peccata eorum et domui lacob iniquitates suas. me de die in diem quaerunt et scire uias meas uolunt, tamquam populus qui iustitiam . fecerit et iudicium dei non dereliquerit. petunt a me nunc iudicium iustum et appropiare deo desiderant. quam, infelix, spem habere potes, nisi paenitentiam malorum tuorum factorum. egeris, cum audias deum dicere: non est gaudere impiis? aut negabis te impium dei cultorem, cum te non neges fusorem sanguinis? deinde si, tempore ieiuniorum subditos quia percusserint pugnis et aliis iniuriarum generibus laeserint, contra eos huiusmodi increpationes protulit deus, qualem contra nos. protulisset, si contra praecepta diuinae magnitudinis eius damnaremus inauditum absentem et quidem innocentem? nec si flectas ut circulum ceruicem tuam et cilicium et cinerem substernas nec sic uocabitis ieiunium acceptum. cernimus per hanc comminationem quanta esse possit aduersus nos dei ira, si innocentem damnaremus. si enim, tempore ieiuniorum pugnis subditos nobis (quia) percusserimus, taliter indignatur dominus, quanto magis, si eius cultores mactauerimus! si pugnis non licet mihi percutere subditos tempore ieiuniorum, poterit licere quouis tempore gladio percutere consacerdotem meum? non tale ieiunium elegi, dicit dominus, sed solue obligationes uiolentorum contractorum; dimitte confractos in remissionem et omnem conscriptionem iniquam disrumpe; frange esurienti panem tuum et egenos qui sine tecto sunt induc in domum 4 Es. 57, 21 - 58, 2 12 ib. 57, 21 18 ib. 58, 5 26 ib. 58, 6. 7 1 salutarem 5 tuba Sabatier; ὡς σάλπιγγι ὓψωσον LXX 6* 7 in die 13 cultorum 16 increpationib; (\" m. rec.) 23 quia 3,\" addidi 27 ieiunio (corr. m. 1) 28 remisionem tuam. si uideris nudum, operi et domesticos seminis tui noli despicere. quam tenes, rex prudentissime, spem, cum haec omnia uerteris in contrarium? quomodo enim omnem nodum soluisti iniquitatis, cum sine incredulitate tua qualem te institueris aduersum nos sis talis permanens et magis magisque sis crescens in maleuolentia tua ad nos disperdendos, sine in blasphemia tua auctor sacrilegii creueris magis etiam edicto blasphemiam tuam catholicam esse adserendo fidem, more scilicet meretricum, quae primo clam scortentur, postea uero ita sint inuerecundae, ita amittentes pudicitiae decus, ut uelint scortari in propatulis? quomodo dissoluisti omnem nodum iniquitatis, cum contra beatum Athanasium susceptum ante annos furorem adhuc ita retineas, ut uelis eius fundi cruorem? quomodo dimisisti confractos in requiem, cum torquendo uarie non desinas seruos dei? et quomodo dimisisti confractos in requiem, quando uideas carceres metalla exilia uix iam capere posse Christianorum numerum per te damnatorum? quomodo, etiamsi fregeris esurientibus panem tuum, acceptum habebit dominus, cum seruos fame neces dicatos eius aeternitati? quomodo, si inducas egenos sine tecto in domum tuam, respicere dignabitur super opus tuum deus, cum uideat seruos suae claritatis reiectos de domibus priuatis, propterea exules factos, quod noluerint suscipere idololatriam tuam per Arrium institutam? quomodo, si nudos texeris, poteris deo placere, cum seruis ipsius patrimonia tuleris et dixeris: si damnaueritis fidem apostolicam atque Arrianam susceperitis, cuncta uestra recipietis ? Sane unum de his omnibus domini sacris mandatis inueniris implere, quod enim domesticos seminis tui non despicias. non despicis re uera conuiperinos tuos Arrianos, natos uidelicet de inpuderato patre uestro diabolo; diligis fratres tuos, quia hos uideas tibi proximiores; hos amas 6 dispernendos 14 nariae 15 demisisti V testibus Coletis 16 carceris V, em. Latinius 19 seruus m. 1 dicator m. 1 18 23 idolatriam 28 sane] anne Latinius is f1 m. rec.) 29 inneneris .«I Y, em. Latinius 80 despias (el m. 1) 81 inuiperato coni. Poncius 82 ut fratres fort. singulari affectu, his cunctam gloriam regni tui exhibes, hos socios atque participes ad dei delendam hereditatem in tuo regno habes; illos fecisti locupletes, illos extulisti supra omnes constitutos in sublimitate, hoc est eos, qui se uestris miscere censuerunt tenebris. igitur cum sis haec agens quae odio habeat deus, quomodo arbitraris te audiri posse a deo aut, si feceris eleemosynam, posse tibi ferri accepto? cum audias eum dicere: tunc orietur matutinum lumen tuum, et sanitas tua cito orietur, et praecedet ante te iustitia, et maiestas dei circumdabit te. tunc clamabis, et deus exaudiet te. adhuc loquenti tibi dicet: ecce adsum. aliquid te eorum posse consequi arbitraris, quandoquidem non ortum tibi fuerit matutinum lumen, sed tenebrae inextricabiles obsederint animum tuum atque pertexerint errorum caligines? quae sanitas tibi oborta est, cum sis positus in omni uulnere mortis, cum cotidie augmenta parias uulneribus tuis, cum dans operam sis, quo possis penitus temet extinguere? nobis etenim non aliunde est sanitas, nisi primo in loco quia crediderimus, ut crediderunt patriarchae prophetae apostoli ac martyres. quomodo potest te praecedere iustitia, cum totus in iniustitia sis permanens, cum sentina sis Arriani dogmatis, cum Christianorum sis fusor sanguinis? quomodo te maiestas dei circumdabit, cum expugnans ipsam maiestatem sis, quam derelinquens idololatriam Arriani dogmatis suscipere censueris? quomodo tunc clamabis, . et deus exaudiet te, adhuc loquenti tibi dicet: ego adsum, cum sis negans deum patrem, negans unicum filium eius, negans sanctum paraclitum spiritum? quomodo aut exaudire te poterit aut dicere tibi: ecce adsum, cum uertis, quantum apud te est, eius religionem, cum eius antistites catholicos remoueris et haereticos constitueris? quomodo te exaudiet 8 Ea. 58, 8. 9 I 1 exibes 5 hodio 6 audire 7 elymosinam ferre (\\' m. wo rec.) 14 praetexerint fort. errum (10 m.l) caligine Latinius 19 patriarcae 23 idolatriam 27 exaudiri m. 1 29 aput m. 1 anteatites m. 1 30 remoueres (\\' m. rec.) quem calcandum putasti modis omnibus, nisi paenitentiam malorum factorum egeris, nisi uias tuas nefarias deserens sanctae ecclesiae iustum iter conprehenderis ? tunc utique haec promissa dei consequi poteris. scriptum est enim propter eos, qui corde ex toto sese ad deum conuerterint: haec dicit excelsus in excelsis habitans, in aeternum sanctus in sanctis, nomen ei dominus altissimus in sanctis requiescens, et pusillianimis dans animae aequitatem et dans uindictam contribulatis corde. non in aeternum irascar uobis nec semper uindictam de uobis exigam. sed quibus hoc dicit? nempe eis, qui se conuerterint per satisfactionem ad delicta sua delenda. unde et, non tale ieiunium elegi, dicit dominus, sed solue omnem nodum iniquitatis, sed solue obligationes uiolentorum contractorum; dimitte confractos in remissionem et omnem conscriptionem iniquam àisrumpe. frange esurienti panem tuum et pauperes qui sine tecto sunt induc in domum tuam. si uideris nudum, operi et domesticos seminis tui non àespicies. tunc orietur ma(tu)tinum lumen tuum et sanitas tua cito orietur, et praecedet ante te iustitia et maiestas dei circumdabit te. tunc clamabis, et deus exaudiet te, et adhuc loquenti tibi dicet: ecce adsum. Aderit tibi deus, si primo credas in eum, si deinde ad haec uerteris temet quae etiam infra dicit implenda: si auferas a te uinculum iniquitatis et obligationis et uerbum murmurationis et dederis esurienti panem tuum ex animo et animam humiliatam satiaueris, tunc orietur in tenebris lumen tibi, et tenebrae tibi ut meridies erunt. et erit deus tuus tecum semper, et repleberis sicut desiderat anima tua, et omnia ossa tua pinguescent, et erunt sicut hortus ebrius et sicut fons cui non deficit aqua. haec, ut iam dictum est, consequi poteris, si te ad ecclesiam conferas, si coarrianos tuos uites, 5 Es. 57, 15. 16 12 ib. 58, 6-9 28 ib. 58, 9—11 7 pusillanimis v 8 animaequitatem 10 eius m. 1 18 matinum 22 sic 27 meridiae V, em. v 30 defecit v si illam malignorum congregationem uestram odire digneris. tunc erit deus tecum semper, tunc in tenebris orietur lumen tibi, tunc tenebrae tibi ut meridies erunt, tunc in bonis dirigetur iter tuum. ceterum si in hac peruicacia manseris, si in hac crudelitate, ut seruos eius crucies, non tecum deus erit, sed ille qui et hodie esse in uestro coetu Arrianorum inuenitur, hoc est diabolus. ista etenim quae agere dignaris non sunt dei, sed diaboli. si opera est illa dei, ut proscribas certos, cur aut Athanasium antistitem dei non damnauerint innocentem aut cur non cohaeretico tuo Georgio communicauerint aut cur se dicant Christianos, cur nolint effici coapostatae tui, possumus sane aestimare, si opera deo sit placita, item si eleemosyna est ista quam de lacrimis das alienis, de eorum bonis, qui deportari interfici proscribique maluerunt a te quam aut innocentem damnare aut negare unicum dei filium, in quem credentes sciebant glorificatos Abraham Isaac et Iacob et omnes prophetas apostolos ac martyres. quorum te fieri socium atque omnibus participem me cupere, mea circa te haec esse uota ille est testis qui nobis tribuere hoc potens est sunt 3 meridiae V, em. v 4 peruicatia . 6 coeto m. 1 8 est (sunt g a m. rec. nisi forte sint), sunt v 9 cur (q̰ m. recJ et sic proximis lineis ter 11 quoapostataui (& in ras.) 12 possumus scripsi, possunt Vv; sed perspicuitatis causa inde (iñ) possumus malim; coapostatae, tui possunt 8. aestimare sic disting. v aestimari coni. Latinius 01 si] illa add. s. l. m. rec. et v sint v 13 elemona 19 DE ATHANASIO LIB I EXPLICIT INCIPIT LIB II XIIII. 10 DE SANCTO ATHANASIO. LIBER II. Audes ad deo dicatos tendere, Constanti, manus, ad eos uexandos, quorum felicitatem declarat apostolus dicens: scimus autem quoniam diligentibus dominum omnia procedunt in bonum, his qui secundum propositum uocati sunt, quos praesciit et praedestinauit conformes fieri imagini filii eius. procedunt quidem nobis in bonum tuae persecutiones, sed aduerte per Hieremiam quae uobis persecutoribus promittat deus dicens: sanctus Israel domino initium generationum eius, omnes qui edunt eum paenitebunt. mala inducam super eos, dicit dominus. uenient super te mala quae tibi promittit deus. Constanti, nisi temet correxeris, sicut uenerunt super illum populum carnalem comblasphemum tuum, ad quem dicitur: tu malignatus es ut coinquinares uias tuas, et in manibus tuis inuentus est sanguis animarum innocentium. eris in aeternum inter dei inimicos, nisi audieris audiens eius sanctam dicentis admonitionem: si emendantes emendabitis uias uestras et cogitationes uestras et facientes feceritis iudicium inter uirum et proximum eius, et proselytum et pauperem et uiduam non potentabitis, sanguinem innocentis non effuderitis in hoc loco et post alienos deos non abibitis. emendabis uias tuas. si iam desinas persequi dei seruos, si te Christianum fueris confessus et esse Arrianum negaueris, si filium dei, uerum 4 Rom. 8, 28. 29 10 Hier. 2, 3 15 ib. 2, 33. 34 19 ib. 7, 5. 6 d 7 3 adeo 12 didns 14 at m. 1 15 quoinquinares m. 1 21 effunderitis m. 1 24 si v, nisi V dei filium credideris, si anathema feceris dicentes: erat quando non erat et factus est ex nihilo. mutabis uias tuas, si paenitueris pro homicidiis proque sacrilegio tuo; alioquin eris, ut nunc es, ex illis, in quorum exprobrationem dicitur a deo: numquid spelunca latronum est domus mea, in qua uocatum est nomen meum? quos uis esse dei domum, uosne Arrianos an nos Christianos? si enim uestra maligna congregatio est domus dei, ergo latronum congregatio est domus dei. uos etenim fundendo sanguinem dei seruorum, ut tunc fundebant Iudaei, inspicimini esse latrones. ex fructibus tuis, imperator Constanti, non esse Christianus, sed plane manceps latronum cognosceris. praecipis denique innocentes interimi, habitans scilicet non in ecclesia domini, sed in spelunca latronum. non desinis interficere eos quos uideas interfici paratos pro unici dei filii claritate, pro aeterna illius maiestate. noluimus ad falsas suggestiones tuas dare contra uirum iustum sententiam, ne et nos percuteret tecum et cum Iudaeis ista domini increpatio: extendit linguam suam sicut arcum. in falso, et fides non inualuit super terram, quia de malis mala exierunt, et me nescierunt. tu, qui falsorum es criminum concinnator pariter et amator, tu dominum nesciens, nisi te correxeris, ut es, unus eris ex illis, de quibus scriptum legisti: ueritatem non loquuntur, didicit lingua eorum loqui mendacium. reuerti noluerunt et non obreliquerunt usuram super usuram, dolum super dotum. noluerunt me nosse, dicit dominus. propter haec, hoc dicit dominus, ecce ego conburo eos et probabo eos, quia sic faciam a facie malignitatis filiae populi mei. sagitta uulnerans lingua eorum, maligna uerba oris eorum. proximo suo loquitur pacifica, et in semet ipsum detinet inimicitiam. 5 Hier. 7, 11 18 ib. 9, 8 22 ib. 9, 5-9 3 proquo Vv, em. Latinius 4 nunc unus exes ex (nunc es ex exp. et unus ex supra ser. m. rec.); eris unus ex Tilius 8 post pr. dei dimidia linea uacua 10 latrones (es in ras. m. rec.) 11 christianos m. 1 18 in arcum V; in om. v 21 ut es ut unusunus eris (ut unus m. rec.) V, eris unus (ut es om.) Latvnius - 10* numquid in his uisitabo, dicit dominus, aut in gentem talem non uindicabit anima mea? Eripe te, Constanti, a fouea Arrianae dementiae, ne des aeternas poenas cum (con)sacrilegis tuis. noli gloriari tibi de caduca tua dignitate, considera te mortalem, quia aliter non possis consequi inmortalitatem, nisi deum agnoueris et eius feceris uoluntatem, sicut scriptum est: haec dicit dominus: non glorietur sapiens in sua sapientia, et non glorietur fortis in fortitudine sua, nec glorietur diues in diuitiis suis, sed in hoc glorietur qui gloriatur, inquirere me et intellegere et scire in deum gloriari, quia ego sum dominus qui facio misericordiam et iudicium et iustitiam super terram, quia in his est uoluntas mea, dicit dominus. cum igitur uideas in his esse uoluntatem domini, quomodo haec quae amare se dicat dominus perosa habere dignaris? in hoc, inquit, glorietur qui gloriatur, inquirere me et intellegere et scire indominumgloriari. quomodo poteris te dicere nunc in deum gloriari? quomodo poteris requirere te illum adstruere, cum sis prouocans omnes cultores eius maiestatis ad deserendam fidem apostolorum, ad blasphemiam dogmatis uestrae suscipiendam ? in hoc glorietur qui gloriatur, inquirere me et intellegere et scire in dominum gloriari, quia ego sum dominus qui facio misericordiam et iudicium et iustitiam super terram, quia in his est uoluntas mea, dicit dominus. cum itaque iudicium uis iniustum a dei proferri sacerdotibus, cum sis fusor innocentium sanguinis, non es eius seruus qui haec ore loqui dignatus sit prophetae, sed plane es illius famulus qui repleuerit cor Cain, ut iustum puerum primum cultorem interficeret domini. hinc est quod, cum sis tanta in sublimitate positus, unus tamen ex his esse inueniaris, de quibus dominum locutum in euangelio legisti: uos de diabolo patre nati estis et concupiscentiam patris 7 Hier. 9, 23. 24 15 et 20 ib. 9, 24 81 lob. 8, 44 1 non uisitabo Latinius; μὴ eni τούτοις ovx ἐπισϰέψομαι LXX. 3 eripite (° m. rec.) 4 consacrilegis coni. 1\\'ilius, sacrilegis Vv 8 gloriaetur sapientia v, pacientia V 14 amare se v, amares V dicit v 20 uestrae (\\' m. rec.); cf. 26, 25. 62, 18 21 deum v 24 ad • uestri facere uultis; ille enim homicida fuit ab initio et in ueritate non stetit. es mendax et homicida, mendax, quia crimina falsa obieceris dei seruo Athanasio, mendax, quia haereticam fidem dicas catholicam et catholicam dicas haereticam, homicida, quia et sanguinem persequeris Athanasii et iam interfeceris certum numerum dei cultorum. non stetisti sine dubio in ueritate, quia sis haec gerens, sed es totus in mendacio constitutus, quia et mendax sit pater tuus, qui te cogit ad unicum negandum dei filium, qui te inpellit ad eius seruorum effundendum cruorem. noluimus damnare absentem, noluimus nocentum ferre sententiam, noluimus haeresim suscipere tuam, ne facti tibi similes mereremur audire quae audiunt coerratici tui Iudaei, in quorum obprobrium colligimus per Hieremiam dictum: omnes gentes sine circumcisione sunt, et omnis domus Israel sine circumcisione sunt cordis. es atque eris, nisi te nobis tradideris, inter illos quos contra clamat spiritus sanctus ex persona nostri populi ad deum dicens: scio, domine, quoniam non sunt hominis uiae eius, neque uir ibit et corriget cogitationem suam. doce nos domine, sed in iudicio et non in ira, ne paucos nos facias. effunde iram tuam super gentes quae nesciunt te et super regna quae nomen tuum non inuocauerunt, quia comederunt Iacob et consumpserunt illum et pascua eius exterminauerunt. Conspicis te unum esse ex illis, contra quos dicit dei spiritus ex persona populi nostri. respicis, nisi te conuerteris, quod ira domini in te alienigenam, in te regem, quia non solum non inuocaueris nomen domini, sed adhuc fueris persecutus, sit uentura. nam et cum dicit: quia comederunt Iacob et consumpserunt eum et pascua eius desolauerunt, quis reperiri potest esse inter contyrannos tuos princeps huius pascuae exterminator nisi tu, <qui) quidem nec laniando dei destiteris 14 Hier. 9, 26 18 ib. 10, 23—25 28 ib. 10, 25 2 qui v 3 obiceris (° m. ree.), obiceris v 5 athanasi 11 innocentum en m. rec.) V, in innocentem coni. Tilius 15 omnes Sabatier 23 consumserunt exterminauerunt] desolauerunt infra Lucifer 29 repperiri 31 qui quidem scripsi, quidem qui v, quidem V seruos nec blasphemias tuas toto in regno seminans tuo? exterminare etenim te populi dei pascuam conatum non poterit dubitari, quando eius pastores tuleris, de quibus, sicut saepe diximus, per Hieremiam dixerit deus: et- dabo uobis pastores secundum cor meum, et pascent uos pascentes cum disciplina., et statueris haereticos, aliis uero catholicis inponi feceris modum, ut, si in uotis gererent in suis considere sedibus, non auderent fidem praedicare apostolicam, non temptarent te haeresis Arrianae defensore degenti in corpore euangelicam traditionem populis insinuare. haec est causa quae te probat, pascuam dei populi exterminare temptasse. omnis etenim sagina animarum Christianarum non est nisi credere, quomodo et crediderint patriarchae prophetae apostoli ac martyres, deinde omnem facere iustitiam. tu contra cum et fidem tollere uolueris de cordibus populorum dei et perfidiam tuam inserere, cum iustitia (in) dei uis ecclesia fieri, ut absens et innocens damnetur et (a) iustitiae sectatoribus, per sacerdotes puniatur consacerdos eorum catholicus ad tuam haeretici suggestionem, quomodo uideri poteris non esse exterminator pascuae dominici gregis, quando nostra pascua non sit nisi caelestis doctrina? si uis, inquit dominus, ad uitam uenire, serua mandata, et iterum: si feceritis quae mando uobis, iam non dico uos seruos, sed amicos. cum haec ita sint, debes tu ad te purgandum dare praecepta dominica quae iusserint innocentem catholicum episcopum te haeretico interea imperatore accusante debere interfici a consacerdotibus suis. fortassis etenim temptabis isto in loco dicere non te pascuam dominici gregis exterminare conatum. si nullum domini praeceptum illiusmodi quale prolatum est a te poteris proferre, superest ut cordis illi tui oculi blasphemia caecati Arrii, patefacti per dei serui hanc increpationem uideant omnia te fecisse quae 4 Hier. 3, 15 21 Matth. 19, 17 22 Ioh. 15, 14. 15 a 1 seminas (D m. rec.) 9 haereses m. 1 16 iustitia in scripsi, iniustitiam coni. Gallandius, iustitia Vv nis] in add. s. 1. m. rec. et v 17 et a scripsi, et V, a v et per v 18 at m. 1 20 dominicę 21 inquid 26 deberi m. 1 31 seruos v tibi obiecimus. negare non poteris talem te praebere circa nos, qualem se praebuerit Herodes ille, cui et in carnificinae rabie et in sacrilegio et in regali dignitate esse inueniris collega, circa illos quos in euangelio legimus propter deum dei filium interfectos paruulos. inuenisti utique scriptam crudelitatem Herodis, quam nunc tu dignaris exhibere, apudMatthaeum euangelistam: tunc Herodes cum uideret quia delusus est a magis, iratus est uehementer et misit occidere omnes infantes in Bethlehem et in omnibus finibus eius a bimatu et infra secundum tempus quod exquisierat a magis. minime adhuc fortassis conspicis sic te iniuste contra nos dei cultores motum, ut contra illos paruulos fuerit motus Herodes. cur nobis dignaris esse infestus? nempe quia fateamur nos Christianos, qui non damnauerimus iustum falsis a te praegrauatum criminibus. quibus rebus quisnam sis ex beati baptistae Iohannis responsis poteris perpendere et temet reconciliare deo per paenitentiam: progenies uiperarum, quis demonstrauit uobis fugere ab ira superuentura? facite ergo dignum paenitentiae fructum et nolite prae ferre uos dicentes: patrem habemus Abraham. dico enim uobis, quod potens sit deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. iam etenim ad radices arborum posita est securis. omnis enim arbor quae non facit fructum bonum exciditur et in ignem mittitur. Quid sentis ad haec? debuimus damnare innocentem, debuimus dare contra absentem inauditum sententiam? et quomodo, cum hoc fecissemus, potueramus reperiri Christiani, cum illos, quo possint esse Christiani, hortatus fuerit beatissi* mus Iohannes, ut dignum fructum fecissent paenitentiae ? illi, qui necdum conprehenderant uiam . iustitiae conprehendere cogebantur, nos qui iam tenemus urguebamur atque urguemur a te illud occupare iter iniquitatis, in quo positi noscantur 7 Matth. 2, 16 17 ib. 3, 7-10 2 uerba qualem se praebuerit post poteris l. 1 posita manus recens transponenda indicauit 3 rabiae m. 1 6 matheum 9 beth- 1 leem 10 exquiserat 14 quia fort. 19 pferre V, proferre uers. ant. 21 etenim V, enim v 26 repperiri 30 temus Iudaei. quid igitur nobis posset accidere, si uipereis tuis depasti fuissemus consiliis. nisi ut ex Christianis fuissemus uipereae progenies effecti? cur haec fieri mandasti, nisi quia conserpentes nos tuos effici cupiueris? tu qui cum scias dixisse dominum in euangelio: beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quia ipsi saturabuntur. beati misericordes, quia ipsi misericordiam consequentur, et tamen dixeris necandum innocentem. quomodo etenim beatus potero esse, si damnauero uirum iustum. si reiciens sitim iustitiae concepero ardorem iniustitiae? quomodo propter fructus iustitiae saturabor a deo, cum opus hoc iniustum faciat me Cain fratricidam? quomodo iterum potero inter misericordes fructibus misericordiae locupletatis regnum consequi caeleste? cum, si interfecero iuxta desideria tua dei seruum. inueniar non misericors, sed crudelis atque sceleratus. quippe homicida; cum, sicut ego inmisericors fuerim circa fratrem meum, sic sit et circa me futurus ille misericordiae amator, ille iustitiae exactor qui dicit: beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quia ipsi saturabuntur. beati misericordes. quia ipsi misericordiam consequentur. quicumque. dicit dominus, soluerit unum ex mandatis his minimis et docuerit sic \\' homines, minimus uocabitur in regno caelorum; et dicis, Constanti, ut quicumque non fuderit sanguinem innocentis, non potest regnum consequi caelorum? dic, sanctissime. in quo abundare poterit Christianorum iustitia plus quam scribarum et Pharisaeorum, si eum, quem tu, cur se Christianum dicat, cur nolit fieri Arrianus, persequeris, interfecerimus ? in quo essemus potiores a scribis et Pharisaeis. si exstitissemus tecum negatores unici dei filii, si, ut illi repudiant, tecum repudiaremus euangelicam fidem destruxissemusque apostolicam 5 Matth. 5, 6. 7 19 ib. 5, 19 3 uipereae V m. 1, uiperae V m. rec. et v 7 et] tu coni. Gallandius 12 misericordis locupletatos coni. Gallandius 13 caelestem m. 1 15 sicut scripsi, si cum rt\\' (quod nUm pro si quando usurpetur dubito) 25 et 26 qcur (q̰ m. rec.) 27 eesemus m. 1 a scripsi, ac V, om. r 29 destruxisemusque traditionem? ne dixisse memineras dominum: audistis quia dictum est antiquis: non occides; quicumque autem occiderit reus erit iudicio. ego autem dico uobis quod omnis qui irascitur fratri suo sine causa reus erit iudicio, ut haec fieri imperares ? si iratus fuero sine causa fratri meo, si dixero eum fatuum, reum me dicit futurum unicus dei filius in gehennam; et, imperator Constanti, si fudero jcruorem innocentis, dicis requiem <me) aeternam possessurum nec retinere potuisti, quando meditabaris interfici oportuisse Athanasium, sub quali conditione munera iusserit offerri dominus? si igitur offers munus tuum ad altare et ibi rememoratus fueris, quod habeas aliquid cum fratre tuo, pone munus tuum ante altare et uadc prius reconciliari fratri tuo, et tunc reuersus offers munus tuum. quid fuerat operatus malorum Athanasius, ut haec transgressus praecepta interfici eum mandares? nempe hoc, quod se Christianum dixerit aut dicat; aliud etenim nihil est quod execraris atque es punire cupiens in Athanasio. non memineras praecepisse dominum etiam inimicos diligendos, ut eum quem neque in te neque in deum scires peccasse tam acerrime fuisses persecutus? audistis quia dictum est: diliges proximum tuum et odio habebis inimicum tuum. ego autem dico uobis: diligite inimicos uestros et benedicite maledicentes uos et benefacite eis, qui persecuntur uos, et orate pro cis, qui uos persecuntur, ut sitis filii patris uestri qui est in caelis, qui solis ortus exhibet super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. si enim dilexeritis eos qui uos diligunt, quam mercedem habebitis? nonne et publicani ita faciunt? et si salutatis amicos uestros tantum, quid plus facitis? nonne et gentiles 1 Matth. 5, 21. 22 10 ib. 5, 23. 24 20 ib. 5, 43—48 1 ne Vv (quod pro nec esse falso putant), nonne uel anne uel s nec coni. Gallandius 3 aerit 5 eum (\\' m. ree.) V, ei v fatuuin scripsi, fatuo V, fatue V m. rec. et v 6 ettu me (tu m. m. rec.) V, et v, et tu coni. Gallandius 8 me addidi 10 iusseris L. 11 abeas 13 offers V (cf. Roensch It.1 294), offer v 16 aliut a 21 hodio m. 1 25 exibet 26 quem (* m. rec.) 27 ista Sabatier 28 amicos (a in ras. sup. ini). id ipsum faciunt? eritis ergo et uos perfecti, sicut et pater uester qui est in caelis perfectus est. diligendos mandat etiam inimicos dominus; et tu nos persequeris, cur innocentis domini sacerdotis cruorem non tecum fuderimus. diuina clamat uox dicens: in quo iudicio iudicaueritis,, et de uobis iudicabitur, et in qua mensura mensi fueritis, in eadem remetietur uobis, et tu dicis: iugulate quem deliquisse ignoratis. fontem malorum cum te esse memineris, fuisti tamen ausus de eo quem sciebas false petitum a uobis dicere: reus est mortis. adeo es excors, Constanti auguste, ut nec dictum illud domini, cum haec mandares fieri, potueris reminisci: quid autem uides festucam in oculo fratris tui, trabem autem in oculo tuo non uides ? aut quomodo dicis fratri tuo: sine ut eiciam tibi festucam de oculo tuo, et ecce trabes in oculo tuo, et tunc uidebis eicere festucam de oculo fratris tui. trabem in oculo tuo dicit esse dominus, et audes dicere Athanasio uiro iustissimo: festucam habes in oculo? ille enim nihil horum commisit, quae ei dignaris obicere; contra tu quaecumque diximus es perpetratus, damnate quoties dixisti innocentem. Quam nos aliam uoluisti conprehendere uiam nisi tuam quam describit dominus, dicens: quam lata et spatiosa uia quae ducit ad interitum, et multi sunt qui intrant per illam? quia itaque sis in hac lata et spatiosa constitutus uia, praecepisti damnari innocentem, cupiens profecto cunctis reuelari, quod tua late perditio dominetur. tempore quo uenisti ad Italiam, sic te lupum finxeras ouem, tamquam non fuissemus ex operibus tuis te reperturi, tamquam fugisset nos domini monella dicentis: adtendite uobis a falsis prophetis, qui ueniunt ad uos in uestitu ouium, intrinsecus autem sunt lupi 5 Matth. 7, 2 11 ib. 7, 3—5 21 ib. 7, 13 28 ib. 7, 15. 16 3 qcur (* m. rec.) 4 te cumconfunderimus (cum m. rec.) 6 remetietnr coni. Tilius in notis, remittetur Vv 8 deo (8 m. rec.) 11 fistucam ter 16 fistucam (° tit. rec.) 18 ppetratus (corr. m. rec.) 21 quem m. 1 lata et v, late V 23 praecipisti 25 latae 29 intrinsequs (l m. rec.) rapaces; ex fructibus eorum cognoscetis eos. numquid non luxerunt illico tristes uenenis diaboli in te inseminati amarissimi fructus tui, ut dicere temptasti damnandum fuisse inauditum? numquidnam non patuerunt confestim insidiae tuae lupi rapacis, quod enim contra dei ouile machinam construxisses maximam; fructibus ergo tuis quomodo non ouis fuisse lupus agnitus es, sic et, quomodo sis, nisi tibi consulueris, arbor igni destinata, probant sacra euangelia. numquid colligunt de spinis uuam aut de tribulis ficus? sic omnis arbor bona bonos fructus facit, mala autem arbor malos fructus facit. non potest arbor bona malos fructus facere neque arbor mala bonos fructus facere. omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur; ex fructibus enim eorum cognoscetis eos. non omnis qui mihi dicit domine domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit uoluntatem patris mei. sic uoluntatem patris unici dei filii facis, ut eius filium neges unigenitum, ut ipsum patrem dicas non esse uerum patrem, ut fundamenta per apostolos coneris destruere iacta, ut interficeres atque interficias cultores eius, ut antistites ipsius de populis pelleres sibi commissis, ut absentem et inauditum damnari iuberes, ut haeresim tuam quae unam blasphemat diuinitatem patris et filii et spiritus sancti in ecclesiam introduceres? si haec cuncta, ut diximus, placita sunt deo patri, poteris intrare in regnum caelorum. audis enim dicere unicum filium eius: non omnis qui dicit mihi domine domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit uoluntatem patris mei. damnari iubes innocentem; non recolis in Exodo dixisse deum: si rixauerint duo et percusserint mulierem in utero habentem et abortiuerit non deformatum, 8 Matth. 7, 16—21 25 ib. 7, 21 28 Ex. 21, 22-25 1 5 rapaces (\\' m. rec.) ouilem m. 1 Quod enim — maximam, fructibus ergo — agnitus es v disting. 7 fuisse] sed add. s. 1. m. rec. et v, lupus non ouis fuisse exspectes, sed cf. 154, 26 16 sic scripsi, si Vv 17 ut V sed quomodo fit in marg. m. rec., quomodo fit ut v 19 iecta m. 1 29 abortaverit (\\' m. rec.) nondum formatum Gallandius; sed μὴ ἐξειϰονισμένον LXX detrimentum patietur. quodcumque aestimauerit uir mulieris dabit cum dignitate. quod si deformatum fuerit, dabit animam pro anima, oculum pro oculo, dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro pede, combustum pro combusto, uulnus pro uulnere, liuorem pro liuore. credo nihil sacrarum te fugere scripturarum; neque enim posses egregia nobis dare mandata, nisi fuisses legis peritus. legisti utique etiam haec: omnis qui audit hos sermones meos et facit illos, similem aestimabo illum uiro prudenti, qui aedificauit domum suam super petram. descendit pluuia et uenerunt flumina, flauerunt uenti, inpegerunt in domum illam, et non cecidit; fundata enim erat super petram. et omnis qui audit sermones meos nec illos facit, similem aestimabo illum homini stulto, qui aedificauit domum suam super arenam. descendit pluuia, aduenerunt flumina, flauerunt uenti, inliserunt domui illi, et cecidit, et facta est ruina eius magna. quem te horum esse dicis, Constanti, sapientem an insipientem? si dixeris sapientem, cur opera tua monstrant te insipientem? cur domus tua inuenitur conlocata I super arenam? neque enim poteris supra petram te aedifi-I casse domum tuam dicere, cum omnis sapiens uideat fabricam stultitiae tuae, cum omnis dei seruus conspiciat magnam\\', hanc quam praedixit dominus ruinam salutis tuae. in quo et- i enim inuenitur stare Christianus, nisi in eo, quod praeceptis pareat domini, nisi in eo quod, omnibus si fuerit uexatus pro nomine dei filii persecutionibus, tamen duret inmobilis? in quo erit perfectus Christianus, nisi si etiam fuerit interfectus pro eo quem tu negare dignaris uerum esse filium dei? tu contra, cum non in ecclesia sis, sed apud Arrianos dei inimicos. cum dei unicum filium negans sis, cum non sis implens eius mandata clementiae, sed magis destruere coneris, cum sis praeuaricator legis, cum desertor sacramenti militiae caelestis, 7 Matth. 7, 24-27 o h 9 uirum (° m. rec.) 14 arenam (h m. rec.) 19 sup V, supra v harenam 21 omni (\\' m. rec.) 24 uerba uexatus pro nomine dei filii desecta sunt in marg. supremo folii 28 aput m. 1 cum persecutor dei religionis, cum te circa eius cultores praebeas carnificem, quomodo poteris sapiens uir inueniri similis illi, quem dixerit dominus supra petram aedificasse domum suam ? Sed inquis contra haec: non sum insipiens, ego noui me sapientem. si sapiens es, cur ea fecisti atque es faciens quae soli possunt facere insipientes? si es sapiens, cur damnari mandasti inauditum absentem? cur innocentem praecepisti interfici? cur dei sacerdotes desiderasti hostes dei fieri? neque enim possint dei effici amici per hoc factum, cum dominum scias dixisse apostolis: si feceritis quod mando uobis, iam non dicam uos seruos, sed amicos. - si sapiens es, cur. damnante te Athanasium dei sacerdos audiri debeo? tu eum causas praestare allegationum suarum minime es passus? si sapiens es, si es dei cultor, cur nos, quia Christianos esse fateamur, persequeris? cur eos qui se non dixerint esse Christianos, sed fateantur se esse Arrianos, uehementer diligis? si sapiens es, cur ad domum dei misisti saepe militem armatum? si prudens es et dei te nosti seruum, cur eius populum armis es persecutus atque persequeris? cur postremo fidem apostolicam atque euangelicam haereticam dicis et haereticam catholicam pronuntias? tu te dicis sapientem; sed contra nos cernimus nullum posse qui haec faciat esse sapientem. quis etenim sacrilegus poterit dici prudens nisi ab inprudentioribus se? si tu sapiens es, Constanti, quis sit te insipientior, inuenire non potero. tune adhuc tibi uideris esse sapiens, qui fueris arbitratus, quod enim prophetae apostoli ac martyres pro creatura fuerint interfecti? negare enim non audebis cunctos hos pro unico dei interfectos filio. quomodo poteris dici sapiens, qui non solum descendentibus pluuiis, fluminibus inundantibus, flantibus uentis resistere non temptaueris, ne temet, qui domus esse inueniris, pessumdedissent, sed et ipse in pluuias, flumina uentosque te uerteris ad hoc, 10 Ioh. 15, 14. 15 6 quae Latinius, quod Vv 12 damnante te scripsi, damantem t se (corr. m. rec.) V; damnantem te v audire v 15 esse] nos add. s. l. m. rec. et v 26 enim exp. m. rec. ut nos tu, turbo atque procella diabolica, tecum ad exteriores traheres tenebras? manifesta autem sunt, dicit apostolus, opera carnis, quae sunt adulteria fornicationes inmunditia inpudicitia luxuria idololatria ueneficia inimicitiae contentiones aemulationes irae rixae dissensiones haereses inuidiae homicidia ebrietates commissatione et his similia, quae praedico uobis, sicut praedixi, quia qui talia agunt regnum dei non consequentur. et furit in innocentis necem mens tua sapientia uigens? clamat apostolus quod homicidae non sunt possessuri regnum caelorum, et tu Constantius prudentissimus dicis imperator: iugulate absentes, mactate inauditos, interficite innocentes, et uestrum erit dei regnum. hinc datur intellegi quam sis sapiens, si denique ille sis qui domum tuam aedificaueris supra petram. dixisse etenim te negare non poteris: ego propterea cupio damnare Athanasium, quia desidero placere deo. sic utique et nos placere desiderasti deo, quomodo iam tu placueris, ex quo uidelicet Athanasium es dignatus cogitare interimere in nostra omnium conscientia domini sacerdotum. sic in primordio Cain deo placuit, mox ut interficere meditatus est fratrem. quo modo uidetur, Constanti, unde sit radix tua, de qua descendisset stirpe. numquidnam poteris negare post haec te in illo esse choro quem narrat apostolus Romanis: et sicut non probauerunt deum habere in notitiam. tradidit illos deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conueniunt, repletos omni iniquitate malitia inpudicitia cupiditate nequitia, plenos inuidia homicidiis contentione dolo malis moribus, susurratores, detractores, deo odibiles, contumeli〈os〉os, superbos, sibi placentes, gloriantes, inuentores malorum, parentibus non obsequentes, insipientes, inconpositos, sine affectu, sine misericordia, qui cum iustitiam dei cognouerint, non intellexerunt, quoniam qui talia agunt digni sunt 2 Gal. 5, 19-21 23 Rom. 1, 28—32 8 inpudititia 6 ebriaetates 8 furit coni. Poncius, fuerit V 18 omniaum 19 sacerdotem Gallandius 23 notitia JLucifer ipse in libro Mor. pro dei filio 24 faciunt 27 detrectatores t; OS contumelios e\" m. rec.) 29 obsequentibus V, em. v morte. non solum qui illa faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus ea. ecce nimias amor in te subito circa nos ortus quid nobis contulerat, si tibi temperare auderemus? mortem hauseramus perpetuam. item dicit infra: nulli malum pro malo reddentes, prouidentes bona non solum coram deo, sed etiam coram hominibus. si fieri potest, quod ex uobis ipsis est, cum omnibus hominibus pacem habentes. sitiens haec calcari salutaria monita es nos hortatus punire innocentem. quomodo enim bona non solum coram deo, sed et apud homines prouidisse inueniebamur, si damnassemus innocentem, qui dedissemus formam ad sanguinem fundendum iustorum? quomodo cum omnibus inueniebar hominibus pacem desiderans habere, qui suggestione tua falsa haeretici excitus pacem extinxissem consacerdotis mei? Dic, Constanti, uerum crimen detulisti de Athanasio ad dei ecclesiam an falsum? si uerum te detulisse certum habes, proba mihi qui te iam falsi criminis cognoui portitorem. arbitraris nihil te malorum in conspectu egisse dei? quae te conpulit ratio fieri testem falsum? cur mendax imperator extitisti? cur non timuisti ne exemplo Ananiae et Sapphirae fuisses extinctus? loquitur in Actibus apostolorum scriptura dixisse beatum Petrum ad Ananian: ut quid repleuit satanas cor tuum mentiri spiritui sancto, ut subtraheres de pretio praedii? nonne manens tibi manebat et uenditum in tua erat potestate? quid est quod posuisti in corde tuo rem istam ? non es. mentitus hominibus, sed deo. audiens autem Ananias hos sermones cecidit et expirauit. et factus est timor magnus super omnes qui audiebant. surgentes autem adolescentes sustulerunt eum et euntes sepelierunt. factum est autem interuallum horarum fere trium, et uxor eius nesciens quod erat factum intrauit, 4 Rom. 12, 17. 18 22 Act. 5, 3—10 tr - 3 obtemperare V m. rec. et v 4 auseramus malo ( m. rec.) 8 ortatus m. 1 9 enim V, autem V m. rec. et v aput m. 1 h 13 \"habere (te m. rec.) excitus coni. Latinius, exitus Vv 20 sappirae (h m. rec.) 22 ananiam v 24 erit (* m. rec.) 26 annanias 27 omne dixitque ad illam Petrus: dic mihi si tanti praedium uendidisti? illa uero ait: tanti. quid conuenit inter uos temptare spiritum domini ? ecce pedes eorum qui sepelierunt uirum tuum in ostio sunt et efferent te. et protinus cecidit ante pedes eius et expirauit. credo legeris haec, et tamen non timueris concinnare mendacium ante domini conspectum. quare istud fecisti, nisi quia sis sapiens? quid tu tibi futurum existimas, qui sis non solum mendax, sed homicida, non solum homicida, sed et haereticus? credis tibi inpune tanta cessura? credis te euadere posse aeterna supplicia? Ananiae dicitur: ut quid repleuit satanas cor tuum, ut fuisses mentitus spiritui sancto ? et dices, Constanti imperator. quia non repleuerit satanas cor uestrum Arrianorum, ut mentiti fuissetis spiritui sancto manenti in dei ecclesia? ecclesiam etenim conuenisti dicens: deliquit in deum Athanasius; et uidebat spiritus sanctus mendaces animas uestras, sicut uidit et Ananiam ac Sapphiram. uidebat inquam, spiritus sanctus, quando haec fingebatis, quod enim idcirco talia fuissetis commentati circa Athanasium, quo possetis uestram haeresem introducere in ecclesiam, quo possetis apostolicam destruere traditionem. Ananias et Sapphira, propterea quod agrum suum uendentes fraudauerint de pretio, quod ausi fuissent non integre loqui ante dei apostolum, taliter iudicari meruerunt. tu qui non solum crimina falsa dei seruo obiecisti, sed et omnem domum dei fueris persecutus, qui effuderis cmorem cultorum eius, qui sacerdotes eius miseris ad metalla et exilia et haereticos locis ordinaueris eorum, qui euangelicam fidem dixeris haereticam et blasphemiam uestram dixeris catholicam, qui introduxeris idololatriam in ecclesiam, qui deserueris deum Abrahae, deum Isaac, deum Iacob et omnium prophetarum apostolorum ac martyrum et idololatriam fueris Arrii secutus, existimas, si in hac blasphemia atque crudelitate duraueris, quod non in te maxima o h 1 tanto m. 1 4 osti 16 annaniam sappiram (h m. rec.) h 17 enim exp. m. rec. 20 annanias sappira (h m. rec.) 21 fraudauerunt Coleti 26 exilia in initio folii decisum 27 blasphemam Yr, em. Coleti 28 idolatriam m. 1 30 et (ante omnium) V, ac r sit uindicta futura? deinde si aduersariis Susanaae sic est deus uindictam dare dignatus, in te arbitraris non grauiorem processuram ? procedet, mihi crede, si non te mature conuerteris. si enim illi, quia Susannae pudicitiam uiolare fuerant conati, haec quae subieci meruerunt consequi, quanto magis tu qui ecclesiae es adgressus uiolare castitatem ? petiuerunt illi falso crimine Susannam, et uos totidem petistis non solum Athanasium,, sed et cunctos uobis resistentes. aut unum dare poteris e resistentibus, cui non adplicitum fuerit crimen? sic nos fuistis armati ad ecclesiae uiolandam castitatem, sicut illi ad Susannae fuerunt, qui dixerunt: ostia uiridiarii clausa sunt, nemo nos uidet, in concupiscentia tui sumus; propter hoc consenti nobis et esto nobiscum, alioquin falsum testimonium dicemus aduersum te, quoniam erat tecum iuuenis et propter hoc dimisisti puellas a te. aut temptabis negare esse dictum: desiderantes sumus nos Arriani et uos Christi ani unum effici corpus; derelinquite -fidem quam apud Niciam contra nos tenetis conscriptam, adquiescite Arrii doctrinae; aliequin quia nos mtiUum possumus, imperium nostrum est, quibus uelimus uos modis grauabimus, et omnes tollemini e uestris sedibus? non poteris haec ita se habere negare, cum deo perosae meditationes tuae rebus gestis fuerint reuelatae. cur enim cogebamur, etiamsi non damnaremus Athanasium, tamen communioni misceremur Arrianorum, nisi quia tu leno haeresis Arrianae cunctos nos cuperes quouis modo fieri eonsacrilegos tuos?.-. Sed credo adhuc temptes negare non te idcirco persequi nos, . quia noluerimus Christiani fieri Arriani quomodo negare poteris, cum sanctissimum Dionysium Mediolanensium episcopum, qui iam tibi falsa adserenti credens damnauerat . 11 Dan. 20. 21X13, 20. 21) . 1 aduersarius m.. 1. ,11 uiridiarii (i exp. m. rec.) 17 Niceam M v 108 doctrinam (~ m. rec.) 24 ut tamea fort. misciremur m. 1 * 27 temptes scrvpsi, temptis (* m. rec.) 29 dionisium xnn. 11 Athanasium, cur Arrianus esse noluerit, miseris ad exilium? aut si non est Auxentius, quem loco illius tu temerarius ae . pestilens ordinasti Arrianus? si Auxentius fidem sanctam apud Niciam descriptam tenet, poteris nec tu esse Arrianus, nec haec omnia sicut adsero egisse poteris et non misisse crimen Athanasio falsum. fortassis dicas hinc uos esse catholieos. quod Susanna fuerit exaudita, nos uero minime. quantum apud nostram conscientiam est, tunc nos uindicatos nouimus, quando tu serpens publicatus es, quando patuerunt cuncta uenena tua, quando omnis machina tua patefacta est; sic etenim nos uindictam desiderabamus de uobis inimicis dei, ut uos deus esse haereticos reuelaret populo suo. omnis paene cognouit iam mundus false Athanasium petitum per uos, huius <te) esse iniquitatis auctorem; conspectus etenim es aliud te cupientem implere, aliud protulisse. ad populum ingemescens dicit Susanna: angustiae mihi undique; si enim hoc egero, mors mihi erit. si autem non fecero, non effugiam manus uestras. melius est mihi non facienti incidere in manus uestras quam peccare in conspectu domini. et nos crimina mox ut uidissemus inposita a uobis, exstincturi eramus faces nostras, quoniam essemus ut estis uos tenebrae. quis Christianus non dicat melius esse sibi interfici a te praecursore antichristi, quam in uestras ire Arrianorum uel quorumlibet haereticorum tenebras? inpingi fecisti crimina non solum Athanasio, sed et nobis, cur noluerimus Christiani effici Arriani. non defuerunt singula quae possunt obici crimina singulis, quo nullus uideretur e nobis propter deum missus ad exilia, sed quod quasi pro criminibus nostris. cum sitis igitur uos rei tantorum criminum, quia non uobiscum habere deum iratum uoluerit 16 Dan. 22. 23 1 qcnr (q̰ m. rec.) exlium 8 pestilentia (8 m. rec.) fidem coni. Tilius, quidem Vv 5 misisse] miscuisse u̅el inposnisse fort. 6 uos scripsi, non Vv 12 paenae 18 falsae te 8. I. m. rec. 15 popolum V, senes v 20 facės nostras scripsi, faceres nisi V, fratres nostros V m. rec. et v 21 qui (\\' m. rec.) 28 irae *o 25 cur (q̰ m. rec.) Athanasius, dixistis eum reum esse mortis; hoc fecerunt et illi\\' quibus in hoc scelere pares estis presbyteri. loquitur enim scriptura dicens: et factum est in die altero, ut conuenit plebs ad uirum eius Ioachim, uenerunt duo presbyteri pleni iniquae mentis aduersus Susannam. ut mortificarent eam. et dixerunt coram plebe: mittite ad Susannam filiam Chelchiam, quae est uxor Ioachim. et miserunt, et uenit ipsa et parentes eius et omnes cognati eius. Susanna autem erat tenera nimium et bonae formae. iniusti autem iusserunt reuelari eam (erat enim uelata), ut saturarentur forma eius. flebant autem omnes eius et ceteri qui uidebant eam. adsurgentes igitur duo presbyteri in media plebe posuerunt manus super caput eius, ipsa autem lacrimans aspexit in . caelum, quoniam erat cor eius confidens in domino. dixerunt autem presbyteri: ambulantibus nobis in uiridiario solis intrauit haec cum puellis. et dimisit puellas et clausit ostia uiridiarii, et uenit ad eam iuuenis qui erat absconditus et concubuit cum ea. nos autem cum essemus in angulo uiridiarii. uidentes iniquitatem adcurrimus ad eos et uidimus concurrentes eos. illum quidem non potuimus adprehendere quod fortior nobis esset et quod aperiens ostia prosilierit, hanc autem adprehensam interrogauimus, quis esset iuuenis, et noluit nobis dicere. haec contestamur. et credidit eis omnis synagoga ut presbyteris plebis et iudicibus, et damnauerunt ut moreretur. Considera penitus, Constanti, maledictas adinuentiones uestras Arrianorum, si non talia sunt quae egeritis uos interim circa Athanasium, qualia et illi egerint circa Susannam. quis etenim non credidisset tibi imperatori dicenti: sacrilegium fecit Athanasius ? sed in eo quia tu detestabilior fuisti ab illis conperditis tuis pseudopresbyteris, tibi non est fides habita a 3 Dan. 28-41 2 praesbiteri 4 pręsbiteri 6 celchiam 11 pebiteri 14 praebbiteri 15 uiridiario (corr. m. rec.) 19 concumbentes coni. Tilius, συγγινομένους gr. 23 praesbiteris 25 paenitus 30 tuis om. v pseudop̃sbiteris 11* nobis: dicebatur etenim tibi, quia absens damnari non posset. illi etenim presbyteri in praesentem dixerunt allegationes criminosas et omnis synagoga in praesentem dedit sententiam; tu contra ad accusationem haereticorum quando inauditum et absentem damnari cogebas catholicum, utique iam uideri coeperat scenae tuae machina. sed iam accipe quid praestitum sit Susannae pudicae ab innocentium defensore, ab oppressorum uindiee. accipe quae referat Danihel liber de uindicta Susannae. exclamauit autem Susanna uoce magna et dixit: deus aeternus, qui occultorum cognitor es, qui scis omnia ante generationem eorum, tu scis quoniam falsum testimonium aduersum me dixerunt; et ecce morior quae nihil feci horum, quae hi maligni finxerunt aduersum me. et exaudiuit dominus uocem eius. et cum duceretur ut periret, excitauit deus spiritum sanctum pueri adolescentis, cui nomen erat Danihel, et exclamauit uoce magna: mundus ego a sanguine huius. et conuersa est omnis plebs ad eum, et dixerunt: quis est iste sermo quem tu locutus es? at ille stans in medio eorum dixit: sic, stulti Israel, non interrogantes neque uerum cognoscentes damnastis filiam Israel; redite in iudicium; falsum enim testimonium aduersum eam dixerunt. sic etiam nunc exclamante Athanasio ad deum omnes famulos suos deus fecit pro ueritate exsurgere contra uos aduersarios suos. haec cultoribus suis praestitit quae tunc Danihelo deuotissimo suo, quo possemus te falsum esse testem intellegere, te unum esse de uiperarum progenie, te falsa haec cum consacrilegis tuis poetasse. redeunt ad iustum iudicandum iudicium iam cuncti inter haec te torquenti mortis sententiam, etiam illi, quos inscios sua calliditate per te dominator animae tuae diabolus circumscripserat. non enim esse potest praeter coarrianos tuos qui non uelit \\'9 Dan. 43—49 2 psbiteri 4 acQsationem 6 schenae 7 op̃ssorum 8 uindictae 9 uocae m. 1 12 moriorque 13 dfis V, deus v 24 danihelo V, Danieli v 25 progeniae 26 rede*unt 27 te addidi, om. Vv cuncti: in te retorquent coni. Latinius Athanasio uindicari innocentiam a deo, qui non faueat innocentiae Athanasii, sicut et nunc Susannae, posteaquam constitit illam falso crimine petitam, pudicam ab impudicis, castam ab adulteris, dei ancillam a seruis diaboli. ita a uobis serpentinis filiis satanae pulsatus est status innocentis deo fideliter seruientis; sed estis prostrati. iacent enim omnia uenena uestra uirtute dei mortifioata, siquidem omnis anima Christiana sit exorans deum, ut sicut Susannam dignetur Athanasium falso eripere crimine, eripere a gladio tuo carnificis, a tua saeuitia homicidae, interea iterum atque iterum urgeo, ut uideas quaeuos Arrianos ceperit dementia, quae conprehenderit insania, ut auderetis haec machinari in innocentis necem, quando sciretis deum scire omnia priusquam fiant. sed non mirandum si haec circa Athanasium fuerit per te ac tuos constructa machina, quandoquidem non dubitaueris dicere de deo patre; non est uerus pater; non enim habet uerum filium. qui enim dicis ex nihilo esse filium dei, quid aliud dicis nisi quia non sit uerus pater? non, inquam, mirum, si in dei seruum Athanasium sic exsurrexeris, quando in eum, cuius est seruus Athanasius, mittere non dubitaris funestas tuas manus. nec enim latro, qui domino domus non pepercerit, poterit eius parcere resistenti sibi familiae. \\' Sed iam redeamus ad illud quod nos facere praecipiebas. dixisti: damnate Athanasium. quid interuenerat, ut non facie ad faciem illum uidissemus ? quid factum fuerat, ut non omnem cardinem rei fuissem perscrutatus? cur idoneis testibus non es passus eundem superari? numquid uel hos sanctissimus Danihel, quin immo per Danihelem spiritus sanctus inauditos damnauit? legimus etenim gloriosum Danihel dixisse ad populum: separate eos ab alterutro. et uocauit unum ex illis et dixit ad illum: inueterate dierum malorum, nunc aduenere peccata 30 Dan. 51-62 1 a deo scripsi, adeo Vv % atŲnisii tunc fort. 3 ab ex ad Nt. rec. 9 e crimine fort. 12 \\'innocentis 14 si scripsi, sit si v, sit V; cf. 174, 14 17 alint m. \\'1 24 faciem 26 foisaemus perecrutati exspectes, sed ita solet uariare tua quae ante faciebas, iudicans iudicia iniusta, et innocentes quidem damnabas, nocentes autem dimittebas, dicente domino: innocentem et iustum non occides. nunc tamen hanc si uidisti, dic sub qua arbore uidisti eos tractantes? et dixit: sub lentisco. dixit autem Danihel: recte mentitus es in caput tuum; iam enim angelus domini accipiens praeceptum a deo secabit te medium. et cum remouisset illum, iussit admoueri alterum et dixit ad eum : semen Chanaan et non Iuda, species seduxit te et concupiscentia euertit cor tuum; sic faciebatis filiabus Israel, et illae quidem timentes concumbebant uobiscum. sed non sustinuit filia Iuda iniustitiam uestram. nunc autem dic mihi, sub qua arbore conprehendisti eos inuicem tractantes ? respondit: sub ilice, dixit autem illi Danihel: recte mentitus es et tu in caput tuum; manet etenim angelus dei gladium habens ad secandum te medium, ut uos perdat. et exclamauit omnis synagoga uoce magna et benedixit deum, qui saluos facit sperantes in eum. et surrexerunt aduersus duos presbyteros, quoniam conprobauerat eos Danihel ex ore ipsorum falsos testes, et fecerunt illis quemadmodum ipsi male proximo facere uoluerunt secundum legem Moysi et occiderunt, et saluus factus est sanguis innocentis in illo die. Quid respondere, Constanti, inprudentia tua potest ad haec? conspicis nec reos tanti sceleris passim damnatos nisi omnibus diligentissime discussis, et tu in eum quem innocentem sciebas iubere non dubitasti, darent dei sacerdotes mortis sententiam? quid audituri si fecissemus? nempe haec quae illi libidinis scopuli pseudopresbyteri falsi testes audiunt: inueterate dierum malorum, nunc aduenerunt peccata tua quae ante faciebas, iudicans iudicia iniusta, et innocentes quidem damnabas, nocentes autem dimittebas, dicente domino: 28 Dan. 52. 53 1 3 si] si taiii .(tam exp. m. rec.) 6 secabat (\\' m. rec.) 14 manet v, manens V 23 conspicis nec V m., 1, conspicisne. V m. rec. etv B . 27 pseudopraesbiteri 29 iudicaris C m. rec.). innocentem et iustum non occides. haec nonne iure meritoque audire mereremur, qui a te sentina Arriani dogmatis aut fuissemus inlecti aut territi ad innocentis damnationem? et idcirco in te haec omnia mala uenerunt. tu cum tuis auditurus quae illi per Danihel audierunt, siue quia falsi criminis obiecti reus sis, siue quia ad innocentis necem omnem chorum inuitaris episcoporum, et quia uolueris omnem dei populum haeresem suscipere tuam, audies et quidem grauius, quia tua sint grauiora facinora, quippe qui dei religionis destructor extiteris, qui ingentem multitudinem Christianos se dicentium interemeris, qui haeresim uestram Arrianam introduxeris in ecclesiam, qui catholicam damnaueris fidem, qui deum patrem negaueris uerum patrem, qui unicum eius filium dixeris non esse uerum filium, spiritum quoque sanctum paracletum adseueraueris non esse uerum dei spiritum. cum te contra et contra omnes dei inimicos clamet sanctae ecclesiae fides credere se in deum uerum patrem innatum et in unicum filium eius natum ex innato et uero patre, hoc est de substantia patris, deum de deo, lumen de lumine deum uerum de deo uero, natum non factum, unius substantias cum patre, quod graece dicunt homousion, per quem omnia facta sunt et sine quo factum est nihil, et in spiritum paraclitum uerum dei spiritum. tibi ergo falso testi, spiritali adultero, homicidae sacrilego digne grauiora dicentur, digne qui tantis ac talibus criminibus maior sis illis pseudopresbyteris Susannae inimicis. si enim illis dicitur mentientibus: recte mentitus es in caput tuum; iam etenim angelus domini accipiens praeceptum a deo secabit te medium, et : recte mentitus es in caput tuum; manens est angelus dei gladium habens ad secandum te medium, ut uas perdat, quanto magis, nisi tibi prospexeris, ad te talia dicentur! esse scriptum: beati qui audiunt uerbum dei 26 Dan. 55 28 ib. 59 81 Luc. 11, 28 8 heresem (╵ m. rec.) 10 rǖchristianos ( w». rec.) 21 graece, V, Graeci v \\' ∗omousion (h eras.) 22 paracletuiq v 25 pwudopresbiteris 26 rqctae 31 esse V m,l, num scis esse V m. rec. et v, cum acis esse Lugdunetises, non scis esse Latinius et custodiunt, exciderat cordi illi tuo errorum contecto tenebris. ut iuberes damnari innocentem ? nisi fallor etenim omni in loco lex sacra innocentem et iustum non conde????dum loquitur. et idcirco qui haec fieri contra dei mandasti praeceptum, unum te habemus ei illis quos dominus percutit in euangelio: uae uobis, scribae et Pkarisaei, quia monumenta estis quae non parent, et homines nesciunt ambulantes super ea. nesciebant quidem illi, quos ad te sacrilegum inlexist I amandum, qui per conatus tuos non considerauerant te esse monumentum omnibus inmunditiis plenum; arbitrabantur hominem. ceterum nos, statim ut coepisti episcopis inponere necessi. tatem damnandi absentem, ilico diximus te iniustitiae eultorem iustitiae uero esse persecutorem. item cum te urgueremus legati nos beatae ecclesiae sectam damnandam Arrii et illam magis dixisti esse catholicam, praenuntiauimus te antichrist fuisse praecursorem. Cum persequi Christianos dignaris, cum interficis, similem te, Constanti, illorum facis, ad quos dominus dicit: uae uobis qui aedificatis monumenta prophetarum, patres autem uestri occiderunt illos. ergo testimonium perhibetis, non consentientes operibus patrum uestrorum, quoniam illi quidem occiderunt eos, uos autem aedifieastis sepulcra eorum? idce mitto prophetas et apostolos, et ex illis occident et persequentur, ut inquiratur sanguis omnis prophetarum qui effusus est a constitutione mundi usque ad generationem istam, a sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae, qui periit inter altare et aedem. ita dico uobis: requiretur ab hac generatione. esse ex illis hinc intellegeris, quod enim, cum sis memorias martyrum beatorum instaurans, tamen seruorum unioi filii dei cruorem fundas. redi, Constanti, ad domum dei, esto 6 Luc. 11, 44 19 ib. 11, 47—51 1 custodinnt illud v coutecto scripsi (tJR circumtecto ?), amecto 7, uincto v S condempnandum 4 qai (• m. rec.) 9 conatos m. 1 14 ilia. 20 non V., uos eoni. LaM_; sed non o. idem est ac nonne eonsentitb? 37 este Y m. 1, tu autem esse V m. rec. et v 98 enim om. v christianus, ne inuentus foris ecclesia sis semper ut es hodie inter illos quos percuties dicit dominus: contendite intrare per angustum ostium, quia dico uobis: multi quaerunt et non poterunt. cum exsurrexerit pater familias et cluserit ostium et incipietis foris stare et pulsare dicentes: domine, domine, aperi nobis. et respondens dicet: nescio uos unde sitis. tunc incipietis dicere: manducauimus coram te et bibimus, et in plateis nostris docuisti. et dicet uobis: nescio unde estis, discedite a me, omnes operarii iniquitatis. ibi erit fletus et stridor dentium. cum uideritis Abraham Isaac et Iacob et omnes prophetas introeuntes in regnum dei uos autem expelli foras. noli ita te perosum habere, ut te sinas haec audire inter illos, maxime cum uideas te nequiorem fuisse quam cui digne dicatur: discede a me, operarius iniquitatis. eris, Constanti, si in hac maliuolentia tua manere uolueris, inter illum populum carnalem, cui dicitur: Hierusalem, Hierusalem, quae occidis prophetas et lapidas eos qui mittuntur ad te; eris, inquam, inter illos, quia sic sis persecutor eorum qui te hortentur promereri deum, sicut illi fuerint persecuti prophetas atque apostolos, Iterum urget defensio ueritatis quaeri a te, cur absentem damnari praeceperis. dic, quaeso, bene an male id fieri imperaris? si dixeris bene, credo te ad beati Pauli confugere factum, quod enim Corinthiis scripserit iam se illum punisse peccatorem quem conperisset grauiter deliquisse. uideamus nunc, si tu, belua, membra et corpus tantum habeas hominis, animum uero ferinum, si ita egeris ut egit apostolus, si tali ordine rem celebraueris quo ille qui dixit: sic. omnino auditur inter uos fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat. et uos inflati estis et non potius luctum habuistis, ut tolleretur e medio uestrum qui hoc opus fecit. ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu W. iudicaui ut praesens eum, qui W; 2 Luc. 13, 24-28 16 ib. 13, 34 29 I Cor, 5, 1-5 1 ecclesiam v S quaerent Latinius 10 uidebltie n issac et iacob in mg. m. 1 18 ortentur m. 1 24 enim om. v coriatbis operatus est, in nomine domini Iesu, ??ngregatis uobis et spiritu meo cum uirtute domini nostri Iesu Christi, tradere huiusmodi hominem satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus sit in die domini nostri Iesu Christi. dicis, credo: et ego idcirco uobis mandaueram damnare absentem, quia damnauerat et apostolus. primo omnium beato apostolo ca??olici nuntiauerant hi, quos norat fideles, quos deo probauerat deuotos, et testem sciebat esse omnem Corinthiorum sanctam ecclesiam. tu contra, tenebra, te atque consaerilegis tuis accusantibus deo odibilibus haereticis nos dignabaris urgere ad absentis damnationem. deinde cum apostolum audis dicere: congregatis uobis et spiritu meo cum uirtute domini Iesu, tradere huiusmodi hominem satanae in interitum carnis, tu, tenebra, cur nobis dicentibus: ad ipsum nos nostris inpendiis pergem-us, in plebe cui diuinitus constitutus est eundem audiemus, tantum da catholicos accusatores secundum sacrae legis mandatum, cur detrectasti? cur, tamquam gladiatores non episcopi essemus, tantum iuxta uota tua quo possemus interficere eum, cuius tu olim sitiebas cruorem, operam dabas? interea sic te infelicem traditum satanae pro homicidiis proque sacrilegio tuo debes scire, ut ille qui in illo reatu apud Corinthios inuentus est. neque enim ista tua quae gesseris ac geris minora sunt funera, ut, si se illum tradidisse ore beati apostoli loquitur spiritus sanctus satanae in interitum, et te, mox ut tam grauia commisisti crimina, non tradiderit. si enim non ita esset, meminisses profecto dixisse apostolum: pretio empti estis, nolite fieri serui hominum; numquam cogere dei ausus fuisses sacerdotes ad inauditum damnandum. qui enim pretio emptus sum, quia liberatus a lege peccati seruus fuerim factus iustitiae, iam uiuenti mihi in lege iustitiae inponi onus non debuerat a te, ut seruus iterum efficerer iniquitatis atque iniustitiae. inpositum itaque est onus a te, quia traditus fueris satanae in interitum propter homicidia 12 I Cor. 5, 4 27 ib. 7, 28 -9 tenebra te atque V, cum v 24 satane 25 et] ut fort. 29 quia] qui fort.r t s. atque sacrilegium. si non fuisses traditus satanae, retineres Timotheo scripsisse apostolum: scimus autem. quoniam bona est lex, si quis ea legitime utatur, sciens hoc quia iusto lex non est posita, iniustis autem et non oboedientibus et impiis et peccatoribus et scelerat-is et profanis, parricidis et matricidis, inpudicis, masculorum concubitoribus, plagiariis, mendacibus, periuris et si quid aliud sanae doctrinae aduersatur quae secundum euangelium est gloriae beati dei quod creditum est mihi. si non es traditus, ex quo filium dei negasti, in interitum satanae, quomodo praeteriens tanta quae te cohibere a tanto potuerant scelere ad haec gerenda exilire dignatus es, quae possint cuncta tollere haec quae noscantur sanae esse doctrinae? Haec qui sis faciens, quae sanae aduersentur doctrinae, qui proscribas, torqueas, deportes, mittas in carcerem interficiasque, dic obsecro, si sis dissimilis ab Herode illo rege, cuius carnificinam describens ita loquitur sacra scriptura: eodem in tempore remisit Herodes rex manus, ut noceret quosdam de ecclesia. occidit autem lacobum fratrem loannis gladio, et cum uidisset quod placeret hoc Iudaeis, addit ut comprehenderet Petrum. erant autem dies asymorum. hunc cum adprehendisset, misit in carcerem traditum quattuor quaternionibus militum custodiendum, uolens post pascha producere eum plebi. Petrus uero custodiebatur in carcere. oratio ergo instantissime fiebat ad dominum pro eo ab ecclesia. et cum futurum esset ut eum Herodes produceret, illa nocte Petrus dormiebat inter milites alligatus catenis duabus, et custodes ante ostium, et custodiebant carcerem. et ecce angelus domini adstitit, et lux ab eo refulsit in illo loco; conpungens autem latus Petri suscitauit eum dicens: surge uelociter. et surrexit, et ceciderunt catenae de manibus eius, et infra: et cum transisset primos et secundos custodes, uenit ad portam 2 Tim. 1, 8—11 18 Act. 12, 1—7 . 31 ib: 12, 10. 11 5 et (ante Bceleratis) om. v \\'9 es scripsi, est Vv 19 quoddam (* m. rec.) 20 addidit coni. Latinius 21 azimorum\\' ferream quae ducit in ciuitatem, quae a se aperta est eis. et cum exissent, processerunt uicum unum et continuo dis- cessit ab eo angelus. et Petrus in se conuersus ait: nunc scio quia uere misit dominus angelum suum et eripuit me de manibus Herodis et de omni exspectatione plebis Iudaeorum. facta autem die turbatio erat inter milites, quidnam Petrus factus esset. Herodes autem cum requisisset eum et non inuenisset, interrogatos custodes iussit duci. similem te illi in omnibus uidemus sine in crudelitate siue in sacrilegio; ut enim ille lacobum beatum apostolum interfecit, ita et tu ingentem multitudinem credentium, sicuti credidit Iacobus apostolus, interfecisti; ut ille in Iacobum apostolum dei unicum persequebatur filium, ita et tu et in illos quos iam interemisti et in nos persequeris. iterum te et instruimus et hortamur. ut redeas ad dei ecclesiam desinasque iam persequi Athanasium uel nos facientes contra tuam haeresim, ne istius Herodis exempto disperire incipias, cuius interitum loquitur sacra scriptura dicens: descendit a Iudaea Caesaream ibique mansit. erat autem infestus Tyriis et Sidoniensibus. et unanimes uenerunt ad eum et persuaso Blasto, qui erat a cubiculo regis, postulabant pacem, eo quod regiones eorum de regia (alerentur. statuto autem die Herodes uestitus ueste regali sedit pro tribunali et concionabatur ad eos. populus autem clamabat: dei uoces et non hominis. confestim autem percussit eum angelus domini, quia non dedit honorem deo, et uermibus scatens expirauit. ignorabas tu, qui te legis peritum uis uideri, dixisse Ioannem beatum apostolum, ut diceres damnate innocentem: ex hoc intellegimus quoniam cognouimus eum, si mandata eius seruemus. qui autem dicit: quoniam cognoui eum, 6 Act. 12, 18. 19 18 ib. 12, 19—28 28 I Ioh. 2, S-5 8 ltusi 12 iacobom apostolam (corr. m. rec.) 14 in BN V m. 1, in nos quos V m. rec. et V 15 a 18 CaNaream scripsi (ϰατελϑὼν ἀϰό τη̃ς \\'Ιουδαίαςεἰ τὴν Καισάρειαν), caesarea V 19 sydoni*to ensibos 20 Oblasto v 22 statum (ra eras.) 27 ut] cum add. v beptum otn. v ut diceres damnate innocentem dixisse Ioannem beatum apostolum sic uerba fort. transponenda et mandata eius non custodit, mendax est, et in hoc ueritas non est. qui autem seruauerint eius uerbum, uere ab eis caritas dei consummata est. tu fieri »raėcipis contra dei mandatum; contra apostolus dicit, quia qui non custodierit praecepta eius nec quidem cognouerit eum, quia, inquit, si dicat: cognoui eum, et mandata eius non custodit, mendax est, et in eo ueritas non est. uis nos <es)se mendaces, uis homicidas inueniri ad hoc sine dubio, ne Christiani esse reperiamur. neque enim mendaces neque homicidae sunt Christiani. apostolus dicit: qui seruauerint eius uerbum, uere consummata est caritas dei apud illos; et apostata praecursor antichristi dicis: quicumque non custodit mandata illius uiuet. adhuc, qui dicit se in lumine esse, inquit, et fratrem suum odit, in tenebris est usque adhuc. qui autem amat fratrem suum, in lumine permanet, et scandalum non est in eo. qui autem odit fratrem suum, in tenebris ambulat et nescit quo eat, quoniam tenebrae obscurauerunt cor eius. quid a te tenebroso poterit dici ad haec? cur in tenebras constitutos in lumine <urgues): odite mecum et uos eum quem ego iniuste odi, estote conparticipes insaniae meae, estote ut ego etiam uos homicidae. deinde si dicit, quia qui odit fratrem suum in tenebris ambulat, ut nesciens sit quo pergat, uidelicet quia tenebrae uiolentiae oculos eius excaecauerunt, quid si interfecerit quis fratrem suum? quid si homicida fuerit? sed tibi nihil uidetur homicidae <crimen), qui tantorum dei seruorum inueniris fudisse sanguinem. audes haec dei iubere sacerdotibus facere quae soli sunt placita patri uestro diabolo et uobis Arrianis filiis eius. Hortatur item sanctissimus apostolus, ut iustitiae iter tenentes in perpetuam mereamur constitui requiem; ettuuir sapientissimus conpellis nos ad aeternos uenire tecum cruciatus. \\\\ \\' 5 I loh. 2, 4 10 ib. 2, 5 12 ib. 2, 9-11 21 ib. 2, 11 3 pcepis It contra (x m. rec.) Y 7 ennosse (M m. rec.) 8 repperiamur 11 apostata tu fort. 18 constitutos in 1. urgues scripsi, constitutus in lumine V, constitutus non in lumine dicis v 21 ut scripsi, et Vv 24 homicidae crimen scripsi, homicidae V, homicida etmi. Latinius 30 cruciatos m. 1 filii, nemo uos fallat. qui facit iustitiam iustus est; qui autem facit peccatum a diabolo est, quoniam origine diabolus peccat. ad hoc enim declaratus est filius dei, ut solueret opera diaboli. igitur cum dicatur ab apostolo quia sit peccatum a diabolo. et tu conpellas nos crimina capitalia committere, quid te aliud possum dicere nisi procuratorem diaboli? eum quem uideam ita eius diligere causas, ita eius colere rem, ut cunctos nos in eius cupias inueniri parte. unde etenim omnem dei cultorem conpellis ad ipsum facere transitum, nisi quia delegeris fauere parti eiusdem? audis dicere beatum apostolum: idcirco declaratus est filius dei, ut solueret opera diaboli; et tu sis urgens dei cultores opus consummare diaboli. cum haec agis, nonne uideris inpugnatorem te constituisse eius qui soluerit operam diabolo? sed non mirandum si elegeris, ut quae dissoluit unicus filius dei haec possint reaedificari per te diaboli satellitem, quandoquidem nec ipsum negare dubitaueris, qui opus diaboli destruxerit. hinc tibi est pro nihilo cruorem fundere innocentis, quia iam innocentium amatorem et suorum cultorum defensorem negans contuleris temet ad eum, ad quem se contulerit Scarioth Iudas. si itaque negare non potes quia opus sit diaboli uiri iusti fundere sanguinem, utique est clarum te diaboli operam fecisse et nos ut \\' faceremus hortatum. adhuc loquitur Iohannes deo amantissimus. ut fraterna inuiolata I teneatur caritas, dicens: ex hoc apparent filii dei et filii diaboli. omnis qui non est iustus non est ex deo et qui non amat fratrem suum, quoniam haec est repromissio quam audistis ab initio, ut amemus alterutrum; et non sicut Cain ex maligno fuit et interfecit fratrem suum. et propter quid inter fecit eum? quoniam opera ipsius maligna fuerunt, fratris autem sui iusta. nolite mirari, fratres, si odit nos saeculum. nos scimus quoniam transitum fecimus a, . 1 I Ioh. 3, 7. 8 11 ib. 3, 8 \\'24 ib. 3, 10-12 3 operas m. 1 6 aliut m. 1 10 dilegeris 12 sis] uis forE. n 13 inpnngnatorem 14 opera v 19 negas 20 scharioth 22 opera v 28 Cain] qui add. v morte ad uitam, quoniam amamus fratres; qui autum. non amat manet in mortem. omnis qui odit fratrem suum homcida est; et scitis quia omnis homicida non habet uitam aeternam in se manentem. cum itaque omnis qui odire inuenitur fratrem filius dicatur diaboli, homicida, Cain denique fratricidae comparetur, in mortem manere designetur, cur me hoc opus implere compellebas, quod me ut Cain fecisset fratricidam etfilium diaboli, quod me in mortem perpetuam fecisset manere? cum iam uideas me transitum fecisse de morte ad uitam, cum inter eos quos filios appellare dignatus est me iam constituerit deus, quam ob causam me Cain fieri uoluisti, tenebras etiam et filium diaboli? in quo te laesi, in quibus rebus extiti aduersarius salutis tuae, ut mihi desideraris ita esse nocitum? cur haec iteramus nisi ut aliquando intellegere possis, quod enim quidnam sit bonum sis ignorans? si enim scires, numquam et ipse tantum admisisses facinus et nos perpetrari urgeres. dicas inter haec precor, quamobrem persequeris dei domus antistitem? dicit enim apostolus, quia qui odit fratrem suum homicida est. si non uis habere homicidae nomen, cur odis , fratrem tuum ? proba odio dignum Athanasium, quid malorum operatus sit manifesta, ut sit odiri dignus etiam ab . omnibus nobis. profecto non dabis opus commissum aliquod iniustum quod eum faciat odiosum. cum haec ita sint, necesse est te idcirco odisse illum, quia opus tuum sit malignum, Athanasii uero iustum. propterea etenim uis interficere eum, quod non fuerit te. sceleratum facinorosum atque sacrilegum imitatus. constat haec ita esse. cum enim gloriosus apostolus Cain et Abel introducit comparationem, tu mihi esse uideris Cain, Athanasius uero Abel, ex hoc apparent filii, dicens, dei et filii diaboli. omnes qui non est iustus non est ex deo et . qui non amat fratrem suum, quoniam haec repromissio quam 18 I Ioh. 8, 12 29 ib. 3, 10-12 2 morte v 6 mortem scripsi, morte V 10 filios dei coni. Gal- 611. landius 11 ut COb m. rec.) 12 extitit m. 1 15 enim om. v 16 operpetrari (• m. rec.) 18 domos (n m. rec.) audistis ab origine ut amemus alterutrum et non sicut Cain ex maligno fuit, et interfecit fratrem suum. et propter quid interfecit eum? quoniam opera illius maligna fuerunt, fratris autem sui iusta. Nec debes dubitare opera tua esse maligna, Athanasii nero iusta. tu etenim es homicida, religionis dei destructor, unici filii dei negator, apostolicae fidei expugnator, idololatriae Arrianae fundator; contra Athanasius est in timore dei ite permanens, ut nihil commisisse, quantum uideri potest, inueniatur quod eum possit a deo dilectissimis separare. cum haec ita sint, hortamur diligas te in Athanasio. retines scriptum: diliges proximum tuum tamquam te ipsum et qui diligit proximum legem impleuit. ut etenim te in ipso odis, ignorans quia malum sit iustum odire iniuste, ita te in eo incipies amare, si haec tua maliuolentia fuerit conuersa in beniuolentiam. tunc poteris eripi e tenebris, in quibus te dicit beatus apostolus mansitare. nolite enim, inquit, mirari, fratres, si odit nos saeculum. nos scimus quoniam transitum fecimus a morte ad uitam, quoniam amamus fratres. qui autem non amat manet in morte. omnis qui odit fratrem suum homicida est et scitis quia omnis homicida non habet uitam in se manentem. nec audeas iam dicere: damnate innocentem, homo non habens in te uitam manentem, homo qui necdum feceris transitum de morte ad uitam. si enim fecisses, hoc est si in unicum dei filiun sicut nos credidisses, nec homicida esse delegisses, ne uidelicet inciperes iterum regredi ad mortem. duplici igitar modo constitutus sine spe uitae dignatus es imperare de sacerdotibus interficere innocentem. sed fortassis temptes dicere: amo amantes deum et odio habeo odientes eum. sed haec de Athanasio non poteris dicere, quoniam quidem magis constet te odire deum, quia et dereliqueris illum et transitum feceris ad idololatriam. itaque, quia nullam culpam persequeris .12 Matth. 22, 39 et Rom. 13, 8 17 I Ioh. 8, 18--15 2 interficit 5 athanasi 7 idolatriae m. 1 22 nec Y, non v 28 tentes V m. rec. (ut coni. Latinius), temtes V m. 1K tenes v 29 amates ( m. rec.) 32 idolatriam in dei sacerdote, sed solam iustitiam, sed solam dei religionem, superest ut adhuc uideas nos quos hortabaris innocentes interficere quales esse iusserit circa conseruos nostros iste beatus apostolus Iohannes: ille propter nos animam suam posuit, et nos debemus pro fratribus animas nostras ponere. ab apostolo iubeor animam ponere pro fratre, et a te antichristi mancipio praecipitur mihi fratrem interimere. et iterum, fiduciam, inquit, habeamus ad deum, et quicquid petierimus accipiemus ab eo, quoniam mandata custodimus, et quae ei placent ante conspectum eius faciamus in nomine filii ipsius Iesu. Christi et amemus nos inuicem, sicut dedit mandatum nobis. sed quomodo potero audiri ab eo in omni obsecratione, qui sim non seruans mandatum eius? ut enim diligam fratrem meum mihi mandauit, non ut interimam. et infra: carissimi, amemus nos alterutrum, quoniam caritas ex deo est. et iterum: quicumque non diligit fratrem non nouit deum, quoniam deus caritas est. ex hoc declarata est caritas dei in nobis, quoniam filium suum misit deus unicum in saeculum, ut uiuamus per eum. in hoc est caritas, non quod nos amauerimus deum, sed quod ipse amauerit nos et miserit filium suum expiatorem peccatorum nostrorum. carissimi, si ergo sic deus amauit nos, et nos debemus alterutrum amare. et iterum: si quis dicit quia diligit deum et fratrem suum odit, mendax est. qui autem fratrem suum non amat, deum quem non uidit non potest amare. et iterum: hoc mandatum habemus ab ipso, ut qui amat deum amet et fratrem suum. et iterum: ex hoc intellegimus, quoniam amamus filios dei, quando deum amamus et mandata ipsius facimus. haec est enim caritas dei, et mandata ipsius grauia non sunt. 4 I Ioh. 3, 16 7 ib. 3, 21—23 14 ib. 4, 7 16 ib. 4, 8-11 22 ib. 4, 20 25 ib. 4, 21 26 ib. 5, 2. 3 1 sacerdotem m. 1 2 ortabaris m. 1 3 quale I(* m. rec.) 8 inquid 11 Christi] et hoc est mandatum eius ut credamus add. at Latinius 16 fratrem exp. Latmius 18 et (°* m. rec.) 22 et nos V, nOli et v 24 uidet Latinius 26 ex] quoniam ex v 28 dei] ut mandata eius custodiamus add. Latinius fort. recte. mII. 12 Haec conspice pauca de multis, et inuenies ad quas nos traxeris tenebras, tu homo tenebrarum. ex hoc intellegimus, dicit, quoniam amamus filios dei, quoniam deum amamus mandata ipsius facimus. haec est enim caritas dei ut man- data ipsius custodiamus; et tu me dignaris inpellere ad haec mandata dissipanda, alia contra ipsa quae per te instinctu diaboli prolata sunt instituere. quomodo inueniri potero deum amans qui eius mandatorum aduersarius per te factus inueniar?I quibus ex factis quis mihi esse uideris nisi unus ei illis zizaniis destinatis igni? de quibus dominus, sicut ergo, dicit, colliguntur sisania et igni conburuntur, sic erit in consummatione saeculi.. mittet filius hominis angelos suos, et congregabunt de regno eius omnia scandala et eos qui faciunt ini- quitatem, et mittent eos in camino ignis; ibi erit fletus et stridor dentium, tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno patris sui. conspicis quia, si te haeretico satis agente damnarem innocentem, tecum essem futurus in gehennam. neque enim possemus consequi dei regnum, in quo possemus fulgere tamquam sol, si aut homicidium fuissemus perpetrati aut apostolicam uiolaremus fidem. gaude adhuc te in his degere malis, noli cognoscere quae geras mala, et inuenies sine dubio te I esse inter malignos illos quos designat ad ignem uentoros dominus dicens: exient angeli et separabunt malos a iustorum* conuersatione, et mittent illos in caminum ignis; ibi erit . fletus et stridor dentium. dignaris pro nihilo habere persequi seruos unici filii dei, tu membrum diaboli, qui fueras arbitratus quod omnem posses perducere ad scandalum sanctam ecclesiam. sed conspice quae tibi atque omnibus consacrilegis tuis promittat deus: qui acceperit unum puerum talem in nomine meo me accipit; qui autem scandalisauerit unum de pusillis qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola 10 Matth. 18, 40—43 28 ib. 18, 49. 50 29 ib. 18, 5-8 6 quae ipsa fort. 14 mittent v, mittunt Y caminum coni. TUius 19 Si autem v 20 gaude adhnc coni. Latimus, gaadeit hnc V, gaudeas hnc v 28 a] ad (d exp. m. rtc.) asinaria in collo eius et mergatur in profundum maris. uae autem huic mundo ab scandalis. necesse est enim uenire scandala, uerumtamen uae homini illi per quem scandalum uenit. quod si manus tua uel pes tuus scandalizat te, abscinde eum et proice abs te, et infra: uidete ne contemnatis unum ex his pusillis; dico enim uobis, quod angeli eorum in caelis semper uident faciem patris mei qui in caelis est. igitur qui non solum sis spernens credentes in eius maiestatem diuinam, sed et es interficiens, quas erit merces repraesentaturus tibi iste quem negas, qui tibi expedire dixerit, si molam asinariam suspenderes collo tuo et in profundum maris fuisses praecipitatus, quam unum ex credentibus in eum perduxisses ad scandalum, quam unum contempsisses ex illis qui sint regnum possessuri caelorum? quae erit repraesentaturus tibi qui ea de causa eius sanctae ecclesiae ex membris scindi merueris, quia sis per quem scandala diabolus inmiserit nostris diebus in dei populum? qui licet concitaris scandala, tamen deceperis eos tantum qui te nesciuerint iam sic aruisse, ut riuus praecisus a fonte, ut fractus ramus ex arbore; ceterum qui te extra ecclesiam cognoscimus positum, qui hostem unici filii dei cernimus, scientes te mortuum conatus tuos deo iuuante subter pedes nostros esse conspicimus. scimus etenim mortuum uiuis dominari non posse. sed quid dicis uiuere te in Christo P unde probare es potens, cum eum sis negans? uiuere etenim non possunt nisi qui illum fateantur uerum deum esse, uerum dei filium. unde es uiuens, cum nos idcirco persequaris, quia eius esse nos fateamur seruos? Aut numquid ob aliam nos persequeris causam? numquid fortassis inuenisti nos in te deliquisse et idcirco in nos tam infestus es? nos in te peccasse nosmet non retinemus. quomodo etenim in te peccasse nos probari poterit, cum te de morte uenire ad uitam urgeamus? et tamen si sentis nos in te deliquisse, 5 Matth. 18, 10 18 cf. Cypr. de cath. eccl. un. p. 214, 8 (Ha.) 8 ue 8 si (\\' m. rec.) 10 quid (d exp. m. rec.) 14 refUsen- t* aturus 17 qui scripsi, quia Vv 22 conatos m. 1 28 quod sci fort. 25 poNunt 82 urgeamus eel m. rec.) 12. accipe quae te circa nos facere iusserit dominus dicens: quod si peccauerit in te frater tuus, uade et corripe eum inter te et ipsum solum ; et si audierit, lucratus eris fratrem tuum; si autem non te audierit, adhibe tecum adhuc unum uel duos, ut in ore duorum uel trium testium stet omne uerbum. quod si non audierit eos, dic ecclesiae; si autem ecclesiam non audierit, sit tibi tamquam ethnicus et publicanus. cum haec non feceris quae praeceperit dominus fieri, cum non solum tu in(ter) te et nos non monueris, quibus praesentibus Athanasium unum e nobis conuinceres reum fuisse, sed coegeris eum inauditum a nobis damnari consacerdotibus suis, cum ei audientiam abstuleris, quomodo nos tu iuste poteris incusare, quod enim deliquerimus in te, nihil horum mandatorum domini cum impleueris? cur nos tam infeste persequeris, cum magis tu sis reus praeuaricationis, qui minime circa nos prout tibi dedit mandata dei unicus filius egeris, sed qui prout placuerit inimico nostro diabolo cuncta gesseris? illius etenim est huiusmodi consilium, illius talis uoluntas, ut inauditus damnetur, ut absens interficiatur, ut innocentis cruor fundatur; cum non, inquam, rem egeris eo modo quo iusserit te agere dominus, fuisti ausus perferre ad beatam ecclesiam, fuisti ausus dicere: peccauit Athanasius et debet ab omnibus eius condemnari communio. sed quid dicere temptabis? in deum deliquerit; et ecce inueniri non potest quod in deum deliquerit, si quidem neque tu neque consacrilegi tui filii meretricis haeresis Arrianae possitis testes admitti contra! catholicum episcopum. dominus etenim loquebatur de tribus catholicis testibus, de seruis maiestatis suae, ut illis crederet beata ecclesia, non nobis profanis, ex adulterio de meretrice natis. ceterum si non ita acceperimus domini istud praeceptum, poterunt et Saturni atque omnium idolorum cultores admitti contra dei 1 Matth. 18, 15—17 4 adhuc om. v 9 te inter uel eum inter te coni. Latinius, tu in te Y nmoueria 10 conuinceres coni. Latinius, conuincens Y n 1 a quoegeris 23 temtabis ( m. rec.) 25 filiae 26 positis domesticos testes, poterunt et comblasphemi tui a deo derelicti, sine lumine ut tu es positi Iudaei. si enim uos haeretici et quidem omnium sectarum admittendi estis testes contra Christianos, debent et ethnici et Iudaei, siquidem siue Iudaei siue ethnici siue uos haeretici positi extra domini ecclesiam sitis sine deo, ut tunc illi cuncti qui non fuerint in arca sanctissimi Noe. ut enim illi positi extra arcam saluari non potuerunt, ita nec uos, sed sic sitis interituri, nisi credentes in unicum dei filium eius in sancta ecclesia fueritis commanentes nobiscum. si igitur testes neque tu neque comblasphemi tui esse potestis, quomodo fecisti, insulsissime rex, damnari et quidem a consacerdotibus suis totius uirum innocentiae? addo illud, quia iam illum accusaueratis fuisse homicidam apud Serdicam in synodo catholicorum, et probare minime ualuerit iniquitas uestra. addo quod tu ipse ad ecclesiam Alexandrinorum dederis litteras adstruens illum uirum iustum, episcopum catholicum. ad ultimum, tametsi peccasset, Athanasius fuerat pellendus a populo sibi commisso, et quidem ut ille populus alium e corpore suo [dignum peteret sibi fieri episcopum; non tamen fuerat gladio per te imperatorem petendus. at cum tu loco innocentis, in quem nihil ueri constitueris, loco catholici miseris consacrilegum tuum Georgium et nolentibus eius maculari sacrilegio tantas contumelias tantasque intuleris poenas, ut plurimos proscripseris, relegaueris in exiliis in metallis, quam plurimos etiam interfeceris et hodieque non desinas ea facere blasphemiam tuam, quae est et Georgii, suscipere nolentibus, quae irati hostes inmanissimi barbari uix faciant, quomodo te arbitraris posse intellegi Christianum, qui et feris saeuissimis uidearis esse ferocior et beluis omnibus inmanior ? fuisti ausus dicere Athanasium percutiendum, non conspiciens tunc uos Arrianos esse punitos et quidem dei 13 illut m. 1 8 estis exspectes 14 probari coni. Coleti 15 iniquitas v, iniquitatis V 21 ad constitueris scripsi (an constiterit?), constituerit V, tu iniquum nihil ueritue restitueris et coni. Latinius 22 catholici coni. Latinius, catholicis (n m. rec.) V 25 hodieque F, hodie v, hodie quoque fort. 29 feres m. 1 uirtute, quando idololatriam introducere estis meditati in domini ecclesiam. Sed adhuc dicas fortassis: deliquit in me Athanasius . ut omittam quia et in hoc mendax sis, non sciebas scriptum quid circa in te delinquentes agere te praeceperit dominus, ut sic gladio eum fuisses persecutus ? tunc accedens ad eum Petrus dixit ei: domine, si peccauerit in me frater meus, quotiens remittam ei? usque septies? dicit illi: non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies. an erubescis audire Athanasium fratrem tuum ? si Christianum te profiteris, debes omnes Christianos fratres dicere et quidem non solum Athanasium, sed et eos quos uideris stipem petentes. omnes etenim in ecclesia domini constituti unum sumus ei, apud quem non sit acceptatio personarum. et tamen bene feceris, si nolis illum dici fratrem tuum; tu etenim filius pestilentiae cum sis et ille unus sit de filiis lucis, tu cum mancipium sis nostri inimici et ille sit seruus dei, est iniquissimum si dicaris frater hominis dei praecursor antichristi. si deliquisse illum in te in aliquo uideras, dimittendum ei fuerat ilico a te, ut tibi dimitteret crimina propria deus. nunc uero quia dimittere nequiuisti propter contumaciam atque maliuolentiam tuam, tibi. qui praeceptum domini inritum fecisti, accipe quae possint repraesentari: tunc accedens ad eum Petrus dixit: domine, si peccauerit in me frater meus, quotiens remittam ei ? usque septies? dicit illi: non dico tibi usque septies, sed septuagies septies. ideo simile est habitum regnum caelorum homini regi, qui uoluit rationem ponere cum semis suis. et cum coepisset rationem ponere, oblatus est ei unus qui debebat decem millia talenta. cum autem non haberet unde redderet, iussit eum dominus uenundari et uxorem eius et filios et omnia quae habebat et reddi debitum. procidens autem seruus ille orabat 6 Matth. 18, 21. 22 23 ib. 18, 21—35 4 homittam Y 8 septiaee m. 1 9 septoagesies v et infra 18 aput m. 1 21 contumatiam 23 praesentari v 29 retderet (x m. rec.) 31 reddidi eum dicens : patientiam habe in me, et omnia reddam tibi, misertus autem dominus serui illius dimisit eum et debitum dimisit ei. egressus autem seruus ille inuenit unum ex conseruis suis qui debebat ei centum denarios, et tenens suffocabat eum dicens: redde quod debes. et procidens seruus ille rogabat eum dicens: patientiam habe in me, et reddam tibi. ille autem noluit, sed abiit et misit eum in carcerem, donec redderet debitum. uidentes autem conserui eius quae fiebant contristati sunt, et uenerunt et narrauerunt domino suo omnia quae facta erant. tunc uocauit eum dominus suus et ait illi: serue nequam, omne debitum remisi tibi, quia rogasti me; non oportuit te quoque misereri conseruo tuo, sicut et ego misertus sum tibi? et iratus dominus eius tradidit eum tortoribus, quoad usque redderet uniuersum debitum. sic et uobis faciet pater meus qui in caelis est, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus uestris. quid respondes ad haec tu, cuius mentis oculi uidere minime potuerint haec quae praeceperit fieri dominus? ubi ponis illud quod neque in te neque in deum deliquerit, sed sit sustinens persecutionem, cur apostolicam teneat fidem, cur nolit fieri ut tu es sacrilegus ? firmasti interficere ueritatis praedicatorem cupiens in eo te conlocari honore, in quo sunt illi quos in euangelio et prophetarum interfectores designat dominus et impias manus ad ipsum etiam porrecturos aperit dicens: homo erat paterfamilias qui plantauit uineam et sepem circumdedit et fodit in ea torcular et aedificauit turrem et locauit eam colonis, et peregre profectus est. cum tempus autem fructuum adpropinquasset, misit seruos suos ad colonos, ut acciperet de fructibus suis; et coloni adprehensis seruis unum ceciderunt, alium autem lapidauerunt, alium uero occiderunt. iterum misit ad illos seruos plures, et fecerunt eis similiter. nouissime autem misit illis filium suum unicum dicens: uerebuntur filium meum. coloni autem uidentes filium 24 Matth. 21, 33—41 4 dinarios 9 et narrauerant in mg. m. 1 add. que 16 respondis 18 quot 23 porrectarua v 29 alterum v dixerunt inter se : hic est heres, uenite, occidamus illum, et habebimus hereditatem eius. et adprehensum eum occiderunt et eiecerunt extra uineam. cum ergo uenerit dominus uineae, quid faciet colonis illis ? dicunt illi: malos male perdet illos, uineam locabit aliis colonis, qui reddant ei fructum temporibus suis. Ex his quia esse unus magno opere desideraris, et nos socios criminum tuorum suadebas fieri; neque enim alia sunt consilia tua ab illorum nefariis consiliis, qui inueniantur prophetas interemisse, qui denique in unicum dei filium impias porrexerint manus, maxime cum etiam passiones beatorum istorum missorum ad colonos ad nihilum sis redigens, adstruendo illos fuisse interfectos propter eum qui fuerit quando non fuerit, cum clament sacrae scripturae, quia unicus dei filius semper regnauerit ac sit regnans cum patre. unam habere deitatem aperiunt dominicae litterae patrem et unicum eius filium; et dicis eum, pro quo interfecti sunt prophetae gloriosi, factum esse ex nihilo. si enim tu quae dicis uera sunt, constat propter creaturam interfectos beatos prophetas. et ubi erit illud quod ingenti indignatione irascatur dominus in eos qui seruiant creaturae quam creatori? si pro creatura interfecti sunt beati prophetae, quomodo eos habet carissimos deus? quomodo, quia ipsorum uerbis non crediderunt Iudaei, sunt hodie dei inimici? unde dei Iudaei inimici? unde extra domini positi inueniuntur uineam? nisi quia prophetarum interemptores v extitissent, nisi quia aeternum deum aeterni dei filium praedicauerint prophetae, et illi comblasphemi tui non solum non crediderint prophetiae eorum, sed et eosdem interemerint. quid etenim persecutos fuisse arbitraris in prophetis Iudaeos nisi unicum dei filium, sicut et in apostolis atque martyribus? ex te saltem cognosce. uera esse quae dico, siquidem et tu quam S egecenmt Y, eiecerunt eum v 4 dicunt illi tI, dicit illis V 5 reddent v 7 magnopere 9 inueniuntur v 25 interemtores 29 persecutus 31 quam V, quem v, qui coni. THius, quoque coni. Latinius; quam — nec non uaurpauit ut paulo post 192, 11 tam ipsos nec non et Paulum in Athanasio nec non et in nobis dei uerum persequaris filium. cum haec ita sint, censueras nos iungendos interfectoribus prophetarum, iustorum sanguinis fusoribus, consacrilegis tuis, hoc est Iudaeis, ipsorum uidelicet quia sis imitator. nec enim alia de re Athanasium damnate dixisti, susciperemus etiam Arrii fidem mandasti, nisi ut et in effusione sanguinis iustorum et in negando unicum dei filium pares fuissemus Iudaeorum, quorum iam tu sis in omnibus particeps. si enim illi prophetas interemerunt, eos qui de aduentu loquebantur unici dei filii, et tu eos interficis qui sint credentes sicut crediderunt prophetae. sed quamdiu de his cum incredulo, cum proposuerim tibi manifestare unum te esse ex illis, ad quos dicit dominus: ideo dico uobis, quia auferetur a uobis regnum dei, et dabitur genti facienti fructum eius? neque enim tu in gente hac es, quae fructus inueniatur facere iustitiae, ut non unus esse pronuntieris ex illis, quos pulsos esse a dei regno propter iustorum necem et incredulitatem suam audias. esse te aduerte haec gerendo inter illos, quorum nequitias aperiens dicit dominus: simile est regnum caelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo et misit seruos suos ad inuitatos ad nuptias, et infra: et noluerunt uenire. iterum misit ad illos seruos dicens: dicite inuitatis: ecce prandium paraui meum; tauri mei et saginata occisa et omnia parata, uenite ad nuptias. illi autem neglexerunt et abierunt alii in uillam suam, alii uero ad negotiationem suam; reliqui uero tenuerunt seruos eius et contumelia adfectos occiderunt. ille rex cum audisset, iratus est et misit exercitum suum et perdidit homicidas illos et ciuitates eorum incendit. tunc ait seruis suis : nuptiae quidem paratae sunt, sed qui erant inuitati non fuerunt digni; ite ergo ad exitus uiarum et quoscumque inueneritis uocate ad nuptias. et egressi serui in uias congregauerunt quotquot inuenerunt malos et bonos, et impletae sunt nuptiae a discumbentibus. intrauit autem rex, ut uideret 18 Matth. 21, 43 19 ib. 22, 2. 3 21 ib. 22, 3—14 ols 21 xrabtias et infra fort. expungenda 26 ser (sic) discumbentes, et uidit ibi hominem non uestitum ueste nuptiali et ait illi: amice, quomodo huc uenisti non habens uestimentum nuptiale? at ille obmutuit. tunc dixit rex ministris tollite eum pedibus et manibus et mittite eum in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium. quia itaque sine uestitu sis nuptiarum, Constanti, eris in perpetuum., nisi te conuerteris, talis qualis ille cui dicitur: amice, quomodo huc intrasti non habens uestem nuptialem ? sic uenturus in tenebras exteriores. Nec dubites etenim te uenturum ad exteriores tenebras, quandoquidem iam totus in tenebras sis conuersus. illi etenim, qui iustorum fuderunt sanguiuem prophetarum, qui unicum dei negauerunt filium, et tenebrae et filii diaboli uocantur. quia haec sis et ipse agens, utique et tenebrarum et diaboli filius eris perseueraturus, nisi tibi consulueris. quo- modo, dicis, consulere mihi potero? ut persequi nos desinas et fidem apostolicam suscipias; quae nisi feceris, ut es nunc. semper futurus inter illos ad quos dicitur: uae uobis, scribae et Pharisaei hypocritae, qui decimatis mentham et anethm et cyminum et reliquistis quae grauiora sunt legis iudicium et misericordiam et fidem. haec oportuit facere et illa non omittere. duces caeci, liquantes culicem, camelum autem contraglutientes . si non tu haec digne audis cum illis, ubi est iustum iudicium quod procedit a te, qui iustum uirum, apostolicam cur sit praedicans fidem, nitaris interficere? ubi est iustam iudicium, qui eos sis omnibus uiribus imperii tui persequens. quos uideas neque damnare uelle inauditum neque fidem catholicam deserere, et eos sis diligens, quos cognoscas tecum et sanguinem innocentis fudisse et fidem euangelicam respuisse? quae est apud te et in te constituta misericordia, quae ut 7 Matth. 22, 12 18 ib. 28, 28-25 3 nnbtiale ommutoit 8 nnbtaalem 17 quae scripsi, quod coni. Tilius, qui V 18 eris futurus coni. TUius at 19 hypo\\' chritae anetum 20 indicium •I 22 et camelom ut infra 187, 17 Latinius contraglutientes V, transglatientes ut infra Latinius 23 dignae 30 aput exhibeatur lex praecepit sancta? nempe illa quae torquet proscribit deportat mittit in carcerem deducit ad exilia conlocat in metalla, illa quae fami siti uerberibus nuditate necat, ad ultimum illa quae gladio punit. haec est, Constanti, tua misericordia quae non ueniat ex lege dei, sed ex praesumptione diaboli. indicium et misericordiam et fidem, haec, inquit, uos oportuit facere et illa non omittere. ubi est fides tua? qui fidem quam tenuerunt Abraham Isaac et Iacob beatissimi et cuncti prophetae apostoli ac martyres damnaueras et illam statueris suscipiendam a cunctis dei cultoribus, quam contra hanc catholicam fidem diabolus per magistrum uestrum Arrium uomuerit. quibus ex rebus esse intellegeris unus ex illis qui dinoscantur audire: uae uobis, scribae et Pharisaei hypocritae, qui decimatis mentham et et anethum et cyminum et reliquistis quae grauiora sunt legis iudicium et misericordiam et fidem. haec oportuit facere et illa non omittere. duces caeci, liquantes culicem et camelum traglutientes. aut negabis culicem te liquare et camelum transuorare, homo qui, cum stipem non solum rogatus sed et tribuens sis nonnumquam sponte, tamen, ut est saepe dictum, proscribas Christianos se confitentes, deportes, torqueas, postremo interficias; et idcirco esse te cum illis debes aduertere ad quos dicatur: uae uobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae aforis parent hominibus speciosa, intus uero plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. sic et uos aforis quidem paretis hominibus iusti, intus uero pleni estis hypocrisi et iniquitate. es ex illis interfectoribus ad quos dicitur: serpentes, generamina uiperarum, quomodo fugietis a iudicio gehennae ? ideo ecce mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occidetis et crucifigetis et persequemini de ciuitate in 6 Matth. 23, 23 13 ib. 23, 23—25 22 ib. 23, 27. 28 27 ib. 23, 33—36 no 9 damnaueris coni. Tilius 12 muerit 14 menta et anetum « 16 hae 17 transglntientes v 18 stipe 20 deportes scripsi, deportis V, deportas v 28 hypochritae sepolchris 26 hypochrisi 30 persequimini v ciuitatem, ut ueniat ad uos omnis sanguis iustorum, qui effm est super terram, a sanguine Abel iusti usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare. amen uobis dico, uenient haec omnia super generationem istam. Probaris actibus tuis ex illo genere te esse uipereo. inueniris etenim esse unus ex illis, ad quos haec quod perpetraturi essent dicebantur. aut si negas esse te ex illis qui audiunt ore domini: serpentes, generamina uiperarum, proba non te, sed Iudaeos destinasse militem ad Alexandriam, Iudae orum militem obsedisse fores dei domus, Iudaeorum militum ducem fuisse Syrianum. proba Iudaeos ingressos basilicam cam armis atque certum numerum interfecisse. si probare non pote quia constet te misisse ad dei inpugnandam religionem, rectis. sime dicimus te unum esse ex illis, ad quos dictum est: serpentes, generamina uiperarum, quomodo fugietis iudicium gehennae? non sine dubio fugies iudicium gehennae, sed ers semper illic ardens cum conserpentibus tuis, nisi tibi prospexeris. tunc, inquit, tradent uos in tribulationem et occident uos, et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum.et tunc scandalisabuntur multi et inuicem tradent et odio habe bunt inuicem. et multi pseudoprophetae exsurgent et seducent multos. et quoniam abundabit iniquitas, perfrigescet caritas multorum. si non mens tua sacrilega scit me propter unicum dei filium pati persecutionem a te, poteris non esse de illo genere, non esse in illorum sententia ad quos dicitur: serpentes, generamina uiperarum, quomodo fugietis a iudicio gehennae? ideo ecce mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas et a illis occidetis et crucifigetis et persequemini de ciuitate in ciuitatem. quae cum tu sis gerens hodie, negare non audebis te de uiperae esse progenie. interemisti enim multis in locis 15 Matth. 23, 33 19 ib. 24, 9—13 26 ib. 28, 33 6 illo coni. Coleti, alio V alio g. t. e. quam uipereo coni. Gallan- dius 8 dicebatur fort. 11 domos 15 at 17 gehenne fagea 21 hodio 23 habundabit 26 sentitia fort. 29 pereequimini v 30 hodie gerens v 81 uiperae esae progenie scripsi, uipere esse progeniem Vv plurimos Christianorum, alios detines uinctos in carceribus, in ergastulis. etiam hinc poteris uidere te unum esse ex illis, ad quos dicitur: serpentes, genimina uiperarum, et infra: ecce ego mitto ad uos prophetas et sapientes et scribas, et ex illis occidetis, dum non eos dignaris execrari quos uideas per abundantem iniquitatem tuam recessisse ab apostolica fide illos quorum perfrixerit caritas, sed eos quos uideas permanere in eo statu fidei, in quo manentes beati prophetae apostoli atque martyres meruerunt aeternas dei consequi amicitias. non enim apud Alexandriam Achetam et Dydimam ex presbyteris execraris, qui noscantur ex Christianis facti Arriani, sed eos quos adhuc cognoscis stare nobiscum. aut si non ita est, cur nunc non execraris Dydimam et Achetam, quos antea execrabaris? nisi quia tunc a te fuissent execrabiles habiti, quia essent adhuc scilicet Christiani, nunc uero sint tibi carissimi, quia uidelicet esse coeperunt, ut tu es apostata, blasphemi. sed iam credimus te post tantas probationes tibi exhibitas te unum esse ex illis, ad quos dicitur: serpentes, genimina uiperarum, quomodo fugietis a iudicio gehennae ? daturum te operam quo possis curare uulnera tibi per diabolum inflicta tam grauia, quia et homicida sis et sacrilegus; a quibus criminibus si te nolueris liberari, sanguis tuus requiratur a te, nos coram deo mundi futuri a sanguine tuo, qui tibi omnibus ueritatem patefecerimus modis. a te non solum tuus, sed et eorum requiretur sanguis, quos aut ad haeresem perduxisti suscipiendam aut ad innocentem inlexisti iugulandum, Sed si dixeris: arbitrabar illorum catholicam fuisse fidem quos dicitis Arrianos, si in fidei nutasti causa, si quod ii qui credere se dicant in creaturam ignorasti quod sint haeretici, hi qui dicant deum non habere uerum filium, numquid etiam hoc ignorasti quia non sit iustum gladio persequi 3 Matth. 23, 33 4 ib. 23, 34 6 habundantem 10 aput alexandria machetam V, Alexandriam Machetam v; em. Latinvus praesbiteris V, diaconis coni. Gallandius 111 13 machetam V 19 gemina 20 te] et fort., sed cf. 192, 1. 2 22 liberare fort. 28 quot hii V; em. Lat. 80 numquit innocentem? numquid fugerat te dixisse dominum beato Petro: conuerte gladium tuum in loco suo. omnes enim qui accipiunt \\' gladium gladio peri bunt ? quid interea, Constanti, acturus, qui tantam Christi dei unici filii seruorum interemeris multi-I tudinem? uides etenim eum quem in nos persequeris dicere quod omnes qui gladium accipiunt gladio sunt perituri, quid accepturus, qui nisi ueniam facinorum tuorum credens in eum quem negas fueris consecutus, toties merearis et quidem dei percuti gladio, quoties tu percusseris eius clementiae dicatos quis homo dei sacerdotibus inponendam dixisti necessitatem ad absentem percutiendum, ad inauditum puniendum, ad innocentis fundendum sanguinem? cur noluisti audiri Athanasium consacerdotem nostrum a nobis? cur sic more latronum occulte nos iugulare dei hominem uolueras? nisi quia sis ex illis, in quorum exprobrationem prolata sint haec: nemo ascendit in caelum nisi qui de caelo descendit, filius hominis qui est in . caelis. sicut enim Moyses exaltauit serpentem in deserto, sic oportet exaltari filium hominis, ut omnis qui credit in eum habeat uitam aeternam. sic enim deus mundum dilexit, ut filium suum unicum daret, ut omnis qui credit in eum non pereat, sed uitam aeternam habeat. non enim misit deus filium suum in mundum ut iudicet mundum, sed ut saluetur mundus per ipsum. ideo qui credit in eum non iudicatur; qui autem non credit in eum iam iudicatus est, quia non credidit i/l nomine unici filii dei. hoc est autem iudicium, quia lux uenit in mundum, et dilexerunt homines potius tenebras quam lucem; erant enim opera illorum mala. omnis qui praua agit odit lucem et non uenit in lucem, ut non arguantur opera eius. nam qui facit ueritatem uenit in lucem, ut manifestentur opera eius, quoniam in deo est factum. si seruum te unici cognosceres dei filii, numquam profecto eius maiestatem negares, numquam eius seruos nunc occulte nunc publice 2 Matth. 26, 52 15 Ioh. 3, 13—21 5 uideas Coleti nobis eXBpecteB; sed cf. 172, 12. 13 persequaeris 7 accepturos 8 negas scripsi, negans Vv, 10 qui coni. Latvnius; cf. 102, 17 duxiati fort. 28 et non u. i. lucem om. v arguatur 30 sunt facta exspectes iugulari mandares; sed quia sis amator tenebrarum, quippe tenebra, quia sint opera tua mala, noluisti rem quam detuleras plenissime examinari per dei sacerdotes. cur noluisti? nisi quia timueris opus tuum publicari serpentinum. dum sumus in corpore, inquit apostolus, peregrinamur a domino; ex fide enim ambulamus non per speciem. audemus etiam bonam uoluntatem habentes magis peregrinari a corpore et praesentes esse ad dominum, et contendimus siue absentes siue praesentes placere illi. nam omnes nos oportet manifestari ante tribunal Christi, ut ferat unusquisque propria corporis, secundum quod gessit siue bonum siue, malum. et Constantius haereticus dicis: damnate Christiani Christianum. cur hoc dicis? nisi quia fundere sanguinem iustorum, derelinquere etiam deum et suscipere idololatriam hoc esse optimum censueris. Sed iterum te obsecro piissime cognoscas imperator, cum sis et unici filii dei negator et in eum credentium persecutor, si non conpar illis inueniaris, quorum in Actibus apostolorum describitur nequitia: cum magna dissensio esset inter illos, timens tribunus ne raptus fuisset Paulus ab illis, iussit exercitum descendere et rapere eum in castris. sequenti autem nocte adsistens ei dominus ait: constans esto; sicut enim testificatus es de me in Hierusalem, sic oportet te etiam Romae testificari. facta autem die collegerunt se quidam ex Iudaeis et deuouerunt se dicentes neque manducare neque bibere, donec occiderent Paulum. erant autem fere quadraginta qui hanc coniurationem fecerant, qui et accesserunt ad principes sacerdotum et indicaucrunt dicentes: deuotionem uouimus nos nihil gustare in totum, donec occidamus Paulum; nunc ergo uos colligite concilium et notum facite tribuno, ut deducat eum ad uos quasi de eo diligentius quaesituros; nos uero priusquam adpropiet, parati sumus interficere eum. si non dei sacerdotem isto petisti genere Athanasium, si non aliud 4 II Cor. 5, 6—10 18 Act. 28, 10-15 9 omnis 11 dicit 14 idolatriam obtimum 28 gastate m. 1 82 si scripsi,nisi Y (cf. 146, 25) aliut finxisti te agere et aliud perficere disposueras, potes te negare non eodem aduerso spiritu te quoque agi, quo sunt acti atque agantur Iudaei? nisi etenim illo fuisses excitatus spiritu contra nos deo seruientes, numquam sine dubio absentem damnari et quidem innocentem mandares. sed haec sic ego saepe repeto, tamquam etiam ipse, dum interdum uacas a furoris stimulis, non consideres omnibus te modis ita a iustitiae regula exorbitasse, ut nec in Actibus apostolorum uidere potueris petentibus Iudaeis ad Paulum necandum beatum hominem gentilem praesidem Festum minime coetui Iudaeorum commodasse adsensum, sed tam ipsos nec nonetPaulum positos in unum auditurum esse pollicitum. gentilis seruauit aequitatis ius, tu I uero destruxisti; aut aequitas est damnare inauditum, inter-I ficere absentem, audientiam uero negare iusto, ei homini cui omnis testis sit dei populus, quod enim false fuerit petitus a te ac tuis, Christianus a uobis Arrianis? ergo, ut dicere coeperam quae fuerint inter Iudaeos et Paulum beatum gesta a Festo, accipe: Festus autem cum uenisset in prouinciam praeses, ascendit Hierosolymam *#* insidias tendentes, ut eum interficerent in uia. Festus ergo respondit Paulum quidem. -eeruari in Caesarea, se autem maturius proficisci. itaque qui inter uos sunt descendant et, si quod est in uiro crimen, accusent eum. demoratus ergo inter eos non plus quam octo aut decem dies descendit Caesaream et altero die sedit pro tribunali et iussit citari Paulum; qui cum adductus esset circumsteterunt eum Iudaei qui a Hierosolymis descenderant, multa et grauia crimina obicientes quae probare non poterant, Paulo autem rationem reddente, quod neque in lege 18 Act. 25, 1-8 1 te V, ne (potesne) v, tu fort., sed cf. 189, 20 3 aguntur fort. 6 cum v 11 positos scripsi, posse V, esse coni. Tilius, esse uel fuisse GaUandius 15 falsae 17 ceperam 18 accipere 19 non- nulla hic intercidisse textus gr. docet 20 uiam 21 cesare. qui] potentes add. Latinius 22 descendat quot 24 diae. 27 probire 28 legem v Iudaeorum, neque in templo neque in Caesare aliquid deliquerit. ethnicus aequitatis uiam inter beatum Paulum et cohomicidas tuos Iudaeos tenuit, et tu desideriis malarum meditationum tuarum parere cupiens aequitatem iustitiamque tollendam ex sensibus censueras nostris. Sed quomodo istud facere potueramus quod tu fieri . cogebas contra iustitiam, qui meminissemus scriptum: nolite iudicare secundum personam,. sed iustum iudicium iudicate? damnate inauditum quo dixisti tempore, cur non memoratus es dixisse Nicodemum: numquid lex nostra iudicat de homine, nisi audiat ab ipso et cognoscat quid fecerit? cur noluisti audiri quem reum mortis dixisti, nisi quia falsa detulisses? dicit dominus ad Iudaeos: qui loquitur mendacium de suo loquitur, quoniam mendax est et pater eius. et tu, cum mendax esse clarueris, aestimas non te esse filium mendacis et audes filius mendacis resistere, ueracibus fallax, domini sacerdotibus sacrilegus? tu audes, quem aduertamus esse latronem atque furem illum quem praeostenderit dominus dicens: amen, amen dico uobis, qui non intrat per ianuam in ouile ouium, sed qui ascendit per aliam partem, ille fur est et latro. porrexisti quidem manus ad Christi oues antichristo uindicandas; sed ut es agnitus fur atque latro, es uitatus atque reiectus. cur te uel consacrilegum tuum Georgium non sunt secutae oues dei? cur illum, quem esse Alexandrinorum fortissime es dolens episcopum, secuntur? nisi quia illum quidem instituerit illis episcopum deus, te uero atque Georgium ad mactandas ut latrones et fures inmiserit diabolus. qui intrat per ianuam, inquit, pastor est ouium; huic ostiarius aperit, et oues audiunt uocem eius et suas oues uocat nominatim et educit illas; et cum suas omnes eiecerit, ad illias uadit, et oues eum secuntur, quia nouerunt uocem eius; alterum non secuntur, sed fugiunt 7 Ioh. 7, 24 10 ib. 7, 51 13 ib. 8, 44 18 ib. 10, 1 27 ib. 10, 2—5 1 templum v Caesare scripsi, Caesarem Vx 16 fallax domini sacerdotibus? sacrilegas tu uulgo distinguitur 29 educet 30 ad] ante Latmim xnn. IS ab illo, quia nesciunt eius uocem.quia igitur tu non intraveris per ianuam in ecclesiam, latro esse conspiceris atque fur; non enim nosti dei filium, ut dicas te intrasse per ianuam, siquidem ille eos diceret et fures et latrones, quia et tunc non fuerunt in eius clementiam diuinam credentes nec deinceps essent credituri et aliter fuissent erudire oues illius temptaturi. igitur cum tu hinc doctrinam spargens insanam sis, quod enim non in eum credideris, utique esse latro ille atque fur, qui iam tunc praeostendebaris, ex blasphemiis tuis manifestissime conprobaris. quod ita esse probat sequentia pronuntiationis: ait ad illos Iesus: amen, amen dico uobis, ego sum iam ouium. omnes quicumque uenerunt ante me et fures sunt d latrones, sed non audierunt illos oues. ego sum ianua; si quis per me intrauerit, saluus erit et intrabit et pascua inueniet; fur non uenit, nisi ut furedur. o tu itaque fur, qui ad hoc intrasse dei inueniaris ouile, ut uidelicet fuisses furatus et in terficeres, qua adhuc uoce poteris dioere: debet non esse episcopus Athanasius Alexandrinorum, sed Georgius, quando uideas te et Georgium uel cunctos consacrilegos uestros non esse aliud nisi fares ac latrones? suos deus seruos pastores esse uoluit supra gregem, ut te ac tuos cognoscentes latrones esse ac fures pellerent. Sed tu idcirco te ac tuos pulais nobis dei ordinatis dominico praeesse gregi dominico censuisti, quo possis libere dei grassari gregem. cum sis talis, mirari non poterimus quia dixeris puniendum absentem dei cultorem. neque enim retinere potueras dixisse dominum: si diligitis me, mandata mea seruate. et ego rogabo patrem, et alium aduoceartoum dabit uote, ut nobiscum sit in aeternum spiritus ueritatis quem mundus non potest accipere, quoniam non uidet illum nec agnoscit, 11 Ioh. 10, 7—10 27 ib. 14, 15—17I 6 herudire 7 hanc coni. TIIi- 9 preostendebaJllñs blasphemiis coni. Tilius, blasphemis V 10 comprobarea v probant coni. Tilius nisi sequentia pro substantiuo habeatur 12 qaecamqw 13 ouos 16 ouilem 17 quia 20 aliut uos agnoscitis eum, quoniam uobiscum manet et in uobis est, sed dic oro te quomodo possit in nobis habitare spiritus sanctus paraclitus, si tuam uel patris tui fecissemus uoluntatem? infra etiam, qui audit, inquit, praecepta mea et custodit iUa, ille est qui me audit. qui autem me diligit diligetur a patre meo, et ego diligam illum et ostendam illi me ipsum. ait illi ludas non Scarioth: domine quid factum est, quod manifestas te nobis et non huic mundo? respondit Iesus et dixit illi: si quis me diligit, sermonem meum custodiet et pater meus diliget illum, et ad illum ueniemus et apud eum manebimus. qui non me diligit sermones meos non custodit. ex his domini pronuntiationibus quam inimicus noster extiteris potest conici: qui audit mandata mea et custodit illa, ille est qui me diligit. quomodo dilexisse nos eum monstrabamus, si ut tu mandata eius calcaremus? calcans es etenim dominica mandata, cum quae ille seruari sanxerit tu non tantum non esse seruanda mandes, sed et ipsum negari praecipias. aut quomodo me pater ipsius, propterea quod seruauerim mandata filii eius, amare poterit, si damnem innocentem? dicit filius dei: si quis me diligit,. sermonem meum custodiet, et pater meus diliget illum, et ad illum ueniemus et apud eum manebimus; et tu dicis, esca ignis, apostata: damnate innocentem. quo genere dei diligere inuenti fuissemus filium , si contra mandata ipsius iugularemus uirum in?tum? quomodo fieri poterat, ut diligeret nos pater et uenirent pater et filius et mansitare dignati fuissent in nobis, si rescindentes domini mandata tua sacrilegi praecepta custodiremus? conspice, Constanti, inuidus ille amator tuae uoluntatis diabolus a quali \\'nos gloria per te clientem suum pellere temptauerit, nisi nobis domini subueniret pietas, ut te iam non hominem, quem deus fecit ad imaginem et similitudinem suam, sed caenum esse omnium cloacarum 4 Ioh. 14, 21—24 13 ib. 14, 21 19 ib. 14, 23 to 10 aput 11 cqsdit 14 monstrabaimir fort. 15 cum quae scripsi, cumque Y 16 sancxerit 18 quot 21 aput ema V, n illum v 30 xte V, te (om. ut) v 13* considerantes, calcaremus tuas sacrilegas iussiones. quis etenim nolit nisi uobis Arrianis infelicior a dei unico filio diligi? quis est qui nolit amari ab eius patre? quis qui patris et unici eius filii templum esse recuset P quae utique consequi non potest qui sicut tu et homicida fuerit et sacrilegus; consequi sane tu etiam poteris, si conuersus uere paenitearis. dicit adhuc dominus: hoc est mandatum meum, ut diligatis inuicem, sicut dilexi uos. maiorem hanc caritatem nemo habet, ut animam suam ponat pro amicis suis. uos amici mei estis, si feceritis quod praecipio uobis. iam non dico uos seruos, sed amicos, et iterum: non uos me elegistis, sed ego uos elegi et posui uos, ut eatis et fructificetis et fructus uester maneat d quodcumque a patre meo petieritis in nomine meo det uobis, Quomodo poterimus esse amici unici filii dei, si contra interdictum illius pietatis damnauerimus absentem, interfecerimus innocentem? quomodo fructus noster augmenta crementorum facere poterit? quomodo quicquid petierimus in nomine eius accipiemus a patre, si, ut tu cogebas, non solum cultorem eius puniremus, sed et ipsum negaremus? Tito uiro deo dicato scripsisse beatum apostolum non inueneras de episcopi inreprehensibili officio, quod sit dignum praebere deo, ut homicidas nos effici cuperes? huius rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae deerant corrigas et constituas per ciuitates presbyterium, sicut ego tibi disposui, si quis est sine crimine, unius uxoris uir, filios habens fideles, non in accusationem luxuriae aut non subiectum; oportet enim episcopum sine crimine esse sicut dispensatorem dei, non proteruum, non iracundum, non uinolentum, non percussorem, non turpilucrum, sed hospitalem, beniynum, sobrium, iustum, sanctum, continentem, amplectentem id quod secundum doctrinam est fidem uerbi, ut potens sit exhortari in doctrina et contradicemtes .7 Ioh. 15, 12-15 11 ib. 15, 16 22 Tit. 1, 5—11 . 6 poenitueris v 8 hanc caritate coni. Coteleritts in not. ad Apophthegm. patrum p. 621 21 praeberi fort. 24 praesbyterium V, presbyteros ex gr. LatiniuB 26 loxoriae reuincere. sunt enim multi etiam non subditi, uaniloqui et deceptores, maxime qui ex circumcisione sunt, quos oportet redargui, qui uniuersas domos euertunt docentes quae non oportet turpis lucri gratia. cum igitur talem uoluerit episcopum fieri, qui hanc tenentem uiueret uiam iustitiae, qua tu auctoritate ad excludenda mandata beati apostoli noua praecepta dare dignatus es? ea uidelicet quae ex diaboli esse noscantur orta uoluntate. apostolus me non iracundum, non percussorem uult fieri, et tu me homicidam uis effici. quibus ex rebus potest colligi spiritum sanctum locutum ore beati apostoli, spiritum uero nequam locutum ore uestro Arrianorum. conspicis interea mandasse apostolum, ut uos ueritati resistentes indentemini episcopi interuentu, ut per sanam doctrinam uestra punita esset blasphemia. non ad hoc beati apostoli protuli dictum oportere episcopum sine crimine esse, ut me peccatorem negarem, cum et meam norim conscientiam dicere audiam Iob illum iustum: quis enim mundus a sordibus? nemo, etiam si unius diei sit uita eius in terra, Iohannem etiam beatum aduertam dicere: si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non est. non ergo idcirco apostoli praeceptum protuli, ut qui meminerim me peccatorem praedicarem esse sine sordibus, sed ut tu quam sit malum quod praeceperis fieri posses aduertere. iuuenes, inquit, similiter hortare, ut sobrii sint in omnibus, per omnia te ipsum formam praebens bonorum operum, in doctrina, in integritate, in grauitate, in sermone sanum, inreprehensibilem, ut aduersarius reuereatur, nihil habens quod dicere malum de nobis. Quomodo me formam bonorum operum aliis praebuissem, si sanguinem dei serui fudissem? quomodo doctrinam integram quam tradiderunt apostoli praedicantem me dei 17 Iob 14, 4. 5 19 I Ioh. 1, 8 24 Tit. 2, 6-8 5 tenens exspectes 8 horta 13 indentemini idem uidetur signiifcare quod infringambrl; nihili est quod coniciunt indeptemini Oangius, s integerrimi TiltuB 18 UNUS 22 esse] me esse exspectes 27 quid v populos cognosceret, n haeresim tuam suscepissem, si denique uel in hypocrisi satellitis tuis pseudoepiscopis Arrianis communicarem ? quomodo possit sermo meus proferri sanus, inreprehensibilis. si euangelicam atque apostolicam deserens fidem tuam suscepissem blasphemiam? quomodo aduersarius reuereri potuerat? quomodo de me nihil possit dicere mali, cum, si tibi adquiescendum censuissem, et homicidam et sacrilegum me factum conprehendisset ? iterum cum moneret seruos dominis suis subditos esse debere, inluxit enim, inquit, gratia dei saluatoris nostri omnibus hominibus, corripiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria sobrie et pie et iuste uiuamus in hoc saeculo, expectantes beatam spem in aduentum gloriae magni dei et saluatoris nostri Iesu Christi, qui dedit pro nobis se ipsum ut liberaret nos ab omni iniquitate et mundet sibi populum abundantem, aemulatorem bonorum operum. cum in his nos ambulare praeceperit bonis operibus, quid tibi uisum est, ut innitaris ad homicidium faciendum ? quomodo etenim abnegantes inpietatem pie et iuste uiuentes conspici potueramus, si tecum fudissemus innocentis cruorem ? sed et cum dicat idcirco se pro peccatis nostris tradidisse dominum, ut nos eriperet ab operibus satanae et constitueret ad hoc, ut aemulatores essemus bonorum operum, si opus istud tuum et nos teeum perpetrati fuissemus, in qua essemus parte nisi in qua sit Cain? inluxit enim, inquit, gratia dei saluatoris nostri omnibus hominibus, corripiens nos, ut abnegantes impietatem ac desideria saecularia sobrie ei iuste et pie uiudmus in hoc saeculo. et Constantius ta imperator dignaris dicere, simus impii, scelerati, perditi, maligni, iniqui, iniusti. ubi hanc spem inueniam beatam quam me expectare oportere docet apostolus beatus, si non solum ipsius, qui omnem beatitudinem tribuere potens est, seruos interemero, sed et ipsum negauero? ta 9 Tit 2, 11-14 24 ib. 2, 11. 12 2 epoehrai aatelHtibus coni. TUius 7 atqoleseendom 12 in] et Latinius 14 nnmdaret emi. Latinius 17 ianitares forh 18 instae 26 sobriae et iostae et piae 29 oportere om. v etenim utrumque facis, Constanti, quia et seruos eius persequeris atque interficis et ipsum deserens idolis te mancipandum censueris. cur ista geris, nisi quia tibi non inluxerit gratia dei saluatoris nostri? si enim inluxisset, meminisses apostoli dicentis praeceptorum: uidete itaque quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes, redimentes tempus quia dies mali sunt. propterea nolite effici inprudentes, sed intellegentes quae sit uoluntas domini. si uoluntas est domini interficere innocentem, derelinquere fidem euangelicam, poterit non solum haec pars, sed et totum corpus epistolarum beati apostoli tuis patrocinium praebere praescriptionibus; sin fauet praescriptionibus tuis nulla pars sacrarum scripturarum, est luce clarius manifestum te sub tenebrarum degere potestate; unde et effectum sit, ut nihil de sacris scripturarum hauseris fontibus, quod te potuisset a tantis remouere periculis. si enim non te potestas tenebrarum sub sui redegisset ditione, profecto retineres quae Philippenses audiunt: coimitatores mei estote, fratres, et obseruate eos qui sic ambulant, sicut habetis formam nostram. multi enim ambulant, quos saepe dicebam uobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis est interitus, quorum deus uenter est, et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt. Dicas cupio, prudentissime imperator, in quibus debemus effici coimitatores apostoli, doce apostata, si homicida fuit apostolus, si blasphemus, si euangelicae fidei destructor, si sacrilegus; haec etenim omnia et antequam credidisset in unicum dei filium fecisse se profitetur. tu uero qui haec facis hodie quae ille ante agnitionem unici dei filii faciebat, qua de re ausus fuisti iubere nobis domini sacerdotibus, ut innocentem condemnaremus, ut haeresim tuam suscipientes apostolicam fidem despueremus? tu qua de re haec fieri praecepisti quae contra formam apostoli sunt 5 Eph. 5, 15-17 17 Phil. 8, 17-19 11 sin (s sin Ha?) scripsi, sinus V, sin minus c; sin minus ulla coni. Latmius 80 condempnaremas prolata, nisi quia sis ex inimicis crucis Christi, ex illis qui iam tunc designati fueratis ore sancti apostoli? tene ac tuos audiremus, quorum finem dicit apostolus esse interitum? ut illos tuos satellites qui derelinquentes formam traditam disciplinae et regulam fidei per apostolos tibi semet turpis lucri gratia tradiderint, illos qui plus mensae tuae copias fecerunt quam ea quae promittit suis dominus, illos qui tui esse conuiuae delegerint quam patriarcharum prophetarum apostolorum uel martyrum, ad quos dicitur rectissime: uester deus uenter est. examinate, dicit apostolus, bonum continete, ab omni specie mala continete uos; et quia uiderimus maledictam operam uestram Arrianorum et uitauerimus, odio laboramus. sed quam pulchrum est quamque iucundum a te odiri, amari uero a deo. reppulisti nos e re commissa nobis, arbitratus potuisse te quod deus aedificauit destruere. unicuique autem nostrum, ait Ephesiis scribens, data est gratia secundum mensuram dignationis Christi, propter quod dicit; ascendens in altum captiuam duxit captiuitatem, dedit dona hominibus. quod autem ascendit, quid est nisi quia et descendit in inferiora terrae? et qui descendit ipse est et qui ascendit super omnes caelos, ut adimpleret omnia. et ipse dedit quosdam quidem apostolos quosdam autem prophetas, quosdam uero euangelistas, quosdam autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi, donec occurramus omnes in unitate fidei et agnitione dei in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, ut iam non simus paruuli fluctuantes et circumferamur omni uento doctrinae, in nequitia hominum, in astutia ad remedium erroris. ueritatem autem facientes in caritate crescamus in illo per omnia qui est caput Christus, ex quo totum corpus compactum et connexum per iuncturam subministrationis in mensuram uniuscuiusque partis incrementum corporis facit in aedificationem sui in caritate. 9 I Thess. 5, 21. 22 15 Eph. 4, 7-16 .6 pluris exspectes 10 ezaminate] omnia ex gr. add. Latimut 18 iocundum 16 dignationis] donationis Latinius Cum haec ita esse legis, cur fuisti ausus tollere pastores quos gregi suo deus uoluerit praeessej? cur? nisi ut tecum omni uento doctrinae possent dei circumferri supra dominicum gregem pastores. ne fuissent ducti tamquam paruuli omni uento doctrinae accedentes ad fidem? ne uestra nequissimorum hominum astutia ad diaboli principis uestri remedia recederent ab apostolica euangelicaque fide? tulisti episcopos e plebibus quibus praesumus diuina dignatione, ad hoc utique ut doceres doctrinam non apostolicam sed haereticam. uae tibi misero, per quem haec gerit satanas. inueneras homo sapiens colorem aptum fallaciae tuae, quonam modo posses dei oues patri tuo defendere, qui tibi, ut in his demoreris malis, iam illis iaculis quibus Euae et Adae mentes sauciauit cor tuum iaculauit, ad hoc uidelicet, ut in hac temet prauitate constitueret. inueneras, inquam, homo sapiens colorem aptum fallaciae tuae, quonam modo posses dominicum depopulare gregem, dicens: peccauit Athanasius, et idcirco qui illum mecum interemerit erit episcopus; qui insuper habendum censuerit non erit; et qui damnabant Athanasium iungebantur pseudoepiscopis dogmatis tuae Arrianae. si qui tuam metuentes iram hoc egissent, triplex per te homicidam atque sacrilegum incurrebant crimen, siue quod innocentem damnarent siue quod catholici haereticis communicarent et in gregem dei uos lupos intrare sinerent, cum dicat apostolus, idcirco datos pastores, ut omnis daemonum doctrina, quae per uos haereticos et omnes aduersarios ecclesiae profertur, fuisset exclusa atque in ueritate currentes dei serui eo usque mansissent inmobiles, donec ad summam uenirent perfectionem; et tu tenebra auferre dignatus es pastores iudicio constitutos dei, quo possis tu lupus conuertere cunctos in diaboli amatoris tui praedam. ut iam, inquit, non simus paruuli fluctu- 31 Eph. 4, 14. 15 3 tecum scripsi, te cum V nenta circumferri scripsi, circumferre Y 4 pastores, ne — doctrinae? Accedentes - fide, tulisti uulgo distmg. 7 reciderent fort. 12 deferre coni. GaZlandius, sed cfl Tertull. de uel. uirg. c. 6 15 contitneret 20 tni Arriani exspectesr sed cf. p. 148, 20 23 catholicae ardes et circumferamur omni uento doctrinae, in nequitia hominum, in astutia ad remedium erroris. ueritatem autem facientes in caritate crescamus in ille per omnia, qui est caput Christus. quomodo possemus crescere in illo, si te secuti tenebram fuissemus, cum sis negans illum uerum deum esse, cum dicas illum non natum de substantia patris, sed astruas factum ex nihilo? quomodo potueramus crescere in illo qui non ambulaturi eramus in ueritate, ex quo te fuissemus apostatam secuti? deinde cum dicat: ueritatem facientes crescamus in caritate, et sit manifestum criminibus falsis petitum dei sacerdotem per te ac tuos Athanasium, si ea quae imperas fecissemus, quomodo aut in ueritate aut in caritate currere conspecti fuissemus qui et caritatem extinxissemus quam tenemus cum coepiscopo nostro Athanasio ? et quia falso temperassemus crimini, et ipsi tibi fallaci in innocentis necem iuncti tecum mereremur diuina indignatione percuti. sic ergo. Constanti, aedificatur domus dei per fallaciam, per sanguinis innocentium fusionem, per praedicationem blasphemam? uae tibi qui ad hoc sis uiuens, ut haec cuncta mala per te gerat diabolus. Tu mihi dicis: puni innocentem, derelinque fidem catholicam atque suscipe uenena haeresis meae, et est apostolus dicens : hoc itaque dico et testificor in domino, ut non amplius ambuletis, sicut et gentes ambulant in uanitate mentis suae, obscurati in intellectu, alienati a uita dei, per igno- rantiam quae est in illis, propter caecitatem cordis ipsorumcui oboediam uestrum P tibine an apostolo? tibine apostatae sacrilego an illi qui iam fudisse sanguinem propter unicum dei inueniatur filium? quem uestrum sequar? tene templum daemonum an illum dei templum? te qui operibus tuis aut Iudaeum aut ethnicum esse declaras an illum qui iam consecutus sit per hanc quam execraris fidem regna caelestia? 9 Eph. 4, 15 23 ib. 4, 17. 18 7 poteramafl coni. Latmim 18 extincxisemus 25 in 011. v 28 sacrilegio 32 regni m. 1 si enim non tu operibus tuis gentilem te esse manifestas, poteris defendere, quod enim non digne haec te contra proferantur. primo quia sis negans dei filium, gentilis aut Iudaeus nobis es; deinde cum proscribis deportas torques falsis criminibus innocentes oneras interficis, non inueniri poteris Christianus qui per uiam suam dei esse homo cognoscatur, sed utique unus de illis, de quibus per apostolum dicit dei spiritus, quod enim sint in uanitate mentis suae, insensati, alienati a uita dei per caecitatem cordis ipsorum. quando ergo haec caecati gerere corde uoce apostoli manifestentur quae tu geris, qua fronte audes sanis corde ac mente dicere: errastis, fallax ueracibus: mendaces estis? apostolus, sicut est ueritas, dicit, in Iesu, deponentes secundum pristinam conuersationem ueterem hominem eum, qui corrumpitur secundum concup iscentiam erroris. renouamini autem spiritu sensus uestri et induite nouum hominem, qui secundum deum creatus est in iustitiam et sanctitatem et ueritatem. deponentes mendacium loquimini ueritatem unusquisque ad proximum suum. ubi haec praetermisisti monita salutaria quae nos custodire hortatur apostolus? quomodo etenim deposuisse ueterem hominem et nouum hominem eum, qui secundum deum sit, induisse reperiri potueramus? quomodo manentes in iustitia et sanctitate et ueritate conspecti fuissemus qui iniusta tecum gerentes eum nonum hominem, qui sit creatus secundum deum, extinxissemus et illum ueterem, qui corrumpitur secundum erroris concupiscentiam, ut ante corrumpebatur quam deum nosse coepisset, iterum portare coepissemus? ista etenim cuncta faciunt quae tu facis non dei domestici, sed satellites antichristi: deponentes mendacium loquimini ueritatem unusquisque ad pro. ximum suum, quia sumus inuicem membra. si fuisses de ecclesiae dei membris, mihi crede quod numquam mendacium pertulisses ad ecclesiam; (ni)si quia sis illius homo, qui 8 Eph. 4, 18 12 ib. 4, 91-25. 11 erra*stis 18 praetermisissemus ut a qaomodo etenim enuntiatum principale incipiat Gallandius 21 repperiri 24 utincdasemus 82 nisi scripsi, si V, sed coni. Latinius deceperit Adam per fallaciam et Euam, idcirco pertulisti mendacium, ut nos sic circumscriberes, quomodo circumscripserit diabolus primoplastos homines; tu dixisti: damnate Athanasium, quia grauiter deliquit, alioquin in reatu eritis maximo apud deum. suscipite Arrii fidem, et uiuetis in aeternum. Accipe quae etiam amantissimus tibi circa Adam et Euam egerit, et inuenies haec te nunc gerere circa nos quae et ille tunc gesserit circa illos. et erant, inquit in Genesi Moyses, ambo nudi tunc Adam et mulier eius, et non confundebantur; serpens autem erat sapientior omnibus bestiarum quae erant, et infra: et dixit serpens mulieri: quid quia dixit dominus deus ne edatis ex omni ligno quod est in paradiso? et dixit mulier serpenti: ex omni ligno quod est in paradiso edemus, de fructu autem ligni quod est in medio paradiso, dixit deus, non manducabitis ex eo, sed nec tangetis eum, ne moriamini. dicimus tibi loco serpentis persuadenti nobis, ut <in)auditum damnemus, ut innocentem iugulemus: praecepit dominus innocentem et iustum non interficiendum. et dixit serpens mulieri: non moriemini. sciebat enim deus quia quacumque die manducaueritis ex eo, aperientur oculi uestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum. dicentem itaque istum serpentem per te ad nos: magis eritis iusti, si fuderitis sanguinem iustum, magis eritis beati, si apostolicam euangelicamque anathematisantes fidem Arrianam susceperitis perfidiam *** calcatur propitio deo in te quidem iam a nobis fallaciam ipsius scientibus. sed tibi nos dolere est testis deus, propterea quod per te semet constituerit ad nos circumscribendos; constat etenim tunc per semet ipsum adgressum Adam et Euam. deprecor te ne haec grauiter accipias quae salutis tuae causa proferantur. dolere etenim te arbitror quod dixerim 8 Gen. 2, 25 11 ib. 8, 1-8 18 ib. 8, 4. 5 6 accipite v 8 inquid 10 omnium fort. bestiis coni. Tilius 12 paradyso 14 paradyso V, paradisi v 17 auditum damnaemos 22 magis — iwtmn bis exhibet 24 anatimstizantes 25 post perfidiam uerbum quale respmmnB intercidisse uidetur 26 delere c, dolore V per te nos adgressum serpentem et quod te multis in locis inter eos posuerim qui fuerint dicti serpentes. considera operam tuam et illorum et, si non unum uos esse cognoueris corpus, dicito me non iuste haec dicere. tuos magistros in perfidia Iudaeos audis certe in sacris euangeliis serpentes saepe dictos a domino: serpentes generamina uiperarum. unde hoc nomine uocari meruerunt? certe propter nequam opus illorum, certe propter incredulitatem suam. inde et Iohannes baptista, progenies uiperarum, dicit ad eos, quis monstrauit uobis fugere ab ira uentura ? facite ergo dignos fructus paenitentiae. ut ex illis ergo, qui in unicum crediderunt filium dei, qui uias correxerunt suas, meruerint filii effici lucis, alii uero serpentes dicuntur, ita et tu, nisi fructus feceris dignos paenitentiae, nisi tuas uias correxeris, filius uiperae atque serpentis diceris. quis etenim dei seruorum non te homicidam atque blasphemum esse cernens non eo uocet nomine quo uocentur Iudaei? quis te e deum timentibus dubitabit quod es pronuntiare, quando uideat scribas, Pharisaeos et principes Iudaeorum idcirco serpentes dici, quia et prophetarum fuderunt sanguinem et unicum negauerint . dei filium? Cum haec ita se habeant, superest ut factorum tuorum geras paenitentiam, aduertens deum suae clementiae misericordiam omnibus a uiis recedentibus malis praestitisse, habens formam Nineuitarum, quos si fueris imitatus, ita opem misericordiae consequaris necesse est. quos circa accipe quae fuerint gesta uel ipsi praedicatione Ionae territi quae fecerint. praeceptum est, inquit sacra scriptura, ceto, et reiecit Ionam super terram, et factum est uerbum domini ad Ionam iterum dicens: surge et uade in Nineue ciuitatem magnam et praedica in ea secundum praedicationem priorem quam ego locutus sum ad te. et surrexit Ionas et abiit in Nineue secundum 6 Matth. 23, 33 9 ib. 3, 7. 8 27 Ion. 2, 11 — 4, 2 9 monstrabit 10 fractos 15 non suspectum habet Latinius 17 e om. v, esse Latinius quod es coni. Coleti, quo ea Vv, quod potes Lugdunenses 24 niniuitarum et l. 29 et 31 ninioe 25 quocirca v 27 regecit . quae locutus est dominus ei. erat autem Nineue ciuitas magna adeo sicut iter tridui. et coepit Ionas introire in ciuitatem sicut iter diei unius, et praedicauit et dixit: adhuc triduo, et Nineue subuertetur. et crediderunt uiri Nineuitae deo et praedicauerunt ieiunium et uestierunt se cilicia a maximo usque ad minimum eorum. et peruenit uerbum usque ad regem Nineue, et surrexit de sede sua et abstulit a se stolam suam et circumdedit se cilicium et sedit super cinerem. et praedicatum est a rege Nineue et a magistratibus illius, dicens: homines et pecudes et boues et oues nihil gustent, sed nec uescantur et aquam non bibant. et circumdederunt se cilicia homines et proclamauerunt homines et pecudes apud deum instanter, et reuersi sunt unusquisque a uia sua mala et ab iniquitate manuum suarum, dicentes: quis scibit si paenitebitur deus et auertet ab ira furoris sui et non peribimus ? et uidit deus operam illorum, quia reuersi sunt unusquisque a uia sua mala. et paenituit deum de malignitate, qua locutus est facere eis, et non fecit. et contristatus est Ionas tristitia magna et confundebatur, et orauit apud deum dicens:o domine, nonne haec sunt uerba mea, cum adhuc essem in terra! ideo praeoccupaueram fugere in Tharsis, quoniam sciui quia tu miserator et beniuolus patiens et misericors et paenitens in malignitatibus, et infra: et dixit deus ad Ionam: si ualde contristatus es tu super oucurbitam, ualde contristatus sum usque ad mortem. et dixit dominus: tu pepercisti cucurbitae, in qua non laborasti, neque nutristi eam, quae sub nocte nata est et per noctem perit. ego autem non parcam in Nineue ciuitatem magnam, in qua habitant plus quam centum uiginti millia hominum qui non sciueruant dexteram aut sinistram? et tuam, Constanti, operam malignam si reiecisse te niderit deus, si 28 Ion. 4, 9-11 I a Ique 2 add 3 unus 4 niniuite 5 oilicio v minimom 9 ninaeue 11 homines et pecudes et prodamauerunt homines apud coni CoZetix 17 quam Sabatier 25 et dixit: ualde Latimus uias suas perditas correctas perspexerit et te in omnibus reformatum esse uiderit, mihi crede quia in ingenti felicitate esse inter dei famulos incipies. Habes praeterea beatissimi Pauli apostoli exemplum, ne forte ut ille geras haec per ignorantiam, quod enim, mox ut te conuerteris ad unicum dei filium confitendum, ueniam tuorum facinorum ut illi ita tibi sit tributurus. ipsum sequere, ipsius adprehende uiam, ipsum Philippensibus loquentem audi et quisnam fuerit ante agnitionem et quantam beatitudinem post agnitionem consequi meruerit. si quis autem putat se fiduciam habere in carne, ego magis circumcisione octaua die de genere Israel, tribu Beniamin, Hebraeus ex; Hebraeis, secundum legem Pharisaeus, secundum selum persequens ecclesiam, secundum iustitiam quae in lege est conuersatus, cum essem sine querella. quae mihi fuerunt lucra haec existimaui propter Christum detrimenta. uerumtamen . omnia arbitror detrimentum esse propter eminentiam scientiae Christi Iesu domini nostri, propter quem omnia detrimentum passus sum et arbitror stercora, ut Christum lucrificiam et inueniar in illo, non habens meam iustitiam quas est ex lege, sed illam quae per fidem Iesu Christi, quae ex deo est iustitia in fide, ad agnoscendum illum et uirtutem resurrectionis eius et communicationem passionum eius, cooneratus morte ipsius, si quo modo occurram in resurrectionem eius quae est a mortuis. sicut et iam dictum est, istum imitare, istum sequere, ut, quia . et ille fuerat quod tu nunc, hoc est persecutor ecclesiae, negator unici filii dei, inueniaris sic ad consequenda regna caelestia fuisse conuersus, a perfidia ad fidem suscipiendam catholicam, sic te transitum fecisse de morte ad uitam. illum etenim per ignorantiam dei fuisse persecutum ecclesiam adhuc accipe etiam Timotheo aperiente de semet ipso: scimus autem quoniam bona est lex, si quis ea legitime utatur, sciens 10 Phil. S, 4—11 81 I Tim. 1, 8—14 7 illa m. 1 15 quaerella 18 detrimenta v 19 lucrifaciam υ 23 conformatus morti Latinius 25 imitari hoc quia iusto lex non est posita; iniustis autem et inoboe. dientibus et impiis et peccatoribus et scelestis et profanis, patricidis et matricidis, homicidis, inpudicis, masculorum concubitoribus, plagiariis mendacibus, periuris et si quid aliud sanae doctrinae aduersatur, quae est secundum euangelium gloriae beati dei quod creditum est mihi. et gratias ago ei qui confortauit me Christo Iesn domino, quod fiddem me aestimauit, ponens in ministerium qui prius fueram biasphemus et persecutor et iniuriosus; sed misericordiam sum consecutus, quod ignorans feci in incredulitate.. superabundauit autem gratia domini nostri cum fide et dilectione, quae est in Christo Iesu. ita et tu ex persecutore, ex iniurioso et blasphemo beatus et uere deo carissimus effici poteris, si ut Paulus beatus uerum dei filium esse Iesum Christum credideris, si semper illum cum patre regnasse ac regnaturum, hoc est sine initio et sine fine confessus fueris, si unam aeternitatem habere patrem et filium et spiritum sanctum clamantibus sacris scripturis non restiteris, si denique unam habere deitatem patrem ac filium et spiritum sanctum credideris; crede mihi quod futurus sis in choro patriarcharum prophetarum apostolorum ac martyrum, alioquin tibi inputaturus, cum te torqueri cum diabolo et omnibus satellitibus eius uidere coeperis, cur has tam salubres admoni(ti)ones nostras despexeris. 2 parricidis v 4 quit 28 ceperis admoniones db ATHANASIO LIB EXPLICIT"}}},{"rowIdx":491,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Epistulae Epistulae Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886."}}},{"rowIdx":492,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"VI. EPISTVLAE LVCIFERI ET ALIORVM. I. LVCIFERI PANCRATII HILARII AD EVSEBIVM EPISCOPVM EPISTVLA. DOMINO HONORIFICENTISSIMO EVSEBIO EPISCOPO LVCIFER EPISCOPVS PANCBATIVS PRESBVTER ET HILARIVS. Calcato capite diaboli et suggestionibus prauis, domine sancte, gratiam tibi a domino nostro concessam rogamus noli negligere, sed ut quantocius inuadente (te) effugetur Arrianorum dogma, iam accelerare dignare. scit enim dominus et Christus eius quia sicut in aduentu beatissimorum apostolorum glorificatur dei nomen in ruina Simonis, ita Valente expulso in aduentu tuo dissoluta blasphemantium Arrianorum machina destruatur. nos, domine sanctissime, a prima die qua Vercellas uenimus religionem tuam usque in hodiernum cupimus et dominum rogamus, ut in hac ecclesia restaurationem perpetuam laudent sancti omnes tuamque spiritalem uirtutem debita laude prosequantur. quod credimus peruenturum, quia passionem saluatoris superari non posse confidimus. Christus dominus te gloriosum conseruet, sanctissime ac beatissime. I. Hanc epistulam ex Coletorum editione recepi; exstat ■etiam apud Baronium ad annum 355 m. VIII 10 inuadente te scripsi, inuadens coni. Coleti 18 spiritaalem uel specialem uulgo II. LIBERII PAPAE AD LVCIFERVM IN EXSILIO CONSTITVTVM EPISTVLA. LIBERIVS EPISCOPVS DILECTISSIMO FRATRI LVCIFEEO. Quamuis sub imagine pacis humani generis inimicus uehementius in membra ecclesiae uideatur esse grassatus, uos tamen acceptissimos in domino sacerdotes egregia et singularis fides et hic probabiles deo ostendit et iam ad futuram glorias: martyres designauit. quo itaque praeconio laudis, qua uocis exsultatione merita uirtutis uestrae proferam positus inter: moerorem absentiae uestrae et gaudium gloriae prorsus inuenire non possum, nisi quod scio hinc me probabiliora uobis solatia exhibere, si credatis me in exsilium simul uobiscum esse detrusum. denique me adhuc in ipsa exspectatione pendentem quod a consortio uestro durior necessitas interim u distrahit, satis contristor. optaueram enim, fratres deuotissimi. prior pro omnibus impendi, ut exemplum gloriae per me magis uestra dilectio consequeretur. sed fuerit haec palma meritorum uestrorum, ut priores de perseuerantia fidei ad confessionis illustrem gloriam ueneritis. quaeso igitur dilectionem uestram.: ut me praesentem uobiscum esse credatis atque eo me affectu absentem non, esse sentiatis et intelligatis dolere me satis. quod sum interim a uestro consortio disparatus. quantam denique gloriam fueritis consecuti, hinc magis scire potestis. quod si qui in persecutione coronati sunt solius persecutoris cruentos gladios sentire potuerunt, contra. uos deuoti per omnia dei milites etiam falsos fratres inimicos experti de I perfidia uictoriam pertulistis, quorum quanto uiolentia in n. \\'Apud Hilarium? exstat haec epistola fragm. VI. ex mss. Remig. et Pith. nec non apud Baronium ad an. 355 n. 32 et Stephanum Ferrerium e tabulis Ecclesiae Vercellensis et Vaticano codice exscripta\\' Coustantius Epist. Summ. Pont. 7 acceptissimos cod. Pith. et Ferr., acceptissimi Bar. in domino] deo Ferr. 8 ostendit scripsi, ostendet v 25 si qui] qui Bar. et Ferr. 26 cruentos gladios Bar- fructus gladio Pith. et Ferr., strictos uel ctudos gladios fort. saeculo crescere potuit, tanto sanctis sacerdotibus praemia laudis inueniuntur conferre. estote itaque de promissione caelesti securi, et quia proximiores estis deo effecti, uestris orationibus me uestrum consacerdotem famulum dei ad dominum subleuate, ut superuenientes impetus, qui de die in diem cum annuntiantur grauiora uulnera infligunt, tolerabiliter ferre possimus, ut inuiolata fide saluo statu ecclesiae catholicae parem uobis dignetur me dominus efficere. et quia cupio quae gesta sunt in ipsa congressione fidelius scire, obsecro sanctitatem uestram, uniuersa fideliter litteris intimare dignemini, ut additamentum maius uel ipse animus qui diuersis rumoribus cruciatur uel uires corporis ipsius quae iam extenuatae sunt de cohortatione uestra possint sentire. [et alia manu] deus uos incolumes custodiat, domini fratres. III. FLORENTII AD LVCIFERVM EPISTVLA. DOMINO BENIGNISSIMO LVCIFERO FLORENTIVS. Nomine tuo codicem quidam domino et augusto nostro obtulit; hunc ad sanctitatem tuam perferri mandauit et cognoscere desiderat, si idem codex a te destinatus sit. id ergo, quod in fide ueri est, perscribere debebis et codicem remittere, ut possit aeternitati eius denuo offerri. 9 congressione] congregatione Bar. 13 uerba et alia manu non scribentis esse patet; huius clausulae loco [leguntur apud FerreriÚm: dens te incolumem custodiat, domine frater charissime: item ipse etmei memor esse digneris III. Hanc epistulam quam Constantius imperator Luciferi libris de S. Athanasio acceptis scribi iussit et reliquas codex V fol. 162 sq. hoc ordine exhibet IXCIPIT EPISTOLA. FLORENTI AD LUCILFERŨ BPISCOPUIC 21 debebis v, debeo is V, XIIII. 21 IIII. LVCIFERI AD FLORENTIVM EPISTVLA. FLORENTIO MAGESTRO OFFICIORVM LUCIFER EPISCOPVS. Codicis perlatorem quem memorat honorificentia tua nomine meo adisse imperatorem a mea fuisse destinatum mediocritate, ipsum quoque codicem, ut es admonere dignatus, sollicite inspeetum atque Bonoso in rebus agenti perferendum traditum his formanda fuit religiosa prudentia tua, fili carissime. iam tuae erit generositatis agnitum a me sine ulla cunctatione i defendere. nos etenim propitio deo contra ea quae in nostram parantur necem stare laetos, cum causas cur tali scripserim\\' modo discutere coeperit, inueniet. V. ATHANASII AD LVCIFERVM EPISTVLA. DOMINO DILECTISSIMO FRATEI LVCIFERO EPISCOPO ET CONFESSORI ATHANASIVS IN DOMINO SALVTEM. Deo fauente corpore ualentes misimus etiam nunc carissimum nostrum Eutychetem diaconem, ut tua quoque religiosa sanctitas, quod est nobis optandum et desiderabile, de tua incolumitate tuorumque omnium certiores nos efficere dignetur. uobis namque confessoribus ac semis dei uiuentibus credimus statum catholicae ecclesiae renouari et quod haeretici conscindere temptauerunt hoc dominum nostrum Iesum Christum per uos ad integrum restituere. quamquam enim praecuraores IIII. JSpistulam exh. V fol. 162 inscribens: FLORENTIO MAGISTRO OFnciORUM LUCEFER ΕΡ̃S 8 informanda coni. Tilius 11 letus r, em. 9 talia Papebrochius in tom. IV Maii Balland. cap. 2 comment. hist. de S. Lucifero V. Epistulam exh. V fol. 162b inscribens: DONINO — SALVTEM 18 daconen 19 obtandtun antichristi per potentiam huius mundi omnia egerint, ut extinguerent lucernam ueritatis, tamen diuinitas per uestram confessionem clariorem eius lucem ostendit, ut neminem latere possit eorum fallacia. antehac uel simulare poterant, n.unc antichristi nominantur. quis enim non exsecretur? quis eorum communionem tamquam maculam ac uirus anguis non fugiat? omnis ubique ecclesia luget, omnis ciuitas gemit, senes episcopi in exilio laborant et haeretici dissimulant, qui dum negant Christum, publicanos se effecerunt sedentes in ecclesiis et exigentes uectigalia. o nouum genus hominum et persecutionis quod adinuenit diabolus, ut ipsis ministris ad malefaciendum et tanta crudelitate uteretur! sed et si haec tanta agunt et superbias et blasphemias extenderunt, confessio tamen et religio et sapientia uestra non modicum, sed maximum solarium et magna consolatio est fraternitati. peruenit enim ad nos scripsisse sanctitatem tuam Augusto Constantio, et magis magisque miramur, quia in medio tamquam scorpionum habitans animi tamen libertate uteris, ut uel monendo uel docendo uel emendando errantes ad lumen ueritatis adducas. rogo igitur, regant mecum etiam omnes confessores, ut digneris nobis exemplum destinare, ut non tantum auditu, sed etiam ex litteris perspicere possint omnes animae tuae uirtutem fideique fiduciam et libertatem. salutant sanctitatem tuam qui mecum sunt, saluto omnes qui tecum sunt. diuinitas te incolumem uegetum memoremque nostri semper tueatur, domine dilectissime ac uere homo dei. 1 egeri///t ,5 . enim eos nos Pap.. qui Vv, em. Papebr. 7 luguet 8 disimulant 10 g exentes u iectigalia V, exigentes tributa Papebr. 12 et V et Tilius in notis, et hi v et hi — uterentur Papebr. 13 et superbias om. Papebr. 15 magna ow. Papebr. 19 errantem Baronius ad annum 356 n. LXXIV lucem Papebr. 21 destinere 1 24 saluta fort. 26 dei] add. V: his acceptis litteris beatus lucifer misit libros. quos ad constantium scripserat quos cum legisset athanasius hanc infra epistulam misit domino gloriosissimo: etsi credo etc. 21* VI. ATHANASII AD LVCIFERVM EPISTVLA. DOMINO GLORIOSISSIMO AC MERITO DESIDERANТISSIМO COEPISCOPO LVCIFERO ATHANASIVS IN DOMINO SAXVTEM. Etsi credo peruenisse etiam ad sanctitatem tuam de persecutione, quam etiam nunc aduersus fraternitatem facere conati sunt inimici Christi quaerentes sanguinem nostrum. possunt tamen etiam carissimi nostri referre religioni tuae; in tantum enim rabiem suam per milites extendere ausi sunt ut non solum ciuitatis clericos effugarent, sed etiam ad here mias exirent et funestas suas manus aduersus μονάξοντας inmitterent. inde factum est ut etiam ego me longius abducerem, ne etiam qui nos susceperunt negotium ab eisdem paterentur. cui etenim parcent Arriani qui nec animis suis pepercerunt? quando autem possunt recedere a suis nefandis; actibus, dum permanent negando dominum Christum unicum filium dei? haec est radix eorum prauitatis, hoc suo arenoso fundamento aedificant peruersas suas uias, sicut scriptum inuenimus in tertio decimo psalmo: dixit insipiens in corde suo: non est deus, et mox sequitur: corrupti sunt et abominabiles facti sunt in operibus suis. inde Iudaei negantes filium dei digni fuerunt audire: uae, gens peccatrix, populus plenus de. lictis, semen malignum, filii sine lege. unde sine lege? quippe quia dereliquistis dominum. inde beatissimus Paulus cum I coepisset non tantum credere in filium dei, uerum etiam praedicare deitatem ipsius, scribebat: in nullo mihi mali con. I scius sum. ita iuxta uestram confessionem etiam nos optamus I 15 Pa. 18, 1 16 Ps. 13, 2 18 Es. 1, 4 22 I Cor. 4, 4 VL Hanc epistulam ex antiquis Galliae codicibus inter notas ad Vigilium Tapsensem p. 109 sq. edidit Chiffletius et inter Athanasii opera I 2 p. 965 Montfauconius DOMINO - SALVTEM inscribit V 6 fraternitatem nostram Chiff. 10 heremias (\\' m. 1) V, heremias coda Ven: quo Coleti utebantur et Chiff. 11 monazontes V (em. t) 12 ego om. Ven. 14 cui etiam parcerent Yen. minia Ven. ut alia mendoee 21 iudaei s. I. 26 scribebatj dixit Chitf. tenentes apostolicam traditionem uiuere iuxta diuinae legis mandata, ut possimus uobiscum inueniri in choro illo, in quo nunc exultant patriarchae prophetae apostoli ac martyres. licet igitur Arriana insania cum extranea potentia ita se monebat, ut non liceret nec fratres, quantum illi saeuiebant, libere aerem uidere, tamen iuxta orationes tuas deo fauente etsi cum labore et periculo uidere potui fratrem, qui solet tam necessaria quam epistulas tam sanctitatis tuae quam aliorum destinare. accepimus itaque epistulas et libros religiosissimae ac sapientissimae animae tuae, in quibus perspeximus imaginem apostolicam, fiduciam propheticam, magisterium ueritatis, doctrinam uerae fidei, uiam caelestem, martyrii gloriam, triumphos aduersus haeresem Arrianam, traditionem integram patrum nostrorum, regulam rectam ecclesiastici ordinis. o uere Lucifer, qui iuxta nomen lumen ueritatis ferens posuisti super candelabrum, ut luceat omnibus. quis enim exceptis Arrianis non peruidet ex tua doctrina ueram quidem fidem, maculam autem Arrianorum? ualde, et admirabiliter, ut est lumen a tenebris, ita separasti ueritatem a calliditate et hypocrisi haereticorum, defendisti catholicam ecclesiam, probasti nihil esse sed tantum phantasiam Arrianorum uerba, docuisti calcandos esse frendores diabolicos. quam bona et iocunda hortamenta tua ad martyrium, quam desiderantissimam ostendisti mortem esse pro Christo filio dei, quam futuri saeculi et uitae caelestis amorem manifestasti! uideris esse uerum templum saluatoris qui in te habitans haec ipse per te loquitur, ipse qui tantam gratiam praebuit sermonibus tuis, quippe qui ante eras apud omnes amabilis, nunc tamen tantus est amor affectionis tuae in animis omnium conlocatus, ut Heliam te temporibus nostris nominent. et non mirum; si enim qui deo placere uidentur filii dei nominantur, 14 iuxta nomen glossema habet Gallandius 15 lucem Papebr. 16 luceas Ven. pernidet, quod ex — Arrianorum ualde — separasti u. a c. et a prauitate haereticorum ita scribit et distinguit Chiff.\\' 18 ualide. Papebr. 19 hypochriai 20 fantasiam 21 frendores] praesides Chiff. 28 desiderantissimã (ã ex e m. 1) V, desiderantissimd Chiff. moriendum esse Chiff. codd. et Ven. 25 uere ahiff., 26 haec ipsa cod. Sang. 27 suis V m. 1 aput amabiles, tanto magis participes prophetarum confessores et maxime appellare dignam est. crede mihi, Lucifer, non tu solus haec locatus es, sed spiritus sanctas tecum. unde haec tanta memoria scripturarum, unde sensus et intellectas earundem integer? unde talis ordo sermonis compositus? unde tanta hortamenta in uiam caelestem? unde fiducia contra diabolum et probationes aduersus haereticos, nisi spiritus sanctas collocatus esset in te? gaude igitur in eo te esse iam peruidens. in quo etiam praedecessores tui nunc sunt martyres, hoc est in choro angelorum. gaudemus etiam nos habentes te exemplum uirtutis patientiae et libertatis. nam de his quae scripsisti de nomine meo erubesco aliquid proferre, ne uidear adulator; sed scio et credo ipsum -dominum, qui sancto et religioso animo tuo reuelauit omnem notitiam, redditurum tibi etiam pro hoc labore praemium in regno caelorum. quia ergo talis! es, precatorem te esse pro nobis per orationes ad dominum petimus, ut iam inspicere dignetur, ut est misericors, ecclesiam catholicam et eripiat omnes famulos suos de manibus persecutorum, quo etiam hi omnes qui propter metum temporalem ceciderunt leuare se tandem possint et reuerti ad uiam iustitiae, a qua seducti uagantur, nescientes in qua fouea sint miseri. specialiter autem ego peto, si aK here minus a me dictum est, ignoscere digneris; a tanto enim fonte quod potuit inperitia mea uix haurire ualuit. de fratribus autem nostris, si minus potui uidere eosdem, iterum ignoscas peto. est enim ipsa ueritas testis optasse me et desiderasse hob inpetrare et tantum habuisse dolorem quod non potui; nam nec lacrimae cessauerunt ab: oculis nec gemitus ab animo, quia nec fratres 1 particeps v, principem coni. Poncius confeseorem Tilius in notis confessorom et martyrum te coni. Poncius 2 credimos quod non tu Chiff. 5 compositus est Ven., compositi Papebr. 6 fiducia 8 per fidem Chiff. falso; gaude enim inquit cumperuideas te esse 9 praecessores Chiff. 10 te Chiff., et Vx 11 et patientiae v ia 18 adolator sed et scio et Ven. 16 Hd om. Vv; tuas ad add. Gall. 18 enat 20 cecedernnt m. 1 21 fb quam 24 mea codd. ChiN. et Ven., ea Vv 25 sin v 26 inpetrasse m. 1 permittimur uidere. testis est autem 547q quia nec parentes quos habeo potui uidere, ex quo persecuntur nos. quid enim non faciunt Arriani? itinera obseruant, crura agunt de proficiscentibus et exeuntibus de ciuitate, naues quaerunt, henemias gyrant, domos perturbant, concutiunt fratres, singulis negotia concinnant, sed deo gratias, dum haec agunt, tanto magis et plus execrantur ab omnibus et cognoscuntur uere, ut dixit sanctitas tua, mancipia esse antichristi; et ipsi miseri, dum in odio habentur, durant in malignitate stra donec morte am sui Pharaenis et ipsi damnentur. salutant religionem tuam qui mecum sunt; dignare salutare qui tecum sunt. diuina dei gratia incolumem te, memorem nostri, semper beatum conseruet, merit. home dei, farnule Christi, particeps apostolorum, solatium fraternitatis, magister ueritatis et in omnibus desiderantissime. VII. LIBERII EPISTVLA. GLORIOSISSIMO CONSTANTIO AVGVSTO LIBERIVS EPISCOPVS. Opto tranquillissime imperator, ut mihi benignas aures clementia tua tribuat, quo possim mansuetu dini tuae mentis meae propositum aperirè. de Christiano etenim imperatore et sanctae memoriae filio Constantini hoc ipsum sine cunctatione merear impetrare; sed in eo me laborare intellego, quia repetita satisfactione placabilem etiam circa reos animum tuam in gratiam 1 parmittimus Vv, em. Tilius in notis, permittemur Von. 3. agunt] habent cod. Sang. 4 V, eremitas Chiff. 5 negotiis v 7 dicit t) 12 semperque Paperb. 18 famulae 14 et sed Chiff. . YH. Epistula praeter codicem V Hilarii fragmento cod. Pith. sup- peditdttit, itnde Coustantius eam edidit; Baronius ad ann. 364 *. 2 eahibet, bibl. patr. Paris. eam exscripsit ex editione Tilii GIORIO- SISSIMO — EPISSOPVS imcr. V 19 qpto V, obsecro Coust. 20 possit — apparere Coust. 21 enim Coust. 23 quia Coust., qui Vx meam reuocare non possum. sermo enim pietatis tuae iam dudum ad populum missus me quidem quem patienter omnia ferre necesse est plurimum lacerat, sed animum tuum qui lenitati semper uacat, qui numquam ut scriptum est in occasum diei iracundiam seruat, retinere circa me indignationem miraculo mihi est. ego enim, religiosissime imperator, tecum neram pacem requiro, quae non sit uerbis conposita interna dispositione fallaciae, sed praeceptis euangeliorum rationabiliter confirmata. non Athanaaii tantum negotium, sed multa alia in medium uenerunt, propter quae concilium fieri mansuetudinem tuam fueram deprecatus, ut ante omnia, quod specialiter optat mentis tuae erga deum sincera deuotio, cum fidei causa in qua prima nobis spes est ad deum diligenter fuisset tractata neg(otia) eorum qui nostram circa deum obseruantiam mirari debent possent finiri. et dignum fuerat dei cultore, dignum imperio tuo quod Christi pietate regitur et augetur specialiter hoc ipsum pro reuerentia sanctae religionis, cui prudenter intentus es, clementiam tuam nobis ad haec inpetranda praestare. Sed multi ecclesiae membra lacerare festinant, qui confinxerunt me litteras suppressisse, ne crimina eius quem dicebantur condemnasse apud omnes paterent, quasi illas litteras episcoporum orientalium et Aegyptiorum, quibus in omnibus eadem in Athanasium crimina continebantur. at satis omnibus clarum est nec quisquam negat nos orientalium litteras intimasse. legisse ecclesiae, legisse concilio atque ad haec etiam orientalibus respondisse, qui (bus) fidem et sententiam non commodauimus nostram, quod eodem tempore LXXV episcoporum Aegyptiorum de Athanasio sententia repugnabat, quam similiter S ferj** necesse* V, litteras hodie perditas quas asteriscis indicani legit uel recte suppleuit e 4 semper uacat v, ∗∗∗∗∗∗∗∗∗ V 5 retine 9 confonnata coni. Latinius 14 negotia scripsi, nee Vr, et coni. Poncius, tunc coni. Coust. 20 sappraessisse dicebant fort. 21 condempnasse apnt quasi (= scilicet) ex cod. Pith. recepi» quae Vv, per coni. Lat.; Quai illas litteras ? Episcoporrim dist. Covst. 22 orietalium et egyptiorum 23 adsatis 25 adque ad om- Coust. 26 quibus coni. Latinius, qui Vv, quia iis coni. Coust. 27 octoginta Coust. recitauimus atque insinuauimus episcopis Italis. unde contra diuinam legem uisum est etiam, cum episcoporum numerus pro Athanasio maior existeret, in parte aliqua commodare consensum. haec scripta, si deo fidem debet, Theosebius qui missus fuerat festinans ad Africam nobis reliquit, quae tamen postea omnia scripta, ne ad impetrandum forte concilium deessent, Vincentius qui cum ceteris legatus missus fuerat Arelatum pertulit. Videt igitur prudentia tua nihil animum meum introisse quod deo seruientibus non dignum fuerat cogitare. testis autem est mihi deus, testis est tota cum suis membris ecclesia me fide et metu in deum meum cuncta mundana, ita ut euangelica et apostolica ratio praecepit, calcare atque calcasse; non furore temerario sed constituto atque obseruato iure diuino atque in alio ministerio ecclesiastico uiuens nihil per iactantiam, nihil per gloriae cupiditatem quod ad legem pertinebat impleui; atque ad istud officium, testis est mihi deus meus, inuitus accessi, in quo cupio quidem sine offensa dei, quam diu in saeculo fuero, permanere, et numquam mea statuta sed aposto.lica ut essent semper firmata et custodita perfeci. secutus morem ordinemque maiorum nihil addidi episcopatui urbis Romae, nihil minui passus sum et illam fidem seruans, quae per successionem tantorum episcoporum cucurrit, ex quibus plures martyres extiterunt, inlibatam custodiri semper exopto. Denique iam aperire meam causam\\' pietati tuae sollicitudo ecclesiastica atque ipsa deuotio persuadet. significant orientales paci se nostrae uelle coniungi. quae est pax, clementissime imperator, cum sint ex partibus ipsis quattuor episcopi Demofilus, Macedonius, Eudoxius, Martyrius, qui ante annos octo cum 3 consen*** haec 4 Eusebios Coust. m∗ssus 5 reliquid quae tamen v, c***** V 6 cocilium 7 post fuerat uerba featinana ad africA nobis reliquid quae tamen postea omnia scripta ne — legatus falso repetiuit Arelate Lat. 9 in animum Coust. 11 eatotota 12 meta Ooust., me Vv; et me exp. Lat. 18 praecipit fort. 15 ecclesiasticuB 18 quo] co 21 addi Lat, et Coust. 24 exobto 25 aperire coni. Lat., me aperire Cotut., perire V mea V om. Coust. 27 paci se coni. Latinius, pacis et Vv, paci Coust. apud Mediolanium Arrii haereticam sententiam noluissent damnare, de concilio iratis animis exierunt? horam si fas est sententiis quale sit aut quid habeat commodare consensum aequitas et clementia tua poterit aestimare. non est nouum quod nunc subtiliter et sub occasione nominis Athanasii adtemptatur, manent litterae Alexandri episcopi olim ad Siluestrum sanctae memoriae destinatae, quibus significant ante ordinationem Athanasii undecim tam presbyteros quam etiam diacones, quod Arrii haeresem sequerentur, se ecclesia eiecisse, ex quibus nunc quidam extra ecclesiam catholicam foris positi dicuntur sibi conciliabula inuenisse, quibus adseueratur etiam Georgius in Alexandria per litteras communicare. quae ergo potest pax esse, tranquillissime imperator, si exhibitis epi* scopi, ut nunc per Italiam factum est, cogantur talium senlentiis oboedire ? Accipe aliud, quia tranquillitas tua patienter admittit. manent tegatorum litterae qui ad clementiam tuam fuerant destinati quae nuper uenerunt, quibus significant propter turbationem quidem omnium ecclesiarum se quidem ante succumbere sententiis orientalium uoluisse, proposuisse tamen conditlonem, ut, si idem Arrii haeresem condemnassent, hoc genere esseut inclinati eorum sententiis oboedire. placitum, ut ipsi significant, scriptura teste firmatur. itur in concilium, acci. piunt cum deliberatione responsa Arrii doctrinam se damnare non posse, Athanasium, quod solum exigebant, communione esse priuandum. hinc iam clementia tua hoc quoque consideret, recte catholicae religionis iure seruato an hominis catisa debeat diligenter excusseque tractari. 1 apot mediolanum v her***cam noluissent Vv 2 damnari fort. fiмmisss.Ua1equid|∗∗∗∗∗∗∗∗∗ cOD1ll1o.łueqales sint aut quidqitid. habeant lort. 4 c∗mt∗a stimare 5 L. et Goust., nο̃ Vv athanasi 8 9 ex ecclesia fori. 18 exhibitis Coust., ex∗ibiti T1 Mn. v in (non in notis) et Baronius 16 alint paciebter 18 qbe turbaetionem 20 proposuisset tn. i 21 condempnasset essent scripsi, se Vv, om. Cbuit. 92 obedirent Coust. 18 consillum 25 cemmunionS ee 27 rectae 28 diligen*** r Vnde iterum atque iterum mansuetudinem tuam, animum tuum deo deditum rogo per eius uirtutem, qui se in defensione tua quantus sit uniuersis mortalibus adprobauit, habens ante oculos eius beneficia qui imperium tuum in omnibus regit, haec in coetu episcoporum diligenter facito omni cum consideratione tractari, ut pacatis per te deo fauente temporibus tranquillitate tua consentiente sic omnia discutiantur, ut quae fuerint iudicio sacerdotum dei confirmata, cum constiterit omnes in expositione fidei, quae inter tantos episcopos apud Niciam praesente sanctae memoriae patre tuo confirmata est, uniuersos consensisse, cum exemplo possint in posterum custodiri, ut ipse saluator qui desuper mentis tuae propositum intuetur in tanta rerum expeditione laetetur causam fidei et pacis etiam reipublicae necessitatibus non inmerito praeposuisse. ad exorandam igitur mansuetudinem tuam, ut beniuolo animo allegationes nostras audire digneris, fratrem et coepiscopum meum sanctum uirum Luciferum cum Pancratio conpresbytero meo et Hilario diacono placuit proficisci, quos credimus de clementia tua ad pacem omnium ecclesiarum catholicarum non difficulter posse concilium impetrare. dei omnipotentis clementia te nobis custodiat, clementissime ac religiosissime Auguste. 1 mansuaet∗∗∗∗∗∗ J tuum atque animum Coust. rogamus Cousi. 2 uirtute. . . . | litterde quas Tiluis uidit in fine 6 linearum papyro coopertae hodte legi nequeunt 3 sis adpro. . . . | habend V. ut hafoens Coust.; ut Otfl. etiam v 4 tuum......... I 5 facit . . . . . . . . . I sideratione facito coni. Lat., facias Coust. (facit etiam v) 6 tractari Óoust., testari Vv łauen. . . . . . [ tranquillitate 7 disc | ut 8 iuditio contiterit Coust., constituerint Vv 9 expositionem Coust. 10 aptA psentae 11 possent 12 cusdodiri 13 laetetur te exspectes 17 prancatio conpresbitero V, presbytero Coust. 20 consilium , 22 auguste. EXPLIC. VIII. ATHANASII EPISTVLA. ATHAKASIVS SOLITARIAE VTTAE SТVDENТIВVS ET IN FIDE DEI BOBOBATIS AC DILECTISSIMIS FRATRIBVS IN DOMINO SALVTEM.i Domino quidem gratias ago qui donauit uobis in eum credere, ut cum sanctis etiam uos habeatis uitam perpetuam. quia autem sunt quidam qui quae sunt Arii sapiunt circumeuntes monasteria propter nihil aliud, nisi ut quasi ad uos uenientes et a nobis reuertentes simplices seducant, quidam autem sunt qui adfirmant quidem non se sapere illa quae sint Arii, pergunt autem et pariter orant cum ipsis, necessario hortantibus sincerissimis fratribus scribere studui, ut piam fidem quam in nobis dei gratia operatur sincere et sine dolo custodientes non detis occasionem scandali fratribus; cum enim quis uos n Christo fideles uiderit communicare cum talibus uel cum eis pariter orare, utique opinantes indiscretum hoc esse incidunt in caenum impietatis. ut ergo nihil tale fiat, sit uestra cura, fratres carissimi, eos quidem qui sapiunt quae sunt impieta(tis Arrianae a)uertere, eos autem qui putantur quidem non sapere quae sunt Arii, orant autem cum impiis deuitare, et maxime quia quorum sensus execramur horum etiam communionem conuenit fugere. si quis itaque uenit ad uos, si quidem adfert secundum beatum Iohannem rectam doctrinam, dicite huic aue et sicuti fratrem hunc talem suscipite; si quis autem is mulat quidem confiteri se rectam fidem, apparet autem communicare illis, huiusmodi hominem hortamini quidem abstinere se a tali consuetudine et si quidem promiserit habetote et hunc quasi fratrem. si uero contentioso animo perseuerauerit et hunc quoque uitate. possibile quidem erat mihi etiam per I VHL INCIP EXEMPLU EPISTULAE ATHANASI DB GRECO DT LA TRASLT 8 estndentib; 12 sci///bere 18 sincerem 15 cum v, ***n V 16 hoc v, *** V * un ncidit 17 uestra cura fratres suppleui, ne j - ***** V, uobis noluntas v 18 impieta| ∗∗∗∗∗∗∗∗∗∗ uertere V, impietatis Arii auertere v 27 habitote multa extendere epistulam adponenti ex scripturis diuinis formam huiusmodi doctrinae, sed quia prudentes existentes praeuenitis eos qui scribunt et magis abstinentiae intenti idonei estis et alios docere, propterea breuiter tamquam diligens ad diligentes dictaui, confidens quia sic degentes puram sinceramque fidem seruabitis et illi iam uidentes quod non cum eis pariter oratis percipient utilitatem, timentes ne forte tamquam impii et qui (quae) illorum sapiunt deputentur. 8 qui quae (an qui quae illorum sunt?) scripsi, qui Vv rapiunt V m. 1, sapiant v BIPLICIT\\'"}}},{"rowIdx":493,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Moriendum esse pro dei filio Moriendum esse pro dei filio Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886"}}},{"rowIdx":494,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"V. MORIENDUM ESSE PRO DEI FILIO. Decuerat quidem, Constanti imperator, nihil iam tecum de diuinis retractare scripturis, cum eo uidelicet quem ueritatis compererimus interpolatorem, tecum quem de illis ei actibus tuis te conprehenderimus esse, qui idcirco dicantur; . sibi sapientes, quod enim sint insipientiae iter tenentes; decuerat, ut diximus, post tanta illa quae ingessimus iam praebere silentium, maxime cum scriptum meminerimus: noli respondere inprudenti ad inprudentiam eius, ne similis fias illi, et iterum: in aures inprudentis noli quicquam dicere, ne, quando audierit, inrideat sensatos sermones tuos. sed quia adhuc de armorum tuorum potestate et uana imperii tui dominatione temet collegi plaudere, quod enim possis quos ratione debueras in id quod censueras constituere uiolare, in his omnibus quibus te putas magnum esse te miserum contemnique omnem carnificinae tuae rabiem a semis dei uolui isto praesertim libro notum sacrilegio funestatae facere menti tuae. te enim cum temporali caduco fragili corruptibili regno tuo transiturum et ad aeternam poenam, nisi tibi dum est locus prouideris, peruenturum, Christianos uero ad aeternam uenturos requiem, incorruptibile regnum consecuturos fixum manifestumque habere te uolumus. an defendere temptabis, quod enim per hanc haeresem tuam conprehensurus sis regnum caelorum, tu qui cum conpestilentibus tuis Arrianis timens, ne a nobis Christianis reuictus manus dare aliquando 8 Prou. 26, 4 10 ib. 23, 9 rl 4 comperemus 13 temet scripsi (an te tibimet?), timet V, times v, . itumes coni. Tilius, te tibi coni. Gall. 15 contempnique 19 transtorum 21 incorruptibilem 22 tefendere m. 1 V, te defendere a fort. 24 pestilentibus (•*B m. alt.) clamante ueritate ipsa cogereris, disceptatione reiecta ad.uirtutem confugiendum censueris fragilium armorum tuorum? tamquam posses annis fragilibus inmortalia dona consecuturos superare inimicus diuinae religionis, religiosos seruos Christi praecursor antichristi, milites dei eos quos ad aeternas diuinitatis suae perfruendas amicitias unicus est filius dei inuitare dignatus dicens: beati estis, cum uos odio habuerint homines et maledicentes persequentur, et exprobrabunt et ãicent aduersum uos omne malum. gaudete et exsultate, quoniam merces uestra multa est in caelo; sic enim persecuti sunt et prophetas qui erant ante uos. nos tu in omnibus inpotens de gradu putasti pellere, hos prosternere quos uideas idcirco esse paratos pro unico dei interfici filio, quod enim elegerint non uobiscum negatoribus torqueri apud inferos, sed caeleste consequi regnum; hos per inanem regni tui auctoritatem censueras temet superaturum qui dei templa esse ipsa confessione fidei suae clarescunt ut enim uos Arriani negando filium dei domos esse inmundi spiritus uocibus prophetarum apostolorum atque sacrorum euangeliorum designamini, ita qui filium dei confitemur templa dei esse ostendimus nos. milites dei tuae carnificinae succumbere potuisse crudelis atque sacrilega mens tua suggestionibus fauens cohaereticorum tuorum praesumpserat, nos quos templa sua dicit esse deus sic: quoniam inhabitabo in illis et inter eos ambulabo, et ero illorum deus et ipsi erunt mihi populus. hos te uincere potuisse iudicaueras quos apostolus hortatur tollere deum et portare in corporibus suis, hos te annis futilibus regni tui subigere potuisse fueras quidem arbitratus; sed perspicis, in tuo palatio intra uelum licet stans tulisti responsum a me ad conseruandam salutem omnes dei seruos calcata friuola auctoritate tua mente uoluntate studio uirtute uoce consentire. 7 Matth. 5, 11. 12 24 II Cor. 7, 16 25 cf. Cor. 6, 20 1 cogeris m. 1 * 2 fragilium Arrianorum tuorum censueris v n 7 hodio 8 exprobrant V, em. v 14 no aput 16 superaturos Vv; em. Coleti 17 fidaei 20 ita qui coni. Tilius in notis, itaque Vv, ita quum coni. Gallandius 22 quohaereticorum suorum 28 perspicis] cum add. Coleti, perspicue uel perspicuum Gall. 30 • fribola Aduertis quomodo caduca dominatio tua quanto contra nos saeuire dignatur, quod tanto ea iudicetur esse infirmis contemptibilis inanis debilis et abiecta; furore etenim et scelere concitata manus tua ad perimendos nos quotiens praeualuit. totiens nos creuisse et magis atque magis uictores extitisse meminimus. mactasti quam plurimos in Alexandria, laniasti certos toto in orbe, disperdidisti resistentes tibi uariis in locis; sed hi omnes, quod tu audire minime uis, martyres sunt; illos omnes beatissimos tuo mactatos gladio in paradiso esse (uti)que credimus. crede mihi quod a te statuerimus interfici. quia et melius esse uiderimus in omnia aeua deum habere amatorem quam tecum Iudas Scariothae atque Iudaeorum imitatore puniri. hinc est denique, Constanti, quod frendores colubri per te inlatos non timentes subire parati sumus omne exitium. numquam nos consiliorum nostrorum paenitere potest. si per te mactati qui adhuc tuis crudelibus restitisse uidemur manibus fuerimus. mors etenim quam nobis tu minitaris inferre omnibus est parata; tantam uero beatitudinem quantam sancti sunt martyres adepti nemo ut uidemus est consecutus, nisi hi qui mortem propter unicum dei filium moriundo uicerunt. dicatos deo homines torques interficis exterminas, et cur haec geras causas odiorum reddere non uales. quia tua erras, etiam nobis irasceris cur ueram teneamus uiam, et cum nostra salubri admonitione corrigere te possis, errores tuos insuper crudelibus factis coaceruas, dicatas deo mentes euisceratis corporibus extorquens eorum, qui statuerimus deo fidem usque ad extrema uitae seruare curricula. perspicis ita haec esse et quidem non sine maximo dolore tuo, cum non ualere te aduertis nos ab hac quae sola est religione deflectere, ab isto cursu, in quo ad brauium sursum uocationis tendimus retrahere 30 cf. Phil. 3, 14 2 post dignatur uerba quanto contra nos senile dignatur falso repetita m. 1 exp. 5 totiens v, cotiens V 9 nmctotos paradyso 10 utique scripsi, qui Vv, quin coni. GaUandius * 12 te cum Iuda. Scarioth v atque om. v 13 imitatore scripsi, imitatorem Vv 18 sancta m. 1 22 , quia tu erras. Etiam sic distinguit v 27 extremi 30 sursum coni. Latinius, rursum V; an sursumuocationis compositum est ? slg x o @Qa(3elov zijs &IItD xi yaemg (cf. Roensch. It* 239) non cum te ex aperto facis inimicum, non cum te simulas amicum - uideris etenim quod sit in te qui deceperit Euam — non cum uerbum tuum per quod serpis ut cancer falso fucato scientiae tumore. conponis, - adstruendo te omnibus flagitiis tuis maculato edicto tuo rescissore, messe omnium errorum, cum sis ipse totius erroris fons, adfirmas te luminis portitorem, cum sis tenebris obsessus omnibus. nullis ergo modis posse nos a uia ueritatis deflecti, licet intellectu omni careas, tamen ex parte contemni te inspiciens potes tandem uidere, Constanti imperator immanissime. hoc enim fidei primum esse negotium nouimus Christiani nec prosperis nec aduersis de gradu demoueri, non a proposito semel uigore deduci. cernimus una hac uoce religiosa: Christianus sum, nolo esse ut tu es, Con- • stantius, apostata, omne crimen excludi, hac una uoce tribui praesidium salutis, uinculum libertatis et honoris, conspicimus hac confessione tribui uobis protectionis clipeum, telum contra per te in nos saeuientem diabolum; et tu inquis: negate uos Christianos. ut contra aduersans discrimen duremus stabiles nec saeuitiam tuam torquentis horreamus, animemur magis quam doleamus, ista efficit conscientia quae reminiscitur unicum dei filium ad protegendos uietoresque efficiendos suos suae diuinitatis praebere praesentiam; hinc efficitur, ut qua nos credis extingui poena uiuificemur. id etenim nobis, qui eum propter quem patimur esse nobiscum credimus, in augmentum uirtutis adsumimus, quod tu cruciatui sperasti prodesse, punitor; hinc est quod malis tuis quatientibus non frangamur quantoque uarie continua crudelitate uexamur, tanto firmiter roboremur. est enim nobiscum ille qui adulescentes Hebraeos credentes in se in camino ignis tutatus est; ipse 3 cf. n Tim. 2, 17 24 cf. Cypriani app, DI 28, 6 (Hartel) 3 non Vv, nam coni. Gallandius 4 timore 5 fidei rescissore uel simile exspectes 6. ante adfirmas supple non cum 9 conel tempni inspiens 10 fidei s. Z. primum scripsi, prilllmum (ae eras. uidetur) V, proprium v 13 haec 19 orreamus \\' 27 uariae 28 ad huliscentes. firmat nostras mentes, ipse sensum regit nostrum, ipse diuino incendit amore suo nostra corda et ad tolerantiam sanctae passionis animat, unde et nemo nostrum mortem quam inferre minitaris cogitat sed immortalitatem nec temporariam per te inlatam poenam sed gloriam sempiternam. tormentis namque martyras dei consecrari et ipsa passionis probatione coronari aperiunt ita sacrae scripturae: pretiosa in conspec(tu) domini mors sanctorum eius, et: si coram hominibus tormenta passi sunt, spes eorum inmortalitate plena est. et in paucis uexati in multis bene disponentur, quoniam deus temptanit illos et inuenit eos dignos se. tamquam aurum in fornace probauit eos et quasi holocausta hostia accepit eos, *n tempore erit respectus illorum. iudicabunt nationes et dominabuntur populis, et regnabit dominus eorum in perpetuum. Qui igitur tantam felicitatem consecuturos se de dei praesumunt magnitudine, et exsultent necesse est et futura cogitantes gaudia praesentia tua mala calcent. unici dei filii diuina uox est: qui amat animam suam in isto saeculo perdet illam, et qui odit animam suam propter me in uitam aeternam conseruabit eam. quo diuino haerentes Christiani praecepto. licet in membris nostris resultans, Constanti, tua ungula recurrat in uulnera, stamus stabimusque inmobiles, te tortore atque omnibus poenis tuis fortiores, hoc solum nobiscum ipsi reuoluentes quod ista crudelitatis tuae carnificina nobis sit utilis ad gloriam sempiternam. a barbaris saepe parcitur uictis et est locus inter arma clementiae et utique apud eos qui ferali ritu sint nitam ducentes. hoc uero inenarrabile est quod fit aduersum nos a te, qui tibi bene noluimus atque ut contingat desiderantes sumus deumque iugiter obsecrantes non desinimus; spolias, proscribis, mactas gladio, uarie punis nec 7 Ps. 115, 6 (LXX) 8 Sap. 3, 4—8 18 Ioh. 12, 25\\' 21 cf. Cypriani app. 28, 8 (Hartel) 2 at 5 inlitam 6 martyres v 7 conspec 12 holocaustam hostiam coni. Latinius et in tempore coni. Latinius 16 exsoltaiit n v 18 selo 19 hodit 22 tortore scripsi, torrae f* m. alt.) V, om. v 26 aput 29 deumquae 30 nariae corpora quae laniare sanxisti sepeliri permittis, eleemosynam fieri prohibes, omnia metalla omniaque loca, exilia uocari quae putabantur digna, nostro tuae calliditati resistentium replesti numero; relegando insontes, fame siti nuditate uexando non desistis. his illa ingeris mala qui aeternam cupimus consequi beatitudinem. et tamen, imperator crudelissime, quidquid saeuitia tua nobis intulit atque inrogatura erit, aduerte quod mendacium sit, siquidem nec mors sanctis qui nos praecesserunt martyribus per te inlata mors sit nec iactura neque damnum, sed fidei faeneratio. semper Christiani nobis tyrannis in persecutione peruersa quaestione torquemur. quo enim genere nocentes coguntur ad confitendum, eo nos conpellimur modo ad Christum unicum uerissimum filium dei negandum. sed ut illi pro meritis confessi damnantur, sic nos, quia dei filium non negamus, coronamur quibus uictoria est a te inlata damnatio; auferimur a te e medio quibus coram non audeas blasphemare. prosternitur etenim una uoce Christi militis ille qui contra nostram confessionem religiosam in te. manens loquitur, ille qui per te nostrum sitit sanguinem, ille qui tuam obsedit mentem; contremiscit praesentiam cultorum dei atque ferre non ualet, cum dissentimus a te qui dicas esse ex nihilo filium dei, cum contra stamus minas tuas omnemque crudelitatem carnificinae tuae potentia eius iuuati protectique calcamus. castigari te profecto sentis eius seruorum constantia atque tolerantia qui dicit: nolite metuere eum qui potest occidere corpus; magis autem metuite eum qui potest et corpus et animam perdere in gehennam. Pauli etiam beatissimi eius apostoli ad te calcandum tyrannorum omnium tyrannum hortamentis animamur: sumus filii dei. si autem filii dei et heredes dei, coheredes autem Christi, siquidem conpatimur, ut et simul glorificemur, etiterum: existimo non 25 Matth. 10, 28 29 Rom. 8, 16 81 ib. 8, 18 1 sancsisti elemosynam 4 relingando 5 qui te malim 6 crudelissimae 10 sed f. f. semper Christiana. Vobis sic dist. et scribit v 11 questione torquaemur 14 utili 15 aest 19 manet: loquitur ille sic distinguit et scribit v 27- in* (h erasj xnn. 19 esse contignas passiones huius temporis ad futuram gloriam quae reuelabitur in nobis. cuius claritatis gloriam cogitantes pressuras omnes et persecutiones non solum per te inlatas a diabolo, sed et per omnes eius homines nos tolerare seruos I Christi conuenit, quia licet sint multae, tamen ex omnibus illis liberamur qui filium dei uerum esse filium credimus et. cum duas esse personas patrem et filium meminerimus, tamen unam diuinitatem patri et eius unico filio uindicemus. has nostras iustas inuictasque audiens allegationes, quia sustinere\\' ueritatem ille qui tuam obsedit mentem non potest, instigat tuum ferinum animum, ut nos quam acerrime uexes, exquisitis poenarum generibus excrucies, cur nolimus iter deserere salutare. hinc est quod nimia tua crudelitas nostris inludit corporibus, cur magni aestimemus fidem cultoresque dei nos esse non abnegemus. totis in nos incumbis carnificinae tuae uiribus, arbitratus nociturum te nobis, ignorans probationis nostrae nos gaudere occasionibus, hi uidelicet qui felicitatem nostram hanc existimemus maximam, si in hoc iustitiae agone tua carnifice manu nobis contingat pro dei iugulari filio. stabiles contra tuam religiosa mente perstamus insaniam, uincente scilicet in nobis eo pro quo patimur quicquid sub persona nostra in iniuriam ipsius diuinae maiestatis tu profane iactitas sermone uacuo et inani conloquio. uoluntate praua; quae cuncta dura mens tua et obstinata pectoris feritas in necem suae gignit salutis. dum a religione dei dissentis ducente dementia, furore rapiente, omni denique te inmanitate uexante qua instigaris pariter ac fereris. eo quem negas protegente contra tuam, belua, inmanitatem ut aduerso solent mari moles oppositae reluctamur. feriant licet per te diabolici fluctus et pulsent late uagantes mundi turbines, magis magisque inmobilis ut est erit uirtus nec 29 sq. cf. Cypr. app. III 29, 9 sq. I. a 2 reuebitur 4 tolaerare 12 xiolimus (* m. alt.) 15 carnifici. nauae 18 han 22 *sub (p eras.) in iniuriam V ut Latintui emendauerat, iniuriae v 27 ferris v 28 quam beluam V, bellllf fort. 29 uel uerso e solet 30 pulsant latae undis tuarum infestationum circumspumantibus succumbemus operti, sed contra omnia erimus semper erecti pericula, siquidem non sit Christianus animus abiectus qui sternatur et iactetur ad uitia, sed eo usque sit generosus ac nobilis, ut contra omnia temptamenta inmobilis uictorque permaneat. non sumus Christiani cogitantes praesentis fragilis uitae dulcedine perfrui, sed sumus adipisci cupientes aeternae securitatis et felicitatis gloriam, perpetuae beatitudinis possessionem. Iohannis apostoli beati, ut terrena spernentes caelestia sequi desideremus, hortantis religiosa uox est: et mundus transit et concupiscentia eius;, qui autem fecerit uoluntatem dei manet in aeternum, quomodo et deus manet in aeternum. Cum haec ita sint, cupio te cognoscere cum omnibus tuis praestigiis ac fraudibus cumque uastissima saeuitiae tuae crudelitate iacere te subter pedes dei seruorum, omnem gloriam tuae uanae dominationis duci a nobis atque haberi pro nihilo nihilque te aliud esse a nobis sentiri cum omni uigore atque auctoritate imperii tui quam inanem aurulam. iactare nos haec quisquam de tuis fortassis dicat adulatoribus. non retines, Constanti, dixisse me iudicibus te uelo misso audiente quod, licet totum militem tuum in nos decreuisses iacere regni tui tela, in nos exsecratores blasphemiae tuae ut in sacrilegi tui decreti contemptores omnia sua conliderent arma, nec sic tamen quod possemus ta proposito recedere? sed tu pro tua illa prudentia in omni pro te moriundos bello milites tuos censuisti, Christianos uero sanxisti dei oportuisse exsistere negatores. et utique tui sentiunt dolorem uulnerum, dolent se perisse, dolent hanc amittere lucem. nos uero primo sentire poenarum cruciatus non possumus, in quibus Christus patitur, in quibus Christus aeternam salutem operatur; deinde, quia praesentia pro nihilo ducamus et lumine in illo perenni semper futuri sumus, qui fieri potest, ut non pro Christo dei filio uitae aeternae tributore sacrilegio funestatis manibus tuis 10 I Ioh. 2, 17 7 aaecuritatis 17 aliut 20 uel omisso v 22 sacrilego tuo decreto v 23 sic coni. Latinius, si Vv 32 qui v, quin V, quine fort.; cf. p. 310, 8. 19* malimus interfici, qui aliter nos deo patri placere non posse cernamus, nisi conuenti a te ad negandum unicum dei filium eius per mortem etiam ipsam uerum esse illum dei filium confessi fuerimus? detestabilis mens tua indigne fert, quia dicamus Christum dei filium dei esse uerbum, dei sapientiam, dei uirtutem, deum uerum de deo uero, natum de patre, id est de substantia patris, lumen de lumine, natum non factum. unius substantiae illum esse cum patre, quod graece dicunt 6aoou<Xiov, per quem omnia sunt facta, sine quo numquam fuerit pater. indigne fers, Arrii uermis, cur defendamus quod claritas potestas magnitudo aeternitas diuinitasque una sit patris et unici eius filii, non esse nouum quod nos legati adseuerabamus in tuo palatio et firmando non desumus, semper sic fuisse et esse creditum a Christianis, sicuti apud Niciam contra haeresem tuam Arrianam et contra omnes errores uidetur esse sacra fides conscripta. si tandem oculos serpentis morsibus confossos cordis tui aperias, inuenias, quod hanc habet. hanc defendit ecclesia fidem quam sibi traditam cognoscit per beatos apostolos. omnes momento peragrare si posses gentes, inuenisses, stolidissime imperator, ubique Christianos sicuti nos credere, in hac defensione nostra perstantes pro dei filio ut nos mori cupere. at tua nouella praedicatio et recens religio, sub praetextu fidei blasphemia in perniciem salutis tuae per te prolata, non solum adhuc limitem Romanum peragrare non ualuit et utique te satis agente, sed et. ubi ubi radices figere temptauerat, aruit recedentibus scilicet omnibus dei famulis a te atque paucis tuis quos lolium esse super frumentum seminatos dominus praedixerit tecum manentibus. quae omnia tibi praestitit atque est praestans artifex fraudis 27 cf. Matth. 13, 25 1 maluimus v 7 patis 8 grece V, Graeci v 9 ofiooveiov 11 diuinitas quae Vv, em. Latinius 12 . Non esse sic distinguit v 14 aput 415 here///sem (m eras.) alt. contra om. v 6 . 16 oculi lis (i eras.) 17 inuenies v 23 ptexto blasphema coni. Gallandius pernitiaem 25 set ubi ubi Y, ubi v 27 esse a. l. 28 frumentom ac mortis, qui per te plurimos blanditiis obliquis inlicit ac decipit, qui cum sit reus totius sceleris, suggerit cordi illi tuo amarissimo, ut nos tamquam reos alicuius criminis piinias. sed prospice tandem, aperi cordis oculos, in quibus tibi nihil luminis est, sed omnis caligo et ingentes tenebrae uersantur, et inuenies quod mors tua fragili inlata potestate integriorem reparet uitam, quod haec magis nos deducat ad gloriam per ignes, per gladios, per catenas ac feras, per quidquid denique rabies tua piissimi imperatoris in nostram censuerit ingerere necem. tutante deo non modo non extinguimur, sed magis atque magis uiuificamur, qui meminerimus nihil esse super nos praeter deum, unde erubescit animus deuotus atque mancipatus deo tibi per tuam mortuo blasphemiam, cani latranti contra ueritatem, uermibus Arrii scatenti succumbere. seruorum Christi animae quotiens uim diligenter ueram examinant tormentorum, considerant nullum maius esse tormentum quam a te aduersarii nostri seruo seruum uinci Christi. recordamur dominum dixisse: si quis uult post me uenire, abneget se sibi et tollat crucem suam et sequatur me. qui enim uoluerit animam suam saluam facere perdet illam, qui autem perdiderit animam suam propter me inueniet eam. quid enim prodest homini, si totum mundum lucretur, animae uero suae detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem animae suae? martyrii cogit dignitas, ut uitam Christiani morte condemnemus, siquidem nouum salutis genus per dei filium fuerit tributum interire ne peream. nouimus hanc esse nobis traditam diuinitus disciplinam, ut sine ullo terrore militiae uim tueamur tanti nominis, quippe quos iam pridem aeternae memoriae cupiditas abstraxerit a desiderio istius lucis quosque ad calcanda omnia terrena Christi societas segregarit. crescit, Constanti, crudelitatis tuae pugna; sed 18 Matth. 16, 24-26 24 Cypr. app. III 31, 9 sq. 27 Cypr. ib. 32, 15 sq. 4 oculis nibil m. 1 5 ***luminis 7 repa**ret per* m 10 extingoi*ur 16 tormentum] tormenta 18 si qui* 25 condemnemus scripii (cf. Cypr. Z. c.), contemnamus Vv, contra emamus coni. Latinius 26 peream] possim coni. Lugdunenses, pereamus fort. crescere aduerte et Christi militibus gloriam, nec retardamur denique ab acie tormentorum metu, sed ipsis magis tuis tormentis ad aciem prouocamur. haec ita esse negare non poteris, quando conspicias pari et simili calore uirtutis Christianos toto in orbe ad gerendum certamen animatos, quando uideas militum Christi incorruptam fidei firmitatem quod non detestandae tuae blanditiae decipiant, non minae furoris toi terreant, non cruciatus tuae carnificinae ac tormenta crudelitatis deuincant, illo uidelicet in nobis manente et nobiscum semper constituto qui ad beatos apostolos dixerit: uobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. est ubique praesens, quia omnipotentis sit filius totum potens, cui cum patre una sit aeternitas atque potestas diuina. Sed te quanta caligo obsederit incredulitatis quantaque tenebrarum et errorum nubes tuum pectus obduxerit, dici non potest, qui cum te Christianum fingas, Christianum tamen nomen e medio auferre nitaris. inter haec daturos legentes ueniam conspicere debes, quod pro merito impietatis tuae facundia mediocris ingenii mei ad exsecrandum te describerenon ualuerit; dedisse me etenim uidebant formam uniuersis deum timentibus praebuisseque materiam tractaturis, quo te ordine possent sine uitae aeternae radicibus positum secare. nec te maledicis uocibus dicas a nobis obiurgari, si quae dignus es a rusticis licet tamen Christianis audis. nouimus non maledicendum, sed magis propter inimicos rogandum filius etenim dei rerum cum sit dominus, tamen cum malediceretur, non remaledicebat. ceterum, si rerum malediceret dominus, tantae utique maiestatis impetu uniuersa conciderent. dicis utique ad haec: dominus te mitem esse uoluit quippe antistitem suum, et tu te peruicacem me circa praebes. prophetae apostoli et chorus euangeliorum non occidendum 1 cf. Cypriani epist. II 490, 9 sq. 5 cf. Cypr. II 490, 15 sq. 10 Matth. 28, 20 1! 1 nec coni. Latinius, ne Vv 2 aciae 6 militum scripsi, mitem V, militem v 11 secfi 12 omnipotens v 14 incrudelitatis V, em. v 15 obduierint 22 sinae . docent, tu contra deo dignaris interficere dicatos. Christiani ad placandum quem colimus his rebus opus esse nouimus quibus illum delectari ac gaudere scimus. si igitur placere censendum est posse deo quod facis, omnes nos oportet homicidas esse, sacrilegos ac blasphemos. o Constanti, quam ingentis sis dementiae uideris; conspicitur ueterator ille subtilis, circumscriptor innocentium in tua mente sedem sibi conlocasse, et arbitraris non te adhuc publicatum? adhuc in ouem, cum sis lupus, perfrigescis, tu qui a sanctissimis prophetis bestia nominaris, a beatissimis apostolis canis ac lupus rapax, subornatus, cum sis operarius iniquitatis, tamquam minister iustitiae, et te esse hominem censes, cum nihil hominis nisi lineamenta ac summam figuram geras? doles te inmanem bestiam dici, nihil te hominis nisi liniamenta ac summam gerere figuram. dic, quaeso, an possis, innocentium interemptor, merito dici Christianus et non potius insanus hebes uecorsque hostis quippe dei religionis, in qua pietas humanitas omnisque iustitia uersatur, in qua nec malum pro malo discitur reddere, in qua non occidere, sed occidi propter dei filium docemur? tu sacrilego conatu tuo contemptam uanam dominationem tuam considerans tormenta admoues; sed est protector fidei, gubernator salutis, rector animarum, quem nos inpellis negare, semper nobiscum, semper adest certamini nostro, qui proeliatores atque adsertores diuini sui nominis erigat. hinc est quod semis iniustitiae tuae ac ministris, hoc est concarnificibus tuis torquentibus stemus fortiores, inanimamur ut tuam ungulam artus nostri pulsati ac laniati superent. quomodo etenim inexpugnabilem fidem superare poterit saeuiens diu plaga repetita, cum omnis miles Christi sciat ipsum pro quo patitur secum esse praesentem gaudentemque ,21 cf. Cypr. ib. 492, 5 sq. 23 cf. Cypr. ib. 491, 13 aq. tt ,2 piacandum V, em. v 12 iuati///q (u m. alt.) 13 post uerba doles — fjguram geras (sic) quae m. 1 expunxit eadem uerb» doles — gerere figuram repetuntur 17 uęcorsque 24 qui] quia v 25 seruis scripsi, seruieiis Vv, seruientibus coni. Latinius 26 hinanimamur de suorum tolerantia seruorum ? stamus utique famuli Christi eius maiestate firmati, uoce libera, mente incorrupta, telis quidem fragilibus tuis nudi, sed illa induti arma, quae nos ut indueremus est deprecatus beatus apostolus dicens: de cetero confirmamini in domino et in potentia uirtutis eius.(et: ] induite arma dei, ut possitis stare aduersus remedia diaboli, quia non est uobis conluctatio aduersus carnem et sanguinem, sed contra potestates, contra huius mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in caelestibus. propterea accipite arma dei, ut possitis resistere in die malo et in omnibus perfecti stare, praecincti lumbos uestros in ueritate, induentes loricam iustitiae et calciati pedes in praeparatione euangelii pacis, in omnibus adsumentes scutum fidei, in quo possitis omnia iacula nequissimi candentia exstinguere, et galeam salutis et gladium spiritus, quod est uerbum dei, per omnem orationem et obsecrationem orantes omni tempore in spiritu et in illum uigilantes. igitur quia taliter armatos, tanta potentia munitos, superare non possit tua patrisque tui crudelitas, ut saepe dictum est, stetimus et stamus et, quoad usque consumas corpora nostra, staturi sumus salutari Christi clipeo muniti, lorica pietatis eius circumdati, sancto spiritu gubernati, inmobiles et magis magisque in omnibus auctores, pellentes omnem uocem seruitutis. certi etenim et fidentes sumus nullis nos tuis insidiis, nulla tua calliditate, nulla cauillatione, nullis tuis fraudibus posse a proposito uigore deduci, quandoquidem sciamus quod enim finis delictorum mors sit, deinde sequitur uita quae semper sit, amplectamurque beati consilia apostoli eius eiusque imitatores atque participes desideremus inueniri qui adstruit, quod cum uetus homo noster corrumpitur, qui intus est in- 1 ef. Cypr. ib. 491,10 uq. 4 Eph. 6, 10-18 80 II Cor. 4, 16 4 depc//////tus (mur eras.) 6 et uncinaui 10 possi*tis (s eras.) 14 cadentia v 1122 inmobile V, em. Tilius in notis 24tasidiis r- m. alt.) 30 corripitur nouetur et si terrestris domus nostri corporis dissoluitur, caelestis aedificetur et quod positi in corpore peregrinamur a domino; cum quo apostolo in regnis caelestibus uberes laudes referre non poterimus deo, nisi prius morte expugnata ad inmortalia sumenda praemia uenerimus. Igitur cum per te dissipata atque penitus dissoluta fuerint corpora nostra, tunc nos integerrimos esse praesumamus; cum per te mors fuerit inlata, tunc nos magis uiuere posse credimus. quomodo adhuc praesumis, Constanti interea imperator, semper insulsissime, ea ingerere quae te extinguant, nos contra uiuifieent? ad extinguendos nos malo prauoque consilio erigeris, actus es uelox ad effundendum dei unici filii seruorum cruorem, ignorans quod sanguine nostro patefiat caelum, sanguine nostro gehennae extinguatur ardor. te saecularis ambitio, nos caelestis admonet magnitudo, qui salutem timemus aeternam amittere. scimus nos pro deo mori debere; ut enim te, nisi e castris diaboli ad exercitum in caelestibus castris constitutum feceris transitum, in perpetuum detinebit ignis apud tartarum, sic nos, si tuas minas tormentaque tua spernentes propter dei iugulari filium per te saeuissimam feram inmanemque beluam maluerimus, in caelo erimus gaudentes. beati enim qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum caelorum; et non dixit: beati qui persecutionem faciunt. Christiani scimus ad hoc nos Christi factos milites, ut iniusto a te indicto belli campo ducem nostrum confessi, quo possimus uictoriarum triumphos potiri, moriamur armati; hinc nobis quanto saeuis, tanto et clementior uideris, cum interficere Christianum se confitentem dignaris. in hoc uero sceleratissimus iudicaris, quod sub specie dilectionis et consulere cupientis ad nos blandiaris deiciendos, tamquam utile sit nobis a te de gradu 1 n Cor. 5, 1 2 ib. 5, 6 22 Matth. 5, 10 2 peregrinamur 4 expugnata scripsi, expurgata V v 14 gehenna 19 aput 20 iugulare Vv, em. Latvnim 27 triumpho v 30 cupientes Vv, em. Latinius, cupiens coni. Gallandius ad om. Lat. pulsos reseruari, a deo uero damnari. nouimus quod sis metuens, ne in omnibus his poenis tua detestabilitate inuentis in hac perseuerantia fidei moriamur, et tamen admoues uarios durosque cruciatus. sic nos quos tam infeste persequeris uarie excarnificari cupis et quidem momentis omnibus; inter- ficiendos uero non esse statuisti, tamquam mors tantummodo beatos milites Christi faciat ac non etiam tormenta quanto fuerint grauiora tanto maiorem uirtutis gloriam pariant. etenim ,,qui nouimus iustitiae copiosiorem esse uitam ac prolixiorem in isto belli campo non terga uertimus, non ad castra tua dei hostis transitum facimus, sed magis inter haec a te inlata exitia positi dei ouili, unde te raptum possidet diabolus, repraesentari cupimus. et tamen eo haec dico, non ut nobis parcas; inuenies etenim Christianos nos esse, ut iam quos interfecisti inuenisti in fide stabiles, in dolore patientes, in quaestione uictores, per illum scilicet qui confessores suos non deserit, cuius nos milites agnoscentes, ut aduertis, congredimur fortiter, dimicamus constanter. scimus enim magnam esse claritatem, inmensam sublimitatem ac singularem sane... titatem uitam salutis aeternae honestate passionis ornare maximam esse nobilitatem potestatis tuae tormenta contemnere nec hon-ere, calcare te nec tuam rabiem pertimescere, qui in innocentes tam rabide saeuis, qui cum sis blasphemiae et iniustitiae et totius crudelitatis doctor, tamen Christianum te pium prudentem atque iustum uideri posse censeas, caecus et hebes et ueritatis ignarus. aduerte, uorator innocentium. quod in quo Christus uigilet uinci tuis tormentis non possit. famem uincat, sitim spernat, squalorem careeris et receptaculi poenarii horrorem roboris sui uigore subigat, omnem calcet poenam, cunctos conterat erucitatus nec mortem quam tu magno nisu minitaris inferre metuat. superare te existimas illum qui meminerit scriptum: quid retribuam domino pro 18 Cypr. app. m 34, 18 sq. 28 Cypr. n 57S, 14 sq. 32 Ps. 115, 3. 4. 6 (LXX) 4 cruciatos 9 cupiosiorem 16 questione 21 contempaere 22 horrere calcare noti dist. v 23 rabidae blasphemq V, em. v 25 posse!!! 26 haebens 27 quo 8. l. m.\\' alt. 29 poenam scripsi (poenalis Cypr. l. c.), poenarum Vv horro*rem 82 scribtum omnibus quae retribuit mihi? calicem salutaris accipiam et nomen domini inuocabo. pretiosa in conspectu domini mors sanctorum eius, et: quis nos separabit a caritate Christi ? tribulatio an angustia an persecutio an fames an nuditas an periculum an gladius? sicut scriptum est: quia propter te morte adficiemur tota die, aestimati sumus ut oues occisionis, sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos. Quid nos tuum possit ab his auferre salutaribus praeceptis prorsus uidere non ualeo. nam et licet eos qui tuae prauitati consentiunt ad nos inliciendos leuando omni officio tuo non desinas impio, ut Epictetum et ceteros, quos ex dei seruis tuos esse ac patris tui satellites fecisti, tamen absit a nobis haec amentia, ut falsum uero anteponamus aut aliqua nos oblata per te felicitas inliciat regni tui. inanem gloriam tibimet serua omnemque stolidissimi cordis tui prudentiam tibimet retine et comparibus tuis quibus te morum coniunxit similitudo; relinque nobis stultitiam nostram, cum nos Christum dei filium uerum esse filium confitemur, cum eundem unius esse substantiae cum patre defendimus, cum nos propter eum, ne eius diuinitatem negemus, interfici cupere profitemur; relinque nobis huiusmodi stultitiam. quid ut hanc amittamus das operam? quid inpugnandam putas posse a te ueritatem, ignorans quod ui sua ualeat? unde etenim contra fremitus atroces asperosque tuos cruciatus inuicta uirtute populum dei conspicis resistentem, nisi quia haec sit quam defendimus apostolica atque euangelica fides? hi resistunt tuae crudelitati, hi tuam calcant rabiem quorum spes aeternae immortalitatis et uita caelestis est quorumque ardor in cupidinem perpetuae lucis accenditur et salus de promissa laetatur beatitudine. adeo namque securi ad aeternam nos perfruendam uitam peruenturoS scientes omnia gratanter 3 Rom. 8, 35—37 27 Cypr. app. III 37, 8 sq. 4 famis 6 afficimur v diestimati 10 prauitate 14 inliceat 17 coniuncxit 20 cupere** 23 ui v, in V 24 croci- Q atos 26 resistut perpetimur, quando non tormenta propria cogitare nos profiteamur, sed tua tortoris supplicia; damna corporum lucris animae Christiani repensamus, coronam in uulneribus conputamus, de tormentis et doloribus inlatis per te laetissimi in Christo triumphamus. Recordare, Constanti, de scelerum tuorum memoria recenti quam tibi in ciuitate Alexandrinorum inussisti, quantos per abrupta una tincta subscriptionis tuae deiecerit, quantos gladio demeti fecerit, quantos fame sitique exedi uel carceribus necari, quantos intercepto effecerit spiritu strangulari; et tamen his omnibus crudelitatibus in sanctos martyres quos tuus interfecit gladiatorius animus cum saeuieris, in nos crudelius saeuis, dum retines gladium, dum das operam, ne in remedium uelocius exitus succurrat mortis. dilacerari toto corpore urique nos patimur, probantes nihil congruere sapientium grauitati atque constantiae quam nullis terroribus de sententia et proposito depelli, sed esse utillimum pro deo cruciari, et emori non posse deo mancipatos, (per) perpetua uinci tormenta, sed te magis prosterni atque deduci ad nihilum. accipe in uicesimo sexto psalmo positum: dominus inluminatio mea et salus mea, quem timebo? dominus defensor uitae meae, a quo trepidabo ? dum adpropinquant super me nocentes, ut edant carnes meas. qui tribulant me inimici mei ipsi infirmati sunt et ceciderunt. si consistant aduersum me castra, non timebit cor meum. si exsurgat aduersus me proelium, in hoc ego sperabo. unam petii a domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo dei per omnes dies uitae meae. igitur, cum iustitiae uirtus in his perficiatur passionibus, cum, quia Christus in nobis patitur, nec sentiamus supplicium, propterea quod ubi deest culpa nec poena sit, quomodo his te rebus uincere deo dicatos deuotosque potuisse 20 Ps. 26, 1-4 1 nos v, non V 8 sascribtionis 10 interceptu 12 saenieris in nos, crudeliuB ita distinguitur uulgo 15 nihil magis interpolauit OaXIandius 17 utilissimtnn v 18 per addidi, nam non posse etm ad uinci pertinet 28 aedant 26 ho peti 80 proterea arbitratus es, quibus augmenta uirtutis inuicta praebeat fides? credo equidem nec me ueritas fallit, quod, licet adhuc totis tuis eo incumbas carnificinae uiribus, ut membra diuellas . artusque laniatos in sanguinem nostrum saeuiens diu tortor exares, quod uincere tamen numquam dei possis familiam, numquam exercitum superare Christi ualeas, non doloribus subicere, non poenis angentibus poteris flectere. Christiani nullos cruciatus nullamue mortem recusamus; non tyrannicas tuas iussiones, non iudicum tuorum gladios tremere possumus, quia gladio dei armati tibi resistamus. beatus apostolus, de cetero, dicit Ephesiis, confortamini in domino et in potentia uirtutis eius. induite arma dei, ut possitis stare aduersus remedia diaboli, quia non est uobis conluctatio aduersus carnem et sanguinem, sed contra potestates, contra huius mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae. arma indutos dei tu, per quem omnes in nostram necem saeuiunt daemones, superare quia non potes, hortamur tandem te nobis tradas, ne cum istis quos describit apostolus in cuncta torquearis aeua. sic non in tenebras carceris tui filii possint uinci lucis a tenebrarum filio, tamquam tenebras sentire possint hi in quibus inhabitare dignatur ille qui sit lucis conditor. perferat uirtus necesse est quod ferendum natura mortalis edocuit; si enim ignibus consumere nostros artus temptaueris, te magis in nostra corpora sentiemus exuri quam nos, qui cum libenter ac prompte curramus ad mortem pro fide, non nos amittere uitam posse, sed magis conquirere et quidem post fragilem aeternam praesumamus. stat semper nempe gladii tui acies stricta parata Christianorum neci, et tamen omni. plumbo crudior esse nobis uidetur iste mucro gladii tui, sicut et acies animae tuae. toleramus omnia in passione securi, uelut ingeramus supplicia quae patimur, quoniam qui 4 cf. Cypr. ib. m 37, 17 11 Eph. 6, 10—12 5 erares V, uexares v; artus laniatos tortor exararet Cypr. I. c. 6 Christi superare v 8 crutiatos 11 efesiis 12 induite v, induti V 15 spiritaliae -18 quos v, quod V 23 artos 28 stricta coni. Latinius, eitricta Vv 29 crodior scripsi, gurdior V, curnior v per te in nos saeuit nostra fide prosternitur. non enim morte in perpetuam malignitatem inlata deleri nos posse nouimus, \\' qui in Christum uitae aeternae tributorem unicum uerum dei filium crediderimus; sed credentes sumus et bene praesu-, mentes quod ad lucem uitamque perennem etiam corpora sint resurrectura quae tu nunc uris torques ac lanias. si enim, : posteaquam per te interficimur, nihil nos esse futuros seire- i mus, prefecto stultissimi essemus non huic uitae consulentes. \\'I\\' ut esset quam diutina et commodis omnibus plena; quod contingere nobis. poterat, si tibi magis quam dei decretis temperandum censuissemus. ac nunc cum, per te si uita praesens auferatur, inmortalis sumatur, hanc praesentem nitam propter dei filium cum bonis suis contemnere sernos eius necesse est, siquidem omnis huiusmodi iactura inmortalitate pensetur. Quanta uirtus, quantum robur animi, qualis fuerit firmitas fidei eorum quos interfecisti et sit horum qui adhuc tuo sacrilegio resistunt, aduerte, Constanti, stetisse ant illos beatos martyres quos iam dei potentia in caelestibus regni: esse constitutos cernimus aut hos quos adhuc interficere non ualuisti contra te inmanem feram, qui fanda atque infanda nobis comminando non desinas, cum multo tolerabilius audire semper desiderans fueris ac sis, aduersum te aemulos surgere principes quam Christum dei filium confitentes existere uictores. placuerat enim tenebris omnium errorum obsesso cordi tuo et profunda caligine caecato animo nos omnes per tuam haeresem a deo conuerte(re), primo tuos clientes efficere. deinde consatellites. sed uicit te et ipsum in te, ista qui fuerit machinare molitus, ueritas; ualet enim ui sua. expectantes denique sumus momentis omnibus super ista quae iam intulisti tormenta; adhuc addas constituendo saeuiores carni fices, ferociores ultores, qui deuotos deo milites aduersus y y 2 inlata]. illam Coleti 3 ueram otn. v 11 per tecum 13 C\\\\1Dtempnere 22 multo uel multos coni. Tilws, multi V, multis c aUdire scripsi, audere Vv 27 conuertere scripsi, connerte V, conuertens v, conuertentes coni. Latimus 32 ferotiores edicta feralia tua resistentes, quo minas et cruciatus et tormenta fidei uigore per dei misericordiam calcemus, possint uel gladio inuadere uel crucifigere uel igni torrere uel quolibet inaudito genere poenarum uiscera nostra ac membra laniare; ut stamus nunc usque per dominum inmobiles staturi semper, si quidem non nos simus qui tuos frendores uincamus, sed ipse in nobis cuius auxilio regimur, cuius uirtute seruamur. quantus enim tu es aut qualis, qui possis spoliare nos his bonis quae sunt in nos conlata diuinitus? rapis nos, [negas,] egenos facis, damnas, uincis, uris, miseris etiam modis necas, et tamen uincere Christianorum inuictam fidem non uales. per quod intellegere debuisti factum, quia et tu erroris crudelitatisque tuae sis recepturus supplicia, et contra nos, quod per hanc propositam difficultatem angustissimus trames ad inmortalitatis praemium sublimiter ducat, non poterimus cedere tuae crudelitati, qui nouimus quod sit martyrium dominicae fortitudinis singularis imitatio. laboris quidem et difficultatis plena satis et ardua martyrum adeo uia est, ut non quis humanis implere ualeat uiribus; sed nos qui auxilio diuinae suffragationis iuuamur calcemus te semper, ut nunc calcamus, necesse est. hinc est quod libitum sit nobis non solum non te timere dei religionis aduersarium, sed et ultro prouocare. prouocaris, cum semper ut non miserearis inmisericors sed ut interficias expectaris. hinc est quod non possit capere diuisionem felicitas nostra, quia, et cum occidimur pro dei filio, ipse dilectione uiuat in nobis, ipse qui est in pressura et excitatio, in persecutionum proeliis fortitudo. quibus etenim uelis te modis exeras aduersus dei cultores, numquam tamen poteris euacuare signatam uirtutem, quippe cum mundana non inuitent, non terreant tormenta. Cum haec ita sint, te dei domus persecutorem quid aliud dicam quam miserum, qui praedonum tuorum daemonum instigationibus pareas, quorum stimulis actus haec fueris 1 aedicta qui fort. 2 uigores 10 negas uncinaui, relegas coni. Q non Latinius 15 dicat 22 solum DOn23 cum Vv, enim coni. Gallandius 27 exercitatio v (corr. in notis) 32 aliut perpetrare machinatus, per quos inhaerente cordi tuo persuasione tua sacrilega libenter erras. faueas stultitiae tuae tibi ingenitae. atque utinam cum solis Arrianis conblasphemis tuis errare ae desipere uelis! nos etiam in consortium malorum tuorum rapere conaris, proscribis, expolias; sed nouimus maximae felicitatis genus esse propter Christum quaesitam paupertatem. infers, carnifex, mortem; at nos non solum non ceruicem subducimus, sed et damus, ut propter dei unicum filium igulemur. quorsus haec retuli ? ut scires poenas tuas nullas habere contra Christi seruos uires et quod expauescere non possumus id quod uenturum semper expectamus. indigne fers cur dicaris haereticus, et audes tamen dicere non conparari posse uel exaequari patri filium; nos qui unam deitatem patri et filio defendimus filium aequalem dicimus patri, credimus, ut credidit beatus Paulus apostolus qui dicit de filio: qui cum in forma dei esset, non est rapinam arbitratus esse se aequalem deo. quid est qui cum in forma dei esset ? nisi quod sit filius, ut est deus pater, incommutabilis inconuertibilis inaestimabilis inenarrabilis aeternus perfectus. quid est qui cum in forma dei esset? nisi quod ipsam inaccessibilem lucem habitet filius quam et pater, nisi quia una sit diuina sublimitas patris et filii. sanctus spiritus in beato manens apostolo corda uestra omnia haereticorum iam tunc conspiciens addidit interpretationem quid sit in forma dei esse filium: qui cum in forma dei esset non est rapinam arbitratus esse se aequalem deo. apostolus beatus aequalem filium patri dicit. unam deitatem manifestans patris et filii; et tu audes cum sacrilegae audaciae tuae satellitibus atque sacrilegii tui conparticipibus dicere: non enim nos possumus aequare aut con- 15 et 25 Phil. 2, 6 \\'2 ingenitae scripsi, ignitae et Y, ignitae v, ignotae coni. Latinius 4 disipere uellis non 7 inferas coni. Gallandius mortem; at nos dist. et scr. Latinius, mortem ad nos Vv 8 damus coni. Latinius, manos V, manus v iugulemus 9 quorsum v 11 expectemus v d| indignae 22 sancti v (corr. in notis) 24 qui parare filium patri. aut cur dominum dixisse arbitraris: qui me uidit uidit et patrem, et: ego et pater unum sumus, nisi quod una sit potentia patris et filii? tu dicis, quod habeat filius initium; at nos dicimus sine initio esse, siquidem omne quod habet initium et finem possit habere necesse est. igitur cum credamus unicum dei filium aeternum esse, hoc est coaeternum patri et uos hostes dei negetis, nonne rectissime dementes et omni uecordia saginatos filios pestilentiae uos nuncupamus? de quibus clamat beatus apostolus, ut tunc de Iudaeis: et sicut non probauerunt deum habere in notitia, tradidit illos deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conueniant, et ad Philippenses: coimitatores mei estote, fratres, et obseruate eos qui sic ambulant, sicut habetis formam nostram. multi enim ambulant, quod saepe dicebam uobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis est interitus, quorum deus uenter est, et gloria in confusione ipsorum qui terrena sapiunt, et ad Timotheum de te, Constanti, ac tibi dilectissimis conperditis tuis: spiritus autem manifeste dicit quia in nouissimis temporibus recedent quidam a fide adtendentes spiritibus seductoribus, doctrinis daemoniorum, in hypocrisi mendaciloquentium, cauteriatam habentium conscientiam suam. uos adhuc percutit atque interficit spiritus sanctus ore eiusdem beati apostoli Pauli: in nouissimis diebus aduenient tempora periculosa. erunt homines se ipsos amantes, cupidi, superbi, fastidiosi, blasphemi, parentibus non oboedientes, ingrati, scelesti, sine adfectione, sine fide, detractores, incontinentes, inmites, sine benignitate, proditores, proterui, inflati, uoluptatum amatores magis quam dei, habentes speciem pietatis, ueritatem autem ipsius negantes; et hos deuita, et infra: quemadmodum autem Iannes et Mambres resisterunt Moysi, sic et hi resistent ueritati, homines corrupti mente et 1 Ioh. 14, 9 . 2,,ib. 10, 30 9 Rom. 1, 28 12 Phil. 3, 17-19 18 I Tim. 4, 1. 2 23 n Tim. 3, 1-5 30 ib. 3, 8. 9 1 quae 6 co*aeternum 8 uaecordia 14 quos Lucifer p. 199, 19 17 thimotheum 19 quidem 23 Pauli om. v 25 oboedientibus ingratis 30 Iamnes v restiterunt fort. 31 mente* XIITI. 20 reprobi circa fidem, sed ultra non proficient; insipientia corum manifesta erit omnibus sicut et illorum fuit, et infra: erit tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coaceruabunt sibi magistros prurientes aures et a ueritate quidem auditum auertent ad fabulas autem conuertentur . Deserens apostolicam fidem, conuersus ad fabulas. ut cancer ita sermo tuus quod serpere possit, cum praedixerit ore apostoli spiritus sanctus, catholicos dicis erraticos et paulo post ipsam quam catholicam dicebas quamque nos suscipere cogebas dicis esse blasphemiam. item post paululum quam nunc adstruxeras apud Antiochenos contra Adoxium faciens fuisse blasphemiam, ipsam iterum nunc firmas catholicam: unde et Adoxium Constantinopoli esse censueris, quod enim ipsum probaueris catholicum. scias itaque ex hoc ipso quantum intersit inter uerum atque falsum, quando ipse cum sis. ut tibi uidetur, peritus habeasque dictatorum designatum numerum, tamen persuadere nulli nisi eis qui carnificinam tuam I timuerunt te potuisse aduertamus; nos uero, quibus ad loquen,I dum natura sufficit, alieni ab omni scientia ethnicalium litterarum, ad omnem destruendam haeresem ualemus, quia res ipsa et ueritas loquantur. tu ac tui adiutores litterarum ethnicalium plenam auxistis artem; nos sumus tantum sacra? scientes litteras. noster sermo est communis, contra uester politus ornatus, qui etiam dici mereatur disertus; et tamen: suadere dulcis per artem quaesitus sermo uester nulli potest! , Christianorum nisi ei qui non sit, sed tantum dicatur, ut tu. II qui cum sis lupus, unus esse de ouibus ab insciis iudiceris.I quis tam excors est nisi ut tu qui omnem hauseris amentiam? quis est dei famulorum qui nolit deuotionis obsequio morte 2 n Tim. 4, 3—5 8 cf. H Tim. 2, 17 8 carcer 10 nos om. v 12 tunc coni. GaHandtus aput adoxum 14 adoxam 15 itaque V, utique v 20 ethnicalium scripsi, et hinc aliQ V, et hinc alieni,,; cf. Tertull. de spect. 5 de inatramentis ethnicalium litterarum 22 ac aeritas loquitur 23 ethnicalium scripsi, et hinc aliam Vv sacra. 29 ut tu qai «cry. w, , ut qui tu Vv, qui ut tu Coleti honestari ? quis est qui cruorem sanguinis sui pro Christo non sit desiderans fundere, cum huiusmodi mors integriorem faciat uitam, aeternam inueniat gloriam? stamus, ut aduertis, uirtute dei protecti, praeceptis euangelii calciati, fixo inmobili gradu, ne possint per te praecipiti labe rapi uestigia. stamus scutum fidei tenentes, ut in totum non possint per te iacta fumantia hostis concrescere iacula, quippe quae semper in te repercutiantur. munita sunt nostra capita casside salutis, est in ore uerbum domini, ut hostis in te conlocatus gladio elidatur spiritali, sternatur pariterque dissipetur. esse aduertes sanctam fidem quam nos abicere cogebas animae nostrae clipeum et fortem et inpenetrabilem et contextam loricam, quam nulla diaboli possint tela per te perforare inlata. tantam perseuerantiam cernens Christianorum, defendendum est, inquis, et a me semel susceptum Arrianum dogma; dicis talia honesta uoluntate errans. sentis enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamque summa ui oportere defendi; defendis gladio, at nos defendendam nouimus religionem non occidendo, sed moriendo pro deo uniuersaque mala haec quae tu ingeris sustinendo. tali genere defendentes religionem quae tua crudelitas poterit uincere? si enim quilibet militum tuorum in hac fragili imperii tui militia tibi mortali mortalis fidem seruauerit in aliquo egregio facinore, et acceptior fit et carior; si perierit apud te inanem hominem, summam consequitur gloriam, quod pro te duce suo morte occubuerit. quanto magis deo aeterno imperatori fides est seruanda a nobis eius clementiae militibus. cum haec nos agere susceptum cogat officium deuotionis, tu, quia caecus sis Christum uerum . deum ueri dei filium esse non credendo, quia sis simpliciter infelix, quod aeternae mortis tenebras minime euaseris, uolueras et nos redire ad ueterem caecitatem, ut tam non simpliciter, sed detestabiliter cum lumine uideremur amisisse prudentiam. nam et cum cognoscamus 2 Cypr. app. IH 30, 19 3 cf. Cypr. ep. II 664, 16 sq. 4 inmobiles v 12 inpaenetrabilem 13 paer 14 defendenda (cf. p. 148, 20) 16 nihi 21 ac 24 aput 26 clementiae eius v y y 28 dfli nerom 30 ue*terem (r eras.) 31 tam] iam coni. Latinius, tamen fort. 32 uiderenrar scripsi, uideremus Vv 20* unam mortis damnationem esse tibi, quia credere nolis, et geminatam malum esse nobis. si reiecta nostra credulitate ad interitum redire maluerimus. quomodo nos posse tuis praesumperas ant falsis obsequiis quae magis. dum inliciunt. interficiunt aut omnibus tormentorum crudelitatis generibus dei caritate separari ? quis tantam sibi oblatam felicitatem respuat nisi qui sit te infelicior. cum uideat confessione uocis unius Christianus sum aduersa succumbere, laeta prouenire.! patefieri regna, aeterna parari imperia? dicis: negate dei filium, aut interficiet uos uirtus regni mei. quam melius est: ab hoste Christi interfici quam a Christo! quam est optimum a te antichristi amico mactari et a Christo uiuificari! quis nolit particeps ac socius patriarcharum prophetarum apostolorum martyrum cunctorumque iustorum inueniri quam Iudae. cuius tu extitisti imitator? in carcere per Herodem compestilentem tuum punitus est baptista Iohannes; Iacobum saeuitia Herodis interfecit. in insulam relegatus apostolus Iohannes. crucifixus est beatus Petrus, alligatus est beatus apostolus Paulus. reclusus est carceribus. flagellatus est et saepe lapidatus, interfectus est postremo. sed hi cuncti illa gratissime sustinendo quod amici dei fuerint facti, qui aduertimus. et ipsi crudeli manu tua mactari malumus quam tuae cedere carnificinae. cur nos exosos habes, cur tanta saeuitia persequeris? nempe quia nos Christianos fatemur; et illi beati quorum fecimus mentionem pro unico sunt interfecti a contyrannis tuis dei filio, cur se eius seruos dixerint. dicit ore religiosi Dauid sanctus spiritus ex nostri persona populi: si obliti sumus nomen dei nostri et si expandimus manus nostras ad deum alienum, nonne deus requirit ista ? ipse enim nouit absconsa cordis; quoniam propter te mortificamur tota dic, 8 Cypr. app. III 46, 16 27 Ps. 43, 21—23 2 crudelitate V, em. v 4 quae coni. Coleti, qui Vv 5 crudelitafc 0 generibus ex crudelitatibus corr. m. 1 9 parare 10 nos f fA, alt.) 11 obtimum 13 sotius 17 insula religatus 23 persequaeris 24 fateamur v 27 spiritus sanctus v 30 abscondita v aestimati sumus ut oues occisionis; et tu Constantius Arrianae idololatriae mancipatus interea imperator, metuite, inquis, frendores recrudescentis in uestram necem insaniae meae et estote mecum apostatae. Haec audiens non uulneribus tuis mederi uis, sed magis pergis caeco et inrationabili furere illorum instinctu, qui insinuant se menti tuae et instigant nescium furore. hi sunt spiritus, quibus tu, quod dei unicum filium neges, sacrificare dinosceris, qui quia per se nocere nobis nihil possunt — protegimur enim magnitudine dei — per te nos satellitem suum persequuntur quos sibi inimicos esse infestissimos sentiunt exercentque per te amatorem suum saeuitiam quam uiolentissime possunt, existimantes interuentu tuo carnificis se nostram uiolaturos fidem. doctrina cunctarum est sacrarum scripturarum in dei filium credere primam et consummatam esse iustitiam. hinc est quod te uicto quaestionario illi daemones in te uincantur, quia uictoriam non nostrorum fragilium nobis praestet corporum uirtus, sed illius clementia. ille sufficit uires, ut inter omne tuae carnificinae instrumentum duremus inmobiles, ut non doloribus uulnerum, non ictibus quaestionum frangamur sed potius erigamur; hinc uerus est dei cultus, in quo mentes colentium se ipsas deo inmaculatas uictimas sistunt. et arbitraris dei esse cultorum quemquam tam segnem ac stolidum, ut non illum ardor tanti cupidinis excitet et non armet, non instiget, non stimulet, non denique illis facibus amoris inflammet, quibus sunt sancti inflammati prophetae apostoli ac martyres? quem, inquam, nostrorum non inpingat animus inter manus tuas crudeles pro Christo interfici ? quem ad martyrii gloriam et culmina non tantum per haec quae tu ministras, sed etiam per crudeliora non peruenire urgeat? quippe cum facile superentur tua supplicia, 2 idololatriam F, em. v 6 fnrere scripsi, furore Vv 7 furere coni. Latinius hi sunt scripsi, his Vv, hi coni. Latinius 8 spiritus sunt coni. Latinius furere his spiritibus coni. Coleti distinctione cum v sublata 12 uiolentissimae 16 quot 18 praestat coni. Coleti post clementia distinxi 19 omnS 23 quequem 24 tantae exspectes quod Latinius inuexit 31 urgead si ipsorum suppliciorum ante oculos proponatur gloria. nec enim id quod lacerat consideratur, ubi poenae merces tanta praestetur. mercedibus incorruptibilibus tua, Constanti, tormenta uincuntur et cruciatus obteritur, mors subigitur, quae cum inferatur, magis uita reparatur. dolerent, imperator, uulnera per te inflicta, si statim non dei amicos efficerent; ac cum tunc uere uicturos nos praesumamus, si a te propter dei plectamur filium, tunc nihil salutis amissuros, qui fieri potest ut tuis inanibus cedamus frendoribus ? tuo nos potuisse ac posse uigore subigi es arbitratus et credo adhuc frustra arbitreris. quousque tandem abuteris dei patientia, Constanti? quin immo hortor, haec pellens ex tenebrosis sensibus tuis illas insulsa mens tua recipiat meditationes, quae te possint in uiam statuere, quae ducant ad dei regnum. adprehende amoeniter quod te ducat ad conuiuium Abrahae Isaac etIacob, dei amicorum. tu qui ausus fueris homo totius iniustitiae iustum te aestimare, omnibus te praeponens dei iudicio sanctae ecclesiae constitutis episcopis fidemque sanctam quam semper tenuit ac tenet ecclesia reprobans, fueris nisus blasphemiam consacrilegi tui Arrii ore prolatam nunc per satellites tuos nunc edicto tuo, nunc spiritibus inmundis referso ore tuo praedicare, et uis te perfectum cultorem dei et omnia sancte agentem uocitare, cum adhuc te neque crudelior neque detestabilior neque in blasphemiis maior umquam quisquam eorum regum qui tyranni nuncupantur fuisse reperiatur. quae ita se habere in libro qui titulatur de regibus apostaticis quia iam aperui tuae inprudentiae, nunc illud te scire uolo, quia.I nisi te mature conuerteris. nisi credideris, ut nos, unicum filium dei semper cum patre regnasse et numquam fuisse patrem sine filio, unum etiam esse regnum patris et 1 oculo 4 uincitur 6 ac] . At coni. Latinius 8 quei Gd, quin Vv, quine fort.; cf. p. 291, 31 11 arbitraris exspectes 13 illa v 14 ducunt v 15 ameniter 21 referto v 22 uis te scripsi, iuste Vv, iure te coni. Gall.. sanctae 28 athuc 24 biasphemis Vv, em. Gall. maior umquam scripsi, maiorum quam Vr, maior quam Gall. 25 repperiatur 27 illut unicieius filii unamque deitatem possidere patrem et filium, in aeternum te periturum, siquidem Arrius magister tuus creaturam dixerit dei filium et tu eiusdem ad caelum extuleris usque laudibus blasphemiam. nos te urgemus, rogamus, inpellimus deo fieri amantissimum, et tu te iniuriam pati a nobis quereris. sic inanem dignitatis tuae tueris censuram, tamquam haec sit te a perpetuis ereptura cruciatibus; erigis super domini sacerdotes superbum caput, non aduertens scriptum: omnis qui se exaltat humiliabitur, et qui se humiliat exaltabitur . apostolus, qui cum in forma dei esset, dicit de unico quem in nos persequeris dei filio, non est rapinam arbitratus esse se aequalem deo, sed semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens, in habitu inuentus ut homo; humiliauit se usque ad mortem, mortem autem crucis. ille qui in forma patris semper et fuit et est et futurus est, quippe uerus filius, quippe inmutabilis et inconuertibilis, quia deus sit totum potens filius omnipotentis, propter nostram tamen salutem sese humiliare dignatus est, ut nos iacentes atque depressos erectos exaltatosque efficeret; quae eius sancta humilitas te canem rabidum fecerit latrare contra eius diuinam maiestatem, sola uidens de sacris scripturis quae propter susceptam humilitatem scripta sunt, praeteriens ea quae aeternam narrent eius diuinitatem.\\' Quid ad haec respondes, Constanti, cui crebro sunt adclamantes Arrianae dogmatis tuae episcopi episcopum te esse episcoporum, morientes propter deum unicum filium credis an non credis regnum possessuros caelorum? si credis, cur ad eius aeternitatem nos inpellis negandam? cur non desinis persequendo, non quiescis credentes in eum? cur nobis es semper inquietus et semper infestus, praebens te 9 Luc. 14, 11 10 Phil. 2, 6—8 6 quaereris 8 aput (° 1n. alt.) aduertans m. 1 scribtumad 17 nostra 21 gr V, praeter v 22 scribta 24 haec respondis 25 arriani dogmatis tui v 29 ñ quiescis V (scil. persequendo), nos qui sumus v 30 semper inquietus V, perinquietus v persecutorem uiolentum, sub pacis uero titulo hostem subdolum? doleo I quod tanta tibimet adquisieris mala; lugeo te quod sis omni ex parte positus sine spe uitae aeternae. ceterum licet tu non gladiis tantum scindas nosmet, sed et dentibus tuis sis mandens, tamen tuam rabiem quod a deo protecti superaturi sumus certum tene, nec in eo nos despicere digneris. quod uideas corpora nostra fragilia; quod est enim potissimum, sapientia erecti ac muniti ualemus, habentes ornatus ac munimenta in cordibus ac sensibus nostris. unde nunc nos ornatos uidemus? unde munitos ac tutos esse sentimus? unde nos sapientes cognoscimus? nisi quia et blasphemiam tuam uitemus et mortalia corpora nostra tuo ensi gratanter propter dei filium tradamus, scientes quod, cum terrenum nostrum domicilium interficere ualueris, caeleste quod habeamus quia interficere non possis. idcirco etenim bona nobis malaque proposita esse nouimus, ut uis omnis prudentiae nostrae in discernendis bonis malisque uersaretur. quid stultius nisi te metuere, deum negare? quid sapientius quam nefandum tuum calcare caput et deo propter hoc placere factum? hinc est quod perspicis omnibus nostris uiribus nos stare paratos in agone iustitiae, fide integra, uirtute deuota, mente incorrupta ad aciem stare quae per te indicta est, dei uiui milites interritos. fortiter etiam portatur a nobis scutum fidei, unde et protegente deo quidquid manibus tuis diabolus iaculatur extinguitur, quia calciati sunt nostri euangelico magisterio et armati pedes calcari(bu)s. tu licet sis augustus, sed in te obteritur rugiens in nostram insontium necem serpens, siquidem mordere et subplantare per te carnificem suum non praeualeat; premi etenim nos per te uult deus, non utique ad hoc. ut fidem iterque deseramus patriarcharum apostolorum ac martyrum, sed ut coacti a te unicum negare filium dei mortem etiam subire non recusemus. non sumus ut tu adeo stulti n 3 spae 4 scidas 6 dispicere 8 sapientia erecti scripsi, sapientiae recti Vv 11 rapientes 12 uitem 15 non s. l. tll. alt. 17 quod te metuere, deum scripsi, temet uere deum Vv 22 dei uiui V, diuini v 26 calcaris sed scripsi, et Vv, tamen Gallandius ac peruersi, ut malimus salutaria excutere, mortalia uero suscipere; non sumus praesidium caelestis medicinae fugientes. prospicimus, quod enim licet ferro medicus secet, cauterio urat, sinapis incendio ad omnem dolorem aegrum deducat, tamen nec secari inuri exedi morderique esse inimicum; quippe quod idcirco bonum sit, quia dolores inutiles auferat per adhibitos salutis causa dolores. uult nos deus mortem morte dissoluere, tormentis temporariis aeterna cruciamenta discutere, supplicia futura perpetua tuis suppliciis euacuare; hi uidelicet qui, cum uitam abstuleris a nobis, praesumamus magis posse conferri et quidem propter temporariam aeternam, propter fragilem et caducam incorruptibilem perpetuam. non sufficere tibi censes confitentes se Christianos tantum gladio esse plectendos, nisi. omnia genera suppliciorum eorum inflixeris corporibus. nihil interest quo genere mortis nos punire digneris, dum per haec ad uitam perfruendam admittamur aeternam, dum per haec tua mortificetur rabies, nos contra uiuificemur. si enim miserum putas, quod malim quouis crudeli subplicio pro dei interfici filio, ut omittam aeternam beatorum martyrum gloriam, quocumque genere esse moriendum scio. dabo denique tibi multos qui in lectulis crudelius pereant, quos interior aliqua suppuratio inflauit et neruorum secum luctantium dolor contraxit. interest ex qua causa, non ex quo pendeam stipite. Quid dicis, rex stultissime? inique in ista supplicia, in huiusmodi poenam mittor a te an iuste? si inique, tua figentis erit crux, non mea quem fixeris; si iuste, culpa me criminis mei, non poena tua torquere incipiet. ceterum quantum ad exitum nihil interest, clauo per te an lancea moriar, restrictis post terga manibus an porrectis sparsisque, utrum pronum incuruum an rectum et editum, nihil refert utrum quiescentem me in lectulo occidas an ceruicem mihi stanti 3 cf. Tertull. adu. Gnost. scorp. c. 5 (II 154 Migne) 5 seccari 9 tiis (u m. alt.) 18 quot 23 dolor scripsi, dolore Vv 26 et 27 iustae 27 me] mea me v incidas gladio an securi caput auferas, ad palum me an ad crucem alliges, igne torreas an uiuum humo condas, saxo praecipites an in maria mergas, labandagine magnis uiribus conatus uno uastissimo ictu longe a me meum caput excutias an omni subtilitate subtiliore sagitta diutissime figens in meo corpore ludas, centum milia licet formas poenarum crudelitas tua faciat, ex his omnibus ad me sola per istam morteminlatam a te perueniet inmortalitas. non possum nisi gaudere cum talia ingesseris, quandoquidem per haec supplicia sciens sim quod possit omne finiri supplicium. nam et illa quae extrinsecus sunt et accidere posse per tuam saeuitiam arbitror, nihil iudico ad me pertinere, alitesne an canes meum corpus lanient, haereant corpori meo, ferae luminibus illis crudelibus te spectante adsiliant, iacens humi unguibus dentibus ad ossa usque redigar, cum post haec omnia deo saluus sim. cum enim corpus meum talibus ac (tan)tis ferinae inmanitatis tuae uiribus consumpseris, reficiet atque reparabit rerum con. ditor et quidem ex corrupto in aeternam incorruptibilitatem. tibi uero iniustissimo persecutori nostro uenturum sine fine supplicium scire debes nec te putes inpune laturum qui nomen unici dei filii uestigiis tuis subiciendum censueris impie nefarieque calcandum. beati apostoli uox est: quod non stiti condignae passiones huius temporis ad superuenturam golriam. quam uidelicet sumus possessuri, si per te interfici quam negare dei elegerimus filium. quae reuelatio ac claritas cum super omnes nos credentes fulserit, famuli eius futuri beati semper in eius collocati regno; tu contra, si durandum censueris in tua perfidia, futurus in tenebris exterioribus, desertor 22 Rom. 8, 28 1 ad V, an ad v 3 labandagine] a pendigine coni. Cangius in gloss. 5 subtiliore scripsi, subtiliora (a exp. m. alt.) V, subtilior P 11 extrinsaecus per tuam] perpetuam v 12 aliterne 13 fere 14 spectante coni. Latinius, expectante Vv adsiliant scripsi, ansiliaiit V, insiliant v 16 ac tantis scripsi, actis Vv 20 latur\\' 21 De. fariaeque 23 condigne 25 eligerimus 26 futuri] sumus add. Cokii quippe militiae atque expugnator ueritatis, uoluntatem qui feceris diaboli, unde necesse sit te, nisi temet ab eius extraxeris laqueis, cum ipso inexstinguibili igne torqueri, sicut scriptum est. haec dicimus non quidquam ex nobis; de uobis enim praeuaricatoribus, de uobis blasphemis unicum dei filium uerum illum esse filium negantibus et de omnibus in eum credere detrectantibus legimus apud sanctissimum prophetam positum: uermis eorum non morietur et ignis eorum non exstinguetur . futurus semper tu, si in hac manseris amentia, in inextricabiles tenebras. ut enim qui dei confitemur filium inmortalitatis consecuti praemia perenni luce potiemur, sic te eius negatorem necesse est ad occasum et tenebras deferri aeternas; deduceris illam quam tenes uiam, non, ut Arriani tibi mentiuntur, ad caelum, sed ad (in)uisam mundi arcem, ad laeua malorum et ad impia tartara; est enim refugae illius cuius omnem uoluntatem tu satellis illius implere repereris, est, inquam, illius serpentis qui te ab itinere uertit caelesti ad hanc tenendam iniustitiae uiam. haec est illa lata et spatiosa quam narrat dominus in Euangelio dicens: quam lata et spatiosa est uia quae ducit ad interitum. si itaque tibi consulere nolueris, te esse inter illos dubitari non potest quos beatus \\'Iohannes percutit dicens: iam autem securis ad radicem arborum posita est;. si quis non fecerit bonum fructum, excidetur et in ignem mittetur. tu ergo et omnes conparticipes tui, quoniam estis amarissimae arbores fructus portantes mortis quippe peccantes in deum, nisi ad caeleste feceritis iter transitum, excidemini et praecipitati uenietis dicto citius in altitudinem profundam, unde uisurus sine dubio tu eos quos nunc iniuste persequeris, ut tunc ille uidit diues Lazarum in sinu 8 Es. 66, 24 19 Matth. 7, 13 22 Luc. 3, 9 4 nequaquam coni. Latinius 6 illum s. l. 8 moriuntur 13 deducique per coni. Lat., deduceris enim per Gall. 14 inuisam coni. Gallandius, uisa V, uisam v arcem] partem fort. 15 laeuam v refuge 16 satelles v reppereris 26 coelestae 27 et coni. Lat., ut Vv Abrahae Isaac et Iacob amicorum dei et omnium prophetarum apostolorum ac martyrum. non eris, Constanti, illa euasurus supplicia, nisi primo in loco unicum dei filium uerum esse dei filium credideris, deinde, ut crebro dictum est, quod semper cum patre regnauerit ac sit regnans, hoc est sine initio ac fine confessus fueris atque te ad catholicam ecclesiam de nefando Arrianorum coetu transtuleris, de morte scilicet ad uitam, et confessus fueris ut nos confitemur catholici patrem et filium et spiritum sanctum perfectam esse trinitatem et unam habere deitatem. Sic odis Christianos et omnibus persequeris modis. tamquam possit maliuolentia tua eos uincere qui durum asperumque iter ingressi, contemptui licet derisui odioque apud te sint, tamen in omni uita praesenti pauperes humiles ignobiles subiecti iniuriis tuis esse uelint, credentes omnia quae amara esse noscuntur propter deum perferentes se uenturos ad eximia praemia illa quae apostolus narrat consequenda illa quae nec oculus uidit, nec auris audiuit, nec in m hominis ascendit, quae praeparauit dominus diligentibus St.\\' igitur, quia illa diligentibus se repraesentabit deus, diligentes deum cum tibi displicemus, cum plectimur a te, deo nos placere praesumimus. neque enim potest aliquam auctoritatem i habere tua funesta sententia ad nos in aeternum puniendos. cum qui damnas damnandus sis et quidem ad hoc, ut tu perpetuas luas poenas. ceterum nos quos torques lanias interficis aeterna suscipient gaudia, ingens habebit et inmensa felicitas perpetuaque accipiet beatitudo. nobis igitur scias magis datam diuinitus potestatem, ut te, dum damnare nos I putas, damnemus, dum punire nos posse praesumis, te Constantium sacrilegum puniamus, siquidem ille quem negas dare nobis episcopis suis fuit dignatus auctoritatem, ut quae ligauerimus in terris sint ligata et in caelis. sustinemus propter deum temporalia mala, ut possimus consequi aeterna bona: . 18 I Cor. 2, 9 13 aput 28 poniendos 25 torqaes scripsi, torquens Vt 31 quaecumque v 82 legata fugimus temporalia quae a te ueluti bona offeruntur nobis, propterea quod illa bona tua aeterna mala subsequantur. idcirco praesentia quae putas nobis nocibilia delegimus sustinere, ut, inlustris confessio dum perseuerat in nobis, aeterna et inmortalia consequi mereamur bona, sicut et tu cum eis, qui te metuentes uoluntati tuae inueniuntur paruisse et mandata deseruisse dei, quoniam quidem praesentia magis bona fuerint eligere dignati et futura contemnere, inmortalia sis incasurus mala. desiderabilia enim super aurum et lapidem pretiosum multum et dulciora super mel et fauum. etenim seruus tuus custodit ea, in custodiendo illa retributio multa. nouimus hanc uitam quam magnopere auferre laboras esse breuissimam; nouimus et bona istius uitae et mala esse breuia, illius uero uitae aeternae bona quae consequi sumus desiderantes quod sempiterna sint; nouimus enim quod pro bonis his breuibus quibus tu delectaris ac frueris mala sint aeterna successura tibi et nobis Christianis, quos despicis quosque omnibus uirtutibus imperii tui laniando non desistis, quod sint pro his malis breuibus bona aeterna successura. haec ita se habere legisti in CXXV psalmo: magnificauit dominus facere cum illis, et infra: qui seminant in lacrimis in gaudio metent. euntes ibant et flebant, mittentes semina sua; uenientes autem uenient in exultatione portantes manipulos suos, et in CXXVIII: beati omnes qui timent dominum, qui ambulant in uiis eius. labores fructuum tuorum manducabis; beatus es et bene tibi erit. erit profecto in aeternum bene eis qui non negauerunt dei filium, qui labore sanctae confessionis suae potientur; contra tibi, si in hac amentia qua uiuis nunc semper censueris manendum, erit male perpetuo, illa percipiens quae nunc percipit Scarioth ludas. tunc te uisuri nos supplicem, 9 Ps. 18, 11. 12 20 Ps. 125, 2 21 ib. 125, 5. 6 24 ib-. 127, 1. 2 7 desuruisse 12 laboras (a ex e m. 1) 15 sit nouilllmus 16 sint coni. Latinius, lllin V, in v, om. Tilius in notis 18 desisti 23 potantes 28 ac m. 1 et tamen omnis lamentatio paenitentiae tuae futura inefficai. quoniam quidem hic aut adquiratur uita perpetua aut mors. haec semper uoluere corde nostro, haec diebus ac noctibus cogitare scire te uolumus, tua supplicia perpetua et praemia ac merita dei seruorum aeterna, quid neganti tibi persecutori nominis sui comminetur ad poenam, quid autem e contrario confitentibus polliceatur ad gloriam sempiternam. 8 de nos V, corda nostra coni. Coleti (sine causa, supplendum Mia n-nos) 5 negan EXPUCIT MOKIUITOU PRO DI FILIO"}}},{"rowIdx":495,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"De Ecclesia De Ecclesia Mavortius. Poetae Christiani Minores, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 16, Part 1). Petschenig, Michael, editor; Ellis, Robinson, editor; Brandes, Wilhelm, editor; Schenkl, Karl, editor. Vienna, Leipzig, Prague: Tempsky, Freytag, 1888."}}},{"rowIdx":496,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"DE ECCLESIA. Tectum augustum ingens, centum sublime columnis, religione patrum laetum I et uenerabile templum hoc dedit esse suum I superi regnator Olympi. nam deus omnipotens, I qui res hominumque deumque aeternis regit imperiis, I \\'quo tenditis?\\' inquit \\'hic domus est uobis, I haec ara tuebitur omnis.\\' hic matres puerique simul I mixtaeque puellae sacra canunt I pariterque oculos ad sidera tollunt, hic exaudiri uoces, I hic uota precesque: noctes atque dies I ferit aurea sidera clamor. postquam prima quies I et facta silentia tectis, incipit effari I diuino ex ore sacerdos: \\'accipite haec animis laetasque aduertite mentes, matres atque uiri, I pueri innuptaeque puellae. discite iustitiam moniti I et spes discite uestras. haut incerta cano: I deus aethere missus ab alto, ipsius a solio regis, I uia prima salutis, quem nobis I partu sub luminis edidit oras 1] A. VII, 170. 2] A. VIII, 598 (late mut. in laetum, cf. X, 738). VI, 408 (XII, 767; et add., donum mut. in templum, cf. III, 536 al.). 3] A. X, 235 (et mut. in hoc; suum add., cf. A. VI, 142 al.). II, 779. 4] G. I, 29 (an mut. in nam) + II, 325 al. A. I, 229. 5] A. I, 230 (regis). V, 670. 6] A. V, 638 (inquit om.). II, 523. 7] A. XI, 215 + 476 + G. III, 473 (A. VII, 340. VIIII, 358). A. V, 293 (mixtique) + II, 238 (VI, 307). 8] A. II, 239. V, 508 + XI, 37. 9] A. IIII, 460 (hinc). VI, 51 (in). 10] A. VI, 127. II, 488. 11] A. I, 723. 730 (tum mut. in et). 12] A. IIII, 76. III, 373. 13] A. V, 304. 14] A. VI, 306. 307. 15] A. VI, 620. III, 103. 16] A. VIII, 49. IIII, 574. 17] A. VI, 396. 96. 18] A. VIIII, 252 (quae uobis). VII, 660. S: codex Sahnasianus, nunc Parisiensis lat. 10318, f. 21u. eclesia S 1 gentu S colunes S 2 Religionem petru S 4 res Suringar rex S 5 inquid S 6 uobis Suringar nobis S 8 Sagra S 10 adq; S ferit Suringar feret S 11 tectis Suringar noctis S, fort. linguis (A. XI, 241), cf. Proba 585 14 adq; S 16 Aut S 18 pastus sublimis eddedit S corr. Suringar oras Suringar ortus S uirginis os habitumque gerens I, mirabile dictu. ore (dei) I adflata est spiritu propiore canitque: sic noua progenies I caelo descendit ab alto. ast ubi iam firmata deum te prodidit aetas, negauere deum I miseri, quibus ultimus esset ille dies, I quando furentes ac dira canentes insontem I magno ad regem clamore trahebant. ille nihil, I namque ipse uolens, seque obtulit ultro, hoc ipsum ut strueret, I uatum praedicta priorum prodere iussa dei, I telluris operta subire. primus ibi ante omnes, I sceptrum qui forte gerebat, sustulit ablutas lymphis ad sidera palmas, hoc dicens: I \\'equidem in iusto nil tale repertum: nec fas. I o miseri, quae tanta insania, ciues? (at) me nulla dies tantis neque fortibus ausis 19] A. I, 315. G. n, 30 (III, 275. A. I, 439. II, 174. IIII, 182. VII, 64. VIII, 252). 20] A. II, 247 (oro). VI, 50 sq. (numine in spiritu mut.; canitque add.). 21] E. IIII, 7 (iam mut. in sic). A. VIII, 423. 22] E. IIII, 37 (hiuc .. uirum mut. in ast . . deum, fecerit in prodidit, cf. A. IllI, 431). 23] A. VIIII, 659 (adgnouere). II, 248. 24] A. II, 249. G. I, 255 (quando armatas), A. YIIII, 621 (canentem). 25] A. II, 84. 58. 26] A. n, 287. VI, 146 + VIII, 611. 27] A. II, 60. IIII, 464 (priorum FPyabc). 28] A. II, 127 + VI, 461. A. VI, 140. 29] A. II, 40. XII, 206 (nam mut. in qui). 30] A. II, 153 (exutas uinclis). 31] A. Xli, 950. VIllI, 207 (de te mut. in in iusto, uerebar in repertum, cf. A. VI, 145 [VII, 507]). 32] A. VIIII, 208 (XI, 181). II, 42. 33] A. VIIII, 281 (Euryalus om., at add., tam mut. in tantis neque). 19 abitumq; S 20 ore dei ego More S Maria F. Latendorf Fleckeis. ann. CIII, 861 tunc ora L. Mueller eph. Zarnck. 1SGS, 249 afflata Riese affata S propiore Riese propiora S post hunc u. lacunam indicaui; cf. Luc, 1, 46 sqq. 21 discendit S 22 uirum Suringar prodedit S 23 Negabere S ultissimus S 24 quo Baehrens, fort. ac delendum hac S 27 ut strueret Suringar instrueret S uatumq; dicta S, corr. Riese 28 Proderet i. d. *tellusque operta subiret S, corr. Suringar 29 forte Suringar uoce S 30 Sustullit ablatas limfis asidera S, corr. Suringar 31 equitem S iusto Riese isto S, cf. Matth. 27, 19, 24 repertum Suringar repertus S repertumst Riese 32 omnis eriq; t. i, cicys S, corr. Suringar 33 at add. die stantis S addiderit socium. I uestra\\' inquit \\'munera nobis! uos animam hanc potius quocumque absumite leto.\\' tum magis atque magis I magnis furoribus acti clamores simul horrendos ad sidera tollunt et magis atque magis I poenas cum sanguine poscunt. has inter uoces I medio in flagrante tumultu arboris obnixus trunco I — tibi, magne, tropaeum, omnipotens genitor — I palmas utrasque tetendit teque uocans I multo uitam cum sanguine fudit. et tamen interea I tua nati maxima cura non tulit hanc speciem; I grauiter commotus et alto dat clarum e caelo signum. I nam tempore in illo sol medium caeli conscenderat igneus orbem. eripiunt subito nubes caelumque diemque et nox atra polum bigis subuecta tenebat. tris tenuit diei spatium non amplius horas: tum repetens iterum sua I clara in luce refulsit nona diei melior I rebus iam rite peractis. inde datum molitur iter. iamque arua tenebat scrupea, tuta lacu nigro nemorumque tenebris 34] A. VI, 170 (addiderat). V, 348. 35] A. III, 654. 36] G. III, 185. A. IIII, 668 (plangoribus; aether mut. in acti, cf. I, 333 [VII, 199. XI, 616]).. 37] A. II, 222 (tollit). 38] A. II, 299. 72. 39] A. XII, 318. XI, 225. 40] G. III, 233. A. XI, 7. 41] A. X, 668. VI, 685. 42] A. VI, 247 (uoce mut. in teque). II, 532. 43] A. VIIII, 422 (tu mut. in et). G. IIII, 354 (nati add.). 44] A. II, 407. I, 126. 45] A. III, 519 (puppi mut. in caelo). XI, 303 (non) + E. V, 49 (G. I, 434. A. II, 274. VI, 234. VIIII, 195; ab [sub] illo). 46] A. VIII, 97. 47] A. I, 88. 48] A. V, 721. 49] E. III, 105 (pateat caeli .. ulnas). 50] A. III, 436 (praedicam om., et repetens iterumque; sua add.). I, 588. 51] G. I, 286 (addere om.; fugae m., cf. A. VIIII, 156). A. IIII, 555 (paratis). 52] A. VI, 477 (tenebant). 53] A. VI, 238. 34 Addidere4 S inquid S 35 adsumite S 36 Tunc S adq; S fororib; S 38 adq; S sanguina S 39 fraglante S 40 obnixos 8 42 uita S 43 natim S 44 tullit S comotus S 45 das Suringar 46 igneos orbe S 49 Triste unit S diei] caeli Baehrens oras S 50 tum Suringar Te S (i. e. Tc) 52 molituritur iter S 53 Stubrea S, corr. Salmasius ut statim ad fauces uenit graue olentis Auerni, tum demam horrisono stridentis cardine portae panduntur uastae I solidoque adamante columnae, sponte sua I umbrosae penitus patuere cauernae. ingreditur linquens antrum; I tum maxima turba, ut uidere deum fulgentiaque ora per umbras, ingenti trepidare metu. I nec plura moratus haec ait I et dictis maerentia pectora mulcet: \\'ne trepidate, meae I animaeque umbraeque paternae: uobis parta quies. I genitor mihi talia namque dicta dedit: I prope uos haec limina tendere adegit.\\' haec fatus I animas, quae per iuga longa sedebant, deturbat I miseransque antro submittit aperto et dicto parens I supera ad conuexa reuexit. interea magnam I subito uulgata per urbem fama uolat, I illum expirantem sedibus imis iam reuocare gradum superasque euadere ad auras. obstipuere animis alii; set I sanguinis auctor se causam clamat crimenque caputque malorum, 54] A. VI, 201 (inde ubi uenere ad fauces). 55] A. VI, 573 (sacrae, cf. 574). 56] A. VI, 574 (portae). 552. 57] A. VI, 82. VIII, 242. 58] A. VI, 157. 611 (quae mut. in tum, cf. 667; est om.). 59] A. VI, 490 (uirum .. ama). 60] A. VI, 491. V, 381. 61] G. IIII, 415 al. A. I, 197. 62] A. VIIII, 114 (meas). V, 81. 63] A. III, 495. VII, 122. 64] A. X, 600 (dabus, cf. 633 al). VI, 696 (prope uos add.). 65] A. II, 721 (V, 421). VI, 411. 66] A. VI, 412. G. II, 499 (A. X, 823) + A. VI, 262 (que add.; se inmisit). 67] A. XI, 242 (Uenulus om.). VI, 241 (ferebat mut. in reuexit). 68] A. I, 124. VIII, 554. 69] A. VIII, 554.1, 44 + 84. 70] A. VI, 128 (set mut. in iam). 71] A. VIII, 530. VII, 49 (ultimus om.). 72] A. XII, 600. 54 aberni S 55 tum Baehrens Tunc S stritridenti S 56 Uanduntur S, corr. Salmasius solido. quedam ante S 57 et post sua add. S caberne S 60 trepidarem S 61 a\\'t S merenta S 62 trepitate S meae Suringar me S 63 partaiii S 64 prope uos haec Baehrens uos prophec S propere haec nos Suringar adegit Suringar agit S 65 q; per iura S, corr. Salmasius 66 Deturbatanq; antro miserans S, corr. Suringar deturbat antro miserans Baehrens 68 uulgatam S 71 alii; set Suringar aliis et S 72 Ne causa clama S, corr. Suringar capueq; S et nodum informis leti trabe nectit ab alta proque suis meritis I superis concessit ab oris. nec minus interea I se matutinus agebat ad socios, I quibus in mediis sic deinde locutus extulit os sacrum I claraque in luce refulsit, omnia longaeuo similis, I cunctisque repente (inprouisus ait〉: ‛. . . . . ire iterum in lacrimas? I coram, quem quaeritis, adsum. en perfecta mei I cari praecepta parentis. quare agite, o socii, tantarum in munera laudum ite\\' ait, \\'egregias animas I natique patrisque sermonum memores I fluuiali spargite lympha. ipse, ubi tempus erit, omnis in fonte lauabo.\\' dixit et in caelum paribus se sustulit alis conditus in nubem: I hinc regia tecta subiuit dona ferens uictor I cari genitoris et ora: oscula libauit I dextramque amplexus inhaesit. huius in aduentum cernes I a sedibus imis eruere summas arces I et moenia uerti atque omnem ornatum flamma crepitante cremari. 73] A. XII, 603. 74] A. X, 82 + XI, 74. 224 (cf. I, 74). II, 91. 75] G. II, 429 (III, 311. A. I, 633. YI, 212. VII, 572. XII, 107). A. VIII, 465. 76] A. XI, 12 (XII, 110; tum mut. in ad). V, 303. 77] A. VIII, 591. I, 588. 78] A. VIIII, 650.1, 594. 79] A. IIII, 413. I, 595. 80] A. VIII, 612. V, 747. 81] A. VIII, 273 (iuuenes mut. in socii, cf. III, 560; munera m). 82] A. XI, 24. VI, 116. 83] A. VIII, 464 (memor et). IIII, 635. 84] E. III, 97. 85] A. VIIII, 14. 86] G. I, 442. A. VII, 668 (sic). 87] A. I, 679 (VIII, 609. XI, 479) + G. II, 307 (A. V, 484. VIII, 50. VIIII, 560). A. VI, 108. 88] A. I, 256. VIII, 124. 89] A. VI, 798 + G. I, 460 (A. I, 258. IIII, 47). A. I, 84. 90] A. IIII, 443 + II, 615. XI, 506 + VII, 309, cf. II, 625, V, 810. 91] A. VII, 74. 74 meretis S 75 sese matutinis S 76 socius S 78 longebus S, corr. Suringar post hunc uèrsum excidisse quaedam intellexit Suringar, qui inprouisus ait (A. 1, 595) addidit 79 lacrimis S (lacrimas corr. mt) 81 os socii S munere Suringar 83 plubiali .. limfa S, corr. Suringar 84 lababo S 85 sustullit S 87 ori Riese ad ora Brandes, cf. A. VI, 108 88 Obscula S 89 cernes Suringar certis S Erebi de Riese (G. IIII, 471). 90 fort. et ruere; conruere Brandes summas arces Suringar summe acies\\' S menia S 91 adq; S XVI. Poet. christ. min. pars i. 40 tunc autem innumerae gentes populique I frequentes terrentur uisu subito. I rex omnibus idem iura dabit populis pariter I subigetque fateri, quae quis aput superos furto laetatus inani sed uos, o lecti, ferro I pro nomine tanto, quod superest, I moriamur et in media arma ruamus: sanguine quaerendi reditus animamque litando.\\' Haec ubi pro meritis, I finem dedit ore precandi. succedunt alii I graues aetate ministri: pars in frusta secant I onerantque altaria donis; tum demum I pueri et pauidae longo ordine matres stant circum. quos ubi confertos I manu circumtulit omnes, sic prior adgreditur I mensas atque incipit ipse. et postquam primus I summo tenus adtigit ore, accipiunt proceres I pariterque antistites omnes et pueri rudes: I sequitur tum cetera pubes. 92] A. YI, 706 (7tunc circum) G. IIII, 216 (A. I, 707. VI, 486. X, 506). 93] A. VIII, 109. X, 112 (Iuppiter om.). 94] A. I, 507 (dabat) + VII, 247 + G. 1,189 al. A. VI, 567 (subigitque). 95] A. VI, 568. \\' 96] A. VIIII, 146. VIII, 472. 97] A. V, 796. II, 353. 98] A. II, 118 (animaque litan- dum). 99] A. I, 81 al. +1, 74 (melitis pro). VI, 76 (loquendi, cf. 376). 100] A. VI, 248 (supponunt, cf. A. II, 478. VIII, 607. VIIII, 222. 663. XI, 481). I, 705 (pares). 101] A. I, 212. XI, 50 (cumulatque, cf. A. I, 363. VIII, 180 et V, 101). 102] G. III, 205 (A. VI, 330. 573. VIIII, 815. XII, 6). A. II, 766. 103] A. II, 767. 104] A. II, 347. VI, 229 (pura .. unda mut. in manu .. omnes). 105] A. VI, 387. G. IIII, 378 (et mut. in atque) + E. VI, 26 (A. X, 5). 106] A. IIII, 17 (et add.). I, 737. 107] G. I, 216 al. + A. I, 740 al. A. II, 205 al. + XII, 574 (certantibus mut. in antistites). 108] A. VI, 832 (VII, 379; ne mut. in et; rudes add.). V, 74 (quos mut. in tum). 92 gentis S frequentes Suringar frequenter S 94 dabit Suringar dabat S subigetque Suringar subieq; S post u. 95 uersum excidisse uidit Riese (fort. A. VI, 569) 96 Seduo soleti S 98 animanq; litarido S 99 hic Riese 100 grabes S 101 frustra S honorantq; alteria S, COIT. Salmasius 102 pauido S 103 stant circum u. 102 adiecta S 104 manus S 105 adq; S 108 tum scripsi tunc S pubes Salmasius rudes S protinus ad reditum quisquis, I ad tecta domorum tendimus I et laetum semper celebramus honorem. cumque t abortio clamaretur \\'Maro iunior!\\', ad praesens hoc recitaui: Ne, quaeso, I ne me ad talis inpellite pugnas! namque erit ille mihi semper deus, I ille magister. nam memini | — neque enim ignari sumus ante malorum-: formonsum pastor I Phoebum superare canendo dum cupit I et cantu uocat in certamina diuos, membra deo uictus I ramo frondente pependit. 109] A. II, 437 -f- X, 436 (XI, 54 reditus; quisquis add.). II, 445 (ac). 110] A. I, 205. V, 58 (cuncti celebremus). 111] A. XII, 72. XI, 278. 112] E. I, 7. A. V, 391. 113] A. VIII, 157. I, 198. 114] E. II, 1. Y, 9. 115] E. III, 4 (?, fouet in cupit mut.). A. VI, 172. 116] A. VIIII, 337. VII, 67. 109 Prodinus S ac tecta Riese tecto domosu S in prosa pro abortio Iuretus scripsit Mauortio, cf. Quicherat bibl. d\\'ecol. d. chart. I, t. 2, p. 130, qui primus hoc additamentum (dico uerba cumque .. pependit) edidit; ab auditorio Baehrens, fort. abituro recitauit Iuretus 111 Neque sone me S 112 mihi ille S 113 malorum Salmasius maiorum S 114 febu S canendu S 11G fort. uinctus; cf. Anth. lat. 173, 1, quo loco fortasse eodem modo uinctus scribendum est 40*"}}},{"rowIdx":497,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Minucius Felix, Marcus"}}},{"rowIdx":498,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"Octavius Octavius Minucius Felix. M. Minucii Felicis Octavius Iulii Firmici Materni Liber de errore profanarum religionum. Halm, Karl, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 2, 1867."}}},{"rowIdx":499,"cells":{"text":{"kind":"string","value":"M. MINVCII FELICIS OCTAVIVS. Cogitanti mihi et cum animo meo Octaui boni et fidelissimi contubernalis memoriam recensenti tanta dulcedo et adfectio hominis inhaesit, ut ipse quodammodo mihi uiderer in praeterita redire, non ea quae iam transacta et decursa sunt, recordatione reuocare: ita eius contemplatio quantum subtracta est oculis, tantum pectori meo ac paene intimis sensibus inplicata est. nec inmerito decedens uir eximius et sanctus inmensum sui desiderium nobis reliquit, utpote cum et ipse tanto nostri semper amore flagrauerit, ut et in ludicris et seriis pari mecum uoluntate concineret eadem uelle uel nolle: crederes unam mentem in duobus fuisse diuisam. sic solus in amoribus conscius, ipse socius in erroribus: et cum discussa caligine de tenebrarum profundo in lucem sapientiae et ueritatis emergerem, non respuit comitem, sed quod 1 Amobii Liber vn explicit incipit liber vra feliciter P 4 recensenti P partim in litura, sed sic prima m. II tantum Wopkens; cf. eius AduerVaria critt. in Min. Fel. in Miscell. obseruatt. X, p.11 sqq. (Amstel. 1739) 5 inhesit P et sic saepius 8 pene Pr 9 decedens Dauisius: discedens Pr 11 et in seriis Heumann, cuius emendationes in Min. exstant in Miscell. Lips. nouis uoll. V, VII et VIII 12 eadem nellet vel nollet r, et eadem uel nellet vel nollet Heumann; Wopkensius uerba ut insiticia delenda censebat; at de infinitiuo explicatiud haud inepte comparare possis 26,10: praestigias edunt, vel quae non sunt uideri, uel quae sunt non nideri; censor quoque inZeitschr. fur Philos. u. kath. Theol. fase. 18 p. 160 (Coloniae 1836) codicis lectionem tuetur 13 indinisam Casp. Barthius; Caut scribendum in duos aut eidendwn diuisam\\' Vsener II ipsis OreUi apud Ed. de Muralto p. IX; conscius ipse, socins distinguunt alii manus recte; nam, si uera est lectio, solus — conscius et ipse socins uicissim sibi respondent \\' 1* est gloriosius, praecucurrit. itaque cum per uniuersam conuictus nostri et familiaritatis aetatem mea cogitatio uolueretur, m illo praecipue sermone eius mentis meae resedit intentio, quo Caecilium superstitiosis uanitatibus etiamnunc inhaerentem disputatione grauissima ad ueram religionem reformauit. Nam negotii et uisendi mei gratia Romam contenderat, relicta domo, coniuge, liberis, et quod est in liberis amabilius, adhuc annis innocentibus et adhuc dimidiata uerba temptantibus, loquellam ipso offensantis linguae fragmine dulciorem. quo in aduentu eius non possum exprimere sermonibus, quanto quamque inpatienti gaudio exultauerim, cum augeret maxime laetitiam meam amicissimi hominis inopinata praesentia. igitur post unum et alterum diem, cum iam et auiditatem desiderii frequens adsiduitatis usus implesset et quae per absentiam mutuam de nobis nesciebamus, relatione alterna comperissemus, placuit Ostiam petere, amoenissimam ciuitatem, quod esset corpori meo siccandis umoribus de marinis lauacris blanda et adposita curatio: sane et ad uindemiam feriae iudiciariam curam relaxauerant. nam id temporis post aestiuam diem in temperiem semet autumnitas dirigebat. itaque cum diluculo ad mare inambulando litore pergeremus, ut et aura adspirans leniter membra uegetaret et cum eximia uoluptate molli uestigio cedens harena subsideret, Caecilius simulacro Serapidis denotato, ut uulgus superstitiosus solet, manum ori admouens osculum labiis inpressit. Tunc Octauius ait: Non boni uiri est, Marce frater, hominem domi forisque lateri tuo inhaerentem sic m hac inperitiae uulgaris caecitate deserere, ut tam luculento die in lapides eum patiaris inpingere, effigiatos sane et unctos et coronatos, cum 1 gloriosius P corr. m. 2 ex glorius 1\\\\ praecurrit r 3 quo r: quod P 8 annis om. Vrsinus, animis probdbilius Vahlen coll. Lactant. inst. diu. I, 21 et VI20 9 loquelam r, loquela — dulciore Vrsinus 14 mutuo Anonymus in MisceU. Obseru. I, 2, 3 (1732) et Hewmann, mutam (uel multam) G. F. S. Stieber in Obseruatt. critt. in quaedam Virgilii et Minucii F. loca (Onoldi 1791) 15 hostiam Pr 16 corporis mei * Heumcmn 17 humoribus r 19 autumni aestus J. de Rhoer 21 ut deleuit Heumann 22 uoluntate Pr, sed uoluptate corr. in praefeU. ed. Romanae 1\\\\ mollis Vrsinus II harena P 1 manu 23 superstitiose Heumann, superstitiosius F. 0. Menckenius; ipse malim superstitiosum, coli. 18,11 audio uulgus 24 praessit P, em. Vrsinus 28 unctos et coronatos] scias huius erroris non minorem ad te quam ad ipsum infamiam redundare. cum hoc sermone eius medium spatium civitatis emensi iam liberum litus tenebamus. ibi harenas extimas, uelut sterneret ambulacro, perfundens lenis unda tendebat, et ut semper mare etiam positis flatibus inquietum est, etsi non canis spumosisque fluctibus exibat ad terram, tamen crispis tortuosisque ibidem erroribus delectati perquam sumus, cum in ipso aequoris limine plantas tingueremus, quod uicissim nunc adpulsum nostris pedibus adluderet fluctus, nunc relabens ac uestigia retrahens in sese resorberet. sensim itaque tranquilleque progressi oram curui molliter litoris iter fabulis fallentibus legebamus. hae fabulae erant Octaui disserentis de nauigatione narratio. sed ubi eundi spatium satis iustum cum sermone consumpsimus, eandem emensi uiam rursus uersis uestigiis terebamus, et cum ad id loci uentum est, ubi subductae nauiculae substratis roboribus a terrena labe suspensae quiescebant, pueros uidimus certatim gestientes testarum in mare iaculationibus ludere. is lusus est testam teretem iactatione fluctuum leuigatam legere de litore, eam testam plano situ digitis conprehensam inclinem ipsum atque humilem quantum potest super undas inrotare, ut illud iaculum uel dorsum maris raderet [uel enataret], dum leni impetu labitur, uel summis fluctibus tonsis emicaret [emergeret, dum adsiduo saltu subleuatur. is se in pueris uictorem ferebat, cuius testa et procurreret longius et frequentius exsiliret. sic codex, quod propterea monendum est, quod quidam cum Lindnero, Heraldi adnotatione perperam intellecta, putabant in cod. exstare unguines ordinatum; at ea lectio pertinet ad Arnob. I, c. 39. 2 ciuitatis ut glossema del. Dauisius, itineris coni. Heumann 3 arenas r II uelud P et sic saepius 4 tundebat Vrsinus, radebat Vsener II semper P corr. ex super 6 tcrispis P II tortuosisque P. Daniel (in ed. Wotoeri): tororisisque P, sed rasura corr. torosisque, ut estinr 7 ibidem] itidem uel undamm coni. Oehler, probabUius Vsener identidem 9 allideret Vrsinus (pedibus adluderet, fluctus nunc relabens - resorberet praue distinctum in aliquot edd. recentt.); cf. Catuili epithal. 64, 67 11 hęc P corr. m. 2 in hęe 16 tabe Dombart || uidimus Vsener: uidemus Pr 21 uel enataret Pr, uel innataret Wopkens, nec enataret Dauisius, et uelut nataret Dombarl; nos Bursiano auctore (Literar. Centralblatt 1863 p. 497) uel enat. inclusimus 1\\\\ laeni P 22 emergeret del. Wowerus (ct mergeret Vrsinus) 24 esiliret r Igitur cum omnes hac spectaculi uoluptate caperemur, Caecuius nihil intendere neque de contentione ridere, sed tacens, anxius, segregatus dolere nescio quid uultu fatebatur. cui ego: Quid hoc est rei? cur non agnosco, Caecili, alacritatem tuam illam? et illam ocnloram etiam in seriis hilaritatem requiro. tum ille: Iam dudum meOctaui nostri acriter angit et remordet oratio, qua in te inuectus obiurgauit neglegentiae, ut me dissimulanter grauius argueret inscientiae.. itaque progrediar ulterius: de toto et integro mihi cum Octauio res est. si placet, ut ipsius sectae homo cum eo disputem, iam profecto intelleget facilius esse in contubernalibus disputare quam conserere sapientiam: modo in istis ad tutelam balnearum iactis et in altum procurrentibus petrarum obicibus residamus, ut et requiescere de itinere possimus et intentius disputare. et cum dicto eius adsedimus, ita ut me ex tribus medium lateris ambitione protegerent: nec hoc obsequi fuit aut ordinis aut honoris, quippe cum amicitia pares semper aut accipiat aut faciat, sed ut arbiter et utrisque proximus aures darem et disceptantes duos medius segregarem. Tum sic Caecilius exorsus est: Quamquam tibi, Marce frater, de quo cum maxime quaerimus non sit ambiguum, utpote cum diligenter in utroque uiuendi genere uersatus repudiaris alterum, alterum conprobaris, in praesentiarum tamen ita tibi informandus est animus, ut libram teneas aequissimi iudicis nec in alteram partem propensus incumbas, ne non tam ex nostris disputationibus nata sententia quam ex tuis sensibus prolata uideatur. proinde si mihi quasi nouus aliqui et quasi ignarus partis utriusque considas, nullum negotium est patefacerè, omnia in 3 dolere Ursinus: dolore Pr, doloris Heumann 5 requiro? edd. recc. (requiro obelo notauit Heum.) 6 et P in litura 8 toto integro P 1 manu; an toto per gUmema inuectum est ? 9 ut de ipsios secta hodie com eo disp. Hevmann; ipse malim istius (uel ipse istius) sectae, Bcil. in guam tam acriter inuectus est; leetionem ipsius sensu carere opinatur etiam censor in Zeitschr. f. PhU. u. kath. Theol. 18, 162 11 sapientiam modo P: sapientium modo Rigattius 13 requiescere P (erasa littera a) 15 obsequii P corr. et r 16 a.ut ordinis obelo notauit P. Daniel (apud Wowerum) 20 id de quo Heumann II utpote qui Vrsinus 21 alterum, alterum r: alterum semel habet P 25 sententia P corr. m. 1. ex sentia II ex tuis P corr. m. 2. ex exuis 26 proinde mihi, si Vsetter II aliquis r 27 utrisque r \\' rebus humanis dubia, incerta, suspensa, magisque omnia uerisimilia quam uera. quo minus miram est nonnullos taedio inuestigandae penitus ueritatis cuilibet opinioni temere succumbere quam in explorando pertinaci diligentia perseuerare. itaque indignandum omnibus, indolescendum est audere quosdam, et hoc studiorum rudes, litterarum profanos, expertes artium etiam sordidarum, certum aliquid de summa rerum ac maiestate decernere, de qua tot omnibus saeculis sectarum plurimarum usque adhuc ipsa philosophia deliberat. nec inmerito, cum tantum absit ab exploratione diuina humana mediocritas, ut neque quae supra nos caelo suspensa sublata sunt, neque quae infra terram profunda demersa sunt, aut scire sit datum aut scrutari permissum aut suspicari religiosum, et beati satis satisque prudentes iure uideamur, si secundum illud uetus sapientis oraculum nosmet ipsos familiarius nouerimus. sed quatenus indulgentes insano atque inepto labori ultra humilitatis nostrae terminos euagamur et in terram proiecti caelum ipsum et ipsa sidera audaci cupiditate transcendimus, uel hunc errorem saltem non uanis et formidulosis opinionibus implicemus. sint principio omnium semina natura se coeunte densata, quis hic auctor deus? sint fortuitis concursionibus totius mundi membra coalita, 1 omnia deleuit Wowerus 2 minus Vrsinus: magis Pr II tedio P 3 temere potius snccumbere Wowerus 4 exploranda Vrsinus II itaque P: atqui Dombart 5 indolescendumque Bigaltius, et indole Dombart, immo indo!. Wowerus (coll. Cypr. epist. 1, 6: illud mirandum est, immo indignandum potius et dolendum), indignandum omnibus, indolescendum sapientibus est censor in Z. f. Phil. u. kath. Theol. 18, 163, indign. omnibus, omnibus indole est Vahlen 1\\\\ audire r II hoc P: horum r 6 rude P 11 artium nisi sordidarum Vrsinus (a. etiam nisi sord. Heumann) 7 ac del. Heumann, ac maiestate dei Ch. Wirth, quondam sodalis seminarii phtlologici Monacensis; apparet facile dei (di) ante decernere intercidere potuisse 8 qua P 1. m. corr. e quo. II plurimum Wopkens, idem totis omnibus s. proponens, at cf. Dauis. ad hunc locum 9 filosofia P II ab erploratione rerum diuinarum Heumann 11 profunda Bursian colI. 1, 4 12 datum ut scrutare Pr II suspicari Dombart: stuprari P, struprari r, ruspare (uel ruspari) Jos. Scaliger et uttlgo, parum apte, cum iam scrutari, quod antecedit, idem fere significet; disputare Chr. Ad. Klotz 13 et om. r 14 ueteris sapientis Vsener 17 uel Heumanno aut delendum aut in nelim mutandum uidebatur 18 formidulosisP; formidolosis edd. II implicemns. sint principio P: implicamus. Sint principia r 19 hic P: his Heumann. digesta, formata, quis deus machinator ? sidera licet ignis accenderit et caelum licet sua materia suspenderit, licet terram sua fundauerit pondere et mare licet confluxerit e liquore, unde haec religio, unde formido? quae superstitio est? homo et animal omne quod nascitur, inspiratur, attollitur, elementorum ut uoluntaria concretio est, in quae rursum homo et animal omne diuiditur, soluitur, dissipatur: ita in fontem refluunt et in semet omnia reuoluuntur, nullo artifice nec iudice nec auctore. sic congregatis ignium semmibus soles alios atque alios semper splendere, sic exalatis terrae uaporibus nebulas semper adolescere, quibus densatis coactisque nubes altius surgere, isdem labentibus pluuias fluere, flare uentos, grandines increpare, uel nimbis conlidentibus tonitrua mugire, rutilare fulgora, fulmina praemicare: adeo passim cadunt, montes inruunt, arboribus incurrunt, sine dilectu tangunt loca sacra et profana, homines noxios feriunt et saepe religiosos. quid tempestates loquar uarias et incertas, quibus nullo ordine uel examine rerum omnium impetus uolutatur? in naufragiis bonorum malorumque fata mixta, merita confusa? in incendiis interitum conuenire insontium nocentiumque? et cum tabe pestifera caeli tractus inficitur, sine discrimine omnes deperire? et cum belli ardore saeuitur, meliores potius occumbere? m pace etiam non tantum aequatur nequitia melioribus, sed et colitur, ut in pluribus nescias, utrum sit eorum detestanda prauitas an optanda felicitas. quod si 1 accenderit, caelum malim 2 terram fundauerit pondere P, terram fundauerint pondera Rigaltius. terra se fundauerit pondere Casp. Barth, terram fundanerit pondus Vrsinus; nos sua (sc. materia) ex coni. Vahienii addidimus 3 et mare et licet P ante rasuram || confluxerit Datlisius: influxerit Pr 4 quae P: atque Heumann 5 inspiratur et alitur Vrsinus II ut uol. concretio sit Dauisius (ego pro ut malim uelut) 6 fortuita coner. Heumann II concretio P corr. e concreto 7 resoluitur Heumann 8 reuoluuntur omnia idem II indice Vonck lectt. lat. p. 52 9 soles uidemus alios Heumann, quod utique exspectares II atque bis habet P 10 ezalatis Pr: exhalatis edd. 11 coalescere Vsener 12 iisdem edd. 13 uel collidentibus (om. nimbis) Dauisius II fulgora P: fulgurar 14 promicare Heuainger, praecipitare Orusiua 15 delectu r 17 ordine vel discrimine Heumann 18 muti erita Pl 21 ardor saeuit Heumann 23 sed attollitur Vrsinus, sed ita colitur Wopkens lectt. Tull. p. 226. mundus diuina prouidentia et alicuius numinis auctoritate regeretur, numquam mereretur Phalaris et Dionysius regnum, numquam Rutilius et Camillus exilium, numquam Socrates uenenum. ecce arbusta frugifera, ecce iam seges cana, iam temulenta uindemia imbri corrumpitur, grandine caeditur. adeo aut incerta nobis ueritas occultatur et premitur, aut quod magis credendum est, uariis et lubricis casibus soluta legibus fortuna dominatur. Cum igitur aut fortuna caeca aut incerta natura sit, quanto uenerabilius ac melius antistitem ueritatis maiorum excipere disciplinam, religiones traditas colere, deos, quos a parentibus ante inbutus es timere quam nosse familiarius, adorare, nec de numinibus ferre sententiam, sed prioribus credere, qui adhuc rudi saeculo in ipsis mundi natalibus meruerunt deos uel faciles habere uel reges? inde adeo per uniuersa imperia, prouincias, oppida uidemus singulos sacrorum ritus gentiles habere et deos colere municipes, ut Eleusinios Cererem, Phrygas Matrem, Epidaurios Aesculapium, Chaldaeos Belum, Astarten Syros, Dianam Taurios, Gallos Mercurium, numina uniuersa Romanos. sic eorum potestas et auctoritas totius orbis ambitum occupauit, sic imperium suum ultra solis uias et ipsius Oceani limites propagauit, dum exercent in armis uirtutem religiosam, dum urbem muniunt sacrorum religionibus, castis uirginibus, multis honoribus ac nominibus sacerdotum, dum obsessi et citra solum Capitolium capti colunt deos, quos alius iam spreuisset iratos, et per Gallorum acies mirantium superstitionis audaciam pergunt telis inermes, sed cultu religionis armati, dum captis hostilibus moenibus 2 diomeins P 4 iam cana seges Heumann, iam seges ftaua P. Daniel 5 adeo ut r 7 fortuna caeca Dombart: fortuna certa Pr 9 antistitem Wowerus: antistites Pr 11 estimere Pl: ęstimere P corr. eiistimere r \\\\I nosse P: cognosse r II adorare quam addubitare censor in Zeitschr. f. Phil. und kath. Theul.18,164 12 quia adhuc r 13 in ipsis Gelenius: in ipsius Pr II mundi P corr. e mundus II faciles Pr: patres Perizonius, familiares Jo. Scheffer (MisceU. obseru. uol. IX); cf. tamen Dauis. 14 opida P 16 utr: et P II Manum r, Magnam Matrcm Gelenius 17 esculapiuin chaldeos P 18 Tauricos Sabaeus in praefat. ed. Rom., et sic Vrsinus quoque uel Tauros II nomina addidi II uniuersam P, sed m erasa 19 ambitum scripsi: ambitus Pr 20 propagarunt Heumann 22 multis agminibus Bacerdotum Vsener 26 captis Ouzelius: capti in P, captis in r (sed capti corr. in praefat.), captis ui Dauisius adhuc ferociente uictoria numina uicta uenerantur, dum undique hospites deos quaerunt et suos faciunt, dum aras extruunt interdum etiam ignotis numinibus et manibus. sic dum uniuersarum gentium sacra suscipiunt, etiam regna meruerunt. hinc perpetuus uenerationis tenor mansit, quae longa aetate non infringitur, sed augetur: quippe antiquitas caerimoniis atque fanis tantum sanctitatis tribuere consueuit quantum adstruxerit uetustatis. Nec tamen temere (ausim enim interim et ipse concedere et sic melius errare) maiores nostri aut obseruandis auguriis aut extis consulendis aut instituendis sacris aut delubris dedicandis operam nauauerunt. specta de libris memoriam: iam eos deprehendes initiasse ritus omnium religionum, uel ut remuneraretur diuina indulgentia, uel ut auerteretur imminens ira aut iam tumens et saeuiens placaretur. testis mater Idaea, quae aduentu suo et probauit matronae castitatem et urbem metu hostili liberauit: testes equestrium fratrum in lacu, sicut se ostenderant, statuae consecratae, qui anheli spumantibus equis atque fumantibus de Perse uictoriam eadem die qua fecerant nuntiauerunt: testis ludorum offensi Ionis de somnio plebei hominis iteratio; et Deciorum deuotio rata testis est: testis et Curtius, qui 2 interdum etiam Heraldus: dum etiam P, etiam r 3 et inanibus Heraldus; probatnlius Vsenero et manibus glossema uidetur 4 meruerunt r: merunt P, mQrent Dauisius, inierunt Meursius II hic r 5 quae Vseser: quiPr 6 antiquitus Vsener II cerimoniis Pr 7 adstruxserit P corr. 1 m. ex adstrucaerit, abstruierat r, adstruxerat Gelenius; ipse malim adstruxit 8 id ipse Vonck Lectt. lat. p. 53 II concedere esse melius Vrsinus 9 nostri ut obseruandis Pr 11 de libris Pr: librorum J. Fr. Gronouius (ailStatii Silu. 56); Wopkensio aut de his rebus corrigendum aut de libris ut dittographia ex praecedente delubris delendum uidebatur II memoriam r: memoria P, memorias Bigaltius 13 aut iam P (add. ut s. I.): aut ut iam r et edd. 14 ldaea Vreinus: dea (ex idea) P, dea r 16 equestres Heumann II in lacu del. Casp. Barth (Aduers. 43, 25) II sicut se Vrsinus: sic P, sed c in ras., se ut Scheffer, se sicut Oehler 17 anheli Gelenitts: anhelis Pr; cf. Florus I, 28 (II, 12) § 15: Castorem et Pollucem fuisse creditum uolgo.. a Macedonia uenisse, quod adhuc anhelarent etc. 18 persao P II qua uicerant Meursius, at u. Wopkens in Misc. Obs. X p. 19 II nunciauerunt P\\'r 19 offensi Iouis Rigaltius: offensio iouis Pr, offenso Ioue Gelenius II somnio Gelenius: somno Pr II plebei Pr: plebeii uulgo II iterato r 20 Deciorum r: decuriorum P; nobis totum colon, quo aegre repetitionis figura interrumpitu-r. ut glossema suspectum est II equi Wowerus, equi ct sui Bursian (qui eques sui olim deuo- equitis sui uel mole uel honore hiatum profundae uoraginis coaequauit. frequentius etiam quam uolebamus deorum praesentiam contempta auspicia contestata sunt. sic Allia nomen infaustum, sic Claudi et Iuni non proelium in Poenos, sed ferale naufragium est, et ut Trasymenus Romanorum sanguine et maior esset et decolor, spreuit auguria Flaminius, et ut Parthos signa repeteremus, dirarum inprecationes Crassus et meruit et inrisit. omitto uetera quae multa sunt, et de deorum natalibus, donis, muneribus neglego carmina poetarum, praedicta etiam de oraculis fata transilio, ne uobis antiquitas nimium fabulosa uideatur. intende tem- , plis ac delubris deorum, quibus Romana ciuitas et protegitur et ornatur: magis sunt augusta numinibus incolis, praesentibus, inquilinis quam cultu, insignibus et muneribus opulenta. inde adeo pleni et mixti deo uates futura praecerpunt, dant cautelam periculis, morbis medellam, spem adflictis, opem miseris, solacium calamitatibus, laboribus leuamentum. etiam per quietem deos uidemus, audimus, agnoscimus, quos impie per diem negamus, nolumus, peieramus. Itaque cum omnium gentium de dis inmortalibus, quamuis incerta sit uel ratio uel origo, maneat tamen firma consensio, neminem fero tanta audacia tamque inreligiosa nescio qua prudentia tumescentem, qui hanc religionem tam uetustam, tam utilem, tam salubrem dissoluere aut infirmare nitatur. sit licet ille Theodorus Cyrenaeus, uel qui prior Diagoras Melius, cui atheon tione hiatum Heumann); ipse conieci: qui sui uel mole uel h., ut haec sit sententia: qui sui equo insidentis uel mole uel frugum copia honoris gratia super eum iniecta (u. Liu. 7,6, 5 et Val. Max. 5, 6) hiatum coaequauit 1 honore Pr: onere Wowerus et Vonck L. L. p. 53 II coequauit Pr 4 praelium P\\'r 5 thrysimenus P (thrasymenus teste Ed. de Muralto), Thrasimenus r II sanguinS P ante rasuram 6 flaminis r II phartos P, a Parthis Heusinger II repeteremus nos: repetamus Pr 7 inpraecationes grassus P 8 et om. Heum. II muneribus; neglego ante Dauisium interpungebatur 13 cultu r; cultu. P, cultus uulgo II insignia r II et del. Vsener II inde deo Heumann, at cf. p. 9, 14 15 medelam r II solatium P corr. m. 2 etr 17 impiae P 18 nolumus P, ut coni. Vrginus: uolumus r 18 eieramus J. Fr. Gronouius Obss. in eccl. scriptt. 7 19 dis P add. i 8. l., diis r 22 tam (ante utilem) add. Gelenius 24 theudorus cyreneus P, em. in r II Diagoras r: dargoras P add. sup. a littera i II Melius r: milesius P, incertum auctorisne ipsiue errore an librarii II «Slov Heumann, at u. Weissenborn ad Liu. 1,1,11 cognomen adposuit antiquitas, qui uterque nullos deos adseuerando timorem omnem, quo humanitas regitur, uenerationemque penitus sustulerunt: numquam tamen in hac inpietatis disciplina simulatae philosophiae nomine atque auctoritate pollebunt. cum Abderiten Protagoram Athenienses uiri consulte potius quam profane de diuinitate disputantem et expulerint suis finibus et in contione eius scripta deusserint, quid homines (sustinebitis enim me impetum susceptae actionis liberius exerentem) homines, inquam, deploratae, inlicitae ac desperatae factionis grassari in deos non ingemescendum est? qui de ultima faece collectis imperitioribus et mulieribus credulis sexus sui facilitate labentibus plebem profanae coniurationis instituunt, quae nocturnis congregationibus et ieiuniis sollemnibus et inhumanis cibis non sacro quodam, sed piaculo foederatur, latebrosa et lucifuga natio, in publicum muta, in angulis garrula: templa ut busta despiciunt, deos despuunt, rident sacra, miserentur miseri ipsi, si fas est, sacerdotum, honores etpurpuras despiciunt, ipsi seminudi, pro mira stultitia et incredibilis audacia! spernunt tormenta praesentia, dum incerta metuunt et futura, et dum mori post mortem timent, interim mori non timent: ita illis pauorem fallax spes solacio rediuiuo blanditur. Ac iam, ut fecundius nequiora proueniunt, serpentibus in dies perditis moribus per uniuersum orbem sacraria ista 4 filosofiae P II pollebit sc. ille (p. 11, 23) Dauisius 5 Abderitem r II Protagoram r: pitagora P II uiri consulte P: inconsulte Vrsinus; post uiri Vsenero epitheton intercidisse uidetur 6 de diuinitate om. r 7 concione edd. II acribta P II deriserint r 9 inlicitae P, ut coni. Vrsinus: inclitae r, inquinatae P. Daniel, deploratae malitiae (uel inscitiae) ac desp. Vonck leclt. lat. p. 54 10 ingemiscendum edd. II fcea P 11 labendibus P 12 constituunt Vsener II quae Pr: qui Heumann 13 solem- nibus r II liumanis IAndner 14 foederatur Vahlen: foederantur Pr II lacifuga Heumann et iam ante P. Daniel (apud Wowerum): lucifugax Pr 14 in publico r 16 miserantur Vrsinus II ipsi addidimus 18 mira Pcorr. ex miram, ut uidetur; ac sane expectares: pro miram stultitiam et incredibilem audaciam l incredibilis P, sed rasura factum incredibili 19 metuunt futura Vsener 20 pauorem P: pauoretr; pauorum fallax Anonymus in Miscell. Obseru. I, p. 27; pauorem fallens Dombart coll. 3, 4; praua et fallax spes Wopkens, pauore fallax spes solacia red. Dauisius 21 solatio rediuiuo r, solacia rediuiua P 23 sacra Heumann II teterrima Pr (p. 13,23 P recte taeter) taeterrima impiae coitionis adolescunt. eruenda prorsus haec et execranda consensio. occultis se notis et insignibus noscunt et amant mutuo paene antequam nouerint: passim etiam inter eos uelut quaedam libidinum religio miscetur, ac se promisce appellant fratres et sorores, ut etiam non insolens stuprum intercessione sacri nominis fiat incestum. ita eorum uana et demens superstitio sceleribus gloriatur. nec de ipsis, nisi subsisteret ueritas, maxime nefaria et honore praefanda sagax fama loqueretur. audio eos turpissimae pecudis caput [asini] consecratum inepta nescio qua persuasione uenerari: digna et nata religio talibus moribus! alii eos ferunt ipsius antistitis ac sacerdotis colere genitalia et quasi parentis sui adorare naturam: nescio an falsa, certe occultis ac nocturnis sacris adposita suspicio! et qui hominem summo supplicio pro facinore punitum et crucis ligna feralia eorum caerimonias fabulatur, congruentia perditis sceleratisque tribuit altaria, ut id colant quod merentur. iam de initiandis tirunculis fabula tam detestanda quam nota est. infans farre contectus, ut decipiat incautos, adponitur ei qui sacris inbuatur. is infans a tirunculo fanis superficie quasi ad innoxios ictus prouocato caecis occultisque uulneribus occiditur. huius, pro nefas! sitienter sanguinem lambunt, huius certatim membra dispertiunt, hac foederantur hostia, hac conscientia sceleris ad silentium mutuum pignerantur. haec sacra sacrilegiis omnibus taetriora. et de conuiuio notum est; passim omnes locuntur, id etiam Cirtensis nostri testatur oratio. ad epulas sollemni die coeunt cum omnibus liberis, sororibus, matribus, sexus omnis homines et omnis aetatis. illic post multas epulas, ubi conuiuium caluit et incestae libidinis 1 haec execranda Ysener 3 pene Pr U neludP 6promiscuer 7 maxime nefaria P. Daniel: maxima et uaria Pr 8 praefandas P, sed s erasa 9 asini obelo notauit Dauisius ut insertum ex cap. 28 11 antistis P 13 apposita suspitio r jj qui om. r 15 fabulatur r: fabulantur P; fabulantur - tribuunt Wotoerus, at cf. 28, 10 18 imbuitur Vrsinus 23 haec] ecce malim II tętriora P: tetriora edd. 24 locuntur P: loquntur r 25 solemni r II cum coniugibus, liberis Jac. Gronouius (cf. Holdeni edit.) 26 sorororib. P II hominis Pr 27 aepulas ubi comuiuium P II caluit r: canit P, incaluit P. Daniel et Heumann; cf. Sulp. Seu. chron. II, 13: cum.. conuiuium calere coepisset etc. II incaestae liuidinis (lib. corr.) P, ebriatis feruor exarsit, canis, qui candelabro nexus est, iactu offulae ultra spatium lineae, qua uinctus est, ad impetum et saltum prouocatur. sic euerso et extincto conscio lumine mpudentibus tenebris nexus infandae cupiditatis inuoluunt per incertum sortis, etsi non omnes opera, conscientia tamen pariter incesti, quoniam uoto uniuersorum adpetitur quicquid accidere potest in actu singulorum. Multa praetereo consulto: nam et haec nimis multa sunt, quae aut omnia aut pleraque [omnium] uera declarat ipsius prauae religionis obscuritas. cur etenim occultare et abscondere quicquid illud colunt magnopere nituntur, cum honesta semper publico gaudeant, scelera secreta sint? cur nullas aras habent, templa nulla, nulla nota simulacra, numquam palam loqui, numquam libere congregari, nisi illud, quod colunt et interprimunt, aut puniendum est aut pudendum? unde autem uel quis ille aut ubi deus unicus, solitarius, destitutus, quem non gens libera, non regna, non saltem Romana superstitio nouerunt? Iudaeorum sola et misera gentilitas unum et ipsi deum, sed palam, sed templis, aris, uictimis caerimoniisque coluerunt, cuius adeo nulla uis nec potestas est, ut sit Romanis numinibus cum sua sibi natione captiuus. at iam Christiani quanta monstra, quae portenta confingunt! Deum illum suum, quem nec ostendere possunt nec uidere, in omnium mores, actus omnium, uerba denique et occultas cogitationes diligenter inquirere : discurrentem scilicet atque ubique praesentem molestum illum uolunt, inquietum, inpudenter etiam curiosum, siquidem adstat factis omnibus, locis omnibus intererrat, cum nec singulis inseruire possit per uniuersa districtus nec uniuersis sufficere in singulis occupatus. 1 ebriatis Meursius: ebrietatis Pr, ebrietate Gelenius, ebrietatibus Dauisius II carnis Pr, em. Sabaeus inpraefat. ed. Rom. 5 oporae P, opere Heumann 9 pleraque omnia Wopkens; nos omnium obelo notare tnaluimus 13 uota simulacra Reinsius Aduers. I, 18; at u. Heum. VII, p.255 14 congregari sustinent Cellarius 16 gentes liberae Heumann 19 cerimonisque P corr. ex erimonisq. 20 numinibus Wowerus: nominibus P, hominibus r 21 at iam Scheffer: at (ad 1 m.) etiam P, at Wowerus, at enim Heumann II quanta monstra Dauisius: quanti nTa (n in quantam mutata in m) P, quaenam monstra r 24 inquirere, discorrentem uulgo distinguitur 25 imprudenter de Rhoer 26 astat r 27 districtus r: destrictus P Quid? quod toto orbi et ipsi mundo cum sideribus suis minantur incendium, ruinam moliuntur, quasi aut naturae diuinis legibus constitutus aeternus ordo turbetur aut rupto elementorum omnium foedere et caelesti conpage diuisa moles ista, qua continetur et cingitur, subruatur. nec hac furiosa opinione contenti aniles fabulas adstruunt et adnectunt: renasci se ferunt post mortem et cineres et fauillas et nescio qua fiducia mendaciis suis inuicem credunt: putes eos iam reuixisse. anceps malum et gemina dementia, caelo et astris, quae sic relinquimus, ut inuenimus, interitum denuntiare, sibi mortuis et extinctis, qui sicut nascimur et interimus, aeternitatem repromittere! inde uidelicet et execrantur rogos et damnant ignium sepulturas, quasi non omne corpus, etsi flammis subtrahatur, annis tamen et aetatibus in terram resoluatur, nec intersit, utrum ferae diripiant an maria consumant an humus contegat an flamma subducat, cum cadaueribus omnis sepultura, si sentiunt, poena sit, si non sentiunt, ipsa conficiendi celeritate medicina. hoc errore decepti beatam sibi ut bonis et perpetem uitam mortuis pollicentur, ceteris ut iniustis poenam. sempiternam. multa ad haec subpetunt, ni festinet oratio. iniustos ipsos magis nec laboro, iam docui: quamquam, etsi iustos darem, culpam tamen uel innocentiam fato tribui sententia est plurimorum , etiam uestra consensio est. nam quicquid agimus, ut alii fato, ita uos deo addicitis: sic sectae uestrae non spontaneos cupere, sed electos. igitur iniquum iudicem fingitis qui sortem in hominibus puniat, non uoluntatem. uellem tamen 1 toti Balduinus 4 compage r: compagetur P, sed tur punctatum, compactura Oehier II diuulsa Crusius Probab. crit. c. XI et Burmann ad Valer. Flacc. 1,139 II quae continetur Dauistus, qua continemur et cingimur Mewrsius, ut similiter est apud Amob. 1, 2; at cf. Wopkensii lectt. Tull. p. 228 7 fabillas P, e cinere et fauilla Heumann 10 mortuis et extinctis Vrsinus: et om. Pr, morte ert. Heumann; Vsenero mortuis glossemauidetur 13 aetatis ui Heinsius 17 baeatam P I ut P: etr 18 mortuis r: mortui P 20 ipsos, magis nec laboro alii praue distingwunt, alii nec laboro in parenthesi ponunt; at, ni fallimur, haec sententia est: iniustos ipsos magis esse ne laboro quidem docere, sed iam docui 21 sententia est Vrsinus (sed ille sine est); sententiis Pr, culpam.. fato tribui sententiis plurimorum noui: et haec u. Vahlen (tribuit sententia plur. et haec uestra etiam cons. est Heumann) 22 etiam Gelenius: et haec Pr; an eadem? 23 addicitis Gelenius: dicitis Pr, dicatis Dauisius sciscitari, utrumne cum corporibus an sine corporibus, et corporibus quibus, ipsisne an innouatis resurgatur? sine corpore? hoc, quod sciam, neque mens neque anima nec uita est. ipso corpore ? sed iam ante dilapsum est. alio corpore? ergo homo nouus nascitur, non prior ille reparatur. et tamen tanta aetas abiit, saecula innumera fluxerunt: quis unus ullus ab inferis uel Protesilai sorte remeauit, horarum saltem.. permisso commeatu, uel ut exemplo crederemus ? omnia ista figmenta male sanae opinionis et inepta solacia a poetis fallacibus in dulcedinem carminis lusa a uobis nimium credulis in deum uestrum turpiter reformata sunt. Nec saltem de praesentibus capitis experimentum, quam uos inritae pollicitationis cassa uota decipiant: quid post mortem inpendeat, miseri,-dum adhuc uiuitis, aestimate. ecce pars uestrum, et maior, melior, ut dicitis, egetis algetis, opere fame laboratis, et Deus patitur dissimulat, non uult aut non potest opitulari suis: ita aut inualidus aut iniquus est. tn, qui inmortalitatem postumam somnias, cum periculo quateris, cum febribus ureris, cum dolore laceraris, nondum condicionem tuam sentis? nondum adgnoscis fragilitatem ? inuitus miser infirmitatis argueris nec fateris. sed omitto communia. ecce uobis minae, supplicia, tormenta, et iam non adorandae sed subeundae cruces, ignes etiam quos et praedicitis et timetis: ubi deus ille, qui subuenire 1 an sine corporibus addidi; utrumne sine corpore an cum corporibus Vrsinus 2 surgatur r 7 saltem trium Dauisius coll. Hygini fab.103, saltem paucamm Broukhusius ad Propert. I, 19,10 II uel ut r: uelud P 9 in dulcedinem Wopkens: in dulcedine Pr; cf. Iustini hist. PhiL 4, 1, 17 10 nimium Gelenius: nimirum Pr 11 salitem P ante rasuram 12 pollicationis P 13 aestimatis Cellarius 14 et maior et melior Oelenius, maior et melior Vahlen (coll. Cypr. de cath. eccl. unit. c. 20 confessorum pars maior et melior); at cum et maior idem sit quod eaque maior, dowtiiztos cum ui rhetorica adiectum uidetur melior, ut nos dicimas \\'und zwar der grössere, der bessere\\', in incerto tamen relinquimus, annon duorum adiectiuorum alterum alterius sit glossema 1\\\\ opere Pr: ope re Wowerus, pauperie Dauisius, at est sententia: opere faciendo atterimini nec tamen habetis unde uiuatis; cf. 36, 8 uires .. sine laboris exercitatione torpescunt, quo loco hic de quo agitur respicitur 17 periculo P: querquera L. Carrio (Emend. II, 18), querquero Gelenius 18 non tum — non tum r || sentis P corr. e senis reuiuescentibus potest, uiuentibus non potest? nonne Romani sine uestro deo imperant regnant, fruuntur orbe toto uestrique dominantur? uos uero suspensi interim atque solliciti honestis uoluptatibus abstinetis, non spectacula uisitis, non pompis interestis, conuiuia publica absque uobis, sacra certamina, praecerptos cibos et delibatos altaribus potus abhorretis. sic reformidatis deos quos negatis. non floribus caput nectitis, non corpus odoribus honestatis: reseruatis unguenta funeribus, coronas etiam sepulcris denegatis, pallidi trepidi, misericordia digni, sed nostrorum deorum. ita nec resurgitis miseri nec interim uiuitis. proinde si quid sapientiae uobis ant uerecundiae est, desinite caeli plagas et mundi fata et secreta rimari: satis est pro pedibus aspicere maxime indoctis, inpolitis, rudibus, agrestibus, quibus non est datum intellegere ciuilia, multo magis denegatum est disserere diuina. Quamquam si philosophandi libido est, Socraten, sapientiae principem, quisque uestrum tantus est, si potuerit, imitetur. eius uiri, quotiens de caelestibus rogabatur, nota responsio est: quod supra nos, nihil ad nos. merito ergo de oraculo testimonium meruit prudentiae singularis. quod oraculum, idem ipse persensit, idcirco uniuersis se esse praepositum, non quod omnia comperisset, sed quod nihil se scire didicisset: ita confessae inperitiae summa prudentia est. hoc fonte defluxit Arcesilae et multo post Carneadis et Academicorum plurimorum in summis quaestionibus tuta dubitatio, quo genere philosophari et caute indocti. possunt et 1 non P 8. I. sed eadem manu 7 capud P1 9 sed Pr: et J. Fr. Gronouius (Obseruu. 7), uel Dauisius; Wopkens tuetur sed explicans: sed nostrorum uerorumque deorum, quorum misericordia prodesse uobis queat 12 et seculorum secreta Vonck Spec. crit. p. 140 15 fllosofandi P II Socratem r 16 quisquis Gelenius; at eodem sensu quisque dictum uidetur, ut persaepe apud Cyprianum, si optimos libros audias, inuenitur; depleonasmo autem cf. p. 19, 26 19 quod idem (del. oraculum) Vrsinus II persensit Ouzelius: praesensit Pr 20 uniuersis se esse Wotoerus: uniuersis esse Pr, uniuersis sese Dauisius 21 confessa imperitia Vrsinus, confessio imperitiae Heumann coD. 38, 1, recte ut uidetur 22 arcesile P 11 nec multo post Vsener II carneadis P corr. e carneatis; Carneadis et Pyrronis et Acad. probabiliter Vahlen coU. 38, 5 23 plurimorum Pr: Pyrrhonicorum Dautsius, iuniorum Heumann, at u. Wopk. lectt. Tull. 1, 2 p. 10 et infra 38, 5: omnia Academicorum multitudo 24 philosophari] sic hoc loco P n. 2 docti gloriose. quid, Simonidis melici nonne admiranda omnibus et sectanda cunctatio? qui Simonides, cum de eo, quid et quales arbitraretur deos, ab Hierone tyranno quaereretur, primo deliberationi diem petiit, postridie biduum prorogauit, mox: alterum tantum admonitus adiunxit. postremo cum causas tantae morae tyrannus inquireret, respondit ille, quod sibi quanto inquisitio tardior pergeret, tanto ueritas fieret obscurior. mea quoque opinione quae sunt dubia, ut sunt, relinquenda sunt, nec tot ac tantis uiris deliberantibus temere et audaciter in alteram partem ferenda sententia est, ne aut anilis inducatur superstitio aut omnis religio destruatur. Sic Caecilius et renidens (nam indignationis eius tumorem effusae orationis impetus relaxauerat): Ecquid ad haec, ait, audet Octauius, homo Plautinae prosapiae, ut Christianorum praecipuus, ita postremus philosophorum? Parce, inquam, in eum plaudere: neque enim prius exultare te dignum est concinnitate sermonis, quam utrimque plenius fuerit peroratum, maxime cum non laudi, set ueritati disceptatio uestra nitatur. etquamquam magnum in modum me subtili uarietate tua delectarit oratio, tamen altius moueor, non de praesenti actione, sed de toto genere disputandi, quod plerumque pro disserentium uiribus et eloquentiae potestate etiam perspicuae ueritatis condicio mutetur. id accidere pernotum est auditorum facilitate, qui dum uerborum lenocinio a rerum intentionibus auocantur, sine dilectu adsentiuntur dictis omnibus nec a rectis falsa secernunt, nescientes inesse 1 Simonidis melici r: simonides melchi P 2 Simonides Wowero glossema uidebatur 3 querereturP 4 petit posttridie P, erx. in r II praeroganit Vrsinus 5 adiunxit P, sed i in ras. trium ductuum; an ex adiuncxit? 12 renidens r: renitens P 13 ecquid Yrainue : et qui P, et quid r 14 Christianorum Stieber: pistorum P (ex scriptwra xtxstorvk uel xpiobvm), ictorum (t. e. iuris consultorum) Jac. Gronouius apud Holdenum; \\'phUosophi opponuntur christianis, qui ut rudes litterarum omnium atque expertes (cf. 5, 4) uulgo despicerenttW, quorumque religio tamquam stultitia atque amentia suo quasi nomine quodam et commum ludibrio publice f\\'ideretvr\\'. 15 filosoforum P 17 utrinque,. II penitus J. Fr. Gronouius 18 laudi sed Gelenius: laudis et P, laudi sed et r; laude sed ueritate Cellarius II immo annitatur, ut datiuus laudi habeat undependet 24 dilecta P, delectu r et in incredibili uerum et in uerisimili mendacium. itaque quo saepius adseuerationibus credunt, eo frequentius a peritioribus arguuntur: sic adsidue temeritate decepti culpam iudicii sui transferunt ad incerti querellam, ut damnatis omnibus malint uniuersa suspendere quam de fallacibus iudicare. igitur nobis prouidendum est, ne odio identidem sermonum omnium laboremus ita, ut in execrationem et odium hominum plerique simpliciores efferantur. nam incaute creduli circumueniuntur ab iis quos bonos putauerunt: mox errore consimili iam suspectis omnibus ut improbos metuunt etiam quos optimos sentire potuerunt. nos proinde solliciti, quod utrimque omni in negotio disseratur et ex altera parte plerumque obscura sit ueritas, ex altero latere mira subtilitas, quae nonnumquam ubertate dicendi fidem confessae probationis imitetur, diligenter quantum potest singula ponderemus, ut argutias quidem laudare, ea uero quae recta sunt, eligere, probare, suscipere possimus. Decedis, inquit Caecilius, officio iudicis religiosi: nam periniurium est uires te actionis meae intergressu grauissimae disputationis infringere, cum Octauius integra et inlibata debeat singula, si potest, refutare. Id quod criminaris, inquam, in commune, nisi fallor, conpendium protuli, ut examine scrupuloso nostram sententiam non eloquentiae tumore, sed rerum ipsarum soliditate libremus, necauocanda, quod quereris, diutius intentio, cum toto silentio liceat responsionem Ianuari nostri iam gestientis audire. Et Octauius: Dicam equidem, ut potero pro uiribus, et adnitendum tibi mecum est, ut conuiciorum amarissimam labem 1 et incredibili Pr, em. Balduinus II uerisimileP 3 iudiciisai scripsi: iudicis Pr, iudicii WOlcerus, iudices Meursius; cf. Wopkens in Misc. Obs. X, 28 et Heumann VII, 268 4 quaerellam P, querelam r II damnatis opinionibus Lindner, ampliatis omnibus Meursius II mallint P 6 indi- dem Dombart; cf. Handii Tursell. 3, 177 8 efferuntur Dauisius, at efferantur recte tuitus est Heum. coll. Liuii 5, 27,10; add. Liu. 33, 29, 1 II nam dum incaute Heumann 1\\\\ ab his P et edd. 11 omni in nos: omni Pr, in omni Vrsinus 12 ei altera mira Vrsinus, ei altera lateat mira JVo-werus 19 debeat Wapkens: habeat Pr 20 refutare Heraldus: reputare P, reputari r 23 quaereris P II tuto silentio Heumann 26 ut potero Wowero, contra Heumanno pro uiribus delendum uidebatur 27 comuitiorum P corr. in conuiciorum 2* uerborum ueracium flumine diluamus- nec dissimulabo principio ita Natalis mei errantem, uagam, lubricam nutasse sententiam, ut sit nobis ambigendum, utrum uersutia turbata sit, an uacillauerit per errorem. nam mcerim aeos creaere, mteum se aeliberare uariauit, ut propositionis incerto incertior responsionis nostrae intentio fundaretur. sed in Natali meo uersutiam nolo, non credo: procul est ab eius simplicitate subtilis urbanitas. quid igitur? ut qui rectam uiam nescit, ubi, ut fit, in plures una cliffinditur, [quia uiam nescit] haeret anxius nec singulas audet eligere nec uniuersas probare: sic cui non est ueri stabile iudicium, prout infida suspicio spargitur. ita eius dubia opinio dissipatur. nullum itaque miraculum est, si Caecilius identidem in contrariis ac repugnantibus iactetur, aestuet, fluctuetur. quod ne fiat ulterius, conuincam et redarguam. quamuis sint diuersa quae dicta sunt, una ueritate confirmata probataque nec dubitandum ei de cetero est nec uagandum. et quoniam mens frater erupit, aegre se ferre, stomachari, indignari, dolere, inliteratos, pauperes, inperitos de rebus caelestibus disputare, sciat omnes homines sine dilectu aetatis, sexus, dignitatis rationis et sensus capaces et habiles procreatos nec fortuna nanctos, sed natura insitos esse sapientiam: quin. ipsos etiam philosophos, uel si qui alii artium repertores in memorias exierunt, priusquam sollertia mentis parerent nominis 1 lfumine Meursius: in luminc Pr, lumine Gelenius; cf. Dauis. ad h. l. 2 mutasse r 3 uersutia turbata sit (sc. Natalis sententia) Vahlen: tua eruditio turbata sit Pr 5 declaranit Wopkens II incertior Vrsinus: certior Pr, non certior Vonck L. L. p. 55 6 Natale Heumann 7 simplicitate Gelenius: subtilitate simplicitate Pr 8 ut fit Gelenius: ut sit Pr 1\\\\ diffinditur Gelenius: diffunditur Pr; cf. Verg. Aen. 6, 540 9 quis P, sed a erasa, hinc qui r; quia uiam nescit obelo notauit Wopkens, quam uiam ineat haeret aniius Vahlen II heret P 11 suspitio r 13 aestuet Meursius: aestu et Pr 14 comuincam P II redarguam. quamuis] sic in \\' P distvnctum est; redarguam quamuis uulgo II quamuis diuersa quae dicta sunt una ueritate confirmata prouataq. sint nec P; uerbum sint, quod alieno loco positum esse apparet, Jac. Gronouius post diuersa transposuit 15 do cetero erit malim 17 stomllcari P 18 sciet r II delectu r 19 procreatos esse Meursius 20 nactos r II indeptos esse Wowerus, indutos esse Wopkens, insitam habere Lindner; nec fortuna datam, sed natura insitam osse sapientiam Dauisius 21 philosofos P 22 exierunt P, sed i 8. I. m. 2 claritatem, habitos esse plebeios, indoctos, seminudos: adeo diuites facultatibus suis inligatos magis aurum suspicere consuesse quam caelum, nostrates pauperes et commentos esse prudentiam et tradidisse ceteris disciplinam. unde apparet ingenium non dari facultatibus nec studio parari, sed cum ipsa mentis formatione generari. nihil itaque indignandum uel dolendum, si quicumque de diuinis quaerat, quae sentiat proferat, cum non disputantis auctoritas, sed disputationis ipsius ueritas requiratur. atque etiam, quo imperitior sermo, hoc inlustrior ratio est, quoniam non fucatur pompa facundiae et gratiae, sed, ut est, recti regula sustinetur. Nec recuso, quod Caecilius adserere inter praecipua conisus est, hominem nosse se et circumspicere debere, quid sit, unde sit, quare sit: utrum elementis concretus an concinnatus atomis, an potius a Deo factus, formatus, animatus. quod ipsum explorare et eruere sine uniuersitatis inquisitione non possumus, cum ita cohaerentia, conexa, concatenata sint, ut nisi diuinitatis rationem diligenter excusseris, nescias humanitatis, nec possis pulchre gerere rem ciuilem, nisi cognoueris hanc communem omnium mundi ciuitatem, praecipue cum a feris beluis hoc differamus, quod illa prona in terramque uergentia nihil nata sunt prospicere nisi pabulum. nos, quibus uultus erectus, quibus suspectus in caelum datus est, sermo et ratio, per quae Deum adgnoscimus, sentimus, imitamur, ignorare nec fas nec licet ingerentem sese oculis et sensibus nostris caelestem claritatem: sacrilegii enim uel maximi instar est, humi quaerere quod in sublimi debeas inuenire. quo magis mihi uidentur qui hunc mundi totius ornatum non diuina ratione perfectum uolunt, sed frustis quibusdam temere cohaerentibus conglobatum, mentem, sensum, oculos denique ipsos non habere. quid enim potest esse tam apertum, tam confessum tamque perspicuum, cum oculos in caelum sustuleris et quae sunt 1 claritate P lm. II adeo Pr: at uero Vrainus; at u. indicem uerbb. 2 suscipere r 6 quaecunque r 7 quaerat quae sentiat Lindner: quae om. Pr 9 fucatur r: fugatur P 12 connixus r 14 aelementis P \\\\I athomis Pr 17 connexa r 20 belluis r 21 sunt Heumann: sint Pr 22 Nobis Heumann 23 datus et sermo Wopke-ns, an datus est et sermo? \\\\I deum P: dominum r 24 fas est Heumann; at cf. c. 30, 6 25 maximi r: maxime P infra circaque lustraueris, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis, quo omnis natura inspiretur, moueatur, alatur, gubernetur? caelum ipsum uide, quam late tenditur, quam rapide uoluitur, uel quod in noctem astris distinguitur, uel quod in diem sole lustratur: iam scies, quam sit in eo summi moderatoris mira et diuina libratio. uide et annum, ut solis ambitus faciat, et mensem uide, ut luna auctu, senio, labore circumagat. quid tenebrarum et luminis dicam recursantes uices, ut sit nobis operis et quietis alterna reparatio? relinquenda uero astrologis prolixior de sideribus oratio, uel quod regant cursum nauigandi. uel quod arandi metendique tempus indicant, quae singula non modo ut crearentur, fierent, disponerentur, summi opificis et perfectae rationis eguerunt, uerum etiam sentiri, perspici, intellegi sine summa sollertia et ratione non possunt. quid, cum ordo temporum ac frugum stabili uarietate distinguitur, nonne auctorem suum parentemque testatur uer aeque cum suis floribus et aestas cum suis messibus et autumni maturitas grata et hiberna oliuitas necessaria? qui ordo facile turbaretur, nisi maxima ratione consisteret. iam prouidentiae quantae, ne hiemps sola glacie ureret aut sola aestas ardore torreret, autumni et ueris inserere medium temperamentum, ut per uestigia sua anni reuertentis occulti et innoxii transitus laberentur. mari intende, lege litoris stringitur: quicquid arborum est uide, quam e terrae uisceribus animatur: aspice oceanum, refluit reciprocis aestibus: uide fontes, manant uenis perennibus: fluuios intuere, eunt semper exercitis lapsibus. quid loquar apte disposita recta montium, collium flexa, porrecta camporum? quidue animantium loquar aduersus sese tutelam multiformem? alias armatas cornibus, alias dentibus saeptas et fundatas ungulis et spicatas aculeis aut pedum celeritate liberas aut elatione pinnarum? ipsa praecipue formae nostrae 9 astrologis P corr. m. 1 ex astrolegis 10 uel quae — uel quae r 11 indicant P. Daniel: inducant Pr; cf. Dauis. 13 perspicis P, sed s erasa 15 ac P: hac r 16 testatur? Ver uulgo; rectius uerba distinxit Heumann 20 interserere Heumann 22 lauerentur P1 23 quam deleuit Heum. II animantur Vsener 26 arrecta Meursius, erecta Perieonius, ardua Wopkens 28 septas Pr II et munitas Dalecampius (aut fund. ungulis aut spicatas a. Dauisius) 30 praecipuae r pulchritudo Deum fatetur artificem : status rigidus, uultus erectus, oculi in summo uelut in specula constituti et omnes ceteri sensus uelut in arce compositi. Longum est ire per singula. nihil in homine membrorum est, quod non et necessitatis causa sit et decoris, et quod magis mirum est, eadem figura omnibus, sed quaedam unicuique liniamenta deflexa: sic et similes uniuersi uidemur et inter se singuli dissimiles inuenimur. quid nascendi ratio? quid cupido generandi? nonne a Deo data est, et ut ubera partu maturescente lactescant et ut tener fetus ubertate lactei roris adolescat? nec uniuersitati solummodo Deus, sed et partibus consulit. Britannia sole deficitur, sed circumfluentis maris tepore recreatur: Aegypti siccitatem temperat Nilus amnis, Euphrates Mesopotamiam pro imbribus pensat, Indus flumen et serere Orientem dicitur et rigare. quod si ingressus aliquam domum omnia exculta, disposita, ornata uidisses, utique praeesse ei crederes dominum et illis bonis rebus multo esse meliorem. ita in hac mundi domo cum caelum terramque * * perspicias prouidentiam, ordinem, legem, crede esse uniuersitatis dominum parentemque ipsis sideribus et totius mundi partibus pulchriorem: ni forte, quoniam de prouidentia nulla dubitatio est, inquirendum putas, utrum unius imperio an arbitrio plurimorum caeleste regnum gubernetur; quod ipsum non est multi laboris aperire cogitanti imperia terrena, quibus 12-14 secundum Cic. de deor. nat. II, §. 130 \\' 2 sensus r: sensib; P II uelud P 3 dispositi Heumann 6 liniamenta Pr: lineamenta edd. posteriores 9 data sunt Dauisius 10 foetus r 11 consuluit Heumann II bryttania P 13 amnis del. Wowertts II colet eufrates P; colet nos auctore Bursiano deleuimus; uuigo locus ex sententia Dauisii sic interpungebatur: colit Euphrates Mesopotamiam, pro imbribus pensat Indus flumen et serere etc. Glossema iamHeraldus odorauerat, sedperperam uerba pro imbribus pensat exulare iusserat 17 cum perspicias prouidentiam Lindner deletis uerbis caelum terramque; cum c. t. perspiciens prouidentiam ordinem legem uides, crede Heumann; nos Vahlenio auctore lacunae signum posuimus, cum potius participium ut perlustrans intercidisse uideatur 19 siderebus P1 20 nisi forte Heumann 22 plurium Gulielmus Meyer, sodaJis philologici seminarii Monacensis 23 malim terrena, a quibus; cf. Cypr. de uan. idol. 5: ad diuinum imperium etiam de terris mutuemur exemplum exempla utique de caelo. quando umquam regni societas aut cum fide coepit aut sine cruore desiit? omitto Persas de equorum hinnitu augurantes principatum, et Thebanorum par, mortuam fabulam, transeo. ob pastorum et casae regnum de geminis memoria notissima est. generi et soceri bella toto orbe diffusa sunt, et tam magni imperii duos fortuna non cepit. uide cetera: rex unus apibus, dux unus in gregibus, in armentis rector unus. tu in caelo summam maiestatem diuidi credas et scindi ueri illius ac diuini imperii totam potestatem, cum palam sit parentem omnium Deum nec principium habere nec terminum, qui natiuitatem omnibus praestet, sibi perpetuitatem, qui ante mundum fuerit sibi ipse pro mundo: qui uniuersa, quaecumque sunt, uerbo iubet, ratione dispensat, uirtute consummat. hic non uideri potest, uisu clarior est, nec conprendi [potest], tactu purior est, nec aestimari, sensibus maior est, infinitus, inmensus et soli sibi tantus, quantus est, notus: nobis uero ad intellectum pectus angustum est, et ideo sic eum digne aestimamus, dum inaestimabilem dicimus. eloquar quemadmodum sentio: magnitudinem Dei qui se putat nosse, minuit: qui non uult minuere, non nouit. nec nomen Deo quaeras, Deus nomen est. illic uocabulis opus est, cum per singulos propriis appellationum insignibus multitudo dirimenda est:\\' Deo, qui solus est, Dei uocabulum totum est. quem si patrem dixero, carnalem opineris, si regem, terrenam 2 desiit Vrsinus (ex Cypriano l. c. 5, 2): discessit Pr 3 thebano- rum permortuam Pr, em. Meursius et Rigaltius ex Cypriano l. c.: sic Thebanorum germanitas rupta 6 fortuna duos Heumann probabiliter; ef. Lucan. Z, 109 et Flor. II, 13 (IV, 2) §. 14: sic de principatu laborabant, tamquam duos tanti imperii fortuna non caperet II coepit r II rei unus est apibus Cypr. I. c. 8 s. maiestatem VaMen: s. potestatem Pr, summam (om. potestatem) diuidi Dauieius; cf. Cypr. I. c. 8: ncque enim illa sublimitas potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem 11 prestet P 12 inbeat - dispenset - consummet Dauisiua 14 compraehendi r j) tactu purior est addiderunt Canterus (V. L. 1, 7) et Vrsinus ex Cypriano 5, 5; huius coli loco potest, quo recte caret Oyprianus, perperam irrepsisse aut ex purior est deprauatum esse uide- tur 16 uero P corr. e uerbo 20 dei Vrsinus; at u. Cypr. 5, 7, quamguam ibi quoque aliquot edd. genetiuum habent 22 cquia solus est dicit in simili loco Lactantius L D. I, 6,5 cf. I, 11\\' VahUsn 23 terrenum opineris si regem carnalem susp. Pr; adiectiua terrenum et carnalem inui- cem transposuit Wopkens suspiceris, si dominum, intellegis utique mortalem. aufer additamenta nominum et perspicies eius claritatem. quid quod omnium de isto habeo consensum? audio uulgus: cum ad caelum manus tendunt, nihil aliud quam <Deum) dicunt et (Deus magnus est\\' et \\'Deus uerus est et (si Deus dederit/ uulgi iste naturalis sermo est an Christiani confitentis oratio? et qui Iouem principem uolunt, falluntur in nomine, sed de una potestate consentiunt. Audio poetas quoque unum patrem diuum atque hominum praedicantes, et talem esse mortalium mentem qualem parens omnium diem induxerit. quid Mantuanus Maro ? nonne apertius, proximius, uerius principio ait caelum ac terras et cetera mundi membra spiritus intus alit et infusa mens agitat, inde hominum pecudumque genus et quicquid aliud animalium? idem alio loco mentem istam et spiritum deum nominat. haec enim uerba sunt: deum namque ire per omnes terrasque tractusque maris caelumque profundum, unde homines et pecudes, unde imber et ignes. quid aliud et a nobis Deus quam mens et ratio et spiritus praedicatur? recenseamus, si placet, disciplinam philosophorum: deprehendes eos, etsi sermonibus uariis, ipsis tamen rebus in hanc unam coire et conspirare sententiam. omitto illos rudes et ueteres, qui de suis dictis sapientes esse meruerunt. sit Thales Milesius omnium primus, qui primus omnium de caelestibus disputauit. is 11 secundum Aen. VI, 724 aqq. 16 Georg. IIII, 221 sq. 18 Aen. I, 743. 20 sqq. ex Cic. de deor. nat. I, c. 10 sqq. 3 de histo P ante rasuram II audi Vonck, at cf. Cypr. de id. uan. 9: dici frequenter audimus: o deus! et deus uidet etc. 5 dtñ uerus P corr. in dns uerus (pro ds uerus) 8 audi Frsinws 10 diem induxerit Dauisius: diem duxerit P, deus induxerit r 11 uerius? Principio edd. 1\\\\ ac P: et r 13 quicquid alitur animo Vonch Spec. 140 15 uerba Vrsinus (sed hic sane causa eius uerba): uera Pr 18 unde hominum genus et pecudes Vergilius Âen. 1, 743; in Georg. 4, 223 siepergit: hinc pecudes, armenta, uiros, genus omne Cerarum etc. 19 aliud et P: aliud r II a] ad P ante rasuram 20 disciplinas Heumann 21 uarios malim 23 Si Thales r 24 primus omnium obelo notauit censor in Z. f. Philos. u. kath. Theol. 18,170 /I disputabit P1 II is autem VaKten: isdem P, idem r; is rerum Elmenhorst deletis uerbis milesius thales autem Milesius Thales rerum initium aquam dixit, deum autem eam mentem quae ex aqua cuncta formauerit: [eo altior et sublimior aquae et spiritus ratio, quam ut ab homine potuerit inueniri, a deo traditum] : uides philosophi principalis nobiscum penitus opinionem consonare. Anaximenes deinceps et post ApolloniatesDiogenes aera deum statuunt infinitum et inmensum: horum quoque similis de diuinitate consensio est. Anaiagorae uero descriptio et motus infinitae mentis deus dicitur, et Pythagorae deus est animus per uniuersam rerum naturam commeans et intentus, ex quo etiam animalium omnium uita capiatur. Xenophanen notum est omne infinitum cum mente deum tradere, et Antisthenen populares deos multos, sed naturalem unum praecipuum, Speusippum uim [natn.ralem] animalem, qua omnia regantur, Deum nosse. quid ? Democritus, quamuis atomorum primus inuentor, nonne plerumque naturam quae imagines fundat et intellegentiam deum loquitur? Straton quoque et ipse naturam? etiam Epicurus ille, qui deos aut otiosos fingit aut nullos, naturam tamen superponit. Aristoteles uariat et adsignat tamen unam potestatem: nam interim mentem, mundum interim deum dicit, interim mundo deum praeficit. Heraclides Ponticus quoque deo diuinam mentem quamuis uarie 2 eo P distincte: et r, est Vahlen, eho Rigaltius, en Holden; nos coion cum J. Fr. Gronouio (Obss. eccl. c. 7 p. 80) ut glossema inclusimus (Cdlarius uerba eodem Gronouio praeeunte sic transposuit: opinionem consonare, sed altior etc.) 3 poteritPr 11 traditum P, tradita r, traditur VaAktt; lectione codicis genuina glossematis suspicio augetur 4 filosophi P 5 anaxamenes P 7 Anaxagorae rcrum descriptio et modus inf. mentis opus dicitur Bouhier in Clerici Bibl. sel. XVI, 222 II motus Meursius et Rigaltius: metusP, modus r II mentis opus (uel m. esse) dicitur Lindner 10 capiatur r: capitatur P, carpatur Vahlen coll. Cic. de d. nat. I, § 27; cf. Lactant. D. I. I, 5, 17 II xeonfanen P, Xenophanem r 11 antistenen P, Antisthenem r 12 zeuxippus P, speusippus r, em. Gelenius II uim animalem Bauisius (ad Cic. de d. nat. I, § 32): uim naturalem animalem Pr, uim naturamue animo Wopkens 13 qua Pr: quo P corr. m. 2 1\\\\ deum esse Vrsinus; at cf. Madu. ad Cic. de finn. II, § 8 II Quid Democritus? uulgo; ut nos, distinxit primus Arntzenius 14 athomorum PV 18 designat Vahlen coll. p. 28, 6 et Cic. de d. nat. I, § 33 1\\\\ uni (uel unam mundo) Wopkens 19 praeficit] additum in Pr: Aristoles (Aristoteles r) ponticus uariat alias mundo alias menti diuinae tribuens principatum, quae uerba ut glossema Vrsinus expulit; rectius C. Roeren inMinuctanis (Coloniae 1859) ea deleto emblemate Aristoles ponticus post Theophrastus (p. 27, 1) transponenda esse intellexit coll. Cic. de d. nat. I § 35 20 quoque de deo Pr adscribit. Theophrastus etiam uariat, alias mundo, alias menti diuinae tribuens principatum. Zenon et Chrysippus et Cleanthes sunt et ipsi multiformes, sed ad unitatem prouidentiae omnes reuoluuntur. Cleanthes enim mentem, modo animum, modo aethera, plerumque rationem deum disseruit. Zenon, eiusdem magister, naturalem legem atque diuinam et aethera interim interdumque rationem uult omnium esse principium; idem interpretando Iunonem aera, Iouem caelum, Neptunum mare, ignem esse Vulcanum et ceteros similiter uulgi deos elementa esse monstrando publicum arguit grauiter et reuincit errorem. eadem fere Chrysippus: uim diuinam, rationalem naturam et mundum interim et fatalem necessitatem deum credit Zenonemque interpretatione physiologica in Hesiodi, Homeri Orpheique carminibus imitatur. Babylonio etiam Diogeni disciplina est exponendi et disserendi, louis partum et ortum Mineruae et hoc genus cetera rerum uocabula esse, non deorum. nam Socraticus Xenophon formam dei ueri negat uideri posse et ideo quaeri non oportere, Ariston Stoicus conprehendi omnino non posse: uterque maiestatem Dei intellegendi desperatione senserunt. Platoni apertior de deo et rebus ipsis et nominibus oratio est et quae tota esset caelestis, nisi persuasionis ciuilis nonnumquam admixtione sordesceret. Platoni itaque in Timaeo deus est ipso suo nomine mundi parens, artifex animae, caelestium terrenorumque fabricator, quem et inuenire 1 Theophrastus etiam Vahlen: theofrastus et P \\\\I uariat - principaturn] hic om. P, cf. ad p. 26, 19 2 crysippus Pr, item infra 4 mentem Pr : mundum Dauutitis: ipse malim mundum modo (uel mentem modo), modo animum; cf. Cic. I. c. § 37: Cleanthes autem.. tum ipsum mundum deum dicit esse, tum totius naturae menti atque animo tribuit hoc nomen, tum ultimum et altissimum.. ardorem, qui aether nominetur, certissimum deum iudicat 5 disserit Dauisius recte, utuidetur ; nam praesentia praeter § 4 (de Thalete) et antecedunt et sequuntur 11 uim enim diuinam Vonck L. L. p. 56 13 physiologica Bursian: physoesogiae P corr. in phylologiae, physiologiae r II aesiodi homeri orfeiquo P 14 disciplina eadem est eiponenti et disserenti malim 15 cetera Rigaltius: ceterarum Pr 16 nam P: fort. iam II xenofon P 17 aristo stonicus P, Aristo stoicus r, Aristo Chius Gelenius; nos formam Ariston ex leui codicis corruptela restituimus 18 compraehendi Pr Jj magistatem P 20 et hominibus Meursius, at u. Davis. II fort. est, quae (sine et) 22 ipso suo Pcorr. ex ipsuo; ipso Vrsinus difficile prae nimia et incredibili potestate, et cum inueneris, in publicum dicere inpossibile praefatur. eadem fere sunt ista, quae nostra sunt: nam et Deum nouimus et parentem omnium dicimus et numquam publice nisi interrogati praedicamus. Exposui opiniones omnium ferme philosophorum, quibus inlustrior gloria est, Deum unum multis licet designasse nominibus, ut quiuis arbitretur, aut nunc Christianos philosophos esse aut philosophos fuisse iam tunc Christianos. quod si prouidentia mundus regitur et unius Dei nutu gubernatur, non nos debet antiquitas inperitorum fabellis suis delectata uel capta ad errorem mutui rapere consensus, cum philosophorum suorum sententiis refellatur, quibus et rationis et uetustatis adsistit auctoritas. maioribus enim nostris tam facilis in mendaciis fides fuit, ut temere crediderint etiam talia monstruosa miracula: Scyllam multiplicem, Chimaeram multiformem et Hydram felicibus uulneribus renascentem et Centauros equos suis hominibus inplexos, et quicquid famae licet fingere, illis erat libenter audire. quid lllas aniles fabulas, de hominibus aues et feras, t homines et de hominibus arbores atque flores ? quae si essent facta, fierent: quia fieri non possunt, ideo nec facta sunt. similiter t ac uero erga deos quoque maiores nostri inprouidi, creduli rudi simplicitate crediderunt: dum reges suos colunt 1 inueneris r: inueniris P, corr. m. 2 in inuenires 2 profatur Meursius II fere sunt (st) ista scripsi: fere et ista Pr, fore ista quae et nostra sunt Vrsmus 5 opiones o. f. filosophorum P 6 deum — nominibus delendum censebat Heumann 7 filosophos (bis) P, item u. 11 10 delectatł/uel obelo notauit Dauisius, delect. et Heum., potuit etiam uel capta ex glossemate addi (delectata uelut captos Vonck L. L. 56) 13 talia Vonck (Spec. 141): alia Pr 14 monstruosa miracula r : monstruosa mira miraculaP; cf. simile uitium 36, 5 II chimeram Pr 16 equos [sois] hominibus Wowerus, idem equos semihominibus coniciens II licet P: libet Heumann 17 libentibus Heumann II illae a. fabulae Heum. coll. p. 32, 5 18 homines Pr, omnes Scheffer, homines deleuit Lindner, de feris homines Dauisius, uominem Vonck L. L. p. 56; contra Anonymus in Misc. Observ-u. I uerba homines et de hominibus obelo no- tauit; nobis in mentem uenit: de hominibus aues et feras, immo et de hominibus arbores atque flores ? 19 quia P: quao r II non P s. I. sed a pr. manu 20 similiter ac uero Pr corrupte; similiter uero Vrsinus, simili errore Heumann, similiter adeo Vahlen II improuide creduli Heumann coll. c. 14, 6 incaute creduli 21 crodulis P ante rasuram religiose, dum defunctos eos desiderant in imaginibus uidere, dum gestiunt eorum memorias in statuis detinere, sacra facta sunt quae fuerant adsumpta solacia. denique et antequam commerciis orbis pateret et antequam gentes ritus suos moresque miscerent, unaquaeque natio conditorem suum aut ducem inclytum aut reginam pudicam sexu suo fortiorem aut alicuius muneris uel artis repertorem uenerabatur ut ciuem bonae memoriae: sic et defunctis praemium et futuris dabatur exemplum. Lege historicorum scripta uel scripta sapientium: eadem mecum recognosces. ob merita uirtutis aut muneris deos habitos Euhemerus exsequitur, et eorum natales , patrias, sepulcra dinumerat et per prouincias monstrat, Dictaei Iouis et Apollinis Delphici et Phariae Isidis et Cereris Eleusiniae. Prodicus adsumptos in deos loquitur, qui errando inuentis nonis frugibus utilitati hominum profuerunt. in eandem sententiam et Persaeus philosophatur et adnectit inuentas fruges et frugum ipsarum repertores isdem nominibus, ut comicus sermo est, Venerem sine Libero et Cerere frigere. Alexander ille Magnus insigni uolumine ad matrem \\' suam scripsit, metu suae potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum: illic Vulcanum facit omnium principem, et postea Iouis gentem. Saturnum enim principem huius 2 memoriam Heumann II in statuis P: instantius r 3 solatia r 6 sexuue suo Heumann 7 uenerabatur aut ciuem Vsener 9 historicorum P. Daniel et Vrsinus (ef. Lact. D. I. V, 4, 6): stoicorum Pr II scripta sapientium deleuit Cellarius seruata lectione Stoicorum 11 Euhemerus Gelenius: erueret P, eruerent r II exequitur r II naturales r 12 dicta eiiouis P (ei corr. in et) II delphici et phariae r: delfices fariae (corr. m. 2 delfi et pariae) P 13 Prodicus Rigaltius (coU. Cie. de d. nat. 1, 42,118): prodigus P, prodigiis r 14 arando Vsenerus probabiliter II frugibus spurium esse censebat Vrsinus coll. Cic. I. l., praesertim cum sequatur (Persaeus) adnectit inuentas fruges; ceterum Ciceronis locum a Mi- nucio perperam intellectum esse apparet; nam Prodicus non inuentores rerum quarundam, sed ipsa quae hominum uitae prodessent deorum in numero habita esse dixit ; cf. Sext. Empir. adu. Phys. c. 2: IlQotiixoe 6 Kfiog ή́̓λιόν ϕησι xal oeXi]VT]v Xst noTauoiig xal xqravag, xal xaaoXov navra rd wiftlovvra rov /S/or -afiwv ot nalatol aeovg tvofiiaav 15 profuerunt P: profuere edd. II perseus Pr; cf. Cic. de d. nat. 1, 15, 38 II filosofatur P 16 et. adnectit P (et corr. ex ec) 17 iisdem r 18 Magnus Wowe-rus: magnus macedo Pr; cf. Cypr. de idol. uan. 2, 2 II illic Rigaltius: illi P, ille r 21 gentem] sequitur in codice (itern in edd. generis et examinis omnes scriptores uetustatis Graeci Romanique hominem prodiderunt. scit hoc Nepos et Cassius in historia, et Thallus ac Diodorus hoc loquuntur. is itaque Saturnus Creta profugus Italiam metu filii saeuientis accesserat, et Iani susceptus hospitio rudes illos homines et agrestes multa docuit ut Graeculus et politus, litteras inprimere, nummos signare, instrumenta conficere. itaque latebram suam, quod tuto latuisset, uocari maluit Latium, et urbem Saturniam idem de suo nomine et Ianiculum Ianus ad memoriam uterque posteritatis reliquerunt. homo igitur utique qui fugit, homo utique qui latuit, et pater hominis et natus ex homine: Terrae enim uel Caeli filius, quod apud Italos esset ignotis parentibus proditus, ut in hodiernum inopinato uisos caelo missos, ignobiles et ignotos terrae filios nominamus. eius filius Iuppiter Cretae excluso parente regnauit, illic obiit, illic filios habuit: adhuc antrum Iouis uisitur et sepulcrum eius ostenditur, et ipsis\\'sacris suis humanitatis arguitur. Otiosum est ire per singulos et totam seriem generis istius explicare, cum in primis parentibus probata mortalitas in ceteros ipso ordine successionis influxerit, nisi forte post mortem deos fingitis, et perierante Proculo deus Romulus, et Iuba Mauris uolentibus deus est, et diui ceteri reges, qui consecrantur non ad fidem numinis, sed ad honorem emeritae potestatis. inuitis his denique hoc nomen adscribitur: optant in homine perseuerare, fieri se deos metuunt, etsi iam senes nolunt. ergo nec de mortuis dii, quoniam Deus mori non potest, nec de natis, quoniam moritur omne quod nascitur: diuinum autem id est, quod nec ortum habet nec occasum. cur enim, si nati sunt, non hodie omnibus) et despicis isidis ad hirundincm sistrum p. 31, 7 - - cum sit ueritas obuia sed requirentibus p. 33, 21; uerum ordinem primus indicavit Lindner; cf. excursum III in eius editione 1 uetustac aetatis Vonck L. L. 56 2 scit P: scribit Pithoeus II et ( ante Thallus) delendum uidetur 4 et iani P: etiam r 8 idem Vsener: dedit Pr, deinde Bursian, indito Dombarl, dedit deleuit Gelenius 11 et terre enim et coeli r 14 craete P 15aillic adhuc Heumann 20 et P: ut Meursius 1\\\\ perierante P-r: peierante edd. posteriores-, cf. Vsener in Fleckeiseni Annal. philol. 1865 p. 226 sq. II Iuba r: iuua P 22 inuitis denique Balduinus 23 optant homines p. Heumann 24 et etsi Heumann, etiam senes Vrsinus 25 potest Wowerus: posset P, possit r 27 hodie quoque scripsi: hodieque Pr; cf. Gypr. I. c. 2, 3 quoque nascuntur? nisi forte iam Iuppiter senuit et partus in Iunone defecit et Minerua canuit antequam peperit. an ideo cessauit ista generatio, quoniam nulla huiusmodi fabulis praebetur adsensio? ceterum si dii creare possent, interire non possent, plures totis hominibus deos haberemus, ut iam eos nec caelum contineret nec aer caperet nec terra gestaret. unde manifestum est homines illos fuissê, quos et natos legimus et mortuos scimus. t et despicis Isidis ad hirundinem, sistrum, et ad sparsis membris inanem tui Serapidis siue Osiris tumulum. Considera denique sacra ipsa et ipsa mysteria: inuenies exitus tristes, fata et funera et luctus atque planctus miserorum deorum. Isis perditum filium cum Cynocephalo suo et caluis sacerdotibus luget, plangit, inquirit, et Isiaci miseri caedunt pectora et dolorem infelicissimae matris imitantur: mox inuento paruulo gaudet Isis, . exultant sacerdotes, Cynocephalus inuentor gloriatur, nec desinunt annis omnibus uel perdere quod inueniunt uel inuenire quod perdunt. nonne ridiculum est uel lugere quod colas uel colere quod lugeas? haec tamen Aegyptia quondam nunc et sacra Romana sunt. Ceres facibus accensis et serpente circumdata errore subreptam et corruptam Liberam anxia et sollicita uestigat: haec sunt Eleusinia. et quae Iouis sacra sunt? nutrix capella est et auido patri subtrahitur infans, ne uoretur, et Corybantum cymbalis, ne pater audiat uagitus, tinnitus eliditur. Cybelae Dindyma pudet dicere, quae 4 creari Gelenius 1\\\\ possint Pr, em. Gelenius 6 aerr; aera P 7 et despicis P, et dispicis r; uerba partim corrupta ex alio loco huc inuecta esse primus intellexit Vahlen, qui ea post uerba haec tamen Aegyptia quondam nunc et Romana sacra sunt (uersu 19) transponenda et sic corrigenda censet: et desipias Isidis ad hirundinem etc. h. e. et licet tibi iam desipere (cf. 24, 5 in ista desipere) ad Isidis hirundinem, sistrum, siue ad ea quae ad Isidis cultum pertinent 8 ad sparsis Oehler: adsparsis P, aspersisr, dispersis Meursius 9 Osiridis r 10 sacra ipsa et mysteria Balduinus 12 cynecefalo P, item paulo post \\\\I et aliis sac. r 13 anquirit malim 20 circumlata r , :21 at quae Vrsinus 24 tinnitus Gelenius: initus Pr \\\\I editur Woicerus \\\\I cybele Pr; de Cybele Dindymena Gelenius, Cybelen Dyndimenam Meursius; de adiectiuo Dindyma (se. sacra) confert Boeren Columellam de cultu hort. u. 220 et Ausonii ep. 25 ad Paul. 16; adde glossam in cod. Bernensi 224 fol. 209 * Dindima: misteria adulterum suum infeliciter placitum, quoniam ipsa et deformis et uetula, ut multorum deorum mater, ad stuprum inlicere non poterat, exsecuit, ut deum scilicet faceret eunuchum. propter hanc fabulam Galli eam et semiuiri sui corporis supplicio colunt. haec iam non sunt sacra, tormenta sunt. quid? formae ipsae et habitus nonne arguunt ludibria et dedecora deorum uestrorum? Vulcanus claudus deus et debilis, Apollo tot aetatibus leuis, Aesculapius bene barbatus, etsi semper adulescentis Apollinis filius, Neptunus glaucis oculis, Minerua caesiis, bubulis Iuno, pedibus Mercurius alatis, Pan ungulatis, Saturnus compeditis. Ianus uero frontes duas gestat, quasi et auersus incedat: Diana interim est alte succincta uenatrix et Ephesia mammis multis et uberibus exstructa et Triuia trinis capitibus et multis manibus horrifica. quid ipse Iuppiter uester? modo inberbis statuitur, modo barbatus locatur; et cum Hammon dicitur, habet cornua, et cum Capitolinus, tunc gerit fulmina, et cum Latiaris, cruore perfunditur, et cum Feretrius, t non auditur. et ne longius multos Ioues obeam, tot sunt Iouis monstra quot nomina. Erigone suspensa de laqueo est, ut uirgo inter astra ignita sit, Castores alternis moriuntur ut uiuant, Aesculapius ut in deum surgat fulminatur, Hercules ut hominem exuat, Oetaeis ignibus concrematur. Has fabulas et errores et ab inpentis parentibus discimus, et quod est grauius, ipsi studiis et disciplinis elaboramus, carminibus praecipue poetarum, qui plurimum quantum ueritati ipsi sua auctoritate nocuerunt. et Plato ideo praeclare Homerum illum 1 suum P: sumi r II ipsa et Heumann:, et ipsa Pr 2 ut] et Gelenius 3 faceret et eunuchum P, sed et erasum 4 Galli eam semiuiri A. I. Cramerm ad Iuuenaiis Schol. p. 49 6 et decora Pr, em. Gelenius 7 deus Wowerus obelo notauit IIlaeuis Gelenius 11 et P: ut r 12 uberibus Vrsinus: ueribus P, uerubus r, tuberibus Scaliger 13 tribia P 1\\\\ multis canibus M eursius 14 noster r II inbarbis P corr. ex inbaruis, imberbis r II locatur del. Heumann 16 tunc] manu Witbof in Encaeniis critt. (1741) p. 213 17 non auditur Pr, non aditur Wowerus, opimis induitur J. Fr. Gronowius, pompa aditur Perizonius et Heumann (sed hic cum pompa), non audit Dauisius; cf. Prelleri mythol. Ro. p. 220 18 quod P 19 ignita r: ignata P 21 aeteis r, henneis P; cf. Cypr. I. c. 1, 3 22 didicimus r 23 ipsi studiis Meursius: ipsis studiis Pr 24 qui permirum quantum r II ipsa sua Heraldus 25 suauitate Lindner II nocuerunt P: nocuere edd. inclytum laudatum et coronatum de ciuitate, quam in sermone instituebat, eiecit. hic enim praecipuus bello Troico deos uestros, etsi ludos facit, tamen in hominum rebus et actibus miscuit, hic eorum paria composuit, sauciauit Venerem, Martem uinxit, uulnerauit, fugauit. Iouem narrat Briareo liberatum, ne adiis ceteris ligaretur, et Sarpedonem filium, quoniam morti non poterat eripere, cruentis imbribus fleuisse, et loro Veneris inlectum flagrantius, quam in adulteras soleat, cum Iunone uxore concumbere. alibi Hercules stercora egerit et Apollo Admeto pecus pascit. Laomedonti uero muros Neptunus instituit, nec mercedem operis infelix structor accipit. illic Vulcanus Iouis fulmen cum Aeneae armis in incude fabricatur, cum caelum et fulmina et fulgura longe ante fuerint, quam Iuppiter in Creta nasceretur, et flammas ueri fulminis nec Cyclops potuerit imitari nec ipse Iuppiter non uereri. quid loquar Martis et Veneris adulterium deprehensum et in Ganymeden Iouis stuprum caelo consecratum? quae omnia in hoc prodita, ut uitiis hominum quaedam auctoritas pararetur. his atque huiusmodi figmentis et mendacns dulcioribus corrumpuntur ingenia puerorum et isdem fabulis inhaerentibus adusque summae aetatis robur adolescunt et in isdem opinionibus miseri consenescunt, cum sit ueritas obuia, sed requirentibus. Quis ergo dubitat hominum imagines consecratas uulgus orare et publice colere, dum opinio et mens imperitorum artis concinnitate decipitur, auri fulgore praestringitur, argenti nitore et candore eboris hebetatur? quodsi in animum quis inducat, tormentis quibus et quibus machinis simulacrum omne formetur, erubescet timere se materiem ab artifice, ut deum faceret, inlusam. deus enim ligneus, rogi fortasse uel infelicis stipitis portio, 1 lautum Andr. Schottus; at cf. Heum. VII, 457 et de uoc. coronatum Plat. de Rep. III, p. 398 A II quam sermone Vrsinus 3 tamen hominum rebus Vsener 4 Martem r; matrem P 5 a Briareo Vrsinus; at cf. p.26, 7; 34, 2; 36, 7 7 fleuisse Gelenim: fleuit Pr II loro Heraldm: thoro Pr, cesto Gelenius 9 Admeti Cypr. I. c. 1, 3 10 instruit Heusinger con. Nep. Them. 6,4 11 accepitPr, em. Gelenius II Vulcanus suppleuit Vrsinus 14cyclobsP 16 ganimeden P, ganimedem r 17 ut ui..tiis P; ut iudiciis Rigaltius 18 hiis P II dulcibus Heumann 19 hisdem r 20 adusque P: aliisque r II iisdem r 22 hominum scripsi: horum Pr 27 erubescet P II temere sc materies.. illusum (corr. in praef. illusam) r 1\\\\ materiSt P (g in ras.), materiei Vrsinus 28 lingeus P n. 3 suspenditur, caeditur, dolatur, runcinatur. et deus aereus uel argenteus de immundo uasculo, ut accepimus factum Aegyptio regi, conflatur, tunditur malleis et in incudibus figuratur: et lapideus deus caeditur, scalpitur et ab impurato homine leuigatur, nec sentit suae natiuitatis iniuriam, ita ut nec postea de uestra ueneratione culturam: nisi forte nondum deus saxum est uel lignum uel argentum. quando igitur hic nascitur? ecce funditur, fabricatur, sculpitur: nondum deus est: ecce plumbatur, construitur, erigitur: nec adhuc deus est: ecce ornatur, consecratur, oratur: tunc postremo deus est, cum homo illum uoluit et dedicauit. Quanto uerius de diis uestris animalia muta naturaliter iudicant! mures, hirundines, milui non sentire eos sciunt: rodunt, inculcant, insident, ac nisi abigatis, in ipso dei uestri ore nidificant: araneae uero faciem eius intexunt et de ipso capite sua fila suspendunt. uos tergetis, mundatis, eraditis et illos, quos facitis protegitis, et timetis, dum unusquisque uestrum non cogitat prius se debere deum nosse quam colere, dum inconsulte gestiunt parentibus oboedire, dum fieri malunt alieni erroris accessio quam sibi credere, dum nihil ex his quae timent norunt. sic in auro et argento auaritia consecrata est, sic statuarum inanium consignata forma, sic nata Romana superstitio: quorum ritus si percenseas, ridenda quam multa, quam multa etiam miseranda sunt ! nudi cruda hieme discurrunt, alii incedunt pilleati, scuta uetera circumferunt, pelles caedunt, mendicantes uicatim deos ducunt: 1 aerens Gelenius: ereus P, cereus r, aureus Gataker 2 ut accepimus Vonk L. L. p. 56: ut Baepius Pr ; iam Gatakerus ut legimus uel ut scimus flagitauerat; de re cf. Herodot. 2, 1, 72 3 in addidit Meursius; cf. p. 33,12.Arnob. I, 39; in inc. (sine et) Wowerus 4 deus addidit Vahlen II sculpitur de Muralto, operarum ut uidetur errore \\\\I impurato P: imperito r 8 scalpitur r 10 illum P: ille r II uoluit P: nouit Mewrsiue, coluit Daui#ius 11 Quanto uerius Vrsinus: quanta uero Pr, quam uero Dombarl; Vrsini coniecturam ita probabat Heumannus, ut naturaliter delendum censeret 12 milui (nam non s. eos sciunt) Heumann II rodunt Wowerus: norunt Pr 13 insultant (i. e. conspurcant) Wowerus 15 tergitis r II quos facitis et protegitis, timetis Meursius 18 mallunt P 22 quam multa quam multa Heumann: quam multa Pr, quam multa, multa Gelenius 23 discurrunt alii, alii inc. Heumann 1\\\\ pilleati P: pileati edd. 24 pelues Monachius (ad Polycarpi epist. II, 366), peltas Cuperus 1\\\\ uicatim Gelenius: uicantes Pr quaedam fana semel anno adire permittunt, quaedam in totum nefas uisere: est quo uiro non licet, nonnulla absque feminis sacra sunt, etiam seruo quibusdam caerimoniis interesse piaculare flagitium est: alia sacra coronat uniuira, alia multiuira, et magna religione conquiritur quae plura possit adulteria numerare. quid, qui sanguine suo libat et uulneribus suis supplicat, non profanus melius esset quam sic religiosus? aut cui testa sunt obscena demessa, quo modo deum non uiolat qui hoc modo placat, cum si eunuchos deus uellet, posset procreare, non facere? quis 5 non intellegat male sanos et uanae et perditae mentis in ista desipere et ipsam errantium turbam mutua sibi patrocinia praestare? hic defensio communis furoris est furentium multitudo. At tamen ista ipsa superstitio Eomanis dedit, auxit, fundauit imperium, cum non tam uirtute quam religione et pietate pollerent. nimirum insignis et nobilis iustitia Romana ab ipsis imperii nascentis incunabulis auspicata est. nonne in ortu suo et scelere: collecti et muniti immanitatis suae terrore creuerunt? nam asylo prima plebs congregata est: confluxerant perditi, facinerosi, incesti, sicarii, proditores, et ut ipse Romulus imperator et rector populum suum facinore praecelleret, parricidium fecit. haec prima sunt auspicia religiosae ciuitatis. mox alienas uirgines iam desponsatas, iam destinatas et nonnullas de matrimonio mulierculas sine more rapuit, uiolauit, inlusit, et cum earum parentibus, id est cum soceris suis bellum miscuit, propinquum sanguinem fudit. quid inreligiosius, quid audacius, quid ipsa sceleris confidentia turpius ? iam finitimos agro pellere, ciuitates proximas euertere cum templis et altaribus, captos cogere, damnis alienis et suis 2 quo uiro ire non licet Dauisins, at facile suppleas adire ex praecedentibus e licet GeUnius: licet et Pr 5 adulteria quam partus numerare Vahlen coli. Lact. D. Inst. I,17: etiamne haec habet aliquid numinis, cuius plura numerantur adulteria quam partus ? 7 nonne Vahlen coU. p.18, 1. 22,5. 23,setc. II testa Gelenius: exta Pr; cf. PUn. N.H. 35 § 165: Samia testa Matris deum sacerdotes qui Galli uocantur uirilitatem amputare etc. 8 non uiolat Perizonius: uiolat Pr 10 in ista] ita Heumann 12 Sic defensio Wophem 13 At enim Heumann, at cf. 26, 7 at nonnumquam tamen II ausit P 15 inperii P 18 facinerosi P: facinorosi edd. 21 uirginis P II iam desponsatas obelo notauit Vsener 24 id est cum soceris Wowero immerito glossema uidebatur 26 turpius Dombart: tutius Pr, atrociusHeumann; possis etiam taetrius 27 rapta congerere Heumann 3* sceleribus adolescere cum Romulo regibus ceteris et posteris ducibus disciplina communis est. ita quicquid Romani tenent, colunt, possident, audaciae praeda est: templa omnia de manubiis, id est de ruinis urbium, de spoliis deorum, de caedibus sacerdotum: hoc insultare et inludere est, uictis religionibus seruire, captiuas eas post uictorias adorare. nam adorare quae manu ceperis, sacrilegium est consecrare, non numina. totiens ergo Romanis inpiatum est quotiens triumphatum, tot de diis spolia quot de gentibus sunt tropaea. igitur Romani non ideo tanti, quod religiosi, sed quod inpune sacrilegi. neque enim potuerunt in ipsis bellis deos adiutores habere, aduersus quos arma rapuerunt, sed quos prostrauerant, detriumphatos colere coeperunt. quid autem isti dii pro Romanis possunt, qui nihil pro suis aduersus eorum arma ualuerunt? Romanorum enim uernaculos deos nouimus: Romulus, Picus, Tiberinus et Consus et Pilumnus ac Volumnus dii. Cloacinam Tatius et inuenit et coluit, Pauorem Hostilius atque Pallorem, mox a nescio quo Febris dedicata: haec alumna urbis istius superstitio, morbi et malae ualetudines. sane et Acca Larentia et Flora, meretrices propudiosae, inter morbos Romanorum et deos computandae. isti scilicet aduersus ceteros, qui in gentibus colebantur, Romanorum imperium protulerunt: neque enim eos aduersum suos homines uel Mars Thracius uel Iuppiter Creticus uel Iuno nunc Argiua, nunc Samia, nunc Poena, uel Diana Taurica uel Mater Idaea uel Aegyptia illa non numina, sed portenta uuerunt. nisi forte apud istos maior castitas uirginum aut religio 1 posteris Dauisius: postremis Pr, postumis Wowerus, post reges Wopkens et Vonck L. L. 57 5 seruire et capt. Woioerus 7 a Romanis Vrsinus 8 quod de P \\\\I gentibus sunt (st) nos: gentibus et Pr, et tkl. Heum. 9 tropea pi, trophea PV 11 fort. rapuerant II sed quos nos: et quos Ppr. m. corr. ex et quod 12 prostrauerant Dombart et censorin Z. f. Philos. u. kath. Theol. (18,171): postulauerant Pr 15 teuerinus P, Tyberinus r II Yolumnus Rigaltius: polumnus P, Picumnus r; Cyprianus 2, 5 neutrum nomen habet, sed solum Pilumni 17 haec almae urbis Hetmann 18 laurentia Pr, em. Vrsmus; cf. Liuii I, 4 19 inter probra Rom. Heumann 23 uel Diana Gelenius: nunc diana Pr; cf. Cypr. 2, 9: Mars Thracius et luppitcr Creticus et Iuno uel Argiua uel Samia uel Poena et Diana Taurica etc. \\\\I tauriga P 24 deum mater Idaea Cyprianus II idea P y sed et portenta P, sed et erasum 25 castitatis r sanctior sacerdotum, cum paene in pluribus uirginibus, set quae inconsultius se uiris miscuissent, Vesta sane nesciente, sit incestum uindicatum, in residuis inpunitatem fecerit non castitas tutior, sed inpudicitia felicior. ubi autem magis a sacerdotibus quam inter aras et delubra conducuntur stupra, tractantur lenocinia, adulteria meditantur ? frequentius denique in aedituorum cellulis quam m ipsis lupanaribus flagrans libido defungitur. et tamen ante eos Deo dispensante diu regna tenuerunt Assyrii, Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii, cum Pontifices et Aruales et Salios et Vestales et Augures non haberent nec pullos cauea reclusos, quorum cibo uel fastidio res publica summa regeretur. Iam enim nenio ad illa auspicia et auguria Romana, quae summo : labore collecta testatus es et paenitenter omissa. et obseruata feliciter. Clodius scilicet et Flaminius et unus ideo exercitus perdiderunt, quod pullorum solistimum tripudium exspectandum non putauerunt. quid Regulus? nonne auguria seruauit et captus est? Mancinus religionem tenuit, et sub iugum missus est et deditus. pullos edaces habuit et Paulus, apud Cannas tamen cum maiore populi Romani parte prostratus est. Gaius Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia transmitteret, auguriis et auspiciis renitentibus, spreuit: eo acus et nauigauit et uicit. quae uero et quanta de oraculis prosequar? post mortem Amphiaraus uentura respondit, qui proditum iri se ob monile ab uxore nesciuit. 1 set quae Vahlen: et quae Pr, ut quae Vrsinus 2 Vesta sane nesciente obelo notauit Heumann 4 magis quam a sacerdotibus Heumann 5 interras et P pr. m. 1\\\\ condicuntul. Vrsinus 10 et (ante Vest.) om. r 11 ciuo Pl |1 res summa Vrsi-nus, rei p. summa Wowerus 14 ea Gelenius: est Pr; cf. cap. 7 II penitenterP, poenitenter r 15 Claudius Meursius 16 solistimum Gelenius: sollemnisimum P, solemnissimum r 17 arguria P, auspicia Cyprianus l. c. 3, 6 18 habuit Paulus et apud Wopkens, ut Cyprianus 3, 6; habuit et Paulus apud Cannas, tamen uulgo; uerborum distinctionem correxit Meursius 19 pop. Ro. P. Daniel: reip. Pr II Caius r 21 nauigio Dauisius, at u. Cypr. 22 retinentibus Vrsinus, at u. Cypr. 3, 6 II spręuit P II felicius Heumann, at u. Buenem. ad Lactant. D. I. 6, 24, 2 23 euentura malim, cf. tamen Lact. de mortt. persec. 10 24 proditum iri se P corr. ex prodituis rise; proditus est ipse r II nesciuit ire sias P, nescius. Tiresias r Tiresias caecus futura uidebat, qui praesentia non uidebat. de Pyrro Ennius Apollinis Pythi responsa confinxit, cum iam Apollo uersus facere desisset: cuius tunc cautum illud et ambiguum defecit oraculum, cum et politiores homines et minus creduli esse coeperunt. et Demosthenes, quod sciret responsa simulata, φιλιππίζειν Pythiam querebatur. At nonnumquam tamen ueritatem uel auspicia uel oracula tetigerunt. quamquam inter multa mendacia uideri possit industriam casus imitatus, adgrediar tamen fontem ipsum erroris et prauitatis, unde omnis caligo ista manauit, et altius eruere aperire manifestius. spiritus sunt insinceri, uagi, a caelesti uigore terrenis labibus et cupiditatibus degrauati. isti igitur spiritus, posteaquam simplicitatem substantiae suae onusti et inmersi uitiis perdiderunt, ad solacium calamitatis suae non desinunt perditi iam perdere et deprauati errorem prauitatis infundere et alienati a Deo inductis prauis religionibus a Deo segregare. eos spiritus daemonas esse poetae sciunt, philosophi disserunt, Socrates nouit, qui ad nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis uel declinabat negotia uel petebat. magi quoque non tantum sciunt daemonas, sed etiam quicquid miraculi ludunt, per daemonas faciunt: illis adspirantibus et infundentibus praestigias edunt, uel quae non sunt uideri, uel quae sunt non uideri. eorum magorum et eloquio et negotio primus Hostanes et uerum Deum merita maiestate prosequitur et angelos, id est ministros et nuntios Dei sed ueri, eius uenerationi nouit adsistere, ut et nutu ipso et uultu domini territi contremescant. idem etiam daemonas prodidit terrenos, uagos, humanitatis inimicos. quid Plato, qui inuenire Deum 1 caecus suspectum Dauisio 2 phyrro P II pyti P, Pythii r II confincxit P 3 illuc r 5 philippi zaeno phytiam P, Philippizin pytiam r 6 quaerebatur P 7 tetigerunt P: tetigere edd. 11 insingeri P II et uagi Vrsinus, ut habet Cypr. 3, 8 12 lauibus P pro m. 15 perditi perdere Vrsinua cum Cypriano 19 appetebat P. Daniel et Ehnenhorst, gerebat Hetmann 20 miraculis P. Daniel 21 praest. edunt et efficiunt uel quae n. sunt uideri Vahlen 22 magnorum P ante rasuram (quorum tamen praecipuus Hostanes Cypr. 4,1) 23 primus sosthenes Pr, em. Oelenius 25 sed et ueri P, sed et erasum II eius Vrsinus: eiusq. Pr; cf. Cypr. 4, 2: Hostanes et formam ueri Dei negat conspici posse et angelos ueros sedi eius dicit adsistere 27 inueniri P 1 m. corr. in inuenire negotium credidit, nonne et angelos sine negotio narrat et daemonas? et in Symposio etiam suo naturam daemonum exprimere conititur? uult enim esse substantiam inter mortalem inmortalemque, id est inter corpus et spiritum mediam, terreni ponderis et caelestis leuitatis admixtione concretam, ex qua monet etiam t nos procupidinem amoris, et dicit informari et inlabi pectoribus. humanis et sensum mouere et adfectus fingere et ardorem cupiditatis infundere. Isti igitur impuri spiritus, daemones , ut ostensum a magis, a philosophis et a Platone, sub statuis et imaginibus consecratis delitescunt et adflatu suo auctoritatem quasi praesentis numinis consequuntur, dum inspirant interim uates, dum fanis inmorantur, dum nonnumquam extorum fibras animant, auium uolatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt, falsis pluribus inuoluta. nam et falluntur et fallunt, ut et nescientes sinceram ueritatem et quam sciunt, in perditionem sui non confitentes. sic a caelo deorsum grauant et a Deo uero ad materias auocant, uitam turbant, somnos inquietant, inrepentes etiam corporibus occulte ut spiritus tenues morbos fingunt, terrent mentes, membra distorquent, ut ad cultum sui cogant, ut nidore altarium uel hostiis pecudum saginati, remissis quae constrinxerant, curasse 1 angelos esse in negotio VseneJ. II aut daemonas Dauisius 3 conititur P: connititur edd. 5 laeuitatis P II monet etiam nos procupidinem P, manare in nos procupidinem r, manet etiam in nos porro cupido Meursius, monet etiam nasci pruriginem amoris Dattisius, monet etiam nos promere cupidinem Vonck, fort. monet etiam in nobis promi cupidinem; ex quo mouent (sc. daemones) etiam nos per cupidinem amoris censor in Z. f. Phil. u. kath. Theol. 18, 173 6 illabi Gelenius: labi Pr 9 daemones spurium esse existimabat Vrsinus (ef. Cypr. 4, 3: hi ergo spiritus sub statuis atque imaginibus consecratis delitescunt), sed locus sic intellegendus esse uidetur: isti spiritus, qui, ut ostensum est a magis, daemones sunt II ostensum magis Pr, em. Gelenius 10 a philosophis inclusit Heumann p consecrati Pr, em. Balduinus ex Cypriano 11 delitiBCunt P 12 inspirant i. uates Dombart: inspirantur i. uatibus Pr, inspirant i. uatibus Heumann; cf. Cypr. I. c. hi afflatu suo uatum pectora inspirant n sanis Gelenius 15 ut in P s. 1. sed 1 m. 17 ad materiam Oueelius 18 somnos Vrsinus (ex Cypr. 4, 4): omnes Pr t) occultae P 19 ut sunt spiritus Vonck L. L. 58 20 alterium uel hostis P pr. m. 21 remissis P1 (ut Cypr. habet): remissius P corr. 2 m. et r uideantur. hinc sunt et furentes, quos in publicum uidetis excurrere, uates et ipsi absque templo, sic insaniunt, sic bacchantur, sic rotantur: par et in illis instigatio daemonis, sed argumentum dispar furoris. de ipsis etiam illa, quae paulo ante tibi dicta sunt, ut Iuppiter ludos repeteret ex somnio, ut cum equis Castores uiderentur, ut cingulum matronae nauicula sequeretur. haec omnia sciunt pleraque pars uestrum ipsos daemonas de semetipsis confiteri, quotiens a nobis tormentis uerborum et orationis incendiis de corporibus exiguntur. ipse Saturnus et Serapis et Iuppiter et quicquid daemonum colitis, uicti dolore quod sunt eloquuntur, nec utique in turpitudinem sui, nonnullis praesertim uestrum adsistentibus, mentiuntur. ipsis testibus, esse eos daemonas, credite fassis: adiurati enim per Deum uerum et solum inuiti miseris corporibus inhorrescunt et uel exiliunt statim uel euanescunt gradatim, prout fides patientis adiuuat aut gratia curantis adspirat. sic Christianos de proximo fugitant, quos longe in coetibus per uos lacessebant. ideo inserti mentibus imperitorum odium nostri serunt occulte per timorem: naturale est enim et odisse quem timeas, et quem metueris infestare, si possis. sic occupant animos et obstruunt pectora, ut ante nos incipiant homines odisse quam nosse, ne cognitos aut imitari possint aut damnare non possint. Quam autem inicum sit, de incognitis et inexploratis iudicare, quod facitis, nobis ipsis paenitentibus credite. et nos enim idem fecimus et eadem uobiscum quondam adhuc caeci et hebetes sentiebamus, quasi Christiani monstra colerent, infantes uorarent, 1 hinc sunt Dauisius: hi sunt Pr, de his sunt Heumann 2 uacchantur P1 7 pleraque pars Dauisius: plerique pars P, plerique r et cod. Brux. II ipso daemonas de semet ipsos P pr. m. sed corr. m. 2 . 8 orationis incentiuis Vsener 12 credite fassis Anonymus in Miscell. Observv. IV, 423 : credite fessis P pr. m. sed fessis erasum, de se uerum confitentibus credite P corr. etr; cf. Cypr. hi tamen adiurati per Deum.. statim cedunt et faten- tur etc. 13 miseris GeZenius: miseri Pr (Cypr. obsessa corpora); cf. Wopk. p. 43 16 quos longe a coetibus per uos lacessant Vahlen coll. Lact: I. D. 4, c. 27 in. 18 timens P littera n punctata, times r; timeas iam habet apographum Parisini BruxeUense 19 quem oderis Freinshemius ad Curt. VIII, 10,1. coli. Cic. de off. II, 7 II infestares si Ppr. m. 22 quam a. inicum P: Quantum autem uitium r II de incognitis Carrio Emend. 2, 18: de om. Pr, in incogn. Meursius 23 penitentibus P, poenit. r 24 fecimus Wopkens: fuimusPr; cf. infrap. 41,1511 haebet sSe esP,sedsêe expunctum conuiuia incesta miscerent, nec intellegebamus ab his fabulas istas semper uentilari et numquam uel inuestigari uel probari, nec tanto tempore aliquem existere qui proderet, non tantum facti ueniam, uerum etiam indicii gratiam consecuturum : malum autem adeo non esse, ut Christianus reus nec erubesceret nec timeret, et unum solummodo, quod non ante fuerit, paeniteret. nos tamen cum sacrilegos aliquos etincestos, parricidas etiam defendendos et tuendos suscipiebamus, hos nec audiendos in totum putabamus, nonnumquam etiam miserantes eorum crudelius saeuiebamus, ut torqueremus confitentes ad negandum, uidelicet ne perirent, exercentes in his peruersam quaestionem, non quae uerum erueret, sed quae mendacium cogeret. et si qui infirmior malo pressus et uictus Christianum senegasset, fauebamus ei, quasi eierato nomine iam omnia facta sua illa negatione purgaret. adgnoscitisne eadem nos sensisse et egisse, quae sentitis et geritis? cum si ratio, non instigatio daemonis iudicaret, urguendi magis, non ut diffiterentur se Christianos, sed ut de incestis stupris, de inpiatis sacris, de infantibus immolatis faterentur. his enim et huiusmodi fabulis idem daemones ad execrationis horrorem imperitorum aures aduersus nos referserant. nec tamen mirum, quoniam fama, quae semper insparsis mendaciis alitur, ostensa ueritate consumitur. sic est negotium daemonum; ab ipsis enim rumor falsus et seritur et fouetur. inde est quod audire te dicis, caput asini rem nobis esse diuinam. quis tam stultus, ut hoc colat? quis stultior, ut hoc coli credat? nisi quod uos et totos asinos in stabulis cum uestra uel sua Epona consecratis et eosdem asinos cum Iside religiose decoratis, item boum capita et capita 1 ab his Pr: anilis Vsener, ab his del. Heumann 2 uenditari Heumann 3 extitisse malim 4 iudicii r 5 reus esse nec Vsener 6 solumodo P 1\\\\ peneteret P 7 aliquos delebat Hevmann 9 miserentes Heumann 10 ut urgeremus r 11 pprient P 12 si quis r 13 praessus P, oppressus Heumann 14 Agnoscitisne r 15 gessisse Anonymvs Parisiensis 1\\\\ et agitis Heumann 16 arguendi r; ipse cum Cellario malim: essent urguendi 20 referserant Vahlen: referseruntPr II quoniam Vahlen: cum omnium Pr, cum hominum Rigaltius 22 sic est Pr, sit et J. Fr. Cfronouius Obseru. c. 7 26 sua addidit Bigaltius coll. Tertull. Apol. 16: nos tamen non negabitis et inmenta omnia et totos cantherios cum sua Epona coli a uobis \\\\I Hippona r 27 decoratis RigaZtius: deuoratis Pr, denotatis Meursius, adoratis Heinsius Syll. epist. IV, 260 1\\\\ uerbecum P pr. m. ueruecum et immolatis et colitis, de capro etiam et homine mixtos deos et leonum et canum uultibus deos dedicatis. nonne et Apim bouem cum Aegyptiis adoratis et pascitis? nec eorum sacra damnatis instituta serpentibus, crocodillis, beluis ceteris et auibus et piscibus, quorum aliquem deum si quis occiderit, etiam capite punitur. idem Aegyptn cum plerisque uobis non magis Isidem quam ceparum acrimonias metuunt, nec Serapidem magis quam strepitus per pudenda corporis expressos contremescunt. etiam ille, qui de adoratis sacerdotis uirilibus aduersum nos fabulatur, temptat in nos conferre quae sua sunt. ista enim inpudicitiae eorum forsitan sacra sint, apud quos sexus omnis membris omnibus prostat, apud quos tota inpudicitia uocatur urbanitas, qui scortorum licentiae inuident, qui medios uiros lambunt, libidinoso ore inguinibus inhaerescunt, homines malae linguae etiam si tacerent, quos prius taedescit impudicitiae suae quam pudescit. pro nefas ! id in se mali facinoris admittunt, quod nec aetas potest pati mollior nec cogi seruitus durior. Haec et huiusmodi propudia nobis non licet nec audire, etiam pluribus turpe defendere est: ea enim de castis fingitis et pudicis, quae fieri non crederemus, nisi de uobis probaretis. nam quod religioni nostrae hominem noxium et crucem eius adscribitis, longe de uicinia ueritatis erratis, qui putatis Deum credi aut meruisse noxium aut potuisse terrenum. ne ille miserabilis, cuius in homine mortali spes omnis innititur; totum enim eius auxilium cum extincto homine finitur. Aegyptii sane hominem sibi quem colant eligunt: illum unum propitiant, illum de omnibus consulunt, illi uictimas caedunt. at ille, qui ceteris deus, sibi certe homo est, uelit nolit: nec enim conscientiam suam decipit, si fallit alienam. etiam principibus et regibus, non ut magnis et electis uiris, sicut 2 uultibus nos: uultus Pr, uultu Gelenius, cf. Terlull. Apol. 16 II Apim r: apen P, fort. Apin, ut habet cod. Riccard. in Plin. N. H. 8, 46, § 184 4 crocodilis edd. II beluis ceteris obelo notauit Vonck L. L. 58 6 uobis Vrtinus: uobiscum Pr, nostrum Bursian (Lindnerus cum plerisque obelo notauit) 8 crepitus Vrsinus; at cf. Petrone Sat. 117: strepitu obsceno.. uiam implebat 10 inpuditiae P add. 8. 1. ci: deleuit Heumann; ipse malim inpudica 11 omnis del. Heumann II praestat r 15 tedescit P j) proh r 16 pessimi facinoris r II nec et aetas r 23 nec P, nae edd. 27 at Vahlen: et Pr 28 conscentiam P fas est, sed ut deis turpiter adulatio falsa blanditur, cum et praeclaro uiro honor uerius et optimo amor dulcius praebeatur. sic eorum numen uocant, ad imagines supplicant, genium, id est daemonem eorum implorant, et est eis tutius per Iouis genium peierare quam regis. cruces etiam nec colimus nec optamus. uos plane, qui ligneos deos consecratis, cruces ligneas ut deorum uestrorum partes forsitan adoratis. nam et signa ipsa et cantabra et uexilla castrorum quid aliud quam inauratae cruces sunt et ornatae? tropaea uestra uictricia non tantum simplicis crucis faciem, uerum et adfixi hominis imitantur. signum sane crucis naturaliter uisimus in naui, cum uelis tumentibus uehitur, cum expansis palmulis labitur: et cum erigitur iugum, crucis signum est, et cum homo porrectis manibus Deum pura mente ueneratur. ita signo crucis aut ratio naturalis innititur aut uestra religio formatur. Illum iam uelim conuenire, qui initiari nos dicit aut credit de caede infantis et sanguine. putas posse fieri, ut tam molle, tam paruulum corpus fata uulnerum capiat? ut quisquam illum rudem sanguinem nouelli et uixdum hominis caedat, fundat, exhauriat? nemo hoc potest credere nisi qui possit audere. uos enim uideo procreatos filios nunc feris et auibus exponere, nunc adstrangulatos misero mortis genere elidere: sunt quae in ipsis uisceribus medicaminibus epotis originem futuri hominis extinguant et parricidium faciant, antequam pariant. et haec utique de deorum uestrorum disciplina descendunt: nam Saturnus filios suos non exposuit, sed uorauit. merito ei in nonnullis Africae partibus a parentibus infantes immolabantur, blanditiis et osculo comprimente uagitum, ne flebilis hostia Îmmolaretur. Tauris etiam Ponticis et Aegyptio Busiridi ritus fuit hospites immolare, et Mercurio Gallis humanas 1 ut de eis P 3 nomen malebat Luebkert 1\\\\ inuocant Gelenius 4 eorum Vahlen: eius Pr, uerba id est daemonem eius Wowerus obelo notauit 5 nec oramus Vrsinus; lat nec colimus nec optamus dicit respondens Caecili uerbis (c. 9, 4) ut id colant quod merentur.\\' Vahlen 7 labara Vrsiwus 9 tropeaP, trophea r 12 crucis signum est deleuit Vonck L. L. p. 58 16 de deleuit Heumann 19 exauriat P 20 audere Gelen-ius: audire Pr II uideo modo procreatos Heinsius Aduers. 3, 2 21 nunc in aqua strangul. Heumann coll. Tertull. Apolog. 9 23 epotis r: et potisP 26 ei Gelenius: et P 28 immolaretur Vrsinus: immolaetur P, immoletur r 29 Gallis Wopkens: gallos Pr, Gallos constat Heumann uel inhumanas uictimas caedere, Romanis Graecum et Graecam, Gallum et Gallam sacrificii loco uiuentes obruere, hodieque ab ipsis Latiaris Iuppiter homicidio colitur, et quod Saturni filio dignum est, mali et noxii hominis sanguine saginatur. ipsam credo docnisse sanguinis foedere coniurare Catilinam, et Bellonam sacrum suum haustu humani cruoris imbuere, et comitialem morbum hominis sanguine, id est morbo graviore sanare. non dissimiles et qui de harena feras deuorant inlitas et infectas cruore uel membris hominis et uiscere saginatas. nobis homicidium nec uidere fas nec audire, tantumque ab humano sanguine canemus, ut nec edulium pecorum in cibis sanguinem nouerimus. Et de incesto conniuio fabulam grandem aduersum nos daemonum coitio mentita est, ut gloriam pudicitiae deformis infamiae aspersione macularet, ut ante exploratam ueritatem homines a nobis terrore infandae opinionis auerteret. sic de isto et tuus Fronto non ut adfirmator testimonium fecit, sed conuicium ut orator adspersit: haec enim potius de uestris gentibus nata sunt. ius est apud Persas miscen cum matribus, Aegyptiis et Atheniensibus cum sororibus legitima conubia, memoriae et tragoediae uestrae incestis gloriantur, quas uos libenter et legitis et auditis; sic et deos colitis incestos, cum matre, cum filia, cum sorore coniunctos. merito igitur incestum penes uos saepe deprehenditur, semper admittitur. etiam nescientes, miseri, potestis in inlicita proruere: dum Venerem promisce spargitis, dum passim liberos 1 uel inhumanas glossema uidetur 11 cedere P \\\\I Romanis Vonck Lectt. Lat. 58: romani Pr 2 sacrificii P, sacrifici r, sacrificio Wotcerus, sacrificiis Bigaltins, in sacrificiis Vonck et Wopkens, sacri uice Jac. Gronouius; nos loco addidimus 5 uellonam P 11 seruum suum r 6 aastu P 7 non dissimile est, cum Heumann coli. TertuU. Apol. 9. 8 harena P: arena edd. II infectas r: infactus P 9 uideret P, sed t erasa II nec audire obelo notauit Heumann 12 demonum P 13 coitio VrsinWi: cotio P, contio P corr. manu 2 et r 14 aspersione WotDerus: auersione Pr 15 terror Heumann 16 fronto non ut adfirmator P corr. 1 manu ex fronte non ut adfirmor \\\\I conuitium Pr 17 aspersit,. 1\\\\ sentibus Vonck L. L. p. 59 colI. Sedulii Pasch. III, 249 II nota sunt Heumann 18 Atheniensibus Wowerus: Athenis Pr (Aegypti et Athenis Lindner) 19 conubia P corr. ex conbuia, connubia edd. II comoediae et tragoediae Vrsium 24 promisces P ante rasuram, promiscue r seritis, dum etiam domi natos alienae misericordiae frequenter exponitis, necesse est in uestros recurrere, in filios inerrare. sic incesti fabulam nectitis, etiam cum conscientiam non habetis. at nos pudorem non facie, sed mente praestamus: unius matrimonii uinculo libenter [inhaeremus, cupiditatem procreandi aut unam scimus aut nullam, conuiuia non tantum pudica colimus sed et sobria: nec enim indulgemus epulis aut conuiuium mero ducimus, sed grauitate hilaritatem temperamus: casto sermone, corpore castiore plerique inuiolati corporis uirginitate perpetua fruuntur potius quam gloriantur: tantum denique abest incesti cupido, ut nonnullis rubori sit etiam pudica coniunctio. nec de ultima statim plebe consistimus, si honores uestros et purpuras recusamus, nec factiosi sumus, si omnes unum bonum sapimus eadem congregati quiete qua singuli, nec in angulis garruli, si audire nos publice aut erubescitis aut timetis. et quod indies nostri numerus augetur, non est crimen erroris, sed testimonium laudis; nam in pulcro genere uiuendi et perstat et perseuerat suus et adcrescit alienus. sic nos denique non notaculo corporis, ut putatis, sed innocentiae ac modestiae signo facile dinoscimus: sic nos mutuo, quod doletis, amore diligimus, quoniam odisse non nouimus: sic nos, quod inuidetis, fratres uocamus, ut unius Dei parentis homines, ut consortes fidei, ut spei coheredes. uos enim nec inuicem adgnoscitis et in mutua odia saeuitis, nec fratres uos nisi sane ad parricidium recognoscitis. Putatis autem nos occultare quod colimus, si delubra et aras non habemus? quod enim simulacrum Deo fingam, cum, si recte existimes, sit Dei homo ipse simulacrum? templum quod ei extruam, \\'cum totus hic mundus eius opere fabricatus eum capere non possit? et cum homo latius maneam, intra unam aediculam 2 incurrere Pricaeus ad Apul. Metam. VII, p. 379 \\\\I in fllias Perizonius 3 fibulam Wowerus et Vonck L. L. 59; cf. Heum. VIII, 125 5 cupiditatem Heraldus: cupiditate Pr 7 aepulis P 13 factiosi Heraidus: fastidiosi Pr 1\\\\ bonum dekuit Vrsinus; cf. Pauli ep. ad PMl. 2, 2 et ad Rom. 15, 5 15 noster Hetmann 17 perstat Gelenius: praestat Pr II et perseuerat Heumanno glossema uidebatur 18 non nota occulta Vrвinus 19 nos addidi 20 amore deleuit Heumann 21 dei spuriufn esse putabat Heumann \\'II homines] omnes Cellarius 22 agnoscitis PV 29 laxius Vrsinus; at u. Cypr. I. c. 5,6: et cum homo latius maneat, intra unam aediculam uim tantae maiestatis includam? uim tantae maiestatis includam ? nonne Melius in nostra dedicandus est mente? in nostro immo consecrandus est pectore? hostias et uictimas Deo offeram, quas in usum mei protulit, ut reiciam ei suum munus? ingratum est, cum sit litabilis hostia bonus animus et pura mens et sincera conscientia. igitur qui innocentiam colit, Deo supplicat, qui iustitiam, Deo libat, qui fraudibus abstinet, propitiat Deum, qui hominem periculo subripit, opimam uictimam caedit. haec nostra sacrificia, haec Dei sacra sunt: sic apud nos religiosior est ille qui iustior. at enim quem colimus Deum, nec ostendimus nec uidemus. immo ex hoc Deum credimus, quod eum sentire possumus, uidere non possumus. in operibus enim eius et in mundi omnibus motibus uirtutem eius semper praesentem aspicimus, cum tonat, fulgurat, fulminat, cum serenat. nec mireris, si Deum non uides: uento et flatibus omnia impelluntur, uibrantur, agitantur, et sub oculis tamen non uenit uentus et flatus. in solem adeo, qui uidendi omnibus causa est, uidere non possumus, radiis acies submouetur, obtutus intuentis hebetatur, et si diutius inspicias, omnis uisus extinguitur. quid? ipsum solis artificem, illum luminis fontem, possis sustinere, cum te ab eius fulgoribus auertas, a fulminibus abscondas? Deum oculis carnalibus uis uidere, cum ipsam animam tuam, qua uiuifi- caris et loqueris, nec aspicere- possis nec tenere? sed enim Deus actum hominis ignorat et in caelo constitutus non potest aut omnes obire aut singulos nosse. erras o homo, et falleris: unde enim Deus longe est, cum omnia caelestia terrenaque et quae extra 2 imo Oelenim, item Heumann, sed hic deleto nostro; at apte confert Vafden Cypr. de eccl. cath. unit. c. 9: non abluuntur illic homines, sed potius sordidantur, nec purgantur delicta, sed immo cumulantur 3 et uictimas dõ (t. e. deo) P sup. I. habet, sed a 1 manu, et u. domino r 4 reiiciam r II ingratom est deleuit Heumann II litalis malebat Heinsius ad Ouid. Fast. 6, 629 5 conscientia Vrsinus: sententia Pr 6 Domino aupplicat r 8 optimam Pr, em. Gelenius; Deo (om. optimam) uietimam caedit Vahlen 14 mereris P, em. inr 15 oculos Hewnann; sequi noluimus, cum in Lactantii quoque L D. 7, 9, 2 codd. tneliores habeant: deum, licet sub oculis non ueniret, de sua tamen ui - cerneremus 16 in solem CeUarius: in sole Pr, solem Oelenius 18 Qui ipsum FrstwtM 20 fulguribus Meursius, at u. 5, 9 22 nec tueri Vrsinus, nec cernere Dauisius; at u. Wopkensp. 46 sq. istam orbis prouinciam sunt, Deo plena sint? ubique non tantum nobis proximus, sed infusus est. in solem adeo rursus intende: caelo adfixus, sed terris omnibus sparsus est: pariter praesens ubique interest et miscetur omnibus, nusquam eius claritudo uiolatur. quanto magis Deus auctor omniumac speculator omnium, a quo nullum potest esse secretum, tenebris interest, interest cogitationibus nostris, quasi alteris tenebris! non tantum sub illo agimus, sed et cum illo, ut prope dixerim, uiuimus. Nec nobis de nostra frequentia blandiamur: multi nobis uidemur, sed Deo admodum pauci sumus. nos gentes nationesque distinguimus: Deo una domus est mundus hic totus. reges statum regni sui per officia ministrorum diuersa nouerunt: Deo indiciis opus non est: non enim solum in oculis eius, sed in sinu uiuimus. sed Iudaeis nihil profuit, quod unum et ipsi Deum aris atque templis maxima superstitione coluerunt. ignorantia laberis, si priorum aut oblitus ant inscius posteriorum recordaris. nam et ipsi Deum nostrum, idem enim omnium Deus est, experti sunt: quamdiu enim eum caste, innoxie religioseque coluerunt, quamdiu praeceptis salubribus obtemperauerunt, de paucis innumeri facti, de egentibus diuites, de seruientibus reges: modici multos, inermi armatos, dum fugiunt insequentes, Dei iussu et elementis adnitentibus obruerunt. scripta eorum relege, uel si Romanis magis gaudes, ut transeamus ueteres, [Flaui Josephi uel] Antonii Iuliani de 1 Deo plena Vrsinus: deo cognita plena Pr, Deo cuncta plena P. Da- , niel et Meursius; cf. Hand. ad Wopkensii lectt. Tull. p. 314 not. 2 in sole Pr, em. Gelenius 3 celo P, coelo r 4 el P (ut eius infra quoque u. 13 in P scriptum est): enim r 8 sed cum r et Heurtumn \\\\I illo prope dixerim Vrsinus 11 statum — diuersa Meuraius: tam — uniuersa P, tantum — uniuersa r, statum — uniuersum conieceram, antequam Meursii emendationem cognoscerem 12 nonenmt P: nouere edd. \\\\I iudiciis r 13 non enim solum in oculis nos: non in solum oculis P, Solum in o. r, Nec solum in oc. Sabaeus in praefatione, non solum in o. uulgo \\\\I sed in in sinu P, sed in erastm, sed et in sinu edd. 14 iudeis P 17 experti sunt nos suppleuimus; adhuc locus sic scribebatur: nam et ipsi Deum nostrum, idem enim o. Dens est, quamdiu eum caste.. coluerunt etc. (quamdin enim ea habet P) 22 gaudes P corr. e gaudis 23 iosaepi P1, iosepi P corr.; Flaui Ios. uel glossema esse inteUexit Dauisius (relege, ut transeamus ueteres, uel Flaui Iosephi, uel si R. magis gaudes, Ant. Iuliani Lindner) II antonii P, sed ii in rasura ex antonini, ut uidetur Iudaeis require: iam scies, nequitia sua hanc eos meruisse fortunam, nec quidquam accidisse quod non sit iis, si in contumacia perseuerarent, ante praedictum. ita prius eos deseruisse conprehendes quam esse desertos nec, ut impie loqueris, cum Deo suo captos, sed a Deo ut disciplinae transfugas deditos. Ceterum de incendio mundi, aut inprouisum ignem cadere aut † difficile, non credere uulgaris erroris est. quis enim sapientium dubitat, quis ignorat, omnia quae orta sunt, occidere, quae facta sunt, interire? caelum quoque cum omnibus quae caelo continentur, ita ut coepit, si desierit fontium dulcis aqua maria nutrire, in uim ignis abiturum, Stoicis constans opinio est, quod consumto umore mundus hic omnis ignescat. et Epicureis de elementorum conflagratione et mundi ruina eadem ipsa sententia est... loquitur Plato: partes orbis nunc inundare dicit, nunc alternis uicibus ardescere, et cum ipsum mundum perpetuum et insolubilem diceret esse fabricatum, addidit tamen, ipsi artifici Deo soli et solubilem et esse mortalem. ita nihil mirum est, si ista moles ab eo, quo exgtructa est, destruatur. animaduertis philosophos eadem disputare quae dicimus, non quod nos simus eorum uestigia subsecuti, sed quod illi de diuinis praedictionibus profetarum umbram interpolatae ueritatis imitati sint. sic etiam condicionem renascendi sapientium clariores, Pythagoras primus et praecipuus Plato, corrupta et dimidiata fide tradiderunt: nam corporibus dissolutis solas animas uolunt et perpetuo manere et in alia noua corpora 2 quicquam P corr. et r II iis Heumann: his Pr 3 conpraehendes P, compraehendes r, deprehendes Heumann 4 suo esse captos r 7 difticile P corrupte, dissilire Jae. Gronouius, dissici illo Oehler, posgis etiam, eum uerba p. 15, 2 resptdantur, suspicari dirui illum; uerisimilius tamen uidetur quaedam intercidisse 10 coepit, si desierit Dombart: coepisse desinere P, coepisset, desinere? r; ipse malim ita ut coepisse, desinere, et si desierit etc. de re cf. Cic. de deor. nat. II, 46, 118 II dulcis aqua maria nutrire P: dulci aqua marisne nutriri r; in edd. prioribus locus misere deprauatus legitur 11 consumpto humore r 13 eadem ista s. Vsener I] loquatur Vsener, loquitur HeumatmO, dicit Vrsino delendtim uidebatur; probabilius Vahlen: similiter loquitur Plato 14 inundari Wopkens II docet Heumann 16 addidit nos: addit Pr I] ipsi et deo Heumannus obelo notauit p esse et mort. Wowerus 18 filosofos P 19 quae docemus nos, non quod Heumann 20 praedicationibus Pr, em. Gelenius 21 an imitati sunt ? 22 pytagoras P saepius commeare. addunt istis et illa ad retorquendam ueritatem, in pecudes, aues, beluas hominum animas redire. non philosophi sane studio, sed mimi conuicio digna ista sententia est: sed ad propositum satis est, etiam in hoc sapientes uestros in aliquem modum nobiscum consonare. ceterum quis tam stultus aut brutus est, ut audeat repugnare, hominem a Deo, ut primum potuisse fingi, ita posse denuo reformari? nihil esse post obitum, et ante ortum nihil fuisse? sicut de nihilo nasci licuit, ita de nihilo licere reparari? porro difficilius est, id quod non sit incipere, quam id quod fuerit iterare. tu perire et Deo credis, si quid oculis nostris hebetibus subtrahitur? corpus omne siue arescit in puluerem siue in umorem soluitur uel in cinerem comprimitur uel in nidorem\\'. tenuatur, subducitur nobis, sed Deo elementorum custodi reseruatur. nec, ut creditis, ullum damnum sepulturae timemus, sed ueterem et meliorem consuetudinem humandi frequentamus. uide adeo, quam in solacium nostri resurrectionem futuram omnis natura meditetur. sol demergit et nascitur, astra labuntur et redeunt, flores occidunt et reuiuescunt, post senium arbusta frondescunt, semina nonnisi corrupta reuirescunt: ita corpus in sepulcro, ut arbores in hiberno: occultant uirorem ariditate mentita. \\' quid festinas, ut cruda adhuc hieme reuiuescat et redeat? expectandum nobis etiam corporis uer est. nec ignoro plerosque conscientia meritorum nihil se esse post mortem magis optare quam credere: malunt enim extingui penitus quam ad supplicia reparari. quorum error augetur et in saeculo libertate remissa et Dei patientia maxima, cuius quanto iudicium tardum, tanto magis iustum est. 1 detorquendam Baiduinus 2 abes ueluas Ppr. m. 3 mimi conuicio Vrsintcs: mimico uitio P, inimico uitio r, mimi officio Gelenius 7 nihil esse — nihil fuisse gUmema esse putabat Heumann; at sententia haec est: hominem (carnalem), ut nihil sit post obitum, ita et ante ortum nihil fuisse? quodsi de nihilo nasci licuit, eundem de nihilo licere reparari? cf. TertuU. Apol. c. 48 9 difficilius esse Dombart 11 corpus omnino Wopkens lectt. Tull. 1, 9 p. 65 12 humorem P corr. etr II nidore P, em. in r 13 custodi WOfDenuJ: custodia Pr 17 sol semergit Heutnann II malim renaseitur 18 redunt P, sed corr. m. 2 19 in sepulcro Heumann: in saeculo Pr 20 in hiberno occultant edd.; nos in- terpunctionem addidimus I occultat Wopiens 24 Buplicia P 25 augetur in saeculo Wowerus 4 Et tamen admonentur homines doctissimorum libris et carminibus poetarum illius ignei fluminis et de Stygia palude saepius ambientis ardoris, quae cruciatibus aeternis praeparata et daemonum indiciis et de oraculis profetarum cognita tradiderunt. et ideo apud eos etiam ipse rex Iuppiter per torrentes ripas et atram uoraginem iurat religiose: destinatam enim sibi cum suis cultoribus poenam praescius perhorrescit. nec tormentis aut modus ullus aut terminus. illic sapiens ignis membra urit et reficit, carpit et nutrit. sicut ignes fulminum corpora tangunt nec absumunt, sicut ignes Aetnaei montis et Vesuui montis et ardentium ubique terrarum flagrant nec erogantur: ita poenale illud incendium non damnis ardentium pascitur, sed inexesa corporum laceratione nutritur. eos autem mento torqueri, qui lJeum nesciunt, ut impios, ut iniustos, nisi profanus nemo deliberat, cum parentem omnium et omnium dominum non minoris sceleris sit ignorare quam laedere. et quamquam inperitia Dei sufficiat ad poenam, ita ut notitia prosit ad ueniam, tamen si uobiscum Christiani comparemur, quamuis in nonnullis disciplina nostra minor est, multo tamen uobis meliores deprehendemur. uos enim adulteria prohibetis et facitis, nos uxoribus nostris solummodo uiri nascimur: uos scelera admissa punitis, apud nos et cogitare peccare est: uos conscios timetis, nos etiam conscientiam solam, sine qua esse non possumus: denique de uestro numero carcer exaestuat, Christianus ibi nullus nisi aut reus suae religionis aut profugus. Nec de fato quisquam aut solacium captet aut excuseteuentum: sit sors fortunae, mens tamen libera est, et ideo actus hominis, 1 hominum Gelenius II libris r: liris P 2 de Stygia palude ut glossema suspectum Dauisio 3 saepius ambientis ardoris] sic P, quam scripturam tuentur interpretes coll. Verge Aen. 6, 439 nouies Styx interfusa., ubiSeruius: nouem circuli Stygis inferos, id est terram cingunt; Vsener tentauit: illius i. fluminis et in inpios saeuientis ardoris 4 iudiciis P 6 destinata P 8 rapiens Dieursius; at u. Rigaltium et locos ab Elmenhorstio collatos 10 Aetnaei Oehier: hennei P, Aetnae r 1\\\\ montis deleuit Vrsmus, utroque loco Wowerus IIlesui P, Vesuuii r 12 ineiaesa P 15 minorisusceleris P 16 ledere P 18 inor P, sed addita ih s. L prima (?);matlu 20 solumodo P1 21 noscimur Wowerus; at u. Tertull. Apol. 46: Christianus uxori suae soli masculus nascitur 27 sors fortunae Heuman-n: sortis fortunae Pr, sortis fortuna Lindner, Fortis Fortunae non dignitas iudicatur. quid enim aliud est fatum quam quod de unoquoque nostrum Deus fatus est ? qui cum possit praescire materiam, pro meritis et qualitatibus singulorum etiam fata determinat. ita in nobis non genitura plectitur, sed ingenii natura punitur. ac de fato satis, uel si pauca pro tempore, disputaturi alias et uberius et plenius. ceterum quod plerique pauperes dicimur, non est infamia nostra, sed gloria: animus enim ut luxu soluitur, ita frugalitate firmatur. et tamen qui potest pauper esse qui non eget, qui non inhiat alieno, qui Deo diues est? magis pauper ille est, qui cum multa habeat, plura desiderat. dicam tamen quemadmodum sentio: nemo tam pauper potest esse quam natus est. aues sine patrimonio uiuunt et in diem pascuntur: et haec nobis tamen nata sunt, quae omnia, si non concupiscimus, possidemus. igitur ut qui uiam terit, eo felicior quo leuior incedit, ita beatior in hoc itinere uiuendi, qui paupertate se subleuat, non sub diuitiarum onere suspirat. et tamen facultates, si utiles putaremus, a Deo posceremus: utique indulgere posset aliquantum ■ cuius est totum. sed nos contemnere malumus opes quam contingere, innocentiam magis cupimus, magis patientiam flagitamus, malumus nos bonos esse quam prodigos, et quod corporis humana uitia sentimus et patimur, non est poena, militia est. fortitudo enim in infirmitatibus roboratur et calamitas saepius disciplina uirtutis est. uires denique et mentis et corporis sine laboris exercitatione torpescunt: omnes adeo uestri uiri fortes, quos in exemplum praedicatis, aerumnis suis inclyti floruerunt. itaque et nobis Deus nec non potest subuenire nec despicit, cum sit et omnium rector et amator suorum, sed in aduersis unumquemque explorat Vrsinus (aut se excuset! euentum sit sortis fortunae Dauisius); cf. c. 11,16 igitur iniquum iudicem fingitis, qui sortem in hominibus puniat, non uoluntatem. 1 non natiuitas Ferrerius coll. uersu 4 2 fatus Sabaeus (in praefat. ed. Rorra.) : fatum P jj praescire meritum (uel [merita) Heyne, p. futura Heumann 5 fort. satis, etsi pauca \\\\I disputatum Heumann 6 ubeTius Dleteraiue: uerius Pr 8 qui Wowerus et Perizonius: quis Pr 11 tamen P: tandem r 12 in diem pascuntur Vrsinus: in diem pascua pascuntur Pr, in d. pecua pasc. Gelenius; cf. adp. 28, 14 13 qui omnia Perizonius; cf. Wopk. lectt. Tull. 2, 13 p. 201 15 itineri P1 18 contingere Oehler: contiuere Pr 20 corporis humani Hemnann 22 in <addidib Vrsinus, cf. Pauli II ad Corinth. 12, 9- 27 sed aduersis Heutnann 4* et examinat, ingenium singulorum periculis pensitat, usque ad extremam mortem uoluntatem hominis sciscitatur, nihil sibi posse perire securus. itaque ut aurum ignibus, sic nos discriminibus arguimur. Quam pulchrum spectaculum Deo, cum Christianus cum dolore congreditur, cum aduersum minas et supplicia et tormenta componitur, cum strepitum mortis et horrorem carnificis inridens inculcat, cum libertatem suam aduersus reges et principes erigit, soli Deo, cuius est, cedit, cum triumphator et uictor ipsi, qui aduersum se sententiam dixit, insultat! uicit enim qui quod contendit obtinuit. quis non miles sub oculis imperatoris audacius periculum prouocet? nemo enim praemium percipit ante experimentum. et imperator tamen quod non habet, non dat: non potest propagare uitam, potest honestare militiam. at enim Dei miles nec in dolore deseritur nec morte finitur. sic Christianus miser uideri potest, non potest inueniri. uos ipsi calamitosos uiros fertis ad caelum, Mucium Scaeuolam, qui cum errasset in regem perisset in hostibus, nisi dexteram perdidisset. et quot ex nostris, non dextram solum, sed totum corpus uri, cremari sine ullis eiulatibus pertulerunt, cum dimitti praesertim haberent in sua potestate! uiros cumMucio uel cum Aquilio aut Regulo comparo? pueri et mulierculae nostrae cruces et tormenta, feras et omnes suppliciorum terriculas inspirata patientia doloris inludunt. nec intellegitis o miseri, neminem esse qui aut sine ratione uelit poenam subire aut tormenta sine Deo possit sustinere: nisi forte uos decipit, quod Deum nescientes diuitiis afluant, honoribus floreant, polleant potestatibus. miseri in hoc altius tolluntur, ut decidant altius. hi enim ut uictimae ad supplicium saginantur, ut 2 uirtutem hominis Heumann 7 inripiens Pr, em. GeZenius; arripiens inculcat Dauisius 8 inculcat P: insultat Wowertu, exultat Heumann; ipse malim auscultat 9 erigens Heumann, an erigit et? 10 insultat r: stultat P 14 ad enim P1 15 nec in morte Elmenhorst 17 ut Mucium Heumann II sceuolam P I in rege Heumann 19 non dextram solum uri, sed totum corpus cremari Hewmann 20 dismitti P 21 cum Atilio Regulo Balduinus 23 inspiratas Pithoeus; at u. Lactant. D. I. V, 13, 12: uincuntur enim dolore (latrones), quia deest. illis inspirata patientia 25 possit r: posscP 26 afluant P: affluant edd.; cf. Cic. p. Sest. § 18. Lact. D. I. V, 21, 8 27 miseri! in hoc uulgo distinguitur 28 suplicium P hostiae ad poenam coronantur: in hoc adeo quidam imperiis ac dominationibus eriguntur, ut ingenium eorum perditae mentes licentia potestatis libere nundinentur. absque enim notitia Dei quae potest esse solida felicitas, cum mors sit? somnio similis antequam tenetur, elabitur. rex es? sed tam times quam timeris, et quamlibet sis multo comitatu stipatus, ad periculum tamen solus es. diues es ? sed fortunae male creditur et magno uiatico breue uitae iter non instruitur, sed oneratur. fascibus et purpuris gloriaris? uanus error hominis et inanis cultus dignitatis, fulgere purpura, mente sordescere. nobilitate generosus es? parentes tuos laudas? omnes tamen pari sorte nascimur, sola uirtute distinguimur. nos igitur, qui moribus et pudore censemur, merito malis uoluptatibus et pompis uestris et spectaculis. abstinemus, quorum et de sacris originem nouimus et noxia blandimenta damnamus. nam in ludis currulibus quis non horreat populi in se rixantis insaniam? in gladiatoriis homicidii disciplinam? in scenicis etiam non minor furor et turpitudo prolixior: nunc enim mimus uel exponit adulteria uel monstrat, nunc eneruis histrio amorem dum fingit, infligit: idem deos uestros induendo stupra, suspiria, odia dedecorat, idem simulatis doloribus lacrimas uestras uanis gestibus et nutibus prouocat: sic homicidium in uero flagitatis, in mendacio fletis. Quod uero sacrificiorum reliquias et pocula delibata contemnimus, non confessio timoris est, sed uerae libertatis adsertio. nam etsi omne quod nascitur ut inuiolabile Dei munus nullo opere conrumpitur, abstinemus tamen, ne quis nos existimet aut daemoniis, quibus libatum est, cedere aut nostrae religionis pudere. quis 2 perditae mentis licentiae Pr, em. Rigaltius (ut interitum eorum perditae mentes licentia potestatis 1. nnndinentor Io. Dan. ab Houen) 4 mors deleuit Gelenius, res Eeraldus, prorsus Vonck L. L. 60; at Minucius ignorantiam dei dicit mortem 5 es sed Rigaltim: esset Ppr. m., cs et P corr. m. 2, esse r 10 nobilitates P\\', sed s erasa 15 currulibus P : curnlibus edd. 1\\\\ inter se Heumann 17 furor et Mewrsius: furore P, furor r, furor est Heraldus 19 infigit anonymus Parisiensis recte, ut uidetur; cf. Lace. D. L VI, 20, 29: histrionum.. motus quid aliud nisi libidines docent et instigant ? j) inducendo Vonck (L. L. 60) et Heumann 23 contemnim\\' P, sed im\\' in ras. m. 2 26 nos addidit Heumann 27 cre- \\' dere Meursim autem ille qui dubitat, uernis indulgere nos floribus, cum carpamus et rosam ueris et lilium et quicquid aliud in floribus blandi coloris et odoris est ? his enim et sparsis utimur mollibus ac solutis et sertis colla conplectimur. sane quod caput non coronamus, ignoscite: auram bonam floris naribus ducere, non occipitio capillisue solemus haurire. nec mortuos coronamus. ego uos in hoc magis miror, quemadmodum tribuatis exanimi aut sentienti facem aut non sentienti coronam, cum et beatus non egeat et miser non gaudeat floribus. at enim nos exsequias adornamus eadem tranquillitate qua uiuimus, nec adnectimus arescentem coronam, sed a Deo aeternis floribus uiuidam sustinemus: quieti, modesti, Dei nostri liberalitate securi spem futurae felicitatis fide praesentis eius maiestatis animamus. sic et beati resurgimus et futuri contemplatione iam uiuimus. proinde Socrates scurra Atticus uiderit, nihil se scire confessus, testimonio licet fallacissimi daemonis gloriosus, Arcesilas quoque et Carneades et Pyrro et omnis Academicorum multitudo deliberet, Simonides etiam in perpetuum conperendinet: philosophorum supercilia contemnimus, quos corruptores et adulteros nouimus et tyrannos et semper aduersus sua uitia facundos. nos, qui non habitu sapientiam sed mente praeferimus, non eloquimur magna sed uiuimus, gloriamur nos consecutos quod illi summa intentione quaesiuerunt nec inuenire potuerunt. quid ingrati sumus, quid nobis inuidemus, si ueritas 1 carpamus Steicechius (ad Apul. Metam. X, p. 382): capiamns Pr 3 mobilibus ac solutis Vahlen coli. Tertull. Apol. c. 42 5 bonam scripst: bona P pr. m. boni P corr. m. 2 et r II capillis sue olemus P, em. in r 7 exanimi ant sentienti facem Vrsinus et Salmasius (ExeTec. Plin. p. 963\\' ed. Par.): exanimi aut non sentienti facem Pr, exanimi ut non sentienti f. Heraldus; (cxanimi, aut non sentienti ut sentienti coronam Meursius, exanimi aut non sentienti facem aut sentienti coronam Dauisius) cf. 11, 4. Si sentit mortuus, ait SalmasitlS, cur illi facem subjicitis? si non sentit, cur coronam illi tribuitis, cuius odorem non potest percipere ? 9 ad enim P )) adoramus r 11 quieti, modesti Rigaltius: qui et modesti P 12 securi in spem — animamur Dauisius 13 animamus Vahlen: animamur Pr; cf. TertuU. Apolog. c. 19 16 Arcesilas r: arcaesilaus P II Pyrrho r 18 comperendinet Sdbaeus: conpraehendi nec P 20 qui addidit Vrsinus ex Cypriani libro de bono patientiae c. 2 in. II raeferimusP, addita p 2 manu 22 sumam P 23 uobis Vrsinus- \\'at hoc dicit: si ueritas nostro temporematuruit, quid nobis iniqui sumus, quominus fruamur bono nostro ? cf. Lactantii Diu. Inst. III, 30, 7.\\' Vahlen 11 inuidemur P diuinitatis nostri temporis aetate maturuit? fruamur bono nostro et recti sententiam temperemus: cohibeatur superstitio, impietas expietur, uera religio reseruetur. Cum Octauius perorasset, aliquamdiu nos ad silentium stupefacti intentos uultus tenebamus, et quod ad me est, magnitudine admirationis euanui, quod ea, quae facilius est sentire quam dicere, et argumentis et exemplis et lectionum auctoritatibus adornasset, et quod maleuolos isdem illis quibus armantur, philosophorum telis retudisset, ostendisset etiam ueritatem non tantummodo facilem sed et fauorabilem. Dum istaec igitur apud me tacitus euoluo, Caecilius erupit: Ego Octauio meo plurimum quantum, sed et mihi gratulor nec expecto sententiam. uicimus et ita: uel improbe usurpo uictoriam. nam ut ille mei uictor est, ita ego triumphator erroris. itaque quod pertineat ad summam quaestionis, et de prouidentia fateor et de Deo cedo et de sectae iam nostrae sinceritate consentio. etiam nunc tamen \\' aliqua consubsidunt non obstrepentia ueritati sed perfectae institutioni necessaria, de quibus crastino, quod iam sol occasui decliuis est, ut de toto congruentes promptius requiremus. At ego, inquam, prolixius omnium nostrum uice gaudeo, quod etiam mihi Octauius uicerit, cum maxima iudicandi mihi inuidia detracta sit. nec tamen possum meritum eius uerborum laudibus repensare: testimonium et hominis et unius infirmum est: habet Dei munus eximium, a quo et inspiratus orauit et obtinuit adiutus. 1 innotuerit Dauisius; at u. Wopkens p. 54 2 recte sentientibus obtemperemus Heumann 3 seruetjir Vrsinus, restauretur Heumann 4 aliquandiu P corr. et r 5 intenti r II est deleuit Lindner, ex Heumann 8 maleuolos P corr. ex maleaolis 9 retudisse P 10 faborabilem P II istaecr: iste haec P 11 reuoluo, Caecilius sic erupit r II plur. quantum, sed et mihi Vrsinus: plur. quantum eadem tranquillitate qua uiuimus sed et mihi Pr; uerba aliena ex p. 54, 9 repetita sunt 13 ael improbe scripsi: utimprobe P, ut improbus r; sententia est: usurpo uictoriam, si uel impudens uidear 14 triumfator P II pertinet Vrsinus 15 de (ante deo) addidit Vrsinus, de Deo credo Wowerus, Deo credo Heumann. 16 subsidunt Heumann 19 congruentes Vaftien: congruen- tius Pr \\\\I ad ego P1 20 uicem Heumann coll. J.Fr. Gronou. adLiu. 1, 9 et 25 II Octauius mihi r 23 infirmium P, sed tertia i erasa 24 a quo inspiratus Lindner Post haec laeti hilaresque discessimus, Caecilius quod crediderit, Octauius gaudere quod uicerit, ego et quod hic crediderit et hic uicerit. 2 gaadens OreNt; P. Daniel et FrMMM gaudere obelo notarunt II ego quod et Heumann."}}}],"truncated":false,"partial":false},"paginationData":{"pageIndex":4,"numItemsPerPage":100,"numTotalItems":673,"offset":400,"length":100}},"jwt":"eyJhbGciOiJFZERTQSJ9.eyJyZWFkIjp0cnVlLCJwZXJtaXNzaW9ucyI6eyJyZXBvLmNvbnRlbnQucmVhZCI6dHJ1ZX0sImlhdCI6MTc4MDI5NDQ1Niwic3ViIjoiL2RhdGFzZXRzL0NhdGhvbGljQ29ycHVzL2NhdGhvbGljY29ycHVzLXRleHQiLCJleHAiOjE3ODAyOTgwNTYsImlzcyI6Imh0dHBzOi8vaHVnZ2luZ2ZhY2UuY28ifQ.aTyFzaQrztYfIrQNSiyI6YHmnPXTtb8TwzX6W1tubwcoeQNuZxuwMngKXiiM4ZPcLqvXstLQ682wYEM22ShbCQ","displayUrls":true,"splitSizeSummaries":[{"config":"default","split":"validation","numRows":673,"numBytesParquet":94365416}]},"discussionsStats":{"closed":0,"open":1,"total":1},"fullWidth":true,"hasGatedAccess":true,"hasFullAccess":true,"isEmbedded":false,"savedQueries":{"community":[],"user":[]}}">
text stringlengths 11 4.65M |
|---|
Vita Sancti Severini Vita Sancti Severini Eugippius. Eugippi Opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 9, Part 2) Knöll, Pius, editor. Vienna: Gerold, 1886. |
EPISTOLA EVGIPPII PRESBVTERI AD PASCASIVM DIACONVM. DOMINO SANCTO AC MERITO VENERABILI PASCASIO DIACONO EVGIPPIVS IN DOMINO SALVTEM. Ante hoc ferme biennium, consulatu scilicet Inportuni, epistola cuiusdam laici nobilis ad quondam directa presbyterum nobis oblata est ad legendum, continens uitam Bassi monachi, qui quon... |
Epistula ad Probam Virginem Epistula ad Probam Virginem Eugippius. Eugippi Opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 9, Part 1) Knöll, Pius, editor. Vienna: Gerold, 1885. |
EVGIPPII EPISTVLA AD PROBAM VIRGINEM. DOMINAE MERITO VENERABILI ET FRVCTV SACRAE VIRGINITATIS IN CHRISTI GRATIA SEMPER INLVSTRI AC PER OMNIA PROBAE EVGIPPIVS OMNIVM SERVORVM DEI FAMVLVS IN DOMINO SALVTEM DICIT. Excerptorum codicem, quem de nonnullis operibus sancti Augustini cohortante domno meo Marino abbate uel ceter... |
Excerpta ex Operibus Augustini Excerpta ex Operibus Augustini Eugippius. Eugippi Opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 9, Part 1) Knöll, Pius, editor. Vienna: Gerold, 1885. |
EVGIPPII. EXCERPTORVM EX, OPERIBVS S. AVGVSTINI CAPITVLA. (EX CODICIBVS GV.) I. 1. Liber ad Hieronymum presbyterum de sententia Iacobi, qua dicit: si totam quis legem seruauerit, offendat autem in uno, factus est omnium reus; cum idem dicat: in multis enim offendimus omnes. in quo libro de quattuor uirtutibus, prudenti... |
Evagrius Monachus |
Altercatio legis inter Simonem Iudaeum et Theophilum Christianum Altercatio legis inter Simonem Iudaeum et Theophilum Christianum Evagrius Monachus. Scriptores ecclesiastici minores saeculorum IV. V. VI, Volume 1 (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 45). Bratke, Eduard. Vienna; Leipzig: Tempsky, Freyta... |
EVAGRII ALTERCATIO LEGIS INTER SIMONEM IVDAEVM ET THEOPHILVM CHRISTIANVM. ALTERCATIO LEGIS INTER SIMONEM IUDAEUM ET THEOPHILUM CHRISTIANUM. Domino fratri Valerio Euagrius salutem. Gratissimam tibi referam quaestionem factam nuper sub oculis nostris, quam tu quoque, cum cognoueris, gratanter accipies. fuit igitur alterc... |
Evodius, Bishop of Uzalis |
De fide Contra Manicheos De fide Contra Manicheos Evodius, Bishop of Uzalis. Sancti Aureli Augustini Opera, Sectio VI, Pars II (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 25.2). Zycha, Joseph editor. Prague; Vienna; Leipzig: F. Tempsky; G. Freytag, 1892. |
1. EUODII DE FIDE CONTRA MANICHAEOS. Unus deus pater et filius et spiritus sanctus, inuisibilis, inconprehensibilis, inenarrabilis, inuiolabilis. incoinquinabilis, qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem. ipse lumen uerum, uita et ueritas, bonus, summus et quaecumque de illo Lumanus sermo poterit... |
Faustus of Riez |
De Gratia Libri Duo De Gratia Libri Duo Faustus of Riez. Fausti Reiensis praeter sermones pseudo-eusebianos opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 21). Engelbrecht, August, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
PROLOGUS. PROFESSIO FIDEI CONTRA EOS, QVI, DUM PER SOLAM DEI UOLUN- TATEM ALIOS DICUNT AD UITAM ADTRAHI, ALIOS IN MORTEM DEPRIMI, HINC FATUM CUM GENTILIBUS ASSERUNT, INDE LIBERUM ARBITRIUM CUM MANICHAEIS NEGANT. DOMINO BEATISSIMO AC REUERENTISSIMO LEONTIO PAPAE FACSTUS. Quod pro sollicitudine pastorali, beate papa Leon... |
De Spiritu Sancto Libri Duo De Spiritu Sancto Libri Duo Faustus of Riez. Fausti Reiensis praeter sermones pseudo-eusebianos opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 21). Engelbrecht, August, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
CAPITULA LIBRI PRIMI. I. Omnino spiritum sanctum aperte de capite fidei, id est de symbolo intellegendum. II. Quod non in ecclesiam sicut in spiritum sanctum, sed remota in praepositione ecclesiam catholicam credere debeamus. III. Christum a spiritu sancto utpote deo non genitum, sed creatum. IIII. De unitate testimoni... |
Epistulae. Epistulae Faustus of Riez. Fausti Reiensis praeter sermones pseudo-eusebianos opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 21). Engelbrecht, August, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
I. EPISTULA FAUSTI AD LUCIDUM PRERBVTERUM. DOMINO DEUINCTISSIMO ET MIHI SPECIALI AFFECTU UENERANDO AC SUSPICIENDO FRATRI LUCIDO PRESBVTERO FAUSTUS. Grandis caritas est parum cauti fratris errorem per dei gratiam et adiutorium magis uelle curare, quam, sicut summi antestites meditantur, ab unitate suspendere. quid possu... |
Sermones Sermones Faustus of Riez. Fausti Reiensis praeter sermones pseudo-eusebianos opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 21). Engelbrecht, August, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
A. Sermones codice Durlacensi seruati. SERMO IN NATIUITATE DOMINI NOSTRI IESU CHRISTI. Propitia diuinitate, fratres dilectissimi, iam prope est dies, in qua natalem domini saluatoris desideramus cum gaudio celebrare. et ideo rogo et admoneo, in quantum possumus, cum dei adiutorio laboremus, ut in illa die cum sincera e... |
De Ratione Fidei De Ratione Fidei Faustus of Riez. Fausti Reiensis praeter sermones pseudo-eusebianos opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 21). Engelbrecht, August, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
FAUSTI EPISCOPI DE RATIONE FIDEI. I. Quid respondendum est his, qui legentes in euangelio ita intellegunt: pater maior me est, (ut) filium in diuinitate minorem esse blasphement? Responsio. Secundam auctoritatem omnium scripturarum duae sunt natiuitates in Christo, una ex patre initium nesciens, quia legimus: in prin c... |
Philastrius, Saint, Bishop of Brescia |
Diversarum hereseon liber Diversarum hereseon liber Philastrius. Diversarum hereseon liber. (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 38). Marc, Friedrich, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1898. |
De hereseon diuersa pestilentia, uariisque erroribus qui ab origine mundi emerserint et sub Iudaeis defluxerint et ex quo uenit dominus noster Iesus saluator in carne pullulauerint, dicere oportet numerumque earum paulatim exponere inimicumque humani generis [diabolum] perdici fuisse a sancto propheta non inmerito comp... |
Firmicus Maternus, Julius |
De errore profanarum religionum De errore profanarum religionum Firmicus Maternus, Julius. M. Minucii Felicis Octavius Iulii Firmici Materni Liber de errore profanarum religionum. Halm, Karl, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 2, 1867. |
** quod in fabricatione hominis artifex effecit, ut antea diximus, annuis perditorum commonitionibus * * specialiter retexenda sunt. in testificationem ueritatis manifestis rationibus exemplorumque testimoniis diuinationem probabimus per diabolum esse inuentam et perfectam, ut per hoc spiritus maculata cogitatione spe ... |
Hilary, Saint, Bishop of Poitiers |
Tractatus super psalmos Tractatus super psalmos Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii Episcopi Pictaviensis Tractatus super psalmos. (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 22). Zingerle, Anton, editor. Prague, Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
TRACTATUS SANCTI HILARII EPISCOPI PICTAUIENSIS SUPER PSALMOS. 1- 3 sic B7 Y h. l. deest- XXII. Hillar. Piet. pars. I. 1 INSTRUCTIO PSALMORUM. Diuersas esse plurimorum in psalmorum libro opiniones, ex libris ipsis, quos scriptos reliquerunt, compertum habemus. nam aliqui eos Hebraeorum in quinque libros diuisos uolunt e... |
Collectanea Antiariana Parisina Collectanea Antiariana Parisina Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
SERIES A. I. INCIPIT FIDES CATHOLICA EXPOSITA APUD PARISEAM CIUITATEM AB EPISCOPIS GALLICANIS AD ORIENTALES EPISCOPOS. Epistula synodi parlaiensls (c. 360). Cou XI 1—4 Dilectissimis et beatissimis consacerdotibus episcopis Orientalibus omnibus per diuersas prouincias in Christo manentibus Gallicani episcopi salutem. Om... |
Fragmenta Minora Fragmenta Minora Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
V. FRAGMENTA MINORA. LXV. Hilarius pars 4. Feder. 15 A. 1367 EX LIBRO CONTRA CONSTANTIUM. Hilarius quoque uir acris ingenii scribens ad Constantium imperatorem de incarnatione domini sic ait: Filius, inquit, dei factus homo deus est. Et praeposterans repetit: Deus, filius hominis factus, est deus — homo enim factus est... |
Hymni Hymni Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
A. EX LIBRO HVMNORUM SANCTI HILARII QVAE RESTANT. Felix propheta Dauid primus organi in carne Christum ymnis mundo nuntians. I. De Christo deo. Ante saecula qui manes semperque nate, semper ut est pater! — namque te sine quomodo dici, ni pater est, quod pater sit, potest? — Bis nobis genite deus, Christe! dum innato na... |
Liber ad Constantium Imperatorem Liber ad Constantium Imperatorem Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
SANCTI HILARII LIBER AD CONSTANTIUM IMPERATOREM, QVEM ET CONSTANTINOPOLI IPSE TRADIDIT. (LIBER II AD CONSTANTIUM). Non sum nescius, piissime imperator, ca, quae de nonnullis negotiis ad conscientiae publicae audientiam proferan-. tur, pro dignitate eorum, qui eloquuntur, uel grauia existimari solere uel leuia, dum dist... |
Libri tres adversum Valentem et Ursacium Libri tres adversum Valentem et Ursacium Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
c. LIBRI TRES ADUERSUM UALENTE ET UKSACIUM ex Collectaneis Antiarianis Parisinis et Appendice (Libro I ad Constantium) per coniecturam dispositi. LIBER I (scriptus a. 356). Praefatio = Series B I (supra p. 98—102). De synodo Arelatensi et de exsilio Paulini episcopi Treuirensis (deest, cf. Studien 1 83). ∗∗∗ ∗∗ ∗∗∗ ∗∗∗... |
Oratio Synodi Sardicensis ad Constantium Imperatorem Oratio Synodi Sardicensis ad Constantium Imperatorem Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
ORATIO SVNODI SARDICENSIS AD CONSTAN- TIUM IMPERATOREM KT TEXTUS NARRATIUUS S. HILARII. (LIBER I AD CONSTANTIUM). Epistula syn. Sardicensis (343/4). Benignifica natura tua, domino heatissimp Auguste, cum benigna uoluntate concordat et, quoniam de fonte paternae pietatis tuae misericordia largiter profluit, quod rogamus... |
Spuria Spuria Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
A. EPISTULA AD ABRAM FILIAM. Dilectissimae filiae Abrae Hilarius in domino salutem. Accepi litteras tuas. intellego desiderantem te mei esse et certe ita habeo, sentio enim, quantum praesentia eorum. qui amanturoptabilis sit. et quia grauem tibi esse absentiam meam scirem, ne me forte impium esse erga te existimares. q... |
Tractatus mysteriorum Tractatus mysteriorum Hilary, Saint, Bishop of Poitiers. S. Hilarii episcopi Pictaviensis opera (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 65.4). Feder, Alfred, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1916. |
S. HILARII EPISCOPI TRACTATUS MVSTERIORUM. LIBER PRIMVS. Multiplex ∗∗∗∗∗ ∗∗∗∗∗ * ∗∗∗∗∗ ipsas illas intellegamus in gestis. illis autem satis est et aliquam inanis similitudinis speciem coaptasse, cum comparatio et implenda penitus de consequentibus sit et ex solido de praesentibus expetenda. omne autem opus, quod sacri... |
Hilary, Saint, Archbishop of Arles |
Epistulae ad Eucherium Epistulae ad Eucherium Hilary, Saint, Archbishop of Arles. Sancti Eucherii Lugdunensis. Formulae spiritalis intellegentiae Instructionum libri duo Passio agaunensium martyrum Epistula de laude heremi (Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 31). Wotke, Karl, editor. Prague; Vienna; L... |
II. DOMINO BEATISSIMO ET MERITO SUSCIPIENDO ET IN CHRISTO DEUINCTISSIMO PAPAE EUCHERIO EPISCOPO HLLARIUS EPISCOPUS. Cum me libellos tuos mecum relaturum praecedentibus litteris indicassem, instantiam et exactionem pueri quem miseras lentare ns 2 saluianus perbit (sic) S 3 libros tuos S tramisisti P 5 institutionem] ins... |
Pseudo-Hilarius |
De Evangelio De Evangelio Pseudo-Hilarius. Cypriani Galli Poetae Heptateuchos (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 23). Peiper, Rudolf, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
HILARII DE EVANGELIO. XB Christus hic flos (est). decor (hic) est fonsque perennis. hunc postquam uerbo conceptum numinis alti plena deo uirgo utero est enixa pudico effulsitque nouus terris gaudentibus infans. protinus impleuit totum lux clarior orbem. desuper astra pios inhiant spectantia uultus, atque decus tantum i... |
De Martyrio Maccabeorum De Martyrio Maccabeorum Pseudo-Hilarius. Cypriani Galli Poetae Heptateuchos (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 23). Peiper, Rudolf, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
HILARII DE MARTVRIO MACCABAEORVM. Maccab. II 6 et 7 Rex fuit Antiochus Syriae ditissimus olim, in cuius regno mater natique fuerunt septem, ut fama refert, de sancta gente creati. quos cura adsidue generis meminisse iubebat et legi seruire datae: sic namque uolentes de populo meliore dei sua iura tenebant. rex auidus m... |
In Genesin Ad Leonem Papam In Genesin Ad Leonem Papam Pseudo-Hilarius. Cypriani Galli Poetae Heptateuchos (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 23). Peiper, Rudolf, editor. Prague; Vienna; Leipzig: Tempsky, Freytag, 1891. |
S. HILARII IN GENESIN AD LEONEM PAPAM. Paruimus monitis tua dulcia iussa secuti, antistes Christi. quae dabas ore pio. an ego non canerem tanti praeconia patris, munus opusque dei dum mihi lingua foret? rauca quidem stridens et nullis digna coturnis, ingeniumque iacens: sed libet alta loqui. Dignum opus et iustum sempe... |
Jerome, Saint |
Epistulae Epistulae Jerome, Saint. S. Euesebii Hieronymi Opera, Section 1 (Pars I-III): Sancti Eusebii Hieronymi Epistulae (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 52-54). Hilberg, Isidor, editor. Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1910-1918. |
S. EVSEBII HIERONVMI EPISTVLAE I-. I. AD INNOCENTIUM PRESBVTERUM DE SEPTIES PERCUSSA. Saepe a me, Innocenti carissime, postulasti, ut de eius miraculo rei, quae in nostram aetatem inciderat, non tacerem. cumque ego id uerecunde et uere, ut nunc experior, negarem meque adsequi posse diffiderem, siue quia omnis humanus s... |
In Hieremiam Prophetam Libri Sex In Hieremiam Prophetam Libri Sex Jerome, Saint. S. Euesebii Hieronymi Opera, Section 2, Pars 1: In Hieremiam Prophetam (Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, Volume 59). Vienna, Leipzig: Tempsky, Freytag, 1913. |
PROLOGUS. Post explanationes duodecim prophetarum, Isaiae, Danihelis et Hiezechiel ad extremum in Hieremiam manum mittimus tibi, frater Eusebi, eiusdem commentariolos dedicantes, ut euangelicum uirum Mattheo euangelistae copules, quem ante annos plurimos strictis sensibus te hortante disserui. et quia uolumen longissim... |
Juvencus, Caius Vettius Aquilinus |
Evangeliorum libri quattuor Evangeliorum libri quattuor Juvencus. Evangeliorum libri quattuor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 24. Huemer, Johann, editor. Vienna: Gerold, 1891. |
C. VETTI AQVILINI IVVENCI EVANGELIORVM LIBRI IIII PRAEFATIO. Inmortale nihil mundi conpage tenetur, Non orbis, non regna hominum, non aurea Roma, Non mare, non tellus, non ignea sidera caeli. Nam statuit genitor rerum inreuocabile tempus, Quo cunctum torrens rapiat flamma ultima mundum. Sed tamen innumeros homines subl... |
De ave phoenice De ave phoenice Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897. |
LACTANTI QVAE FERVNTVR CARMINA. LACTANTI CARMEN DE AVE PHOENICE. Est locus in primo felix oriente remotus, Qua patet aeterni maxima porta poli, Nec tamen aestiuos hiemisue propinquus ad ortus, Sed qua sol uerno fundit ab axe diem. Illic planities tractus diffundit apertos, Nec tumulus crescit nec caua uallis hiat, Sed ... |
De Mortibus Persecutorum De Mortibus Persecutorum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 2. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897 |
LVCII CAECILII. DE MORTIBVS PERSECVTORVM LIBER VVLGO LACTANTIO TRIBVTVS C = codex olim Colbertinus nunc Bibliothecae Nationalis Parisinae n. 2627 saec. XI. Bal = Baluzius primus editor (Stephani Baluzii Miscellaneorum Liber Secundus, Parisiis 1679, p. 1 BS.) LVCII CAECILII Cod. Colbert. LIBER AD DONATVM CONFESSOREM DE ... |
Carmen de Passione Domini Carmen de Passione Domini Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897. |
[LACTANTI] CARMEN DE PASSIONE DOMINI. Quisquis ades mediique subis in limina templi, Siste parum insontemque tuo pro crimine passum Respice me, me conde animo, me pectore serua. Ille ego qui casus hominum miseratus acerbos, Huc ueni pacis promissae interpres et ampla Communis culpae uenia: hic clarissima ab alto Reddit... |
De Ira Dei De Ira Dei Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897. |
L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DE IRA DEI LIBER. Animaduerti saepe, Donate, plurimos id existimare, quod etiam nonnulli philosophorum putauerunt, non irasci deum, quoniam uel benefica sit tantummodo natura diuina nec cuiquam nocere praestantissimae atque optimae congruat potestati uel certe nihil curet omnino, ut neque ex ... |
De Opificio Dei De Opificio Dei Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897. |
L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DE OPIFICIO DEI LIBER. nVD. Lace. t. 1 B = codex Bononiensis 701 saec. VI—VII. F= fragmenta Floriacensia saec. VI—VII codicis Aurelianensis 169 (c. 7,. 3-8, 6. 11, 11-12, 6). H = codex Palatino-Vaticanua 161 saec. VIiI-Ig.8 IXXcontinentc.191-. M= codex Montepessulanus 241 saec. IX—X. | contin... |
Epitome Divinarum Institutionum Epitome Divinarum Institutionum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part I. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1890. |
L. CAELI FIRMIANI LACTANTI EPITOME DIVINARVM INSTITVTIONVM. Quamquam Diuinarum Institutionum libri, quos iam pridem ad inlustrandam ueritatem religionemque conscripsimus, ita legentium mentes instruant, ita informent, ut nec prolixitas pariat fastidium nec oneret ubertas, tamen horum tibi epitomen fieri, Pentadi frater... |
Divinarum Institutionum Divinarum Institutionum Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part I. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1890. |
L. CAELI FIRMIANI LACTANTI DIUINARUM INSTITUTIONUM LIBER I DE FALSA RELIGIONE. Magno et excellenti ingenio uiri cum se doctrinae penitus edidissent quicquid laboris poterat impendi contemptis omnibus et priuatis et publicis actionibus ad inquirendae ueritatis studium contulerunt, existimantes multo esse praeclarius hum... |
Fragmenta Fragmenta Lactantius. L. Caeli Firmiani Lactanti Opera omnia, Part II, Fasc 1. Brandt, Samuel, editor; Laubmann, Georg, editor. Vienna: Gerold, 1897. |
L. CAELI FIRMIANI LACTANTI LIBRORVM PERDITORVM FRAGMENTA ET VETERA DE EO TESTIMONIA. L. CAELI FIRMIANI LACTANTI LIBRORVM PERDITORVM FRAGMENTA. EX EPISTVLIS AD PROBVM. I. Hieronymus, Comment. in epist. ad Galat. l. II praefat. (VII 425 Vall.): Quod in primo Commentariorum ad Galatas libro cum de gentium proprietatibus d... |
Lucifer, Bishop of Cagliari |
De Non Conveniendo Cum Haereticis De Non Conveniendo Cum Haereticis Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886. |
I. DE NON CONVENIENDO CVM HAERETICIS. Cum omnibus perniciosis tuis conatibus aduertisses itum obuiam cumque omnia machinamenta contra dei ecclesiam tua repperisses cuncto dei populo reuelata, dixisti nos fuisse atque esse inimicos pacis, hostes unitatis, aduersarios etiam fraternae caritatis. si inter dei cultores et e... |
De non parcendo in deum delinquentibus De non parcendo in deum delinquentibus Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886. |
IV. DE NON PARCENDO IN DEVM DELINQVENTIBVS. Superatum te, imperator, a dei seruis ex omni cum conspexisses parte, dixisti passum te ac pati a nobis contra monita sacrarum scripturarum contumeliam; dicis nos insolentes exstitisse circa te quem honorari decuerit. si quisquam dei cultorum pepercit apostatis, sint uera qua... |
De Regibus Apostaticis De Regibus Apostaticis Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886. |
II. DE REGIBUS APOSTATICIS. Vsitatum quia habere dignaris uerbum, quod enim nisi et integre crederes et haec quae geris circa nos deo essent placita, iam fuisses extinctus, paucorum tibi in apostasia atque crudelitate aequalium regum facta desideraui reserare, quo possit uox illa tua sepeliri quae dicat: nisi catholica... |
De Sancto Athanasio, Liber I-II De Sancto Athanasio, Liber I-II Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886. |
III DE SANCTO ATHANASIO. LIBER I. Cogis nos, Constanti, absentem damnare consacerdotem nostrum religiosum Athanasium; sed diuina id facere prohibemur lege. inpellis auctoritate latius regali domini sacerdotes ad effundendum cruorem, ignorans iura iustitiae tradita nobis diuinitus te conatum ex nostris auferre mentibus.... |
Epistulae Epistulae Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886. |
VI. EPISTVLAE LVCIFERI ET ALIORVM. I. LVCIFERI PANCRATII HILARII AD EVSEBIVM EPISCOPVM EPISTVLA. DOMINO HONORIFICENTISSIMO EVSEBIO EPISCOPO LVCIFER EPISCOPVS PANCBATIVS PRESBVTER ET HILARIVS. Calcato capite diaboli et suggestionibus prauis, domine sancte, gratiam tibi a domino nostro concessam rogamus noli negligere, s... |
Moriendum esse pro dei filio Moriendum esse pro dei filio Lucifer, Bishop of Cagliari. Hartel, Wilhelm von, editor. Luciferi Calaritani Opuscula. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 14, 1886 |
V. MORIENDUM ESSE PRO DEI FILIO. Decuerat quidem, Constanti imperator, nihil iam tecum de diuinis retractare scripturis, cum eo uidelicet quem ueritatis compererimus interpolatorem, tecum quem de illis ei actibus tuis te conprehenderimus esse, qui idcirco dicantur; . sibi sapientes, quod enim sint insipientiae iter ten... |
De Ecclesia De Ecclesia Mavortius. Poetae Christiani Minores, Pars I (Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum, Volume 16, Part 1). Petschenig, Michael, editor; Ellis, Robinson, editor; Brandes, Wilhelm, editor; Schenkl, Karl, editor. Vienna, Leipzig, Prague: Tempsky, Freytag, 1888. |
DE ECCLESIA. Tectum augustum ingens, centum sublime columnis, religione patrum laetum I et uenerabile templum hoc dedit esse suum I superi regnator Olympi. nam deus omnipotens, I qui res hominumque deumque aeternis regit imperiis, I \'quo tenditis?\' inquit \'hic domus est uobis, I haec ara tuebitur omnis.\' hic matres... |
Minucius Felix, Marcus |
Octavius Octavius Minucius Felix. M. Minucii Felicis Octavius Iulii Firmici Materni Liber de errore profanarum religionum. Halm, Karl, editor. Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum, Volume 2, 1867. |
M. MINVCII FELICIS OCTAVIVS. Cogitanti mihi et cum animo meo Octaui boni et fidelissimi contubernalis memoriam recensenti tanta dulcedo et adfectio hominis inhaesit, ut ipse quodammodo mihi uiderer in praeterita redire, non ea quae iam transacta et decursa sunt, recordatione reuocare: ita eius contemplatio quantum subt... |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.